# رقق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%82%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رقق

الرق بالفتح ويكسر رواهما الأثرم عن أبي عبيدة، وهو: جلد رقيق يكتب فيه، ومنه قوله تعالى:  في رق منشور  ، والفتح هى القراءة السبعية المتواترة. والرق: ضد الغليظ والثخين كالرقيق وقد رق يرق رقة، فهو رقيق. والرق: الصحيفة البيضاء. وقال الفراء: الرق: الصحائف التي تخرج إلى بني آدم يوم القيامة، قال الأزهري: وهذا يدل على أن المكتوب يسمى رقا أيضا. والرق العظيم من السلاحف، أو دويبة مائية لها أربع قوائم، وأظفار وأسنان في رأس تظهره وتغيبه، وتذبح، قاله إبراهيم الحربي، وروى بسنده إلى ابن هبيرة قال:  كان فقهاء المدينة يشترون الرق ويأكلونه  وقال أبو عبيد: ج: رقوق بالضم. والرق: ورق الشجر، أو: ما سهل على الماشية من الأغصان، ويروى بيت جبيهاء الأشجعي:
  نفي الجدب عنه رقه فهو كالح وقال ابن دريد: الرق بالضم: الماء الرقيق في البحر أو الوادي لا غزر له، ويفتح، وهو عن غير ابن دريد.
 والرقة: كل أرض إلى جنب واد ينبسط الماء عليها أيام المد، ثم ينضب أي: ينحسر، وفي بعض النسخ ينصب، والأولى الصواب، وهي مكرمة للنبات، وقال أبو حاتم: الرقة: الأرض التي نضب عنها الماء: ج رقاق بالكسر.
 والرقة البيضاء منه، وهو: د، على شط الفرات بينها وبين حزان ثلاثة أيام، وهي واسطة ديار ربيعة قال عبيد الله بن قيس الرقيات:
  أهلا وسهلا بمن أتاك من الر                      قة يسرى إليك في سخبـه والرقة: بلد آخر غربي بغداد يعرف برقة واسط. والرقة: ة كبيرة أسفل منها بفرسخ تعرف بالرقة السوداء.

  والرقة أيضا: د، بقوهستان. والرقة: موضعان آخران من بساتين دار الخلافة ببغداد، صغرى وكبرى. والرقتان: الرقة والرافقة قال شيخنا: وقد مر له في  رفق  أنهما بلدة واحدة، وكلامه هنا كالمنافي لذلك، فتأمل. قلت: لا منافاة، والصحيح أنهما بلدتان لا واحدة، كما صرح به بن الأثير واليعقوبي وابن السمعاني، وتقدمت الإشارة إليه.
 والرقة، بالكسر: الرحمة ومنه الحديث:  اغتنموا الدعاء عند الرقة فإنها رحمة  يقال: رق له قلبه، وفي حديث الحسن البصري:  من رق لوالديه ألقى الله عليه محبته  وقد رققت له أرق أي: رحمته. والرقة: الاستحياء يقال: رق وجهه: استحيا، وأنشد ابن الأعرابي:
  إذا تركت شرب الرثيئة هاجر                      وهك الخلايا لم ترق عيونها أي: لم تستحي. والرقة أيضا: الدقة ومنه حديث عثمان- رضي الله عنه-:  اللهم كبرت سني، ورق عظمي، فاقبضني إليك غير عاجز ولا ملوم، ورقة القلب من هذا. وقال المناوي في التوقيف: الرقة، كالدقة، لكن الدفة يقال: اعتبارا لمراعاة جوانب الشيء، والرقة: اعتبارا بعمقه، فمتى كانت الدقة في جسم يضادها الصفاقة، نحو: ثوب رقيق وصفبق، ومتى كانت في نفس يضادها الجفوة والقسوة، يقال: زيد رقيق القلب وقاسيه. وقد رق الشيء يرق رقة فهو رقيق ورقاق، كغراب وهي رقيقة ورقاقة، قال:
  من ناقة خوارة رقيقه
  ترميهم ببكرات روقه ويشدد كرمان. ويقال: مشى البعير مشيا رقاقا، كغراب: إذا رقق المشي أي: مشى مشيا سهلا، وهو مجاز، قال ذو الرمة:
  باق على الأين يعطي إن رفقت به                      معجا رقاقا وإن تخرق به يخـد والرقاق كسحاب: الصحراء المتسعة اللينة التراب. وقيل: والأرض السهلسة المنبسطة المستوية اللينة التراب تحته صلابة وأنشد بن بري- لإبراهيم بن عمران الأنصاري-:
  رقاقها ضرم وجريها خـذم                      ولحمها زيم والبطن مقبوب يريد أنها إذا عدت أضرم الرقاق وثار غباره كما تضطرم النار، فيثور عثانها. أو هي: ما نضب عنها الماء وانحسر ويضم، كالرقة بالفتح، كما تقدم. أو هي: اللينة المتسعة قال لبيد - رضي الله عنه-:
  ورقاق عصب ظلمانـه                      كحريق الحبشيين الزجل وزاد الأصمعي: من غير رمل، وأنشد للراجز:
  ذارى الرقاق واثب الجراثم أي: يذرو في الرقاق، ويثب في الجراثيم من الرمل كالرق، بالكسر، والضم الكسر عن الأصمعي والرقق، محركة ومن الأخير قؤل رؤبة:
  كأنها وهي تهاوى بـالـرقـق
  من ذروها شبراق شد ذي عمق

  ولكنهم صرحوا أنه مقصور من الرقاق، وإنما قصره لضرورة الشعر، فلا يكون لغة مستقلة، فتأمل. ويوم رقاق كسحاب: حار نقله الفراء. والرقاق كغراب: الخبز الرقيق المنبسط، قال ثعلب: يقال: عندي غلام يخبز الغليظ والرقيق، وإن قلت: يخبز الجردق، قلت: والرقاق، لأنهما اسمان الواحدة رقاقة، ولا يقال: رقاقة بالكسر، فإذا جمع قيل: رقاق، بالكسر، والصحيح أن الرقاق بالكسر جمع رقيق، ككريم وكرام. والمرقاق: ما يرق به الخبز يقال: حور القرص بالمرقاق. والرقى، مثال ربى من الشاة: شحمة من أرق الشحم لا يأتي عليها أحد إلا أكلها، وفي المثل  وجدتني الشحمة الرقى عليها المأتي  يقولها، الرجل لصاحبه إذا استضعفه نقله الصاغاني. والرقيق: المملوك بين الرق، بالكسر، للواحد والجمع فعيل بمعنى مفعول، وقد يطلق على الجماعة، كالرقيق والخليط، وقال الليث: الرق: العبودة، والرقيق: العبد، ولا يؤخذ منه على بناء الاسم، وقد رق فلان، أي: صار عبدا، وقال أبو العباس: سمي العبيد رقيقا لأنهم يرقون لمالكهم، ويذلون ويخضعون. وقد يجمع على رقاق هكذا في سائر النسخ، والصواب على أرقاء، كما في العباب واللسان، ومنه الحديث:  إلا بعض من تملكون من أرقائكم  أي: عبيدكم.
 وزاد اللحياني: أمة رقيق ورقيقة، من إماء رقائق. وحدث الرقاق بالكسر: ع بالشام. والرقيقان: الحضنان قال مزاحم العقيلي:
  أصاب رقيقـه بـمـهـو كـأنـه                      شعاعة قرن الشمس ملتهب النصل والرقيقان: الأخدعان. وقال الأصمعي: هما من المنخرين: ناحيتاهما يعني نخرتي الأنف وأنشد:
  سال وقد مس رقيق المنخر وأنشد أيضا:
  ساط إذا ابتل رقيقاه ندى وقال غيره: رقيق الأنف: مسترقه حيث لان من جانبه. وقال أبو عمرو: الرقيقان: ما بين الخاصرة والرفغ.
 وأميمة بنت رقيقة، كجهينة فيهما: صحابية رضي الله عنها، قال الحافظ: هي رقيقة بنت أبي صيفي ابن هاشم بن عبد مناف، وبنتها أميمة لها صحبة، روت عنها بنتها حكيمة بنت رقيقة، وقال ابن فهد: رقيقة هذه أم مخرمة بن نوفل، قال أبو نعيم: لا أراها أدركت الإسلام، وقال الصاغاني: أميمة وأمها رقيقة لهما صحبة. قلت: ورقيقة الثقفية: لها صحبة، وقد روت عنها بنتها حديثا في الوحدان لابن أبي عاصم ، فتأمل ذلك. ومراق البطن: ما رق منه ولان وفي الصحاح: أسفله وما حوله مما استرق، وفي التهذيب: ما سفل من البطن عند الصفاق أسفل من السرة، وفي حديث الغسل:  ثم غسل مراقه بشماله  أراد ما سفل من بطنه ورفغنه ومذاكيره، والمواضع التي ترق جلودها، كنى عن جميعها بالمراق، وهو جمع مرق قاله الهروي في الغريبين، أو لا واحد لها كما قاله الجوهري.
 والرقق: محركة: الضعف في العظام، وهو مجاز، قال كعب بن زهير - رضي الله عنه- يصف ناقته:
  خطارة بعد غب الجهد ناجـية                      لا تشتكى للحفا من خفها رققا

  وفي ماله رقق أي: قلة رواه أبو عبيد هكذا، وهو مجاز، ورواه غيره بالفاء والقاف، وقد تقدم، وذكره الفراء بالنفي، فقال: يقال: ما في ماله رقق، أي: قلة. وقال الأصمعي: الرقراقة: المرأة التي كان الماء يجري في وجهها وقال غيره: جارية رقراقة البشرة: براقة البياض. والرقراق: سيف سعد بن عبادة رضي الله تعالى عنه، وهو القائل فيه:
  فإن يكن الرقراق فلـل حـده                      قراع الأعادي كابرا بعد كابر
  توارثه الآباء من عهد جرهـم                      وقبل بني صد بن عاد وجائر
  فلست بمبتاع يد الدهر مثـلـه                      أعرضه أخرى الليالي الغوابر والرقراق: ماء فوق القادسية. وأيضا: والد ذواد الغطفاني الشاعر هكذا في العباب، والصواب أن والده أبو الرقراق، كما في التبصير. وقال ابن دريد: الرقارق، بالضم: الماء الرقيق في البحر، أو الوادي لا غزر له.
 والرقارق: الشراب الرقيق وكذلك الرقراق، قال: والسيف الرقارق: الكثير الماء وقال غيره: هو البراق.
 قال: ورقرقان السراب، بالضم: ما ترقرق منه، أي: تحرك قال العجاج:
  ونسجت لوامع الحرور
  برقرقان آلها المسجور
  سبائبا كسرق الحرير وأرقه إرقاقا: جعله رقيقا، وهو ضد غلظه تغليظا كرققة ترقيقا. وأرق المملوك: ملكه ضد أعتقه، فهو مرق، وهي مرقة كاسترقه، ويقال: استرق المملوك فرق: أدخله في الرق. ومن المجاز: أرق فلان: إذا ساءت حاله ومنه قولهم: عجبت من قلة ماله، ورقة حاله. وأرق العنب: تم نضجه، خاص بالأبيض كما في العباب. قلت: هكذا خصه أبو حنيفة، وقال: أرق: إذا رق جلده، وكثر ماؤه. وقال أبو عبيدة: فرس مرق أي: رقيق الحافر، ونص أبي عبيدة: خفيف الحافر، وبه رقق. ورققه جعله رقيقا ضد غلظه وهذا قد ذكر قريبا، فهو تكرار. ويقال: نزل رجل يقال له جابان بقوم ليلا فأضافوه وغبقوه، فلما فرغ قال: إذا صبحتموني كيف آخذ في طريقي وحاجتي?  فقيل له: أعن صبوح ترقق  و  عن  من صلة معنى الترقيق، وهو الكناية لأن الترقيق تلطيف وتزيين، وإذا كنيت عن شيء فهو ألطف من التصريح، فكانه قال: أي: تكنى عن الصبوح أي: تحسن الكلام وتزينه، كانيا عن صبوح، يضرب لمن كنى عن شيء وهو يريد غيره، كما أن الضيف، أراد بهذه المقالة أن يوجب الصبوح عليهم، نقله الصاغاني والزمخشري، وهو مجاز، ويروى عن الشعبي أنه سئل عن رجل قبل أم امرأته، فقال: أعن صبوح ترقق. حرمت عليه امرأته، كأنه أراد أن يقول: جامع أم امرأته فقال: قبل أم امرأته. واسترق الماء: نضب إلا يسيرا وهو مجاز.
 ورقرق الماء وغيره: إذا صبه صبا رقيقا فترقرق. ورقرق الثريد بالسمن: إذا فعله كذلك أي: أدمه به، وقيل: كثره. وترقرق الماء: إذا تحرك وجاء وذهب ورقرقه هو، قال ذو الرمة:
  طراق الخوافي واقع فوق ريعة                      ندى ليله، في ريشه يترقـرق وقال رؤبة:
  ألقى به الآل غديرا ويسقا
  ضحلا إذا رقرقته ترقرقا وترقرق الدمع: دار في الحملاق قال ذو الرمة:
  أدارا بحزوى هجت للعين عبرة                      فماء الهوى يرفض أو يترقرق

  وترقرق الشيء: لمع قال:
  بمرهفة بيض إذا هي جردت                      ترقرق فيهن المنايا اللوامع وترقرقت الشمس: إذا رأيتها صارت كأنها تدور، ومنه الحديث:  إن الشمس تطلع ترقرق  . قال أبو عبيد: يعني تدور ة تجىء وتذهب، وهي كناية عن ظهور حركتها عند طلوعها فإنها ترى لها حركة متخيلة بسبب قربها من الأفق وأبخرته المعترضة بينها وبين الأبصار، بخلاف ما إذا علت وارتفعت. ويقال: مال مترقرق للسمن، أو مترقرق للهزال ومترقرق لأن يرمد، أي: متهيىء له تراه قد دنا من ذلك الرمد، أي: الهلاك، ومنه عام الرمادة.
 قال الصاغاني: والتركيب يدل على صفة تكون مخالفة للجفاء، وعلى اضطراب شيء مائع، وقد شذ عن هذا التركيب: الرق: ذكر السلاحف. قلت: ويمكن أن يكون على التشبيه بالرق الذي يكتب، كما هو ظاهر، فلا يكون شاذا عن التركيب فتأمل. ومما يستدرك عليه: ناقة رقيقة: ضعفت أنقاؤها ورقت، واتسع مجرى مخها، جمعه: رقاق ووقائق، عن ابن الأعرابي. والرق، بالكسر: الشيء الروق. ومسترق الأنف، ومرقه: حيث لان في جانبه.
 ومراق الإبل: أرفاغها. وعيش رقيق الحواشي: ناعم، وهو مجاز. وفلان رقيق الدين، والحال، وهو مجاز.
 والرقق محركة: رقة الطعام، وفي ألحديث:  استوصوا بالمعزى، فإنه مال رقيق  قال القتيبي: يعني أنه ليس له صبر الضأن على الجفاء، وفساد العطن وشدة البرد. ورجل رقيق: أي ضعيف هين. وهم أرق قلوبا، أي: ألين وأقبل للموعظة. وترققته الجارية: فتنته حتى رق، أي ضعف صبره، قال ابن هرمة:
  دعته عنوة فترققـتـه                      فرق ولا خلالة للرقيق وفلان رق عدده، أي سنوه التي يعدها: ذهب أكثرها، وبقي أقلها، فكان ذلك الأقل عنده رقيقا، نقله ابن الأعرابي، وهو مجاز. ورقت عظامه: إذا كبر وأسن. والمرفق، كمعظم: الرغيف الواسع الرقيق. ورقه فهو مرقوق: إذا ملكه، حكاه الأزهري وصاحب المصباح، عن ابن السكيت، ونقله الأكمل في العناية، فلا عبرة بإنكار بعضهم.
 ورقرق الثوب بالطيب: أجراه فيه، قال الأعشى:
  وتـبـرد بـرد رداء الـعـرو                      س بالصيف رقرقت فيه العبيرا ورقراق السحاب: ما ذهب منه وجاء. وكل شيء له بصيص وتلألؤ فهو رقراق. وسراب رقرقان: ذو بصيص.
 وترقرق: جرى جربا سهلا. وثوب رقارق، بالضم: رقيق. وترقرقت عينه: دمعت، ورقراقها هو. ورقراق الدمع: ما ترقرق منه، قال الشاعر:
  فإن لم تصاحبها رمينا بأعـين                      سريع برقراق الدموع انهلالها ورقرق الخمر: مزجها. وترقيق الكلام: تحسينه وتزيينه، وفي الحديث:  فتجىء فتنة فيرقق بعضها بعضا  . أي: تشوق بتحسينها وتسويلها. وأرقت بهم أخلاقهم: شحت، وهو مجاز. واسترق الليل: مضى أكثره. وترقق: مشى مشيا سهلا. ورقق بين القوم: أفسد. ولا تدري علام يتراق هرمك أي على أي شيء يتناهى رأيك، ويبلغ، آخره.

  والرقة: قريتان بمصر في الصعيد الأدنى، وقد مررت بهما. والرقيات: مسائل كان جمعها محمد ابن الحسن الشيباني- رحمه الله تعالى- حين كان قاضيا بالرقة. والرقق: موضع من ديار بني عمرو ابن كلاب. ويوم رقراق: حار، عن الفراء. ورقة باسق: بالمحول، من أعمال نهر عيسى. ورقة: مأسدة.

### Türkçe

**الرق** fetha ile (okunur); kesre ile de (okunur); ikisini de el-Eşrem, Ebû Ubeyde’den rivayet etmiştir. O: üzerine yazı yazılan ince deridir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**في رق منشور**”; ve fetha, mütevatir yedi kıraattir. Ve **الرق**: kalın ve kaba olanın zıddıdır; **الرقيق** gibi. “**رق** يرق **رقة**”; o hâlde o **رقيق**tir. Ve **الرق**: beyaz sahifedir. Ferrâ dedi: **الرق**: kıyamet günü Âdemoğullarına çıkarılan sahifelerdir. Ezherî dedi: Bu, yazılı olana da **رقا** denildiğine delâlet eder. Ve **الرق**: silâhlı (hayvan)lardan büyük olan kaplumbağadır; yahut dört ayağı olan bir su canlısıdır; ve (onun) tırnakları ve başında dişleri vardır; onu (başını) çıkarır ve gizler; ve boğazlanır; bunu İbrâhîm el-Harbî söyledi. Ve senediyle İbn Hubeyre’ye kadar rivayet etti; dedi ki: “Medine fukahası **الرق** satın alır ve onu yerlerdi.” Ebû Ubeyd dedi: çoğulu: **رقوق** (damme ile). Ve **الرق**: ağaç yaprağıdır; yahut: hayvanlara dallardan kolay gelen şeydir. Cübeyhâ el-Eşca‘î’nin beyti rivayet edilir:

  نفي الجدب عنه رقه فهو كالح

İbn Düreyd dedi: **الرق** (damme ile): denizde yahut vadide, derinliği olmayan ince sudur; ve fetha ile de (okunur); bu, İbn Düreyd’den başkası(ndan)dır.

Ve **الرقة**: bir vadinin yanında olup suyun med günlerinde üzerine yayıldığı her yerdir; sonra çekilir; yani: geri çekilir. Bazı nüshalarda “**ينصب**” (gelir); birincisi doğrudur. Ve o, bitki için bereketlidir. Ebû Hâtim dedi: **الرقة**: suyun çekildiği yerdir; çoğulu: **رقاق** (kesre ile).

Ve ondan **الرقة البيضاء**; o: Fırat kıyısında bir şehirdir; onunla Hazân arasında üç gün (mesafe) vardır; o, Rebîa diyarlarının ortasıdır. Ubeydullah b. Kays er-Rukayyât dedi:

  أهلا وسهلا بمن أتاك من الر                      قة يسرى إليك في سخبـه

Ve **الرقة**: Bağdat’ın batısında, **رقة واسط** diye bilinen başka bir beldedir. Ve **الرقة**: onun aşağısında bir fersah (mesafede) **الرقة السوداء** diye bilinen büyük bir köydür.

Ve **الرقة** ayrıca: Kuhistân’da bir şehirdir. Ve **الرقة**: Bağdat’ta Dârü’l-Hilâfe bahçelerinden, küçüğü ve büyüğü olmak üzere iki başka yerdir. Ve **الرقتان**: **الرقة** ve **الرافقة**. Şeyhimiz dedi: **رفق** maddesinde, onların tek bir belde olduğunu ona geçmişti; buradaki sözü, buna aykırı gibi. Öyleyse düşün. Ben dedim: Aykırılık yoktur; doğru olan, onların tek değil iki belde olduğudur; nitekim İbnü’l-Esîr, Ya‘kūbî ve İbnü’s-Sem‘ânî bunu açıkça söylemiştir; ve ona işaret geçmişti.

Ve **الرقة** (kesre ile): merhamettir. Ondan hadis: “**اغتنموا الدعاء عند الرقة فإنها رحمة**.” Denir: ona kalbi **رق**; ve Hasan el-Basrî’nin hadisinde: “**من رق لوالديه ألقى الله عليه محبته**.” Ve “**رققت** له **أرق**”; yani: ona merhamet ettim. Ve **الرقة**: hayâdır. Denir: yüzü **رق**: hayâ etti. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

  إذا تركت شرب الرثيئة هاجر                      وهك الخلايا لم ترق عيونها

yani: hayâ etmedi. Ve **الرقة** ayrıca: inceliktir. Ondan Osman’ın -Allah ondan razı olsun- hadisi: “**اللهم كبرت سني، ورق عظمي، فاقبضني إليك غير عاجز ولا ملوم**”; ve kalbin **رقة**si bundandır. Menâvî, et-Tevkîf’te dedi: **الرقة**, **الدقة** gibidir; lâkin **الدقة** denir: şeyin yanlarını gözetmeye itibarla; ve **الرقة**: onun derinliğine itibarla. Öyleyse, incelik bir cisimde olursa, ona zıt olan kalınlıktır; meselâ: ince elbise ve kalın. Ve nefs(te) olursa, ona zıt olan kabalık ve katılıktır; denir: Zeyd ince kalplidir ve katıdır. Ve şey **رق** يرق **رقة**; o hâlde o **رقيق** ve **رقاق**tır; **غراب** gibi. Ve o **رقيقة** ve **رقاقة**dır. (Şair) dedi:

  من ناقة خوارة رقيقه
  ترميهم ببكرات روقه

Ve (fiil) şeddeli yapılır: **كرمان**. Ve denir: deve **رقاقا** yürüdü; **غراب** gibi: yürüyüşü incelttiği zaman; yani: kolay bir yürüyüşle yürüdü; ve bu mecazdır. Zü’r-Rumme dedi:

  باق على الأين يعطي إن رفقت به                      معجا رقاقا وإن تخرق به يخـد

Ve **الرقاق** (**سحاب** gibi): geniş, toprağı yumuşak çöldür. Ve denildi: altı sertlik olduğu hâlde toprağı yumuşak, düz, yayvan, kolay yer. İbn Berrî, İbrâhîm b. İmrân el-Ensârî için şu beyti okudu:

  رقاقها ضرم وجريها خـذم                      ولحمها زيم والبطن مقبوب

yani: koştuğu zaman **الرقاق**ı alevlendirir ve tozu, ateşin alevlenmesi gibi yükselir; böylece onun tozu yükselir. Yahut o: suyun çekildiği ve geri çekildiği şeydir; ve damme ile de (gelir); fetha ile **الرقة** gibi; daha önce geçtiği üzere. Yahut o: yumuşak, geniş olandır. Lebîd -Allah ondan razı olsun- dedi:

  ورقاق عصب ظلمانـه                      كحريق الحبشيين الزجل

Asma‘î şunu ekledi: kum olmaksızın. Ve recez şairi için şu okundu:

  ذارى الرقاق واثب الجراثم

yani: **الرقاق**ta savurur ve kumdan olan **الجراثيم**e sıçrar; **الرق** gibi. (Okunuş) kesre iledir; ve damme-kesre, Asma‘î’dendir. Ve **الرقق** (harekeli). Ve sonuncusundan Rü’be’nin sözü rivayet edildi:

  كأنها وهي تهاوى بـالـرقـق
  من ذروها شبراق شد ذي عمق

Fakat onlar, onun **الرقاق**tan kısaltılmış olduğunu açıkça söylediler; onu ancak şiir zarureti için kısalttı; böylece müstakil bir lügat olmaz; öyleyse düşün. Ve **يوم رقاق** (**سحاب** gibi): sıcak; Ferrâ bunu nakletti. Ve **الرقاق** (**غراب** gibi): yayvan ince ekmektir. Sa‘leb dedi: denir: bende kalın ve ince (ekmek) pişiren bir oğlan var. Ve eğer “**الجردق** pişirir” dersen, “ve **الرقاق**” dersin; çünkü ikisi isimdir; bir tanesi **رقاقة**dır. Ve kesre ile **رقاقة** denmez. Öyleyse çoğul yapıldığı zaman **رقاق** (kesre ile) denir. Ve doğru olan: **الرقاق** (kesre ile), **رقيق**in çoğuludur; **كريم** ve **كرام** gibi. Ve **المرقاق**: ekmeğin inceltildiği şeydir. Denir: **حور القرص بالمرقاق**. Ve **الرقى**, koyundan, **ربى** vezninde: en ince yağdan bir iç yağıdır; onun üzerinden kim geçse onu yer. Ve meselde: “**وجدتني الشحمة الرقى عليها المأتي**”; bunu, kendisini zayıf gördüğü zaman adam, arkadaşına söyler; Sâgānî nakletti. Ve **الرقيق**: köle; **الرق** (kesre ile) arasında. Tekil ve çoğul için; **فعيل** vezninde, **مفعول** mânâsında. Ve cemaat üzerine de ıtlak olunur; **الرقيق** ve **الخليط** gibi. Leys dedi: **الرق**: kulluktur; ve **الرقيق**: köledir; isim binası üzere ondan alınmaz. Ve “falanca **رق**”; yani: köle oldu. Ebû’l-Abbâs dedi: kölelere **رقيق** denildi; çünkü onlar sahiplerine karşı yumuşarlar, zelil olurlar ve boyun eğerler. Ve **رقاق** üzerine de cem‘ olunur; bütün nüshalarda böyledir. Doğrusu **أرقاء** üzerinedir; **العباب** ve **اللسان**da olduğu gibi. Ondan hadis: “**إلا بعض من تملكون من أرقائكم**”; yani: kölelerinizden.

Lahyânî şunu ekledi: **أمة رقيق ورقيقة**; **إماء رقائق**ten. Ve **حدث الرقاق** (kesre ile): Şam’da bir yer. Ve **الرقيقان**: iki **الحضنان**dır. Muzâhim el-Ukaylî dedi:

  أصاب رقيقـه بـمـهـو كـأنـه                      شعاعة قرن الشمس ملتهب النصل

Ve **الرقيقان**: iki **الأخدعان**dır. Asma‘î dedi: onlar iki burun deliğindendir: onların iki yanı; yani burnun iki deliği. Ve şu okundu:

  سال وقد مس رقيق المنخر

Ve ayrıca şu okundu:

  ساط إذا ابتل رقيقاه ندى

Başkası dedi: **رقيق الأنف**: onun yanından yumuşadığı yerdeki inceliğidir. Ebû Amr dedi: **الرقيقان**: böğür ile kasık arasıdır.

Ve Ümeyme bint Rukayka, Cüheyne gibi, ikisinde de: sahâbîdir; Allah ondan razı olsun. Hâfız dedi: o, Abdümenâf b. Hâşim b. Abdümenâf’ın oğlu Ebû Sayfî’nin kızı Rukayka’dır; ve kızı Ümeyme’nin sohbeti vardır; ondan, kızı Hakîme bint Rukayka rivayet etti. İbn Fehd dedi: bu Rukayka, Nûfel b. Mahreme’nin annesidir. Ebû Nuaym dedi: onu İslâm’a yetişmiş görmüyorum. Sâgānî dedi: Ümeyme ve annesi Rukayka’nın sohbeti vardır. Ben dedim: ve Rukayka es-Sekafiyye’nin sohbeti vardır; ve ondan kızı, İbn Ebî Âsım’ın **الوحدان**ında bir hadis rivayet etmiştir; öyleyse bunu düşün. Ve **مراق البطن**: ondan incelen ve yumuşayan şeydir. Ve **الصحاح**ta: onun altı ve etrafından incelenen şey. Ve **التهذيب**te: karından, karın zarının yanında aşağıda olan; göbeğin aşağısında. Ve gusül hadisinde: “**ثم غسل مراقه بشماله**”; onunla, karnının aşağısını, kasıklarını ve tenasül uzuvlarını; ve derileri incelenen yerleri kastetti; hepsinden **المراق** ile kinaye etti. O, **مرق**ın çoğuludur; bunu Herevî, **الغريبين**de söyledi. Yahut Cevherî’nin dediği gibi onun tekili yoktur.

Ve **الرقق** (harekeli): kemiklerde zayıflıktır; ve bu mecazdır. Ka‘b b. Züheyr -Allah ondan razı olsun- devesini vasfederken dedi:

  خطارة بعد غب الجهد ناجـية                      لا تشتكى للحفا من خفها رققا

Ve onun malında **رقق** vardır; yani: azlık. Bunu Ebû Ubeyd böyle rivayet etti; bu mecazdır. Başkası onu **الفاء** ve **القاف** ile rivayet etti; bu daha önce geçti. Ferrâ onu nefy ile zikretti ve dedi ki: “**ما في ماله رقق** denir”; yani: azlık. Asmaî dedi ki: **الرقراقة**: yüzünde su akıyor olan kadın. Başkası dedi ki: **جارية رقراقة البشرة**: beyazlığı parıldayan. Ve **الرقراق**: Sa‘d b. Ubâde’nin—Allah Teâlâ ondan razı olsun—kılıcıdır; onda şöyle söyleyendir:
  Eğer **الرقراق** ise, onun keskinliği için,                      düşmanlarla çarpışma, büyüğün ardından büyük olarak.
  Onu babalar, Cürhüm ahdinden beri miras aldılar,                      ve Âd’dan Sıd oğullarından ve Câir’den önce.
  Zamanın eliyle onun benzerini satın alacak değilim,                      onu başka gecelere, geçip giden gecelere arz ederim.

Ve **الرقراق**: Kâdisiyye’nin üstünde bir sudur. Ayrıca: Gatafânî şair Züvâd’ın babasıdır; **العباب**’da böyle. Doğrusu, **التبصير**’de olduğu üzere, onun babası **أبو الرقراق**’tır. İbn Düreyd dedi ki: **الرقارق**, damme ile: denizdeki ince su; yahut vadide, gürlüğü olmayan (su).

Ve **الرقارق**: ince içkidir; aynı şekilde **الرقراق**. Dedi ki: **والسيف الرقارق**: suyu çok olan. Başkası dedi ki: o, **البراق**tır.

Dedi ki: **ورقرقان السراب**, damme ile: ondan **ترقرق** eden şey; yani: hareket etti. A‘câc dedi ki:
  Ve sıcaklığın parıltılarını dokudum,
  onun kızgın (parıltılı) âletiyle **برقرقان** ile,
  ipeğin hırsızlığı gibi ve ondan daha incesi, şeritler.

Ve onu **أرقه إرقاقا**: onu ince yaptı; bu, onu kalınlaştırmasına **تغليظا** zıttır; **كرققة ترقيقا** gibi. Ve **أرق المملوك**: onu mülk edindi; onu azat etmesine zıttır; o halde o **مرق**tur; o da **مرقة**dır; **كاسترقه** gibi. Ve denir ki: **استرق المملوك فرق**: onu köleliğe soktu. Mecazdan: **أرق فلان**: hâli kötüleştiği zaman. Ondandır onların sözü: “Onun malının azlığına ve hâlinin inceliğine şaştım.” Ve **أرق العنب**: olgunlaşması tamam oldu; **العباب**’da olduğu üzere, beyaza mahsustur. Dedim ki: Ebû Hanîfe onu böyle tahsis etti ve dedi ki: **أرق**: derisi inceldiği ve suyu çoğaldığı zaman. Ebû Ubeyde dedi ki: **فرس مرق**; yani: tırnağı ince. Ebû Ubeyde’nin nassı: tırnağı hafif; ve onunla **رقق** etti. Ve onu **رققه**: onu ince yaptı; onun kalınlaşmasına zıttır; bu yakında zikredildi; o halde tekrardır. Ve denir ki: Câbân denilen bir adam geceleyin bir kavme indi; onu misafir ettiler ve ona akşam içkisi içirdiler; bitirince dedi ki: “Beni sabahleyin ağırladığınızda yoluma ve ihtiyacıma nasıl koyulayım?” Ona denildi ki: **أعن صبوح ترقق**. Ve **عن**: **الترقيق** mânâsına bir bağlaçtır; bu kinayedir; çünkü **الترقيق** yumuşatma ve süslemedir; bir şeyden kinaye yaptığında o, açık söylemekten daha yumuşaktır. Sanki dedi ki: yani: **الصبوح** hakkında kinaye et; yani: sözü güzelleştirir ve onu süslersin; **صبوح**tan kinaye ederek. Bir şeyden kinaye edip başka bir şeyi isteyen kimse için darb-ı meseldir; nitekim misafir, bu sözle onlara **الصبوح**u gerekli kılmak istedi. Bunu Sâgânî ve Zemahşerî nakletti; bu mecazdır. Şa‘bî’den rivayet olunur ki, bir adamın karısının annesini öpmesi hakkında soruldu; dedi ki: **أعن صبوح ترقق**. Karısı ona haram oldu; sanki “karısının annesiyle cima etti” demek istedi de “karısının annesini öptü” dedi. Ve **استرق الماء**: az bir şey dışında çekildi; bu mecazdır.

Ve **رقرق الماء** ve başkası: onu ince bir döküşle döktüğü zaman; böylece **فترقرق**. Ve **رقرق الثريد بالسمن**: onu böyle yaptığı zaman; yani: onu onunla katıklandırdı; “çoğalttı” da denilmiştir. Ve **ترقرق الماء**: hareket ettiği, gelip gittiği zaman; ve onu **رقرقه**: o (bunu) yaptı. Zü’r-Rumme dedi ki:
  Kanat tüylerinin çırpınışı, bir yükseltinin üstüne düşmüş;                      gecesinin çiyi, tüylerinde **يترقرق** eder.

Rü’be dedi ki:
  Serap onu bir gölcüğe ve bir sulamaya attı;
  sığdır; onu **رقرقته** ettiğinde **ترقرقا** eder.

Ve **ترقرق الدمع**: göz pınarında döndü. Zü’r-Rumme dedi ki:
  Ey Huzvâ’daki yurt, göze bir gözyaşı mı uyandırdın?                      Hevânın suyu ya dökülür ya da **يترقرق** eder.

Ve **ترقرق الشيء**: parladı. Dedi ki:
  Beyaz, keskin bir (kılıç) ile; o sıyrıldığında,                      onda parıldayan ölümler **ترقرق** eder.

Ve **ترقرقت الشمس**: onu gördüğünde sanki dönüyor hâle geldiği zaman. Ondandır hadis: **إن الشمس تطلع ترقرق**. Ebû Ubeyd dedi ki: yani döner ve gelip gider; bu, doğuşunda hareketinin görünmesine kinayedir; çünkü ufka yakınlığı ve onunla gözler arasındaki engelleyici buharlar sebebiyle ona hayalî bir hareket görülür; yükselip yükseldiği zaman bunun aksinedir. Ve denir ki: yağlanmaya **مترقرق** mal; yahut zayıflığa **مترقرق**; ve göz iltihabına yakalanmaya **مترقرق**; yani: ona hazırlanmış; onu, o iltihaba yaklaşmış görürsün; yani: helâk. Ondandır **عام الرمادة**.

Sâgânî dedi ki: bu terkib, kabalığa muhalif olan bir sıfata ve akışkan bir şeyin çalkantısına delâlet eder. Bu terkibden şâz olan: **الرق**: kaplumbağaların erkeği. Dedim ki: yazılan **الرق**a benzetme üzere olabilir; göründüğü gibi; böylece terkibden şâz olmaz; düşün. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **ناقة رقيقة**: onun kemikleri zayıfladı ve inceldi; iliğinin yolu genişledi. Cem‘i: **رقاق** ve **وقائق**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الرق** (kesre ile): **الشيء الروق**. Ve **مسترق الأنف** ve **مرقه**: yan tarafında yumuşadığı yer.

Ve **مراق الإبل**: onların koltuk altlarıdır. Ve **عيش رقيق الحواشي**: yumuşak; bu mecazdır. Ve falan **رقيق الدين** ve hâl (sahibi)dir; bu mecazdır.

Ve **الرقق** (harekeli): yemeğin inceliğidir. Hadiste: **استوصوا بالمعزى، فإنه مال رقيق**. Kuteybî dedi ki: yani onun, kabalığa, barınak bozulmasına ve şiddetli soğuğa karşı koymada koyunun sabrı yoktur. Ve **رجل رقيق**: yani zayıf, kolay (ezilen). Ve onlar **أرق قلوبا**dır; yani: daha yumuşak ve öğüde daha kabul edici. Ve cariye onu **ترققته**: onu fitneye düşürdü; ta ki inceldi; yani sabrı zayıfladı. İbn Hirme dedi ki:
  Onu zorla çağırdı da onu **فترققته** etti;                      inceldi; ve ince olana bir dostluk yoktur.

Ve falan **رق عدده**; yani saydığı yılları: çoğu gitti, azı kaldı; böylece o az, onun yanında **رقيقا** oldu. Bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; bu mecazdır. Ve **رقت عظامه**: büyüyüp yaşlandığı zaman. Ve **المرفق** (Mu‘azzam gibi): geniş, ince ekmektir. Ve onu **رقه**; o halde o **مرقوق**tur: onu mülk edindiği zaman. Bunu Ezherî ve **المصباح** sahibi, İbnü’s-Sikkît’ten hikâye etti; Ekmal bunu **العناية**’de nakletti; bazıların inkârına itibar yoktur.

Ve **رقرق الثوب بالطيب**: onu onda akıttı. A‘şâ dedi ki:
  Ve yazın, gelin elbisesinin serinliğini serinletir;                      onda **رقرقت** ettiğin amber ile.

Ve **رقراق السحاب**: ondan gidip gelen şey. Ve her şey ki onda bir parıltı ve ışıldama vardır, o **رقراق**tır. Ve **سراب رقرقان**: parıltılı.

Ve **ترقرق**: kolay bir akışla aktı. Ve **ثوب رقارق** (damme ile): ince. Ve **ترقرقت عينه**: yaşardı; ve onun **رقراقها**sı odur. Ve **رقراق الدمع**: ondan **ترقرق** eden şey. Şair dedi ki:
  Eğer ona eşlik etmezse, gözlerle atarız;                      dökülmesi hızlı, gözyaşlarının **برقراق**ı ile.

Ve **رقرق الخمر**: onu karıştırdı. Ve **ترقيق الكلام**: onu güzelleştirmek ve süslemek. Hadiste: **فتجىء فتنة فيرقق بعضها بعضا**; yani: güzelleştirmesi ve aldatmasıyla iştiyaklandırır. Ve **أرقت بهم أخلاقهم**: cimrileşti; bu mecazdır. Ve **استرق الليل**: çoğu geçti. Ve **ترقق**: kolay bir yürüyüşle yürüdü. Ve **رقق بين القوم**: bozdu. Ve bilmezsin: ihtiyarlığın **يتراق**ı ne üzerinedir; yani görüşün hangi şey üzerinde nihayete erer ve ulaşır; onun sonu.

Ve **الرقة**: Mısır’da aşağı Saîd’de iki köydür; ben onların yanından geçtim. Ve **الرقيات**: Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî’nin—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—**الرقة**’da kadı iken topladığı meselelerdir. Ve **الرقق**: Benî Amr b. Kilâb diyarından bir yerdir. Ve **يوم رقراق**: sıcak; Ferrâ’dan. Ve **ورقة باسق**: **بالمحول**’da, Nahr Îsâ amellerindendir. Ve **ورقة**: bir aslan ini.
