# رقع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%82%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رقع

رقَع الثوبَ والأَديم بالرِّقاع يَرْقَعُه رَقْعاً ورقَّعَه: أَلحَمَ خَرْقه، وفيه مُتَرَقَّعٌ لمن يُصْلِحه أَي موضعُ تَرْقِيع كما قالوا فيه مُتَنَصَّح أَي موضع خِياطة. وفي الحديث: المؤمنُ واهٍ راقِعٌ فالسَّعِيدُ مَن هلَك على رَقْعِه، قوله واهٍ أَي يَهِي دِينُه بمعصيته ويَرْقَعُهُ بتوبته، من رَقَعْت الثوبَ إِذا رَمَمْته. واسْتَرْقَع الثوبُ أَي حانَ له أَن يُرْقَعَ. وتَرْقِيعُ الثوب: أَن تُرَقِّعَه في مواضع. وكلّ ما سَدَدْت من خَلّة، فقد رَقَعْتَه ورَقَّعْته؛ قال عُمر بن أَبي رَبِيعةَ:
وكُنَّ، إِذا أبْصَرْنَني أَو سَمِعْنَني، خَرَجْن فَرَقَّعْنَ الكُوى بالمَحاجِرِ
(* في ديوان عمر: سَعَين مكان خرجن.)
وأَراه على المثل. وقد تَجاوَزُوا به إِلى ما ليس بِعَيْن فقالوا: لا أَجِدُ فيكَ مَرْقَعاً للكلام. والعرب تقول: خَطِيب مِصْقَعٌ، وشاعِرٌ مِرْقَعٌ، وحادٍ قُراقِرٌ مِصْقع يَذْهَب في كل صُقْع من الكلام، ومِرْقع يصل الكلام فيَرْقَع بعضَه ببعض.
والرُّقْعةُ: ما رُقِع به: وجمعها رُقَعٌ ورِقاعٌ. والرُّقْعة: واحدة الرِّقاع التي تكتب. وفي الحديث: يَجِيء أَحدُكم يومَ القِيامة على رقَبته رِقاع تَخْفِق؛ أَراد بالرِّقاعِ ما عليه من الحُقوق المكتوبة في الرقاع، وخُفُوقُها حرَكَتُها. والرُّقْعة: الخِرْقة.
والأَرْقَعُ والرَّقِيعُ:اسمان للسماء الدُّنيا لأَنّ الكواكب رَقَعَتْها، سميت بذلك لأَنها مَرْقُوعة بالنجوم، والله أَعلم، وقيل: سميت بذلك لأَنها رُقِعت بالأَنوار التي فيها، وقيل: كل واحدة من السموات رَقِيع للأُخرى، والجمع أَرْقِعةٌ، والسموات السبع يقال إِنها سبعة أَرْقِعة، كلٌ سَماء منها رَقَعت التي تليها فكانت طَبَقاً لها كما تَرْقَع الثوبَ بالرُّقعة. وفي الحديث عن قول النبي، صلى الله عليه وسلم، لسعْد بن معاذ، رضي الله عنه، حين حكم في بني قُرَيْظةَ: لقدْ حَكَمْتَ بحكم الله من فَوقِ سَبعة أَرْقِعة، فجاء به على التذكير كأَنه ذَهب به إِلى معنى السقْف، وعنى سبع سموات، وكلُّ سماء يقال لها رَقِيع، وقيل: الرَّقِيع اسم سماء الدنيا فأَعْطَى كُلَّ سَماء اسْمَها. وفي الصحاح: والرَّقِيع سماء الدنيا وكذلك سائر السموات. والرَّقِيعُ: الأَحمق الذي يَتَمَزَّقُ عليه عَقْلُه، وقد رَقُع، بالضم، رَقاعةً، وهو الأَرْقَعُ والمَرْقَعانُ، والأُنثى مَرْقَعانة، ورَقْعاءُ، مولَّدة، وسمي رَقِيعاً لأَن عقله قد أَخْلَق فاسْتَرَمَّ واحتاج إِلى أَن يُرْقَع.
وأَرْقَع الرَّجلُ أَي جاء برَقاعةٍ وحُمْقٍ. ويقال: ما تحت الرَّقِيع أَرْقَعُ منه.
والرُّقْعة: قِطْعة من الأَرض تَلْتَزِق بأُخرى. والرُّقعة: شجرة عظيمة كالجَوْزة، لها ورق كورق القَرْع، ولها ثمر أَمثال التّين العُظام الأَبيض، وفيه أَيضاً حَبٌّ كحب التِّين، وهي طيّبة القِشْرة وهي حُلوة طيبة يأْكلها الناس والمَواشِي، وهي كثيرة الثمر تؤكل رَطْبة ولا تسمى ثمرتها تيناً، ولكن رُقَعاً إِلا أَن يقال تين الرُّقَع.
ويقال: قَرَّعني فلان بِلَوْمِه فما ارْتَقَعْت به أَي لم أَكْتَرِث به. وما أَرْتَقِعُ بهذا الشيء وما أَرْتَقِعُ له أَي ما أَبالي به ولا أَكترث؛ قال:
ناشَدتُها بكتاب اللهِ حُرْمَتَنا،
ولم تَكُن بِكتابِ اللهِ تَرْتَقِعُ
وما تَرْتَقِعُ مني برَقاع ولا بِمِرْقاعٍ أَي ما تُطِيعُني ولا تَقْبَل مما أَنصحك به شيئاً، لا يتكلم به إِلا في الجحد. ويقال: رَقَع الغَرضَ بسهمه إِذا أَصابه، وكلُّ إِصابةٍ رَقْعٌ. وقال ابن الأَعرابي: رَقْعةُ السهم صوته في الرُّقْعة. ورقَعَه رَقْعاً قبيحاً أَي هَجاه وشَتَمه؛ يقال: لأَرْقَعَنَّه رَقْعاً رَصِيناً. وأَرى فيه مُتَرَقَّعاً أَي موضعاً للشتْمِ والهِجاء؛ قال الشاعر:
وما تَرَكَ الهاجونَ لي في أَدِيمكمْ
مَصَحًّا، ولكِنِّي أَرى مُتَرَقَّعا
وأَما قول الشاعر:
أَبى القَلْبُ إِلاَّ أُمّ عَمْروٍ وحُبّها
عَجُوزاً، ومَن يُحْبِبْ عَجُوزاً يُفَنَّدِ
كثَوْبِ اليماني قد تَقادَمَ عَهْدُه،
ورُقْعَتُه ما شِئْتَ في العينِ واليدِ
فإِنما عنى به أَصلَه وجَوْهَره. وأَرْقَع الرجلُ أَي جاء برَقاعةٍ وحُمْق. ويقال: رَقَع ذَنَبَه بسَوْطه إِذا ضربه به. ويقال: بهذا البعير رُقْعة من جَرَب ونُقْبة من حرب، وهو أَوّل الجرَب. وراقع الخمرَ: وهو قلب عاقَرَ.
والرَّقْعاء من النساء: الدَّقِيقةُ الساقَيْنِ، ابن السكيت، في الأَلفاظ: الرَّقْعاء والجَبّاء والسَّمَلَّقةُ: الزَّلاَّءُ من النساء، وهي التي لا عَجِيزةَ لها. وامرأَة ضَهْيَأَةٌ بوزن فَعْلة مهموزة: وهي التي لا تحيض؛ وأَنشد أَبو عمرو:
ضَهْيأَة أَو عاقِر جَماد
ويقال للذي يزيد في الحديث: وهو تَنْبُِيق وتَرْقِيع وتَوْصِيل، وهو صاحب رمية يزيد في الحديث. وفي حديث مُعاوية: كان يَلْقَم بيد ويَرْقَعُ بالأُخرى أَي يَبسُط إِحدى يديه لينتثر عليها ما يسقطُ من لُقَمه. وجُوعٌ يَرْقوع ودَيْقُوع ويُرْقُوعٌ: شديد؛ عن السيرافي. وقال أَبو الغوث: جُوعٌ دَيْقُوع ولم يعرف يَرْقُوع.
والرُّقَيْعُ: اسم رجل من بني تميم. والرُّقَيْعِيُّ: ماء بين مكة والبصرة. وقَنْدةُ الرّقاعِ: ضَرْبٌ من التمر؛ عن أَبي حنيفة. وابن الرِّقاعِ العامِلِيّ: شاعر معروف؛ وقال الرّاعِي:
لو كُنْتَ مِن أَحَدٍ يُهْجَى هَجَوْتُكمُ،
يا ابْنَ الرِّقاع، ولكن لسْتَ مِن أَحَدِ
فأَجابه ابن الرِّقاع فقال:
حُدِّثْتُ أَنّ رُوَيْعِي الإِبْلِ يَشْتُمُني،
واللهُ يَصْرِفُ أَقْواماً عن الرَّشَدِ
فإِنْكَ والشِّعْرَ ذُو تُزْجِي قَوافِيَه،
كَمُبْتَغِي الصَّيْدِ في عِرِّيسةِ الأَسَدِ

### Türkçe

**رقَع** elbiseyi ve deriyi **بالرِّقاع** ile **يَرْقَعُه** **رَقْعاً** ve **رقَّعَه**:
yırtığını yamaladı; ve onda, onu onaran kimse için **مُتَرَقَّعٌ** vardır; yani yama yeri; nitekim dediler ki: onda **مُتَنَصَّح** vardır; yani dikiş yeri. Ve hadiste: “Mümin zayıftır, **راقِعٌ**’dır; artık mutlu olan, kendi **رَقْعِه** üzerinde helâk olandır.” Sözü: **واهٍ** yani günahıyla dini zayıflar ve tövbesiyle onu yamalar; “**رَقَعْت** elbiseyi” dediğin zaman, yani onu onardığın zaman. Ve **اسْتَرْقَع** elbise: yani ona yamalanma zamanı geldi. Ve elbiseyi **تَرْقِيع**: onu yer yer yamalaman. Ve her neyi bir gedikten kapattıysan, onu **رَقَعْتَه** ve **رَقَّعْته**; Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki:
وكُنَّ، إِذا أبْصَرْنَني أَو سَمِعْنَني، خَرَجْن فَرَقَّعْنَ الكُوى
بالمَحاجِرِ
(* Ömer’in divanında: سَعَين مكان خرجن.)
Onu darbımesel üzerine görüyorum. Ve onunla gözle görülür şey olmayan şeye de geçtiler; şöyle dediler: “Sende söz için bir **مَرْقَعاً** bulamıyorum.” Araplar der ki: “Hatip **مِصْقَعٌ**, şair **مِرْقَعٌ**, ve **حادٍ قُراقِرٌ مِصْقع**; sözün her **صُقْع**’ına gider; ve **مِرْقع** sözü birleştirir; böylece onun bir kısmını bir kısmıyla yamalar.”

**الرُّقْعةُ**: onunla yamalanan şey; çoğulu **رُقَعٌ** ve **رِقاعٌ**’dır. Ve **الرُّقْعة**: yazılan **الرِّقاع**’ın bir tanesidir. Ve hadiste: “Sizden biri kıyamet günü boynunda çırpınan **رِقاع** ile gelir”; **الرِّقاع** ile, üzerinde **الرقاع** içinde yazılı hakları kastetti; ve onların **خُفُوقُها**’sı, onların hareketidir. Ve **الرُّقْعة**: yama parçası (bez parçası).

**الأَرْقَعُ** ve **الرَّقِيعُ**: yıldızlar onu yamadığı için en yakın gök için iki isimdir; yıldızlarla yamalı olduğu için böyle adlandırıldı; Allah daha iyi bilir. Ve denildi ki: içindeki nurlarla yamalandığı için böyle adlandırıldı. Ve denildi ki: göklerin her biri ötekine **رَقِيع**’dir; çoğulu **أَرْقِعةٌ**’dır; ve yedi göğe “yedi **أَرْقِعة**” denir; her bir gök, kendisinden sonrakini yamadı; böylece ona bir tabaka oldu; tıpkı elbiseyi **بالرُّقعة** ile yamaladığın gibi. Ve Benî Kurayza hakkında hüküm verdiği zaman Sa‘d b. Muâz’a, Allah ondan razı olsun, Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, sözünden hadiste: “Allah’ın hükmüyle yedi **أَرْقِعة**’nin üstünden hükmettin”; onu müzekker getirdi; sanki onu tavan manasına götürdü; ve yedi göğü kastetti; ve her göğe **رَقِيع** denir. Ve denildi ki: **الرَّقِيع** dünya göğünün adıdır; böylece her göğe kendi adını verdi. Ve **الصحاح**’ta: **الرَّقِيع** dünya göğüdür; ve diğer gökler de böyledir. Ve **الرَّقِيعُ**: aklı kendisi üzerinde parçalanan ahmak; ve **رَقُع** (ötre ile) **رَقاعةً**; o **الأَرْقَعُ** ve **المَرْقَعانُ**’dır; dişisi **مَرْقَعانة** ve **رَقْعاءُ**’dır; müvelleddir; ve aklı eskimiş, onarılmak istemiş ve yamalanmaya ihtiyaç duymuş olduğu için **رَقِيعاً** diye adlandırıldı.

Ve adam **أَرْقَع**: yani ahmaklık ve budalalık getirdi. Ve denilir: “**الرَّقِيع**’in altında ondan daha **أَرْقَعُ** yoktur.”

Ve **الرُّقْعة**: bir başka yere yapışan bir yer parçası. Ve **الرُّقعة**: ceviz gibi büyük bir ağaçtır; yaprağı kabak yaprağı gibidir; ve meyvesi beyaz iri incirler gibidir; ve onda ayrıca incir tanesi gibi taneler vardır; kabuğu hoş, tatlı ve lezzetlidir; insanlar ve davarlar onu yer; meyvesi çoktur; taze yenir; meyvesine “incir” denmez; fakat “**رُقَعاً**” denir; ancak “**تين الرُّقَع**” denilirse başka.

Ve denilir: “Falan beni kınamasıyla azarladı da onunla **ارْتَقَعْت** etmedim”; yani ona aldırmadım. Ve “Bu şeyle **أَرْتَقِعُ** etmem” ve “ona **أَرْتَقِعُ** etmem”: yani ona önem vermem ve aldırmam; dedi ki:
ناشَدتُها بكتاب اللهِ حُرْمَتَنا،
ولم تَكُن بِكتابِ اللهِ تَرْتَقِعُ
Ve “Benden **تَرْتَقِعُ** etmez ne **برَقاع** ile ne de **بِمِرْقاعٍ** ile”: yani bana itaat etmez ve sana öğütlediğim şeyden hiçbirini kabul etmez; ancak inkârda konuşulur. Ve denilir: “**رَقَع** hedefi oku ile” yani onu vurdu; ve her vurma bir **رَقْعٌ**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Okun **رَقْعةُ**’sı, **الرُّقْعة** içinde onun sesidir.” Ve onu **رَقَعَه رَقْعاً قبيحاً**: yani onu hicvetti ve sövdü; denilir: “Onu sağlam bir **رَقْعاً** ile mutlaka hicvedeceğim.” Ve onda **مُتَرَقَّعاً** görüyorum: yani sövme ve hiciv için bir yer; şair dedi ki:
وما تَرَكَ الهاجونَ لي في أَدِيمكمْ
مَصَحًّا، ولكِنِّي أَرى مُتَرَقَّعا
Şairin şu sözüne gelince:
أَبى القَلْبُ إِلاَّ أُمّ عَمْروٍ وحُبّها
عَجُوزاً، ومَن يُحْبِبْ عَجُوزاً يُفَنَّدِ
كثَوْبِ اليماني قد تَقادَمَ عَهْدُه،
ورُقْعَتُه ما شِئْتَ في العينِ واليدِ
ancak onunla aslını ve cevherini kastetti. Ve adam **أَرْقَع**: yani ahmaklık ve budalalık getirdi. Ve denilir: “Kuyruğunu kamçısıyla **رَقَع**” yani onunla vurdu. Ve denilir: “Bu devede uyuzdan bir **رُقْعة** ve yaradan bir **نُقْبة** vardır”; o, uyuzun başlangıcıdır. Ve **راقع الخمرَ**: o, **قلب عاقَرَ**’dır.

Kadınlardan **الرَّقْعاء**: bacakları ince olan; İbnü’s-Sikkît, **الأَلفاظ**’ta: **الرَّقْعاء** ve **الجَبّاء** ve **السَّمَلَّقةُ**: kadınlardan **الزَّلاَّءُ**’dır; o, kalçası olmayan kadındır. Ve **امرأَة ضَهْيَأَةٌ** (hemzeli **فَعْلة** vezninde): o, hayız görmeyen kadındır; Ebû Amr inşad etti:
ضَهْيأَة أَو عاقِر جَماد
Ve hadiste artıran kimseye denilir: o, **تَنْبُِيق** ve **تَرْقِيع** ve **تَوْصِيل**’dir; o, hadiste artıran bir kimsenin sahibidir. Muâviye’nin hadisinde: “Bir eliyle lokmayı ağzına götürür ve ötekiyle **يَرْقَعُ** ederdi”; yani ellerinden birini açar ki lokmalarından düşen şey onun üzerine dağılsın.

**جُوعٌ يَرْقوع** ve **دَيْقُوع** ve **يُرْقُوعٌ**: şiddetli; Sîrâfî’den. Ebû’l-Gavs dedi ki: “**جُوعٌ دَيْقُوع**”; **يَرْقُوع**’u bilmedi.

**الرُّقَيْعُ**: Temîm oğullarından bir adamın adıdır. Ve **الرُّقَيْعِيُّ**: Mekke ile Basra arasında bir sudur. Ve **قَنْدةُ الرّقاعِ**: hurmanın bir türü; Ebû Hanîfe’den. Ve **ابن الرِّقاعِ العامِلِيّ**: bilinen bir şairdir; **الرّاعِي** dedi ki:
لو كُنْتَ مِن أَحَدٍ يُهْجَى هَجَوْتُكمُ،
يا ابْنَ الرِّقاع، ولكن لسْتَ مِن أَحَدِ
Buna İbnü’r-Riqâ‘ cevap verdi; dedi ki:
حُدِّثْتُ أَنّ رُوَيْعِي الإِبْلِ يَشْتُمُني،
واللهُ يَصْرِفُ أَقْواماً عن الرَّشَدِ
فإِنْكَ والشِّعْرَ ذُو تُزْجِي قَوافِيَه،
كَمُبْتَغِي الصَّيْدِ في عِرِّيسةِ الأَسَدِ
