# ركد (ر-ك-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rekd Tencerenin devrilmesini önlemek için altına konan taş demektir

- Harfler: ر - ك - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رَوَاكِدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D8%AF%D9%8E.md) | فَوَاعِلَ | Durgunlar | 1 | 1 | [42:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/ayet/42:33.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gölge demektir
2. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
3. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Arka demektir
4. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Sikkin” bıçak demektir
5. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sütle dolu memedir
6. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Granit taş demektir
7. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
8. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md), [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md), [وقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Akışın, rüzgârın veya hareketin durup cismin yerinde hareketsiz ve dengede kalması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi kudret karşısında tabiat kuvvetlerinin (rüzgârın kesilmesiyle gemilerin) seyrini yitirip yüzeyde çakılı kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Dinamik bir itici gücün çekilmesiyle sistemin atalete uğraması, dengede donup kalması |
| Kritik Hata Riski | Kökü mutlak yok oluş veya ölüm gibi anlamak; hareket imkânı varken dış muharrik kuvvetin kesilmesi sonucu oluşan duraklamayı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Bir zemin üzerine yük binmesi, baskı, yoğunlaşma, temas ve yerleşme. Bu çekirdek bir nesnenin bir yere oturmasını veya çökelmesini ifade eden [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md), [ركز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2.md), [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md), [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md), [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md), [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) ve [ركن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%86.md) köklerinde ortak bir ağırlık, bükülme ve zemin bulma dinamiği taşır. | د | Kapı ve sınır bildiren harfin eklenmesiyle zemine oturan baskı ve ağırlık, akışın kesilip bir noktada donması, dengede kalarak hareketin bütünüyle durması ve sükûnet bulması yönünde daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; öncülük, yönelme, başlangıç, zirve | Hareketi veya akışı başlatan ana yöneliş ve ivme |
| ك | Avuç içi; tutma, baskılama, kavrama, bükme | İlerleyen hareketin kavranıp frenlenmesi, aşağıya doğru baskılanması |
| د | Kapı; duruş, eşik, kapanma, sınır | Geçişin ve akışın eşikte sonlanması, nesnenin sabit bir noktaya kilitlenmesi |
| ركد | Başlayan hareketin kavranarak sınırda durdurulması | Akışkan veya hareketli unsurun itici gücünü kaybederek zemin üzerinde dengelenmesi ve kımıldamaz hale gelmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun akmayı kesip birikintide durması, rüzgârın esmeyip havanın yatışması, terazinin iki kefesinin tam dengelenip dilinin hareketsiz kalması ve tencerenin devrilmesini önleyen sağlam duruş |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Terazinin denge anını tasvir eden erken dönem racaz şahidinde kök, iki kefenin eşitlenip hareketsiz kalması anlamında yer alır: وقوم الميزان حين يركد / هذا سميري وذا مولد |
| Erken Arapça kullanım | İslami/Emevî dönemi şairi et-Tırmâh bir beytinde kökü sakinleşme ve durulma anlamında kullanmıştır: لها كلما ريعت صلاة وركدة / بمصدان أعلى اثني شمام البوائن |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ركد kökü, temel olarak hareketin yavaşlaması, atalet, dinlenme, çökelme ve yatışma semantik ekseninde yer alır. Güney Sami ve Arapça sahasında kök, özellikle akışkanların (su, rüzgâr) hareketini kaybetmesi, dinmesi ve bir zeminde düz durması yönünde özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan r-k-d kökü sıçrama, dans etme gibi zıt yönlü ritmik hareketler için kullanılırken; Arapçada kökün fonetik varyasyonları ve biliteral tabanı (رك) yere oturma, ağırlık koyma ve birikme anlamlarını muhafaza etmiştir. Arapça bu kökte dinamik hareketin tükendiği, terazinin dengeye geldiği, havanın veya suyun akıntısını yitirdiği "nötr denge ve donma" durumunu merkezileştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رك biliteral tabanından türeme | Akışın, rüzgârın ve hareketin baskılanıp bir zemine yaslanarak yatışması ve durulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice râqad ve Süryanice rqad ile biçimsel ortaklık | Diğer Sami kollarında ritmik hareket ve zıplama yönünde seyrederken Arapçada hareketin tükenip dengeye kavuşması şeklinde semantik kutuplaşma gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çökme/durma tabanları | Katılaşma, akışın kesilmesi ve tortulaşma anlamı taşıyan arkaik ses yansımalı unsurlarla muhtemel paralellik | Muhtemel |

Kaynak: Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركد | Anlamlı | Durgunlaşmak, sakinleşmek | Akışın ve rüzgârın kesilmesiyle hareketin durması, terazinin dengelenmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ردك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%83.md) | Anlamlı | Ağırlaşmak, yığılmak | Bir nesnenin veya kadının ağırlığından dolayı hantal ve yavaş hareket etmesi | Ortak ağırlık ve hareketsizlik bağı; Kur'an'da geçmez |
| [كرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Kovalamak, boynunu vurmak | Birini arkasından sürüp çıkarmak veya sertçe savuşturmak | Karşıt dinamik (harekete zorlama); Kur'an'da geçmez |
| [كدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Bulanmak, berraklığını yitirmek | Suyun saflığının bozulması, tortunun hareketsizliği bozup karışması | Durgunluğun saflığına zıt durum; Kur'an'da geçer |
| [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) | Anlamlı | Yetişmek, kavramak, en alt tabaka | Bir şeyin peşinden ulaşıp sınırına varmak veya derinliğin dibine inmek | Hareketin hedefine ulaşıp durması; Kur'an'da geçer |
| [دكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83%D8%B1.md) | Anlamlı | Hatırlamak, anmak | [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) kökünün dal harfine dönüşmüş fonetik varyantı | Kök birleşimi Arapçada özgün müstakil kök değil dönüşümdür; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركد | Merkez | Durgunluk ve hareketsizlik | İtici dış gücün çekilmesiyle akışın durması ve dengede çakılı kalma | Rüzgârın kesilmesiyle gemilerin su yüzeyinde hareketsiz kalışı |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Sükûnet ve yerleşme | Çalkantı ve huzursuzluğun ardından gelen içsel veya mekânsal durulma | Hareketsizliğin yanı sıra güven, barınma ve istikrar boyutunu barındırır |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Sabitlik ve direnç | Dış etkilere rağmen yerinden oynamama, sarsılmama ve mukavemet gösterme | Gücün etkisiyle sürüklenmemek; rükûd ise itici gücün yokluğuyla durmaktır |
| [وقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%81.md) | Komşu | Durma ve duraklama | İlerleyen bir eylemin iradi veya arızi olarak kesintiye uğraması | Harekete her an yeniden başlama potansiyelini öne çıkaran duruş |
| [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) | Zıt | Akış ve hareket | Bir yüzey veya mecrada kesintisiz, hızlı ve yönlü ilerleyiş | Gemilerin veya suyun bir itkiyle sürekli yer değiştirmesi hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركد | Durgunlaşmak, dengelenmek | Rüzgâr veya akıntının kesilmesiyle nesnenin olduğu yerde hareketsiz kalması | Kesin |
| Latince | Stagnare, quiescere | Durgunlaşmak, akışı kesilmek, dinlenmek | Stagnare suyun akmayıp durmasını karşılar; rükûdun terazi dengesi boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Stagnate, becalm, settle | Durgunlaşmak, rüzgârsız kalmak, çökelmek | Becalm rüzgârın kesilmesiyle geminin durmasını birebir karşılar; settle fiziksel oturmayı verir | Güçlü |
| Almanca | Stagnieren, windstill liegen | Durgunlaşmak, yelkinsiz/rüzgârsız kalmak | Hareketin ve rüzgârın durmasıyla oluşan atalet durumunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Stagner, s'immobiliser | Durgunlaşmak, hareketsizleşmek | Akışkanın durması ve yüzeyde donup kalması halini aktarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَوَاكِدَ | Denizde rüzgârın kesilmesiyle hareketsiz, akıntısız ve çakılı kalan gemiler | İlahi kudretin ve kozmik düzenin tabiat yasaları üzerindeki hâkimiyetini; seyrüseferin Allah'ın rüzgârı yönetmesine bağlı olduğunu bildiren bağlam (Şûrâ [42:33](https://lisan.digital/tr/ayet/42:33.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âdetullah ve illiyet teorisi | Gemilerin yüzmesi ve yürümesinde hakiki failin rüzgâr değil, rüzgârı dilediğinde dindiren Allah olduğu ilkesi | Tabiat kanunlarının mutlak zorunluluk değil ilahi iradeye bağlı imkân olduğu fikri |
| Fıkıh | Taharet ve namaz ahkâmı | Durgun suya (el-mâü'r-râkid) necaset düşmesi durumunda suyun temizleyici vasfını yitirmesi; namazda rükünler arası sükûnet (rükûd) | Suyun kendi kendine temizlenme dinamizmini yitirmesi ve bedensel ta‘dîl-i erkân |
| Tefsir | Kevnî ayetlerin tasviri | Dağlar gibi gemilerin rüzgâr dindiğinde su üstünde devasa tabutlar gibi hareketsiz kalmasının ibret boyutu | İnsanın teknolojik gücünün ilahi bir müdahaleyle bir anda acze dönüşmesi |
| Hadis | Su temizliği ve namaz disiplini | Durgun suya bevletmenin nehyedilmesi ve namazda kıyam veya duruşun uzatılması rivayetleri | Akıntısı olmayan durağan sıvıların korunması ve ibadette sükûnun muhafazası |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Acziyetin fark edilmesi | İnsanın gururunu kırma | En güçlü araçların dahi ilahi enerji kesildiğinde atıl kaldığını idrak etme | Kesin |
| İlmi | Fizik ve akışkanlar mekaniği | Kinetik enerjinin sıfırlanması | Denge ve atalet hali | Dış kuvvet bileşkesinin sıfır olmasıyla hareketin durması durumu | Güçlü |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve toplum | Siyasi kriz veya durağanlık | Güç kaybı ve fetret | Devleti yürüten dinamik irade ve heyecanın sönmesiyle kurumların işlevsizleşmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Durgunluk ve resesyon | Sermaye dolaşımının durması | Likidite ve emtia akışının tıkanmasıyla piyasaların atalete girmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme ve sönümlenme neticesinde sistem hızının sıfırlanması | Bir akışkan içindeki nesneye etki eden itici kuvvetin kesilmesi sonucu sistemin hızının sıfıra inmesi ve potansiyel dengede asılı kalması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik atalet ve ekonomik durgunluk | Toplumsal motivasyon ve iktisadi tedavülün durmasıyla medeniyet mekanizmasının canlılığını kaybedip yerinde sayması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca "pis veya kokuşmuş su" ya da "geminin batması" olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök batışı değil; batmayacak kadar heybetli olduğu halde seyrüsefer gücünü yitirip yüzeyde çaresizce asılı kalmayı ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki tehdidin "gemilerin batırılması" olduğunu zannederek, hareketten menedilmenin getirdiği psikolojik ve lojistik felaketi (açlık, susuzluk, açık denizde mahsur kalma) gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tabiat kuvvetlerinin kendi başına bağımsız birer güç olmadığını, hareketin de sükûnun da Allah'ın doğrudan tasarrufunda bulunduğunu tek bir çarpıcı doğa tablosuyla gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın denizlerdeki hâkimiyetini, rızık arayışını ve teknolojik üstünlüğünü ilahi nimete bağlayan kevnî ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vasıtaların kendi mekanik yapısıyla yürüdüğü ve doğanın otonom işlediği zannını kırarak, en küçük enerji kesintisinde her sistemin rükûda (atalete) mahkûm olacağını hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Rüzgârın ve su akıntısının kesilmesiyle denizdeki gemilerin veya nesnelerin hareket kabiliyetini yitirip yüzeyde dengeli fakat hareketsiz biçimde durması.
- Soyut anlam: Bir sisteme hareket ve canlılık veren harici enerjinin çekilmesi neticesinde sistemin yok olmadan fakat hiçbir işlev üretemeden olduğu yerde atalete uğraması.
- Sistematik karşılık: İster fiziki seyir ister iktisadi dolaşım olsun, yürütücü ruh veya itici kuvvet ortadan kalktığında organizmanın yapısal olarak mevcut kalsa bile donup kalma hali.
- LaTeX modeli: $$v(t) = v_0 e^{-\gamma t} \quad \implies \quad \lim_{t \to \infty} v(t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $v(t)$ nesnenin zamana bağlı hızını, $v_0$ rüzgâr veya itki varken sahip olduğu ilk hızı, $\gamma$ dış itici kuvvetin kesilmesiyle devreye giren sönümleme katsayısını temsil eder. İtici kuvvet ortadan kalktığında hız sıfıra yaklaşır ve sistem rükûd durumuna ulaşarak hareketini bütünüyle durdurur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Şura 42:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/ayet/42:33.md) — رَوَاكِدَ

إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Meal (IK): Dilerse O; rüzgarı durdurur da denizin yüzünde durakalırlar. Muhakkak ki bunda, sabırlı olan ve çok şükreden kimseler için ayetler vardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rekd Tencerenin devrilmesini önlemek için altına konan taş demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والدال والراء معهما
ك د ر، ك ر د، د ك ر، ر ك د، د ر ك مستعملات كدر: الكَدَرُ: نقيض الصفاء. وكَدِرَ عيشه كَدَراً فهو كَدِرٌ أكدرُ. وماء أَكْدَرُ: كَدِرٌ.
والكُدْرَةُ في اللون، والكُدُورةُ في العيش والماء. والكَدَرُ في كل شيء.
والكَدَرةُ: القلاعة الضخمة من مدر الأرض المثارة.
والكُدْرِيةُ من القطا: ضرب منه، فهي كدراء اللون، فإذا نسبوا نعت الكَدْراء، قالوا: كُدْريّة، وللجَوْنيّة: جُونيّة.
وانكدر القوم: جاءوا أرسالاً حتى انصبوا عليهم.
والمُنْكَدِرُ: طريق بين طريقي مكة من البصرة إلى مكة.
كُديَر: رجل من بني ضبة.
والمُنْكَدِرُ: اسم والد محمد بن المُنْكَدِر.
كرد: الكَرْدُ: سوق العدو في الحملة. يَكْرُدُهم كَرْداً، ويزرهم زراً.
والكَرْدُ: لغة في القَرْد، وهو مجثم الرأس على العنق. والكَردُ: العنق. قال الفرزدق:
وكنا إذا القيسي نـب عـنـوده		ضربناه فوق الأنثيين على الكَرْدِ
وقال:
فطار بمشحوذ الحديدة صارم		فطبق ما بين الذؤابة والكَرْدِ
والكُرْدُ: جيل من الناس، قال:
لعمرك ما كُرْدٌ من أبناء فارسٍ		ولكنه كُرْدُ بن عمرو بن عامر
دكر:
الدَّكْر ليس في كلام العرب، وربيعة تغلط فتقول: الدِّكْر للذِّكْر، ويقال: هو اسم موضوع من الذِّكر، قال جرير:
هاج الهوى وضمير الحاجة الدَّكُر		واستعجم اليوم من سلومة الخبر
ركد: رَكَدَ الماء والريح رُكوداً، أي: سكن. والميزان إذا استوى فقد ركد، وهو راكد، قال:
وقوم الميزان حين يَركُدُ
هذا سميريٌّ وذا مولدُ
يعني: الدرهمين.
ورَكَدَ القوم: هدءوا وسكنوا. رُكُوداً.
والجفنة الرَّكود: المملوءة الثقيلة، قال:
المطعمين الجفنة الرَّكُودا
درك: الدَّرَكُ: إدْراكُ الحاجة والطلبة، تقول: بكر ففيه دَرَكُ.
والدَّرَك: أسفل قعر الشيء. والدَّرَك: واحد من أَدْراك جهنم من السبع. والدَّرْك: لغة في الدَّرَك الذي هو من القعر.
والدَّرَكُ: اللحق من التبعة.
والدِّراك: إتباع الشيء بعضه على بعض في كل شيء، يطعنه طعناً دركاً متداركاً، أي: تباعاً واحداً إثر واحد، وكذلك في جري الفرس، ولحاقه الوحش. قال الله تعالى: "حتى إذا أداركوا فيها جميعاً"، أي: تداركوا، أدرك آخرهم أولهم فاجتمعوا فيها.
والدَّرَكَةُ: حلقة الوتر التي تقع في الفرضة، وهي أيضاً ما يوصل به وتر القوس العربية.
والمُتَدارَكُ من القوافي والحروف المختلفة: ما اتفق فيه متحركان بعدهما ساكن مثل: فعو وأشباه ذلك.
والإِدراكُ: فناء الشيء.. أَدْرَكَ هذا الشيء، أي: فني، وقوله: عز وجل، عن الحسن: "بل أَدْرَكَ علمهم في الآخرة" أي: جهلوا علم الآخرة، أي: لا علم عندهم في أمرها. وأَدْرَكَ علمي فيه، مثله، قال الأخطل.
وأَدْرَكَ علمي في سـواءة أنـهـا		تقيم على الأوتار، والمشرب الكَدْرِ
والدَّرَك: حبل من ليف يعقد على عراقي الدلو، ثم يعقد طرف الرشاء به.
باب الكاف والدال واللام معهما ?ك ل د، د ك ل، ل ك د، د ل ك مستعملات كلد: أبو كَلَدة: من كُنَى الضبعان. ذيخ كالِدٌ، أي: قديم.
كَلَدة: اسم رجل.
دكل: الدَّكَلَةُ: الذين لا يجيبون السلطان من عزهم، وهم يَتَدَكَّلونِ على السلطان.
والدَّكْلُ: لزوق الشيء بالشيء.
لكد: لَكِدَ الشيء بفيه لَكَداً. إذا أكل لَكَدَاً، أي: لزج ولزق لزوقاً شديداً. ولَكِدَ فوه لكَداً.
والأَلْكَدُ: اللئيم المصلق في قومه. قال:
يناسب أقواماً ليحسـب فـيهـم		ويترك أصلاً كان من جذم أَلكَدا
دلك: دلكت السنبل حتى انفرك قشره عن حبه.
والدَّليكُ: طعام يتخذ من زبد ولبن، شبيه الثريد.
ودَلَكَتِ الشمس دُلُوكاً: غربت، ويقال إن الدُّلوك زوالها عن كبد السماء أيضاً.
والدّليك: نبيذ التمر. يطبخ التمر، ثم يُدْلَكُ بالماء فيسمى دليكاً.
والمُدَلَّكُ: الشديد الدَّلك.
والدَّلوك: اسم الشيء يُتَدَلَّك به من طيب أو غيره.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الدال** ve **الراء** bunlarla birlikte

**ك د ر**، **ك ر د**، **د ك ر**، **ر ك د**، **د ر ك** kullanımdadırlar. **كدر**: **الكَدَرُ**: berraklığın zıddı. Ve **كَدِرَ** onun yaşayışı **كَدَراً**; o hâlde o **كَدِرٌ**dur, **أكدرُ**. Ve **ماء أَكْدَرُ**: **كَدِرٌ**.

Ve **الكُدْرَةُ** renkte, ve **الكُدُورةُ** yaşayışta ve suda. Ve **الكَدَرُ** her şeydedir.

Ve **الكَدَرةُ**: yerin kaldırılıp kabartılmış çamurundan (olan) büyük kale.

Ve **الكُدْرِيةُ** **القطا**dan: ondan bir türdür; o, renkçe **كدراء**dır; **الكَدْراء** sıfatını nisbet ettiklerinde, **كُدْريّة** derler; ve **للجَوْنيّة** için: **جُونيّة**.

Ve **انكدر** kavim: bölük bölük geldiler, nihayet onların üzerine döküldüler.

Ve **المُنْكَدِرُ**: Basra’dan Mekke’ye (giden yolda) Mekke’nin iki yolu arasında bir yol.

**كُديَر**: Benî Ḍabba’dan bir adam.

Ve **المُنْكَدِرُ**: Muhammed b. **المُنْكَدِر**’in babasının adı.

**كرد**: **الكَرْدُ**: حمله esnasında koşuyu sevk etmek. Onları **يَكْرُدُهم** **كَرْداً**; ve onları **زراً** **ويزرهم**.

Ve **الكَرْدُ**: **القَرْد** hakkında bir lugattır; o, başın boyun üzerine çöktürülmesidir. Ve **الكَردُ**: boyun. el-Ferazdak dedi ki:
وكنا إذا القيسي نـب عـنـوده		ضربناه فوق الأنثيين على **الكَرْدِ**
Ve dedi ki:
فطار بمشحوذ الحديدة صارم		فطبق ما بين الذؤابة و**الكَرْدِ**

Ve **الكُرْدُ**: insanlardan bir nesil (kavim). Dedi ki:
لعمرك ما **كُرْدٌ** من أبناء فارسٍ		ولكنه **كُرْدُ** بن عمرو بن عامر

**دكر**:
**الدَّكْر** Arapların كلامında yoktur; ve Rabîʿa yanılır da **الدِّكْر** der **للذِّكْر** yerine. Ve denilir ki: o, **الذِّكر**den konulmuş bir isimdir. Cerîr dedi ki:
هاج الهوى وضمير الحاجة **الدَّكُر**		واستعجم اليوم من سلومة الخبر

**ركد**: **رَكَدَ** su ve rüzgâr **رُكوداً**; yani: duruldu. Ve terazi eşitlendiğinde artık **ركد** etmiştir; ve o **راكد**dir. Dedi ki:
وقوم الميزان حين **يَركُدُ**
هذا سميريٌّ وذا مولدُ
Yani: iki dirhem.

Ve **رَكَدَ** kavim: sakinleştiler ve duruldular. **رُكُوداً**.

Ve **الجفنة الرَّكود**: dolu, ağır (çanak). Dedi ki:
المطعمين الجفنة **الرَّكُودا**

**درك**: **الدَّرَكُ**: ihtiyacı ve talebi elde etmektir; dersin ki: erken davran; onda **دَرَكُ** vardır.

Ve **الدَّرَك**: şeyin dibinin en altı. Ve **الدَّرَك**: yediden Cehennem’in **أَدْراك**ından bir tanesi. Ve **الدَّرْك**: dipten olan **الدَّرَك** hakkında bir lugattır.

Ve **الدَّرَكُ**: sorumluluktan (doğan) yetişme/ulaşma.

Ve **الدِّراك**: her şeyde bir şeyi birbiri üzerine peş peşe getirmektir; onu **طعناً دركاً متداركاً** ile mızraklar; yani: ardı ardına, biri birinin peşi sıra; ve bu, atın koşusunda ve onun vahşîye yetişmesinde de böyledir. Allah Teâlâ dedi ki: “حتى إذا أداركوا فيها جميعاً”; yani: **تداركوا**; onların sonuncusu ilklerine yetişti de orada toplandılar.

Ve **الدَّرَكَةُ**: فرضة’de bulunan kiriş halkasıdır; o, ayrıca Arap yayının kirişiyle bağlanan şeydir.

Ve farklı kafiyelerden ve harflerden **المُتَدارَكُ**: kendisinde iki harekeli, ardından bir sâkinin uyuştuğu şeydir; مثل: **فعو** ve bunun benzerleri.

Ve **الإِدراكُ**: şeyin yok oluşu. **أَدْرَكَ** bu şey; yani: yok oldu. Ve onun sözü: عز وجل، Hasan’dan (rivayetle): “بل **أَدْرَكَ** علمهم في الآخرة”; yani: âhiret ilmini bilmez oldular; yani: onun işi hakkında onlarda ilim yoktur. Ve “**أَدْرَكَ** علمي فيه” bunun gibidir. el-Aḫṭal dedi ki:
وأَدْرَكَ علمي في سـواءة أنـهـا		تقيم على الأوتار، والمشرب **الكَدْرِ**

Ve **الدَّرَك**: liften bir ip; kovayı taşıyan kayışların (عراقي) üzerine bağlanır, sonra **الرشاء**’ın ucu onunla bağlanır.

**الكاف** ve **الدال** ve **اللام** bunlarla birlikte babı ?**ك ل د**، **د ك ل**، **ل ك د**، **د ل ك** kullanımdadırlar. **كلد**: **أبو كَلَدة**: sırtlanların künyelerindendir. **ذيخ كالِدٌ**; yani: eski.

**كَلَدة**: bir adamın adı.

**دكل**: **الدَّكَلَةُ**: izzetlerinden dolayı sultana cevap vermeyenlerdir; ve onlar sultana karşı **يَتَدَكَّلونِ** ederler.

Ve **الدَّكْلُ**: bir şeyin bir şeye yapışması.

**لكد**: **لَكِدَ** şey, ağzında **لَكَداً**; eğer **لَكَدَاً** yerse; yani: yapışkan oldu ve şiddetli bir yapışmayla yapıştı. Ve onun ağzı **لَكَداً** **لَكِدَ** oldu.

Ve **الأَلْكَدُ**: kavmi içinde yapışıp duran alçak (kimse). Dedi ki:
يناسب أقواماً ليحسـب فـيهـم		ويترك أصلاً كان من جذم **أَلكَدا**

**دلك**: başağı ovaladım; nihayet kabuğu tanesinden sıyrıldı.

Ve **الدَّليكُ**: tereyağı ve sütten yapılan bir yiyecek; ثريد’e benzer.

Ve güneş **دَلَكَتِ** **دُلُوكاً**: battı; ve denilir ki **الدُّلوك** onun göğün ortasından zevâli (kayması)dır da.

Ve **الدّليك**: hurma nebîzi. Hurma pişirilir, sonra su ile **يُدْلَكُ** edilir de **دليكاً** diye adlandırılır.

Ve **المُدَلَّكُ**: şiddetli **الدَّلك** sahibi.

Ve **الدَّلوك**: güzel koku veya başkası gibi, kendisiyle **يُتَدَلَّك** olunan şeyin adıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَكَدَ الماء رُكوداً: سَكَنَ. وكذلك الريحُ والسَفينَةُ. والشمسُ، إذا قامَ مقائم الظَهيرةِ. وكلُّ ثابتٍ في مكانٍ فهو راكِدٌ. ورَكَدَ الميزان: استَوى. ورَكَدَ القوم: هدءوا. والمَراكِدُ: المواضع التي يَرْكُدُ فيها الإنسانُ وغيره. وجَفْنَةٌ رَكودٌ أي مملوءة.

##### Türkçe

**رَكَدَ** su, **رُكوداً**: duruldu/sakinleşti. Aynı şekilde rüzgâr ve gemi de. Ve güneş; öğle vaktinin dikildiği (tam tepe) vakitte durduğu zaman. Yerinde sabit olan her şey **راكِدٌ**dur. **رَكَدَ** terazi: eşitlendi. **رَكَدَ** kavim: sakinleştiler. **المَراكِدُ**: insanın ve başkasının içinde **يَرْكُدُ** ettiği yerlerdir. Ve **جَفْنَةٌ رَكودٌ**; yani dolu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ر
كرد ، كدر ، دكر ، درك ، ركد ، ردك : ( مستعملة ) .
كدر : قال الليث : الكَدَرُ : نقيض الصَّفاء ، يقال : عيشٌ أَكُدَرُ كَدِرٌ ، وماءٌ أَكُدَرُ كَدِرٌ .
قال : والكدْرَةُ في اللّون خاصةً ، والكدُورَةُ في العيش والماء .
( الأصمعي ) : يقال : كَدِرَ الماءُ وكَدُرَ ، ولا يقال : كَدَرَ إلا في الصَّبِّ ، يقال كَدَرَ الشيء يَكْدُرُهُ كَدْراً إذا صبَّه .
قال العجاج يصف جيشاً :
فإن أصاب كدراً مدّ الكدر
سنابك الخيل يصد عن الأير
والكدر جمع الكدرة ، وهي المدرة التي يثيرها السن ، وهي هاهنا ما تثير سنابك الخيل .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : يقال : خذ ما صَفَا ودَعْ ما كَدِرَ وكَدُرَ وكَدَرَ ، ثلاث لغات .
( الليث ) : الكَدَرَة : القُلاَعة الضخمة من مَدَر الأرض المُثارة ، ونحو ذلك قال ابن شميل في كتاب ( الزرع ) .
وقال ابن السكيت : القَطَا : ضربان ، فضربٌ جُونِيةٌ ، ضربٌ منها الغَطَاطُ ، فالجونيُّ والكُدْرِيُّ : ما كان أَكدَرَ الظهر أسودَ باطنِ الجناح مُصفرَّ الحَلقِ قصيرَ
الرِّجلين في ذَنَبِه ريشتان أطول من سائر الذَّنَبِ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : انْكَدَرَ يَعْدُو ، وعَبَّدَ يَعْدُو إذا أسرع بعض الإسراع .
وقال الليث : انْكَدَرَ عليهم القوم إذا جاءُوا أرسالاً حتى انصبُّوا عليهم .
( الأصمعي ) : حِمارٌ كُدُرٌّ وهو الغليظ .
وأنشد :
نجَاءَ كُدُرَ مِنْ حَمِير أَتِيدَةٍ
بفائِلهِ والصَّفحتين نُدُوبْ
ويقال : أتانٌ كُدُرَّةٌ .
وقال أبو عمرو . يقال للرَّجل الحادِر القويِّ المُكتنز : كُدُرٌّ . وأنشد :
خُوصٌ يَدَعْنَ العَزَبَ الكُدُرَّا
لا يَبْرَحُ المنزلَ إلاَّ جَرَّا
ونُطْفة كَدْرَاءُ : حديثة العهد بالسماء .
( أبو عبيد عن الأموي ) : فإن أُخِذ لبنٌ حليبٌ فأُنقِع فيه تمرٌ بَرْنيٌّ فهو كُدَيْرَاءُ .
وقال أبو ترابٍ قال شُجاعٌ : غلامٌ قُدُرٌّ وكُدُرٌّ وهو التامُّ دون المُحتَلِم .
وقال شَبَابَةُ نحوه وأنشد الرجز الذي قدمتُه .
كرد : قال الليث : الكَرْدُ : سَوْقُ العَدُوِّ في الحملة ، وهو يَكْرُدُهُمْ كَرْداً .
وقال الأصمعي : كَرَدَهُمْ كَرْداً ، وكَدَشَهُمْ كَدْشاً إذا طردهم .
وقال الليث : الكَرْدُ : لُغةٌ في القَرْدَ ، وهو مَجْثَمُ الرأس على العُنق .
وأنشد :
فطارَ بمشحُوذِ الحديدةِ صارمٍ
فطبَّق ما بين الذُّؤَابةِ والكَرْدِ
والكُرْدُ : جيلٌ معروفون .
وقال الشاعر :
لعمركَ ما كُرْدٌ مِنَ ابناء فارسٍ
ولكنه كُرْدُ بنُ عمرو بنِ عامرِ
فنسبهم إلى اليمن وجعلهم إخوة الأنصار .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكِرْدِيدَةُ : الفِدْرَة من التمر .
وأنشد :
أفلحَ مَن كانت له كِرْدِيدَهْ
يأكلُ منها وهْوَ ثانٍ جِيدَهْ
وأنشد أبو الهيثم :
قد أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بأُطْرَهْ
وأبلغَتْ كِردِيْدَةً وقِدْرَه
والكُرْدَةُ : المَشَارَةُ من المزارع وتُجمعُ كُرْداً .
دكر : قال أحمد بن يحيى أبو العباس : الدِّكَرُ بتشديد الدال جمع دِكْرَةٍ أُدغمت لام المعرفة في الدال فجعلتا دالاً مشددة ، فإذا قلت : ذِكْرٌ بغير الألف ولام التعريف قلت : بالذال ، وقد جمعُوا الدِّكَرَ : الدِّكَرات بالدال أيضاً .
وأما قول الله جلّ وعزَّ : ( لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن ) ( القمر : 17 ) فإن الفراء قال : حدثني الكسائي عن إسرائيل عن أبي إسحاق عن الأسود قال : قلت لعبد الله : ( فهل من مذَّكرٍ ) أو ( مُدَّكر ) ، فقال : أقرأني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( مُدَّكرٍ ) بالدال .
وقال الفراء : ( مُدَّكرٍ ) في الأصل مُذْتَكر على مُفتعل فصيِّرت الذال وتاء الافتعال دالاً مشددة .
قال : وبعض بني أسد يقولون : مُذّكر فيقلبون الدال فتصير ذالاً مشددة .
وقال الليث : الدِّكْرُ ليس من كلام العرب ، وربيعةُ تَغْلَطُ في الذِّكْرِ فتقول : دِكْرٌ .
درك : ( شمر ) : الدَّرْكُ : أسفل كل شيء ذي عمق كالرَّكيَّة ونحوها .
قال : وقال أبو عدنان ، يقال : أدْرَكوا ماء الرّكيَّة إِدراكاً ودَرَكاً ، ودَرَكُ الرّكيَّة : قعرُها الذي أُدرِكَ فيه الماء .
وقال الليث : الدَّرَكُ : أقصى قَعْرِ الشيء كالبحر ونحوه ، والدّرَكُ : واحدٌ من أدراكِ جهنم من السبع ، والدَّرْكُ : لغة في الدَّرَكِ .
( سلمة عن الفراء ) في قول الله جلّ وعزّ : ( إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الاَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ) ( النساء : 145 ) يقال : أسفل درَجِ النار .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدَّرَكُ : الطبقُ من أطباق جهنم .
ورُوِي عن ابن مسعود أنه قال : الدَّرَكُ الأسفل : توابيت من حديد تُصَفَّدُ عليهم في أسفل النار .
وقال الفراء : الدَّرَكُ ، والدَّرْكُ : لغتان ، وجمعُه : أدْراكَ .
وسمعت بعض العرب يقول للحبلِ الذي يعلَّقُ في حلْقةِ الَّتصديرِ فيشدُّ به القَتَبُ : الدَّرَكَ والتَّبْلِغَةَ .
ويقال للحبلِ الذي يُشَدُّ به العَرَاقِي ثمَّ يشدُّ الرِّشاءُ فيه ، وهو مَثْنِيٌّ : الدَّرَكُ .
وقال أبو عبيد قال الأصمعيّ : الدَّرَكُ : حبلٌ يُوَثِّقُ في طرفِ الحبلِ الكبير ليكونَ هو الذي يلي الماءَ فلا يَعْفَنُ طرفُ الرِّشاءِ .
( قلتُ ) : ودَرَكُ رِشاءِ السانيةِ : الذي يُشَدُّ في قَتَبِ السَّانِيَةِ ثم يشدُّ إليه طرفُ الرِّشاءِ ويَمُدُّهُ بَعِيرُ السانية .
وقال الليث : الدَّرَكُ : إِدراكُ الحاجةِ ومطلبِهِ ، يقال : بَكِّرْ ففيه دَرَكٌ .
قال : والدَّرَكُ : اللَّحَقُ من التَّبِعَةِ . ومنه ضمانُ الدَّرَكِ في عُهدةِ البيع .
قال : والدَّرَكَةُ حَلْقَةُ الوترِ التي تقعُ في الفُرْضَةِ .
وقول الله جلّ وعزّ : ( ( صَادِقِينَ قُل لاَّ يَعْلَمُ مَن فِى السَّمَاواتِ والاَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ ( ) يُبْعَثُونَ بَلِ ادَارَكَ عِلْمُهُمْ فِى الاَخِرَةِ
بَلْ هُمْ فِى شَكٍّ مِّنْهَا بَلْ هُم مِّنْهَا عَمُونَ ) ( النمل : 65 ، 66 ) قرأ شيبةُ ونافعٌ ( بَلِ ادَّارَكَ ) وقرأ أبو عمرو ، وهي قراءةُ مجاهدٍ ، وأبي جعفر المدني ( بَلْ أدْرَكَ ) .
ورُوِيَ عن ابن عباس أنه قرأ ( بلى أأدرك علمهم ) يستفهمُ ولا يشدِّدُ ، فأما قراءةُ من قرأ ( بَلِ ادَّارَكَ ) فإِن الفرّاء قال معناه : لُغةً تداركَ أي تتابعَ علمهم في الآخرة يُريد بعلم الآخرة : تكونُ أو لا تكونُ ، ولذلك قال : ( الاَخِرَةِ بَلْ هُمْ فِى شَكٍّ مِّنْهَا بَلْ هُم مِّنْهَا ) ( النمل : 66 ) .
قال وهي في قراءة أُبيَ ( أمْ تَدَارَكَ ) . والعرب تجعل بلْ مكان أمْ ، وأمْ مكان بل إذا كان في أوَّلِ الكلمةِ استفهام مثل قول الشاعر :
فواللَّهِ ما أدري أسَلْمَى تَغَوَّلَتْ
أمِ النّوْمُ أَمْ كلٌّ إليَّ حبيبُ
معنى أَمْ بَلْ .
وقال أبو معاذ النحويُّ من قرأ ( بَلْ أَدْرَكَ ) ومن قرأ ( بَلِ ادّارَكَ ) فمعناهما واحد ، يقول : هم علماءُ في الآخرة كقول الله جلّ وعزّ : ( أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا ) ( مريم : 38 ) . ونحو ذلك .
قال السُّدِّي في تفسيره قال اجتمع علمهم يوم القيامة فلم يشكّوا ولم يختلفوا .
ورَوَى ابن الفرجِ عن أبي سعيدٍ الضَّرِيرِ أنه قال أما أنا فأقرأ ( بلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ في الآخرةِ ) ، ومعناه عنده أنهم علموا في الآخرة أن الذي كانوا يوعدونَ حقٌّ .
وأنشد الأخطل :
وأَدْرك عِلمي في سُوَاءَةَ أنها
تُقيمُ على الأوْتار والمَشْربِ الكَدْرِ
أي أحاط علمي أنها كذلك .
قال : والقولُ في تفسير أَدْرَكَ وادّارَك ، ومعنى الآية ما قاله السُّدِّي ، وذهب إليه أبو معاذ النحويُّ وأبو سعيد الضريرُ ، والذي ذهب إليه الفرَّاء في معنى تدارك أي تتابع علمهم بالحَدْسِ والظّنِّ في الآخرةِ أنها تكون أو لا تكونُ ليس بالبَيِّن ، إنما معناه أن عِلمهم في الآخرةِ تواطأَ وحَقَّ حين حقّتِ القيامة وحُشِرُوا وبان لهم صدقُ ما وُعِدُوا به حين لا ينفعهم ذلك العلم ثم قال جلّ وعزّ : بل هم في شك من أمر الآخرة بل هم منها عمون أي جاهلون .
والشّكُّ في أمر الآخرة : كفرٌ .
وقال شمر في قوله : ( بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ في الآخرةِ ) هذه الكلمةُ فيها أشياءُ ، وذلك أنّا وجَدْنا الفعل اللازم والمتعدِّي فيها في أفعل وتفاعَل وافتعل واحداً ، وذلك أنك تقول : أَدْرَكَ الشيءُ وأدركته ، وتداركَ القومُ وادّارَكُوا وادّرَكُوا إِذا أدْرَكَ بعضهم بعضاً .
ويقال : تداركته وادّارَكْتُهُ وادّرَكْتُهُ . وأنشد :
. . . مَجُّ النّدَى المُتَدَارِكِ
فهذا لازم . وقال زهير :
تداركْتُما عبْساً وذُبْيَانَ بعدما
تفانَوْا ودَقُّوا بينهم عِطْرَ مَنْشِمِ
وهذا واقعٌ . وقال الطِّرِمّاح :
فلمّا ادّرَكْنَاهُنّ أَبْدَيْنِ للهوى
وهذا مُتَعَدَ .
وقال الله في اللازم : ( بَلِ ادّارَكَ عِلمُهم ) ( النمل : 66 ) .
وقال شمر : سمعت عبد الصمد يحدِّثُ عن الثّوْرِيِّ في قوله : ( يُبْعَثُونَ بَلِ ادَارَكَ عِلْمُهُمْ فِى الاَخِرَةِ بَلْ هُمْ فِى شَكٍّ مِّنْهَا بَلْ هُم مِّنْهَا عَمُونَ ) ( النمل : 65 ) .
وقال مجاهدٌ : أمْ تواطأَ علمهم في الآخرة .
( قلتُ ) : وهذا يُوَاطِىءُ قول السُّدِّيِّ لأنّ معنى تواطأَ : تَحقَّق وتتابع بالحق حين لا ينفعهم ، لا على أَنه تواطأ بالحَدْسِ ، كما توهمه الفرّاء والله أعلم .
قال شمر : ورُويِ لنا حرفٌ عن ابن المُظَفَّرِ ، ولم أسمعه لغيره ، ذكَرَ أنهُ يقال : أَدْرَكَ الشيءُ إِذا فَنِيَ ، وإن صحّ فهو في التأويل : فَنِي علمهم في معرفة الآخرة .
( قلت ) : وهذا غير صحيحٍ ولا محفوظٍ عَنِ العرب ، وما علمت أحداً . قال : أدركَ الشيءُ إذا فنيَ ولا يُعَرَّجُ على هذا القول ، ولكن يقال : أَدركَتِ الثِّمارُ إِذا انتهى نضجها .
( قلت ) : وأَما ما روي عن ابن عباس أنه قرأَ ( بلى أأَدْرَك عِلمهمْ في الآخرة ) فإِنه إن صَحَّ اسْتِفهَاٌ م بمعنى الرَّدِّ ومعناهُ ما أَدْرَكَ علمهم في الآخرة ونحو ذلك : روى شُعْبةُ عن أبي حمزة عن ابن عباسٍ في تفسيره .
ومنه قول الله جلّ وعَزَّ : ( مُّبِينٍ أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ ) ( الطور : 39 ) لفْظُهُ لفظُ الاستفهام ومعناه رَدٌّ وتكذيبٌ .
وقول الله سبحانه ) لاَّ تَخَافُ دَرَكاً وَلاَ تَخْشَى ) ( طه : 77 ) أي لا تخاف أن يدركك فرعون ولا تخشاه ، ومن قرأ لا تخف فمعناه لا تخف أن يدركك ولا تخش الغرق ، والدرَك اسم من الإدراك مثل اللحَق .
وقال الليث : المتداركُ من القوافي والحروف المتحركةِ : ما اتفقَ مُتحرِّكانِ بعدهما سَاكنٌ مِثلُ ( فَعُو ) وأَشباه ذلك ، والعربُ تقول : غِلمانٌ مَدَاريكُ أَي بالغُونَ ، جمعٌ مُدْركٍ .
ردك : أهمله الليث ، وقد جاء فيه شيءٌ مستعملٌ .
قال أبو الحسن اللحياني : يقال : خَلْقٌ مَرَوْدَكٌ أَي حَسنٌ ، وجاريةٌ مَرَوْدَكةٌ : حَسْنَاءُ .
( قلت ) : ومَرَوْدكٌ إن جُعلتِ الميمُ فيه أَصلِيّةً فهو بِناءٌ على ( فَعَوْلكٍ ) وإن كانت
الميمُ غير أَصلِيَّةٍ فإِني لا أَعرفُ له في كلام العرَبِ نظيراً ، وقد جاءَ مَرْدكٌ في الأسماءِ ، ولا أَدْري أَعَرَبيٌّ هو أَمْ عَجَمِيٌّ .
ركد : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَنه نَهى أَنْ يُبالَ في الماء الرَّاكِدِ ثم يُتوضَّأَ منه ) .
قال أبو عبيد وغيره : الرَّاكد هو الدائم السَّاكِنُ الذي لا يجري .
يقال : رَكَدَ الماءُ رُكُوداً إذا سكَنَ .
( الليث ) : رَكَدَتِ الرِّيحُ إِذا سَكنَتْ ، فهي رَاكِدَةٌ .
قال : ورَكَدَ الميزانُ إِذا استوى . وقال الشاعر :
وقَوَّمَ الميزانَ حينَ يَرْكُدُ
هذا سَميرِيٌّ وذا مُولّدُ
قال : هما درهمان :
قال : ورَكدَ القومُ رُكوداً إِذا سَكَنوا وهَدأوا ، وقال الطرماح :
لهَا كلَّمَا رِيعَتْ صَدَاةٌ ورَكْدَةٌ
بِمُصْدانَ أَعْلى ابنيْ شَمام البَوائن
والجَفْنةُ الرَّكودُ : الثقيلةُ المملوءة ، وقال الراجز :
المُطْعِمينَ الجفْنَةَ الرَّكُودَا
ومَنَعوا الرَّيعانَة الرَّفُودَا
يَعني بالرَّيْعانَةِ الرّفُودِ : نَاقَةً فَتِيَّةً ترفدُ أَهلَهَا بكثرةِ لَبنِهَا .

##### Türkçe

ك د ر
**كرد** , **كدر** , **دكر** , **درك** , **ركد** , **ردك** : (kullanılanlar).

**كدر** : **الليث** dedi: **الكَدَرُ**: **الصَّفاء**’ın zıddı; “**عيشٌ أَكُدَرُ كَدِرٌ**” denir, “**ماءٌ أَكُدَرُ كَدِرٌ**” de denir.
Dedi: **الكدْرَةُ** özellikle renkte; **الكدُورَةُ** ise yaşayışta ve suda.

(**الأصمعي**) : “**كَدِرَ الماءُ**” ve “**كَدُرَ**” denir; **الصَّبِّ** dışında “**كَدَرَ**” denmez; “**كَدَرَ الشيء يَكْدُرُهُ كَدْراً**” denir, onu döktüğü zaman.

**العجاج** bir orduyu vasfederek dedi:
فإن أصاب كدراً مدّ الكدر
سنابك الخيل يصد عن الأير

Ve **الكدر** , **الكدرة**’nin cem‘idir; o, dişin kaldırdığı çamur parçasıdır; burada ise atların toynaklarının kaldırdığı şeydir.

(**ثعلب عن ابن الأعرابي**) : “**خذ ما صَفَا ودَعْ ما كَدِرَ وكَدُرَ وكَدَرَ**” denir; üç lugat.

(**الليث**) : **الكَدَرَة**: yerin kaldırılmış çamurundan büyük **القُلاَعة**; **ابن شميل** ( **الزرع** ) kitabında bunun benzerini söyledi.

**ابن السكيت** dedi: **القَطَا**: iki türdür; bir tür **جُونِيةٌ**; ondan bir tür **الغَطَاطُ**’tur; öyleyse **الجونيُّ** ve **الكُدْرِيُّ**: sırtı daha **أَكدَرَ** olan, kanadının içi siyah, boğazı sararmış, kısa bacaklı; kuyruğunda kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy bulunan.

(**أبو عبيد عن الفراء**) : **انْكَدَرَ** koşar; ve **عَبَّدَ** koşar; biraz hızlandığı zaman.

**الليث** dedi: “**انْكَدَرَ عليهم القوم**” (kavim onların üzerine) geldikleri zaman; bölük bölük gelinceye kadar, sonra üzerlerine dökülürcesine inince.

(**الأصمعي**) : **حِمارٌ كُدُرٌّ**: o, kalın olandır.
Ve inşad etti:
نجَاءَ كُدُرَ مِنْ حَمِير أَتِيدَةٍ
بفائِلهِ والصَّفحتين نُدُوبْ

Ve denir: **أتانٌ كُدُرَّةٌ**.

**أبو عمرو** dedi: Güçlü, kuvvetli, derli toplu adama “**كُدُرٌّ**” denir. Ve inşad etti:
خُوصٌ يَدَعْنَ العَزَبَ الكُدُرَّا
لا يَبْرَحُ المنزلَ إلاَّ جَرَّا

Ve **نُطْفة كَدْرَاءُ**: gökle yeni ahitli (yeni düşmüş)tir.

(**أبو عبيد عن الأموي**) : Eğer sağılmış süt alınır da içine **بَرْنيٌّ** hurması ıslatılırsa o, **كُدَيْرَاءُ**’dır.

**أبو ترابٍ** dedi; **شُجاعٌ** dedi: **غلامٌ قُدُرٌّ** ve **كُدُرٌّ**; o, **المُحتَلِم** olmadan önce tam olandır.

**شَبَابَةُ** da bunun benzerini söyledi ve daha önce sunduğum recezi inşad etti.

**كرد** : **الليث** dedi: **الكَرْدُ**: hamlede düşmanı sevk etmektir; “**يَكْرُدُهُمْ كَرْداً**” (onları) sevk eder.

**الأصمعي** dedi: “**كَرَدَهُمْ كَرْداً**” ve “**كَدَشَهُمْ كَدْشاً**” denir; onları kovduğu zaman.

**الليث** dedi: **الكَرْدُ**: **القَرْدَ** hakkında bir lugattır; o, başın boyun üzerine çökmüş duruşudur.
Ve inşad etti:
فطارَ بمشحُوذِ الحديدةِ صارمٍ
فطبَّق ما بين الذُّؤَابةِ والكَرْدِ

Ve **الكُرْدُ**: bilinen bir kavimdir.
Şair dedi:
لعمركَ ما كُرْدٌ مِنَ ابناء فارسٍ
ولكنه كُرْدُ بنُ عمرو بنِ عامرِ

Böylece onları Yemen’e nisbet etti ve onları Ensar’ın kardeşleri kıldı.

(**ثعلب عن ابن الأعرابي**) : **الكِرْدِيدَةُ**: hurmadan bir **الفِدْرَة** (parça).
Ve inşad etti:
أفلحَ مَن كانت له كِرْدِيدَهْ
يأكلُ منها وهْوَ ثانٍ جِيدَهْ

**أبو الهيثم** inşad etti:
قد أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بأُطْرَهْ
وأبلغَتْ كِردِيْدَةً وقِدْرَه

Ve **الكُرْدَةُ**: ekinliklerden bir **المَشَارَة**; **كُرْداً** olarak cem‘ edilir.

**دكر** : **أحمد بن يحيى أبو العباس** dedi: **الدِّكَرُ** ( **الدال**’ın şeddeli oluşuyla) **دِكْرَةٍ**’nin cem‘idir; marifelik **اللام**’ı **الدال**’a idğam edildi, ikisi şeddeli bir **دال** yapıldı; “**ذِكْرٌ**” dediğin zaman (ta‘rîf **الألف** ve **اللام** olmaksızın) **الذال** ile söylersin; ve **الدِّكَرَ**’ı da cem‘ ettiler: **الدِّكَرات**; **الدال** ile de.

Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: ( **لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن** ) ( **القمر : 17** ) ; **الفراء** dedi: Bana **الكسائي** haber verdi; **إسرائيل**’den, **أبي إسحاق**’tan, **الأسود**’dan: dedi ki: **عبد الله**’a dedim: ( **فهل من مذَّكرٍ** ) mı yoksa ( **مُدَّكر** ) mı? O dedi ki: Bana Resûlullah ( **صلى الله عليه وسلم** ) ( **مُدَّكرٍ** ) diye, **الدال** ile okuttu.

**الفراء** dedi: ( **مُدَّكرٍ** ) aslında **مُذْتَكر**’dır; **مُفتعل** vezni üzerinedir; böylece **الذال** ve ifti‘âl **التاء**’sı şeddeli bir **دال**a çevrildi.

Dedi: **بني أسد**’den bazısı “**مُذّكر**” der; böylece **الدال**’ı çevirirler, şeddeli bir **ذال** olur.

**الليث** dedi: **الدِّكْرُ** Arapların sözünden değildir; **ربيعةُ** **الذِّكْرِ**’de hata eder de “**دِكْرٌ**” der.

**درك** : (**شمر**) : **الدَّرْكُ**: derinliği olan her şeyin altı; kuyu ve benzeri gibi.

Dedi: **أبو عدنان** da dedi: “**أدْرَكوا ماء الرّكيَّة إِدراكاً ودَرَكاً**” denir; ve **دَرَكُ الرّكيَّة**: suyun ulaşıldığı dip kısmıdır.

**الليث** dedi: **الدَّرَكُ**: şeyin en uç dibi; deniz ve benzeri gibi. Ve **الدّرَكُ**: cehennemin yediden olan **أدراك**’ından bir tanesidir. Ve **الدَّرْكُ**: **الدَّرَكِ** hakkında bir lugattır.

(**سلمة عن الفراء**) Yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الاَسْفَلِ مِنَ النَّارِ** ) ( **النساء : 145** ) “ateşin derecesinin en altı” denir.

(**ثعلب عن ابن الأعرابي**) : **الدَّرَكُ**: cehennemin tabakalarından bir tabaka.

**ابن مسعود**’dan rivayet edildi ki dedi: **الدَّرَكُ الأسفل**: demirden tabutlardır; ateşin en altında onların üzerine zincir vurulur.

**الفراء** dedi: **الدَّرَكُ** ve **الدَّرْكُ**: iki lugattır; cem‘i: **أدْراكَ**.

Bazı Arapların, **الَّتصدير** halkasına asılan ve onunla **القَتَبُ**’un sıkıldığı ipe “**الدَّرَكَ**” ve “**التَّبْلِغَةَ**” dediğini işittim.

Ve **العَرَاقِي**’nin bağlandığı, sonra **الرِّشاءُ**’nun içine bağlandığı, iki kat yapılmış ipe “**الدَّرَكُ**” denir.

**أبو عبيد** dedi; **الأصمعيّ** dedi: **الدَّرَكُ**: büyük ipin ucuna sağlamlaştırılan bir iptir; suya yakın olan o olsun diye; böylece **الرِّشاءِ**’nun ucu çürümez.

(**قلتُ**) : Ve **دَرَكُ رِشاءِ السانيةِ**: **السَّانِيَةِ**’nin **قَتَبِ**’ine bağlanan, sonra **الرِّشاءِ**’nun ucu kendisine bağlanan ve **السَّانِيَة** devesinin onu çektiği şeydir.

**الليث** dedi: **الدَّرَكُ**: ihtiyaca ve talebine erişmektir; “**بَكِّرْ ففيه دَرَكٌ**” denir.

Dedi: ve **الدَّرَكُ**: borç/mesuliyetten olan **اللَّحَقُ** (yetişme, eklenme). Bundan: satış zimmetinde **ضمانُ الدَّرَكِ**.

Dedi: ve **الدَّرَكَةُ**: **الفُرْضَةِ**’ye düşen yay kirişinin halkasıdır.

Yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( ( **صَادِقِينَ قُل لاَّ يَعْلَمُ مَن فِى السَّمَاواتِ والاَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ ( ) يُبْعَثُونَ بَلِ ادَارَكَ عِلْمُهُمْ فِى الاَخِرَةِ
بَلْ هُمْ فِى شَكٍّ مِّنْهَا بَلْ هُم مِّنْهَا عَمُونَ** ) ( **النمل : 65 ، 66** ) ; **شيبةُ** ve **نافعٌ** ( **بَلِ ادَّارَكَ** ) okudu; **أبو عمرو** okudu—ki o, **مجاهدٍ**’in ve **أبي جعفر المدني**’nin kıraatidir—( **بَلْ أدْرَكَ** ).

**ابن عباس**’tan rivayet edildi ki ( **بلى أأدرك علمهم** ) okudu; istifham eder ve şedde yapmaz. ( **بَلِ ادَّارَكَ** ) okuyan kimsenin kıraatine gelince: **الفرّاء** dedi: manası, lugat olarak “**تداركَ**” yani onların bilgisi ahirette peş peşe geldi; ahiret bilgisiyle muradı: olur mu olmaz mı; bunun için dedi: ( **الاَخِرَةِ بَلْ هُمْ فِى شَكٍّ مِّنْهَا بَلْ هُم مِّنْهَا** ) ( **النمل : 66** ).

Dedi: ve **أُبيَ**’nin kıraatinde “**أمْ تَدَارَكَ**”dır. Araplar, kelimenin başında istifham bulunduğu zaman, **بلْ**’i **أمْ** yerine, **أمْ**’i de **بلْ** yerine koyarlar; şairin sözü gibi:
فواللَّهِ ما أدري أسَلْمَى تَغَوَّلَتْ
أمِ النّوْمُ أَمْ كلٌّ إليَّ حبيبُ
Yani **أَمْ**: **بَلْ** manasındadır.

**أبو معاذ النحويُّ** dedi: ( **بَلْ أَدْرَكَ** ) okuyan da, ( **بَلِ ادّارَكَ** ) okuyan da; ikisinin manası birdir; der ki: onlar ahirette bilginlerdir; yüce ve aziz Allah’ın sözü gibi: ( **أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا** ) ( **مريم : 38** ) ve bunun benzeri.

**السُّدِّي** tefsirinde dedi: Kıyamet günü onların bilgisi toplandı; artık şüphe etmediler ve ihtilaf etmediler.

**ابن الفرجِ** , **أبي سعيدٍ الضَّرِيرِ**’den rivayet etti ki dedi: Ben ise ( **بلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ في الآخرةِ** ) okurum; ve manası onun yanında: ahirette, kendilerine vaad olunanın hak olduğunu bildiler.

**الأخطل** inşad etti:
وأَدْرك عِلمي في سُوَاءَةَ أنها
تُقيمُ على الأوْتار والمَشْربِ الكَدْرِ
Yani: bilgim onun öyle olduğuna kuşattı.

Dedi: **أَدْرَكَ** ve **ادّارَك**’ın tefsirindeki söz ve ayetin manası, **السُّدِّي**’nin söylediğidir; ve ona **أبو معاذ النحويُّ** ve **أبو سعيد الضريرُ** gitti. **الفرَّاء**’ın “**تدارك**” manasında, yani onların bilgisi ahirette hads ve zan ile peş peşe geldi; olur mu olmaz mı; açık değildir—bu değildir. Ancak manası: kıyamet hak olunca, onlar haşrolununca, kendilerine vaad olunanın doğruluğu onlara belirince, ahiretteki bilgileri uyuştu ve hak oldu; o vakit o bilgi onlara fayda vermez. Sonra yüce ve aziz dedi: “ahiret işi hakkında şüphededirler; bilakis ondan kördürler” yani cahildirler.

Ahiret işi hakkında şüphe: küfürdür.

**شمر** dedi, şu söz hakkında: ( **بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ في الآخرةِ** ) bu kelimede şeyler vardır; çünkü biz, lâzım ve müteaddî fiilin, bunda **أفعل** ve **تفاعَل** ve **افتعل**’de bir olduğunu bulduk; çünkü sen “**أَدْرَكَ الشيءُ**” dersin ve “**أدركته**” dersin; ve “**تداركَ القومُ**” ve “**ادّارَكُوا**” ve “**ادّرَكُوا**” dersin; bazısı bazısına yetiştiği zaman.

Ve denir: “**تداركته**” ve “**ادّارَكْتُهُ**” ve “**ادّرَكْتُهُ**”. Ve inşad etti:
. . . مَجُّ النّدَى المُتَدَارِكِ
Bu lâzımdır. **زهير** dedi:
تداركْتُما عبْساً وذُبْيَانَ بعدما
تفانَوْا ودَقُّوا بينهم عِطْرَ مَنْشِمِ
Bu vâkı‘dır. **الطِّرِمّاح** dedi:
فلمّا ادّرَكْنَاهُنّ أَبْدَيْنِ للهوى
Bu müteaddîdir.

Ve Allah lâzımda dedi: ( **بَلِ ادّارَكَ عِلمُهم** ) ( **النمل : 66** ).

**شمر** dedi: **عبد الصمد**’ın, **الثّوْرِيِّ**’den, şu söz hakkında haber verdiğini işittim: ( **يُبْعَثُونَ بَلِ ادَارَكَ عِلْمُهُمْ فِى الاَخِرَةِ بَلْ هُمْ فِى شَكٍّ مِّنْهَا بَلْ هُم مِّنْهَا عَمُونَ** ) ( **النمل : 65** ).

**مجاهدٌ** dedi: “yahut ahirette onların bilgisi uyuştu.”

(**قلتُ**) : Bu, **السُّدِّيِّ**’nin sözünü uygun düşürür; çünkü “uyuştu”nun manası: fayda vermediği vakitte hak ile tahakkuk etti ve peş peşe geldi; hads ile uyuştu diye değil; **الفرّاء**’ın vehmettiği gibi. Allah daha iyi bilir.

**شمر** dedi: Bize **ابن المُظَفَّرِ**’den bir harf rivayet edildi—başkasından işitmedim—zikretti ki “**أَدْرَكَ الشيءُ**” denir; fena bulduğu zaman; eğer sahihse, te’vilde: ahireti bilmede onların bilgisi fena buldu.

(**قلت**) : Bu sahih değildir ve Araplardan mahfuz değildir; kimseyi bilmedim ki “**أدركَ الشيءُ إذا فنيَ**” desin; bu söze iltifat edilmez. Lakin denir: “**أَدركَتِ الثِّمارُ**” olgunluğu nihayete vardığı zaman.

(**قلت**) : **ابن عباس**’tan rivayet olunan, ( **بلى أأَدْرَك عِلمهمْ في الآخرة** ) okuduğu şey; eğer sahihse, redd manasında istifhamdır; manası: “ahirette onların bilgisi neye erişti?” ve bunun benzeri. **شُعْبةُ** , **أبي حمزة**’den, **ابن عباسٍ**’tan tefsirinde rivayet etti.

Bundan: yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( **مُّبِينٍ أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ** ) ( **الطور : 39** ) ; lafzı istifham lafzıdır, manası redd ve tekziptir.

Ve Allah سبحانه’nın sözü: ( **لاَّ تَخَافُ دَرَكاً وَلاَ تَخْشَى** ) ( **طه : 77** ) ; yani Firavun’un sana yetişmesinden korkma ve ondan korkma. “**لا تخف**” okuyan kimseye gelince: manası, sana yetişmesinden korkma ve boğulmaktan korkma. Ve **الدرَك** , **الإدراك**’tan bir isimdir; **اللحَق** gibi.

**الليث** dedi: Hareketli kafiyeler ve harflerden **المتداركُ**: ardından bir sâkin gelen iki harekelinin uyuştuğu şeydir; ( **فَعُو** ) gibi ve bunun benzerleri. Ve Araplar “**غِلمانٌ مَدَاريكُ**” der; yani ergenler; **مُدْركٍ**’in cem‘idir.

**ردك** : **الليث** onu ihmal etti; onda kullanılan bir şey gelmiştir.

**أبو الحسن اللحياني** dedi: “**خَلْقٌ مَرَوْدَكٌ**” denir; yani güzel. Ve “**جاريةٌ مَرَوْدَكةٌ**”: güzel.

(**قلت**) : Ve **مَرَوْدكٌ** eğer içindeki **الميمُ** aslî kılınırsa, ( **فَعَوْلكٍ** ) üzerine bir binadır; eğer **الميمُ** aslî değilse, Arap sözünde onun için bir benzer bilmiyorum. İsimlerde **مَرْدكٌ** gelmiştir; Arapça mıdır yoksa Acemce midir bilmiyorum.

**ركد** : Nebî’den ( **صلى الله عليه وسلم** ) rivayet edildi: ( “**أَنه نَهى أَنْ يُبالَ في الماء الرَّاكِدِ ثم يُتوضَّأَ منه**” ).

**أبو عبيد** ve başkaları dedi: **الرَّاكد**: akmayan, daimî sâkin olandır.

“**رَكَدَ الماءُ رُكُوداً**” denir; sükûn bulduğu zaman.

(**الليث**) : “**رَكَدَتِ الرِّيحُ**” denir; sükûn bulduğu zaman; o da **رَاكِدَةٌ**’dir.

Dedi: ve “**رَكَدَ الميزانُ**” denir; düz olduğu zaman. Şair dedi:
وقَوَّمَ الميزانَ حينَ يَرْكُدُ
هذا سَميرِيٌّ وذا مُولّدُ

Dedi: onlar iki dirhemdir.

Dedi: ve “**ورَكدَ القومُ رُكوداً**” (kavim) denir; sükûn bulup yatıştıkları zaman. **الطرماح** dedi:
لهَا كلَّمَا رِيعَتْ صَدَاةٌ ورَكْدَةٌ
بِمُصْدانَ أَعْلى ابنيْ شَمام البَوائن

Ve **الجَفْنةُ الرَّكودُ**: ağır, dolu olan. **الراجز** dedi:
المُطْعِمينَ الجفْنَةَ الرَّكُودَا
ومَنَعوا الرَّيعانَة الرَّفُودَا

**الرَّيْعانَةِ الرّفُودِ** ile muradı: ehline sütünün çokluğuyla destek olan genç bir dişi devedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
  (ركل)  الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  والكديد: المُرَكَّل([2]).
  (ركم)  الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه.
  (ركن)  الراء والكاف والنون أصلٌ واحد يدلُّ على قوَّة. فرُكن الشَّيء: جانبه الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديد، أي عِزٍّ ومَنْعَة. ومن الباب رَكَنْتُ إليه أرْكَن. وهي كلمة نادرة على فَعَلْتُ أفْعَلُ من غير حَرفِ حلق. وفلانٌ ركينٌ، أي وقور ثابت. والمرْكن: الإِجَّانة. ويقال: جبلٌ رَكِينٌ([3])، أي له أركان عالية. وركَنْت إليه أي مِلْتُ؛ وهو من الباب، لأنه سكن إليه وثبت عنده. قال
الخليل: رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً. ولغة سُفْلَى مضَر: ركِن يرْكَن. ويقال ركِنَ يَرْكُنُ، وفيه نظَر. وحكى أبو زيد: رَكِنَ يَرْكَنُ. وناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع، أي مُنْتَفِخَتُه، أي كَأنَّه رُكْن.
  (ركو)  الراء والكاف والحرف المعتل أصول ثلاثة: أحدُها حملُ الشيء على شيءٍ وضمُّه إليه، والآخَر إصلاحُ شيءٍ، والثالث وِعاء الشيء.
  فالأوّلُ قولُهم: رَكَوْتُ على البعير الحِملَ: ضاعفْتُه. ومن الباب ركَوْتُ عليه الأمْرَ والذَّنب، أي حملتُه عليه. وقال بعضُهم: أنَا مُرْتَكٍ على كذا، أي معوِّلٌ عليه. ومالي مُرتكىً إلاّ عليك. وحكى الفرّاء: أرْكَيْتَ عليَّ ذنباً لم أُذْنِبْه.
  ومن الباب أركَيتُ إلى فلانٍ: لجأتُ إليه. ومنه أرْكِنِي إلى كذا، أَي أخِّرْني، للدَّيْنِ يكون عليه*. وركَوتُ عنهم بقيّةَ يومي، أي أقمت.
  أمّا إصلاحُ الشيء فالمركوُّ الحَوض المستطيل، ويقال المُصْلَح، قال:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  وركَوْتُ الشيءَ، إذا سدَّدْتَه وأصلَحتَه. قال سُويد بن كُراع:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  أي إن لم تُصلِحْه. ويقال أركَيْتُ لفلانٍ شيئاً، إذا هيّأْتَه له.
  وأما الأصل الآخَر فالرَُِّكْوة معروفة؛ ومنه الرَّكِيّ؛ لأنه كأنه وعاءُ
ما يكونُ فيه.
   (ركب)  الراء والكاف والباء أصلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو علُوُّ شيءٍ شيئاً. يقال رَكِب رُكوباً يَرْكَب. والرِّكاب: المَطِيّ، واحدتَها راحلة. وزَيْتٌ ركابيٌّ؛ لأنه يُحمَل من الشام على الرِّكاب. وما له رَكُوبة ولا حَمُولة، أي ما يركبه ويَحمِل عليه. والرَّكب: القَوم الرُّكْبان؛ وكذلك الأُركُوب. وناقةٌ رَكْبانةٌ: تصلُح للرُّكوب. وأرْكَبَ المُهْر: حان أن يُرْكَبَ. ورجل مُرَكَّبٌ: استعارَ فرساً يقاتِل عليه، ويكون له نِصفُ الغَنيمة ولصاحب الفرس النِّصف.
  ومن الباب رَوَاكِبُ الشَّحم، وهي طرائقُ بعضُها فوقَ بعض في مُقدَّم السَّنام. فأمَّا التي في المؤخَّر فهي الرَّوادف، الواحدة راكبةٌ ورادفة. والرَّكَّابة: شِبه فسيلةٍ من أعلى النخلة عند قِمّتها، ربَّما حملَتْ مع أمِّها. وزعم الخليلُ أنَّ الرَّكْب والأُركوبَ راكبُو الدّوابّ، وأن الرُّكَّاب رُكَّاب السفينة. والمُرَكَّب: الأصل والمنْبِتُ. يقال هو كريم المركَّب.  ومن الباب رُكْبة الإنسان، وهي عاليةٌ على ما هي فوقَه. والأركَبُ: العظيم الرُّكْبة. ويقال: رَكَبْتُ الرّجلَ أركُبُه، إِذا ضربْتَ رُكْبتَه أو ضربتَه برُكبتِك. والرَّكيب: ما بين نَهْرَيِ الكَرْم؛ وهو الظَّهر الذي بين النَّهْرين، ويكون عالياً على دونه. والرَّاكب: داءٌ يأخذ الغنمَ في ظهورها.
  ومن الباب الرَّكَب ركَب المرأة. قال الخليل: ولا يقال للرّجل، إنَّما هو للمرأة خاصّة. وقال الفرّاء: الرَّكَب: العانةُ للرَّجُل والمرأة. قال:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *  (ركح)  الراء والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو يدل على إنابةٍ إلى شيءٍ ورُجوعٍ إليه. قال الخليل: الرُّكوح: الإنابة إلى الأمر. وأنشد:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  فهذا هو الأصل. ثمَّ يقال لرُكْن الجبلِ المُنيفِ الصّعبِ رُكْح. والرُّكْح والرُّكْحة: سَاحة الدّار. والرُّكْحة البقيّة من الثَّريد تبقى في الجَفْنة، كأنّه شيءٌ أوى إلى أسفل الجَفْنة. ويقال جَفْنةٌ مرتكِحةٌ، إذا كانت مكتنِزةً بالثَّريد. ومن الباب: سَرْجٌ مِركاحٌ، إذا كان يتأخَّر عن ظَهْر الفَرس.
  (ركد)  الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل.
  (ركز)  الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت.
  فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت.
  (ركس)  الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره.
  (ركض)  الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة.
  (ركع)  الراء والكاف والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انحناءٍ في الإنسان وغيرِه. يقال ركَعَ الرّجلُ، إذا انحنى. وكلُّ منحنٍ راكع. قال لَبيد:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  وفي الحديث ذِكْر المشايخ الرُّكَّع([8])، يريد به الذين انحنَوْا. والرُّكوع في الصلاة من هذا. ثمّ تصرّف الكلامُ فقيل للمصلِّي راكع، وقيل للسَّاجد شكراً: راكع. قال الله تعالى في شأن داودَ عليه السلام: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. وقال في موضع آخر: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]، قال قومٌ: تأويلها اسجدي، أي صلِّي؛ واركعي مع الراكعين، أي اشكري لِله جلّ ثناؤُه مع الشاكرين. قال ابن دُريد: الرُّكْعة([9]): الهُوَّة في الأرض؛ لغة يمانِيّة.
-------------------------------------------------ـ
([1]) سبق البيت في (1: 334/ 2: 319) مع تخريجه.
([2]) في اللسان: "والكديد: التراب الدقاق المكدود المركل بالقوائم. قال امرؤ القيس:
مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل".([3]) في الأصل: "ركن"، صوابه من اللسان والقاموس.
([4]) البيت في المجمل واللسان (ركا).
([5]) وكذا في البيان (3: 207). وفي اللسان: "لا يقنع".
([6]) البيت في اللسان (ركح) مبتور محرف.
([7]) ديوان لبيد 23 طبع 1880 واللسان (ركع).
([8]) هو حديث: "لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا".
([9]) الجمهرة (2: 385). وضبطت في اللسان بفتح الراء ضبط قلم، وقد نص في القاموس على أنها بالضم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الكاف** وما يثلثهما)
  (**ركل**)  **الراء** ve**الكاف** ve**اللام** bir asıldır; ayakla vurmanın bir cinsine delâlet eder. Denir: **رَكَلَه** ve **رَفَسه** ayağıyla. Ve atın iki yanından **مَرْكَلاَ**; süvarinin iki ayağıyla vurduğu yer. Ve ayağıyla şeyin üzerine **تركَّل** etti. Ve nal sahibi (hayvan) **مِسْحَاتِه** ile **تركَّل** etti; onu ayağıyla vurduğunda, yere girsin diye. **الأخطل** dedi:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  ve **الكديد**: **المُرَكَّل**([2]).
  (**ركم**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الميم** bir tek asıldır; şeyin [toplanmasına] delâlet eder. Dersin: **ركَمت** şeyi: bir kısmını bir kısmının üzerine attım. Ve **سحاب مُرْتكمٌ** ve **رُكام**. Ve **الرُّكمة**: toplanmış çamur. Ve **مُرْتَكَم** yol: onun izi/çığırı; çünkü gelip geçenler onda **تَرْتَكِمُ** eder.
  (**ركن**)  **الراء** ve**الكاف** ve**النون** bir tek asıldır; kuvvete delâlet eder. Şeyin **رُكن**u: onun daha kuvvetli yanı. Ve o, şiddetli bir **رُكْن**e sığınır; yani izzet ve men‘a. باب’dan: ona **رَكَنْتُ** **أرْكَن**; yani. Bu, boğaz harfi olmaksızın **فَعَلْتُ أفْعَلُ** vezninde nadir bir kelimedir. Ve falan **ركينٌ**; yani vakur, sabit. Ve **المرْكن**: **الإِجَّانة**. Ve denir: **جبلٌ رَكِينٌ**([3]); yani yüksek köşeleri/yanları vardır. Ve ona **ركَنْت**; yani meylettim; o da باب’dandır, çünkü ona sükûn buldu ve onun yanında sabit kaldı. Dedi
**الخليل**: **رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً**. Ve **مُضَر**’ın aşağı lehçesi: **ركِن يرْكَن**. Ve denir **ركِنَ يَرْكُنُ**; onda nazar vardır. **أبو زيد** nakletti: **رَكِنَ يَرْكَنُ**. Ve **ناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع**; yani memesi şişkin; yani sanki o bir **رُكْن**dür.
  (**ركو**)  **الراء** ve**الكاف** ve illetli harf üç asıldır: birincisi bir şeyi bir şeyin üzerine yüklemek ve onu ona katmak; ikincisi bir şeyi ıslah etmek; üçüncüsü şeyin kabı.
  Birincisi onların sözü: **رَكَوْتُ** deve üzerine yükü: onu iki kat yaptım. باب’dandır: **ركَوْتُ** ona işi ve suçu; yani onu ona yükledim. Bazıları dedi: Ben şuna **مُرْتَكٍ**’yim; yani ona dayanıcıyım. Ve benim **مُرتكىً**m yoktur, ancak senin üzerinedir. **الفرّاء** nakletti: Bana, işlemediğim bir suçu **أرْكَيْتَ**.
  Ve باب’dandır: falana **أركَيتُ**: ona sığındım. Ve ondan: **أرْكِنِي** şuna; yani beni ertele; üzerinde olan borç için*. Ve onlardan **ركَوتُ** günümün kalanını; yani ikamet ettim.
  Şeyin ıslahına gelince: **المركوُّ** uzun havuzdur; ve **المُصْلَح** denir. Dedi:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  Ve **ركَوْتُ** şeyi; onu doğrulttuğum ve ıslah ettiğim zaman. **سُويد بن كُراع** dedi:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  yani eğer onu ıslah etmezsen. Ve denir: falan için bir şeyi **أركَيْتُ**; onu onun için hazırladığım zaman.
  Diğer asla gelince: **الرَُِّكْوة** mâlûmdur; ve ondan **الرَّكِيّ**; çünkü o, sanki içinde olanın kabıdır.
   (**ركب**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الباء** bir tek asıldır; düzenli, kıyaslıdır; o da bir şeyin bir şeyin üzerine yükselmesidir. Denir: **رَكِب** **رُكوباً** **يَرْكَب**. Ve **الرِّكاب**: binek; onun birili **راحلة**dır. Ve **زَيْتٌ ركابيٌّ**; çünkü Şam’dan **الرِّكاب** üzerinde taşınır. Ve onun ne **رَكُوبة**si ne **حَمُولة**si vardır; yani bindiği ve üzerine yüklediği yoktur. Ve **الرَّكب**: binen kavim; ve كذلك **الأُركُوب**. Ve **ناقةٌ رَكْبانةٌ**: binmeye elverişlidir. Ve **أرْكَبَ المُهْر**: binilme vakti geldi. Ve **رجل مُرَكَّبٌ**: üzerinde savaşacağı bir at ödünç aldı; ganimetin yarısı ona, at sahibine yarısı olur.
  Ve باب’dandır: **رَوَاكِبُ الشَّحم**; o, hörgücün ön tarafında bazısı bazısının üstünde olan tabakalardır. Arka tarafta olanlara gelince, onlar **الرَّوادف**tir; birili **راكبةٌ** ve **رادفةٌ**. Ve **الرَّكَّابة**: hurma ağacının tepesine yakın üst kısmından, annesiyle birlikte belki meyve taşıyan, fidan benzeri bir şey. **الخليل** zannetti ki **الرَّكْب** ve **الأُركوب** binek hayvanlarına binenlerdir; ve **الرُّكَّاب** geminin yolcularıdır. Ve **المُرَكَّب**: asıl ve bitiş yeri. Denir: o, **المركَّب**i kerimdir. Ve باب’dandır: insanın **رُكْبة**si; o, üstünde olana göre yüksektir. Ve **الأركَبُ**: diz kapağı büyük olan. Ve denir: **رَكَبْتُ** adamı **أركُبُه**; diz kapağına vurduğun yahut dizinle ona vurduğun zaman. Ve **الرَّكيب**: **نَهْرَيِ الكَرْم** arasındaki şey; o, iki nehir arasındaki sırttır; ve altındakine göre yüksek olur. Ve **الرَّاكب**: koyunların sırtlarında onları tutan bir hastalık.
  Ve باب’dandır: **الرَّكَب** kadının **ركَب**idir. **الخليل** dedi: erkeğe denmez; ancak kadına mahsustur. **الفرّاء** dedi: **الرَّكَب**: erkek ve kadın için **العانةُ**dır. Dedi:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *
  (**ركح**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الحاء** bir tek asıldır; bir şeye yönelme ve ona dönmeye delâlet eder. **الخليل** dedi: **الرُّكوح**: işe yönelme. Ve okudu:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  işte bu asıldır. Sonra, yüksek, sarp, zor dağın köşesine **رُكْح** denir. Ve **الرُّكْح** ve **الرُّكْحة**: evin avlusu. Ve **الرُّكْحة**: **الجَفْنة**de kalan **الثَّريد**in artığı; sanki **الجَفْنة**nin altına sığınmış bir şey gibidir. Ve denir: **جَفْنةٌ مرتكِحةٌ**; **الثَّريد** ile dolgun olduğu zaman. Ve باب’dandır: **سَرْجٌ مِركاحٌ**; atın sırtından geri kaldığı zaman.
  (**ركد**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الدال** bir asıldır; sükûna delâlet eder. Denir: **ركَدَ الماءُ**: sakinleşti. Ve **ركَدتِ الرِّيحُ**. Ve **ركَد الميزان**: eşitlendi. Ve kavim **ركد** etti **رُكوداً**: sakinleştiler ve duruldular. Ve **جَفنَةٌ رَكود**: dolu. أما onların sözü **تراكَدَ الجوارِي**; birinin iki ayağı üzerine oturup sonra oturur hâlde arkadaşına sıçradığı zaman; bu sahih ise, asıldan şâzdır.
  (**ركز**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الزاء** iki asıldır: birincisi bir şeyi, aşağıya gidecek şekilde bir şeyin içine sabitlemektir; diğeri sestir.
  Birincisi: **رَكَزْتُ** mızrağı **رَكْزاً**. Ve **مَرْكَز** asker: onları bağladıkları yer. Ve denir: adam yayı üzerine **ارتكَزَ** etti; onun **سِيَتَ**sini yere koyup sonra ona dayandığı zaman. Ve باب’dandır: **الرِّكَاز**; o, câhiliye devrinde gömülü maldır; ve o, onun kıyasındandır; çünkü sahibi onu **رَكَزَه** etti. Bir kavim dedi: **الرِّكاز** maden ocağıdır. Ve adam **أركَزَ** etti: **الرِّكاز**ı buldu. Eğer bu doğru ise, o ödünçlemedir. Ve **المرتَكِز**: yaprakları kırılıp uçuşmuş kuru ot. Manası: ondan giden gitti ve bu **ارتكز** etti; yani sabit kaldı.
  (**ركس**)  **الراء** ve**الكاف** ve**السين** bir tek asıldır; şeyi başı üzerine çevirmek ve evvelini âhirine döndürmektir. Allah yüce sena etti: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]; yani onları küfürlerine geri çevirdi. Ve denir: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti. Ve **الرَّكوسيَّة**: Hıristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dini olan bir kavim. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’e, istincâ için taşlar istediği vakit, bir **بِرَوْثَة** getirildi; onu attı ve dedi: "إنّها **رِكْس**". Bunun manası: onun, yiyecek olmaktan başkasına doğru **ارتكَسَت** etmesidir.
  (**ركض**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الضاد** bir tek asıldır; öne doğru bir harekete yahut hareket ettirmeye delâlet eder. Denir: adam binitini **ركَض** etti; bu, onu iki ayağıyla vurarak ilerletmesidir. Ve çoğaldı; nihayet **ركَضَ الفرَسُ** denildi; aslî değildir. Ve çocuğun **ارتكاض**ı: annesinin karnında çırpınmasıdır. **الخليل** dedi: **الرَّكْض** kuş için, uçuşlarında kılındı. Ve denir: deve **أرْكَضَت**; yavrusu annesinin karnında hareket ettiği zaman. Ve bazı hadiste, istihâza kanının zikrinde: "هو **رَكْضَةٌ** من الشَّيطان"; yani bir itiş.
  (**ركع**)  **الراء** ve**الكاف** ve**العين** bir tek asıldır; insanda ve başkasında eğilmeye delâlet eder. Denir: adam **ركَعَ**; eğildiği zaman. Ve her eğilen **راكع**tır. **لَبيد** dedi:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  Ve hadiste **المشايخ الرُّكَّع**([8]) zikri vardır; bununla eğilmiş olanları kasteder. Namazdaki **الرُّكوع** da bundandır. Sonra söz tasarruf gördü; namaz kılana **راكع** denildi; ve şükür için secde edene: **راكع** denildi. Allah تعالى Dâvûd عليه السلام hakkında dedi: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. Ve başka bir yerde dedi: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]. Bir kavim dedi: te’vili: secde et; yani namaz kıl; ve **واركعي** **مع الراكعين**; yani Allah yüce sena ettiğine şükredenlerle birlikte şükret. **ابن دُريد** dedi: **الرُّكْعة**([9]): yerdeki çukur; Yemen lehçesi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ركد الماء والريح، أي: سكن، وكذلك السفينة، قال تعالى: ﴿ومن آياته الجوار في البحر كالأعلام﴾ [الشورى/32]، ﴿إن يشأ يسكن الريح فيظللن رواكد على ظهره﴾ [الشورى/33]، وجفنة ركود: عبارة عن الامتلاء.

##### Türkçe

- **ركد** su ve rüzgâr; yani: duruldu/sakinleşti; aynı şekilde gemi de. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve O’nun âyetlerindendir: denizde dağlar gibi (yüzen) gemiler﴾ [الشورى/32]، ﴿Dilerse rüzgârı durultur da onun sırtı üzerinde durakalırlar﴾ [الشورى/33]، ve **جفنة ركود**: doluluk hakkında bir ibaredir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ك د
ريح راكدة‏:‏ ساكنة رياح رواكد‏.‏
وماء راكد‏:‏ لا يجري‏.‏
وركدت السفينة‏.‏
وللشمس ركود وهو أن تدوم حيال رأسك كأنها لا تريد أن تبرح‏.‏
وركد الميزان‏:‏ استوى‏.‏
وركد القوم في مكانهم هدؤوا وهذه مراكدهم ومراكزهم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ركدت ريحهـم إذا زالـت دولتهـم وأخـذ أمرهـم يتراجـع وطفقـت ريحهـم تتراكـد‏.‏
وجفنـة ركـود‏:‏ ثقيلـة‏.‏
وتقـول‏:‏ لبنـي فلـان لقحة رفود وجفنة ركود‏:‏ تملأ الرفد وهو العسّ‏.‏
وناقة مكود ركود‏:‏ دائمة اللبن‏.‏

##### Türkçe

ر ك د
**ريح راكدة**: sakin; **رياح رواكد**.
Ve **ماء راكد**: akmaz.
Ve **ركدت السفينة**.
Ve güneş için **ركود** vardır; o da, başının hizasında devam etmesidir; sanki ayrılmak istemiyor gibidir.
Ve **ركد الميزان**: eşitlendi.
Ve **ركد القوم في مكانهم**: sakinleştiler; ve bunlar onların **مراكدهم**’i ve **مراكزهم**’idir.
Ve mecazdan: **ركدت ريحهـم**; onların devleti gidince ve işleri gerilemeye başlayınca; ve onların **ريحهـم**’i durgunlaşmaya koyuldu.
Ve **جفنة ركـود**: ağır.
Ve dersin ki: falanın oğullarına **لقحة رفود** ve **جفنة ركود**: **الرفد**’i doldurur; o da **العسّ**’tır.
Ve **ناقة مكود ركود**: sütü sürekli olan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ركد القوم يَرْكُدون رُكوداً: هدأُوا وسكنوا؛ قال الطرماح: لها، كُلَّما رِيعَتْ، صلاةٌ ورَكْدَةٌ
بِمُصْدانَ، أَعْلى اثْنَيْ شمام البوائن
ورَكَدَ الماءُ والريحُ والسفينةُ والحرُّ والشمسُ إِذا قامَ قائمُ الظهيرة. وكل ثابت في مكان: فهو راكد. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نهى أَن يُبالَ في الماء الراكد ثم يُتوضأَ منه؛ قال أَبو عبيد: الراكد هو الدائم الساكن الذي لا يجري. يقال: رَكَدَ الماءُ رُكُوداً إِذا سكن؛ ومنه حديث الصلاة: في ركوعها وسجودها ورُكودها؛ هو السكون الذي يفصل بين حركاتها كالقيام والطمأْنينة بعد الركوع والقَعْدة بين السجدتين وفي التشهد؛ ومنه حديث سعد ابن أَبي وقاص: أَركُدُ بهم في الأُولَيَيْن وأَحْذِفُ في الأَخيرَتَيْن أَي أَسكن وأُطيل القيام في الركعتين الأُولَيين من الصلاة الرباعية، وأُخفِّف في الأَخيرتين. ورَكَدت الريح إِذا سكنت فهي راكدة. وركَد الميزان إِذا استوى؛ وأَنشد:
وقوّم الميزان حين يَرْكُد،
هذا سميريٌّ، وهذا مولد
قال: هما درهمان. ورَكَد العَصير من العنب: سَكَن غَلَيانه. وكل ما ثبت في شيء، فقد رَكَد. والرواكِدُ: الأَثافي، مشتق من ذلك لثباتها. ورَكَدت البكرة: ثبتت ودارت، وهو ضد؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
كما رَكَدَتْ حَوَّاءُ، أُعْطِيَ حُكْمَه
بها القَيْنُ من عُودٍ، تَعَلَّلَ جاذبه
ثم فسره فقال: ركدت؛ وتكون بمعنى وقفت، يعني بَكْرة من عود. والقين: العامل.
والمَراكِدُ: المواضع التي يَرْكُدُ فيها الإِنسان وغيره. والمراكد: مَغامِض الأَرض؛ قال أُسامة بن حبيب الهذلي يصف حماراً طردته الخيل فَلَجأَ إِلى الجبال في شعابها وهو يرى السماء طرائق:
أَرَتْهُ من الجَرْباء في كلِّ موطن
طِباباً، فَمثْواهُ، النهارَ، المراكِدُ
وجفنة رَكُود: ثقيلة مملوءة؛ وأَنشد:
المُطْعِمِينَ الجَفْنَةَ الرَّكُودا،
ومَنعُوا الرَّيْعانَة الرَّفودا
يعني بالرَّيْعانة الرَّفود: ناقة فَتِيَّة تُرِفدُ أَهلها بكثرة لبنها.

##### Türkçe

**ركد** kavim **يَرْكُدون** **رُكوداً**: sakinleştiler ve duruldular; الطرماح dedi ki:

Onun için, her ne zaman ürkütülse, bir namaz ve bir **رَكْدَةٌ**
**بِمُصْدانَ**’da, **شمام البوائن**’in iki tanesinin üst tarafında

Ve su, rüzgâr, gemi, sıcak ve güneş, öğle vaktinin ayakta duran(ı) ayakta durduğu zaman **ورَكَدَ** olur. Ve her sabit olan şey, bir yerde: o, **راكد**’dir. Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet olundu ki: o, sonra ondan abdest alınsın diye **الماء الراكد**’e bevletmeyi yasakladı; Ebû Ubeyd dedi ki: **الراكد**; akmayan, sürekli sakin duran şeydir. Denir ki: su **رَكَدَ** **رُكُوداً**; sakinleştiği zaman; ve ondan, namaz hadisi: onun rükûunda, secdesinde ve **رُكودها**’sında; o, onun hareketleri arasını ayıran sükûndur; kıyam gibi ve rükûdan sonra itmi’nan ve iki secde arasındaki oturuş ve teşehhüdde; ve ondan, Sa‘d b. Ebî Vakkâs hadisi: “Onlarla ilk ikisinde **أَركُدُ** ederim ve son ikisinde **أَحْذِفُ** ederim”; yani: dört rek‘atlı namazın ilk iki rek‘atında sakinleşir ve kıyamı uzatırım, son ikisinde ise hafifletirim. Ve rüzgâr **رَكَدت**; sakinleştiği zaman; o hâlde o **راكدة**’dir. Ve terazi **ركَد**; eşitlendiği zaman; ve şu beyit okundu:

Teraziyi doğrulttu, **يَرْكُد** olduğu zaman,
Bu **سميريٌّ**’dir, ve bu **مولد**

Dedi ki: ikisi iki dirhemdir. Ve üzüm şırasının **رَكَد** etmesi: kaynaması sakinleşti. Ve her ne bir şeyde sabit olursa, muhakkak **رَكَد** etmiştir. Ve **الرواكِدُ**: ocak taşlarıdır; bununla, onların sabit oluşundan türetilmiştir. Ve makara **رَكَدت**: sabit oldu ve döndü; ve o, zıddır; İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:

Nitekim **حَوَّاءُ** **رَكَدَتْ**, hükmü ona verildi,
Onda demirci, bir ağaçtan (parçayla), çekenini oyaladı

Sonra onu açıkladı ve dedi ki: **ركدت**; ve “durdu” mânâsında olur; yani ağaçtan bir makara. Ve **القين**: işçidir.

Ve **المَراكِدُ**: insanın ve başkasının içinde **يَرْكُدُ** ettiği yerlerdir. Ve **المراكد**: yerin çukurluklarıdır; Üsâme b. Habîb el-Hüzelî, atların kovaladığı bir merkebi vasfederek; o da vadilerinde dağlara sığındı, ve göğü çizgiler hâlinde görüyordu:

Ona, **الجَرْباء**’dan her menzilde
tepeler gösterdi; böylece onun barınağı, gündüz, **المراكِدُ**dür

Ve **جفنة رَكُود**: ağır, dolu (çanak)tır; ve şu beyit okundu:

**الجَفْنَةَ الرَّكُودا**’yı yedirenler,
ve **الرَّيْعانَة الرَّفودا**’yı men ettiler

**الرَّيْعانة الرَّفود** ile kasteder: sütünün çokluğu ile ehlini destekleyen genç bir dişi deve.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ك د * * رَكَدَ * الماء سكن وبابه دخل وكذا الريح والسفينة

##### Türkçe

* ر ك د * * **رَكَدَ** * su duruldu; ve onun bâbı **دخل**’dir; ve bunun gibi rüzgâr ve gemi de (duruldu).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الركود بالضم السكون، والثبات، وكل ثابت في المكان فهو راكد. وروي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه نهى أن يبال في الماء الراكد ثم يتوضأ منه. قال أبو عبيد: الراكد هو، الدائم الساكن الذي لا يجري، يقال ركد الماء ركودا، إذا سكن. وركد القوم يركدون ركودا: هدءوا وسكنوا. وركد الماء والريح: سكن. وريح راكدة، ورياح رواكد، وركدت السفينة: أرست. وركدت الشمس، إذا قام قائم الظهيرة، وفي الأساس: دامت حيال رأسك، كأنهأ لا تبرح وهذه مراكدهم ومراكزهم، وهي المواضع التي يركد فيها الإنسان وغيره.
 ومن المجاز: ناقة ملود ركود، كقبول وهي الناقة يدوم لبنها ولا ينقطع، كما في الأساس والتكملة. ومن المجاز أيضا: الركود هي الجفنة الملأى الثقيلة قال:
  المطعمين الجفنة الركودا
  ومنعوا الريعانة الرفودا يعني بالريعانة الرفود: ناقة فتية يرفد أهلها بكثرة لبنها. وركد الميزان، إذا استوى وأنشدوا:
  وقوم الميزان حين يركد
  هذا سميري وهذا مولد قال: هما درهمان.
 ومما يستدرك عليه: ركد العصير من العنب: سكن غليانه. والرواكد الأثافي، سميت لثباتها. وركدت البكرة: ثبتت ودارت، وهو ضد. أنشد ابن الأعرابي:
  كما ركدت حواء أعطي حكمه                      بها القين من عود تعلل جاذبه ثم فسره فقال: ركدت دارت ويكون بمعنى: وققت، يعني بالحواء بكرة صنعت من عود أحوى، والقين: العامل.
 والمراكد: مغامض الأرض، قال أسامة بن حبيب الهذلي، يصف حمارا طردته الخيل فلجأ إلى الجبال في شعابها وهو يرى السماء طرائق:
  أرته من الجرباء في كل موطن                      طبابا فمثواه النهار المـراكـد ومن المجاز: ركدت ريحهم، أي زالت دولتهم وأخذ أمرهم يتراجع، وطفقت ريحهم تتراكد، كما في الأساس.

##### Türkçe

**الركود** (ضمme ile): sükûn ve sebat; mekânda sabit olan her şey **راكد**’dir. Nebî صلى الله عليه وسلم’den rivayet olundu ki: **الماء الراكد**’e bevletmeyi, sonra ondan abdest almayı nehyetti. Ebû Ubeyd dedi: **الراكد**; daimî sâkin, akmayan şeydir; “**ركد الماء ركودا**” denir, sükûn bulduğu zaman. “**ركد القوم يركدون ركودا**”: sakinleştiler ve sükûn buldular. **ركد الماء والريح**: sükûn buldu. **ريح راكدة** ve **رياح رواكد**; ve **ركدت السفينة**: demirledi. Ve **ركدت الشمس**: öğle vaktinin dik duran dik duranı durduğu zaman; ve **الأساس**’ta: başının hizasında daim oldu; sanki ayrılmıyor; ve bunlar onların **مراكدهم**’i ve **مراكزهم**’idir; bunlar, insanın ve başkasının içinde sükûn bulduğu yerlerdir.

Ve mecazdan: **ناقة ملود ركود**; **قبول** gibi; o, sütü daim olan ve kesilmeyen dişi devedir; **الأساس** ve **التكملة**’de olduğu gibi. Ve mecazdan da: **الركود** dolu, ağır çanaktır. Dedi ki:
  **المطعمين الجفنة الركودا**
  **ومنعوا الريعانة الرفودا**
**الريعانة الرفود** ile kasteder: ehline sütünün çokluğuyla destek olan genç bir dişi deve. Ve **ركد الميزان**: eşit olduğu zaman; ve inşad ettiler:
  **وقوم الميزان حين يركد**
  **هذا سميري وهذا مولد**
Dedi ki: ikisi iki dirhemdir.

Ve onun üzerine istidrâk olunan şeylerden: **ركد العصير من العنب**: kaynaması sükûn buldu. Ve **الرواكد**: ocak taşlarıdır; sebatlarından dolayı adlandırıldı. Ve **ركدت البكرة**: sabit oldu ve döndü; ve o, zıddır. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  **كما ركدت حواء أعطي حكمه                      بها القين من عود تعلل جاذبه**
Sonra onu tefsir etti ve dedi: **ركدت**: döndü; ve “**وققت**” manasında olur; **الحواء** ile kasteder: **عود أحوى**’dan yapılmış bir makara; ve **القين**: işçi.

Ve **المراكد**: yerin çukurlarıdır. Üsâme b. Habîb el-Hüzelî dedi; atların kovaladığı bir eşeği vasfeder; o da dağlara, vadilerinin yarıklarına sığındı; ve göğü yollar (şeritler) hâlinde görürken:
  **أرته من الجرباء في كل موطن                      طبابا فمثواه النهار المـراكـد**
Ve mecazdan: **ركدت ريحهم**; yani devletleri zail oldu ve işleri gerilemeye başladı; ve rüzgârları **تتراكد** etmeye koyuldu; **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَكَدَ
1 رَكَدَ ذ , (S, A, Msb,) aor. رَكُدَ , (Msb,) inf. n. رُكُودٌ, (S Msb, K,) It was, or became, still, or motionless; (S, A, Msb, K;) said of water: (S, A, Msb:) and fixed, or stationary. (K.) And in like manner, using the verb in the former sense, one says of the wind: (S, A:) [whence] one says also, رَكُدَتْ رِيحُهُمْ [lit. Their wind became still, or calm] meaning (tropical:) their good fortune ceased, and their affairs, or circumstances, began to retrograde by degrees: and [in like manner,] ↓ طَفِقَتْ رِيحُهُمْ تَتَرَاكَدُ (tropical:) [their good fortune began to cease by degrees]. (A.) So too one says of the expressed juice of grapes, meaning It ceased to estuate. (L.) And of the heat, i. e. It remitted, or subsided. (L. [See also رَقَدَ.]) And رَكَدَتِ السَّفِينَةُ The ship became still, or motionless, (S, * A, * Msb, TA,) or aground. (TA.) And رَكَدَ المِيزَانُ The balance was, or became, in a state of equilibrium. (S, A, K.) And رَكَدَتِ البَكْرَةُ The sheave of the pulley was, or became, fixed: and also the sheave of the pulley turned, or revolved: thus bearing two contr. significations. (L.) And رَكَدَتِ الشَّمْسُ The sun was, or became, at its midday-height: (S:) or continued overhead; as though not quitting its place. (A.) And رَكَدَ القَوْمُ The people were, or became, still, motionless, or silent. (S, A.)

اركدهُ
4 اركدهُ ذ He rendered it still, or motionless; namely, water [&c.]. (Msb.)

تراكد
6 تراكد ذ [app., in its proper sense, It became still, or motionless, by degrees]. See 1.

جَفْنَةٌ رَكُودٌ
جَفْنَةٌ رَكُودٌ ذ (tropical:) A bowl that is full, (K,) or filled; (S;) or heavy; (A;) or filled and heavy. (L.) And نَاقَةٌ رَكُودٌ (tropical:) A she-camel whose supply of milk is constant, (A, K,) unceasing. (K.)

رَاكِدٌ
رَاكِدٌ ذ [Still, or motionless: and] anything remaining fixed in its place; stationary. (S.) You say مَآءٌ رَاكِدٌ Water that is not running: and رِيحٌ رَاكِدَةٌ a wind becoming still, or calm; pl. رِيَاحٌ رَوَاكِدُ. (A.) ― -b2- [Hence,] الرَّوَاكِدُ [and also, accord. to Reiske, as mentioned in Freytag's Lex., الرُّكَّدُ,] The three pieces of stone upon which a cooking-pot is set: so called because they remain in their places. (L.)

مَرَاكِدُ
مَرَاكِدُ ذ [pl. of مَرْكَدٌ, like مَرْكَزٌ,] Places in which a man, or some other thing, remains still, or motionless. (S, A, * L.) And Much depressed parts of the earth. (L.) Usلmeh Ibn-Habeeb El-Hudhalee says, describing an ass [i. e. a wild ass] that had been chased by horses, or horsemen, and had fied for refuge to the mountains, whence, from their ravines, he saw the sky like streaks,
أَرْتْهُ مِنَ الجَرْبَآءِ فِى كُلِّ مَوْطِنٍ
طِبَابًا فَمَثْوَاهُ النَّهَارَ المَرَاكِدُ
[They (the ravines) showed him, in every spot where he stopped, streaks of the shy, and the much-depressed parts of the earth were his places of abode all the day]. (S, * L.) [J quotes this verse, in the S, but with مَنْزِلٍ in the place of موطن, and مَرْعَاهُ in the place of مثواه, as an ex. of مراكد in the former of the senses explained above.]

##### Türkçe

رَكَدَ
1 **رَكَدَ** ذ , (S, A, Msb,) muzâri‘ **رَكُدَ** , (Msb,) mastar ismi **رُكُودٌ**, (S Msb, K,) Sakin oldu, yahut hareketsiz oldu; (S, A, Msb, K;) su hakkında söylenir: (S, A, Msb:) ve sabit oldu, yahut durgun oldu. (K.) Ve aynı şekilde, fiili önceki mânâda kullanarak, rüzgâr hakkında da söylenir: (S, A:) [bundan dolayı] ayrıca **رَكُدَتْ رِيحُهُمْ** [lafzen: Onların rüzgârı sakin oldu, yahut duruldu] denir; mânâsı (mecazen:) onların iyi talihi kesildi ve işleri, yahut hâlleri, derece derece gerilemeye başladı: ve [aynı şekilde,] ↓ **طَفِقَتْ رِيحُهُمْ تَتَرَاكَدُ** (mecazen:) [onların iyi talihi derece derece kesilmeye başladı]. (A.) Yine, üzümün sıkılmış suyu hakkında da söylenir; mânâsı: kaynamayı bıraktı. (L.) Ve sıcaklık hakkında; yani: hafifledi, yahut yatıştı. (L. [Ayrıca **رَقَدَ**’a bak.]) Ve **رَكَدَتِ السَّفِينَةُ** Gemi sakin oldu, yahut hareketsiz oldu, (S, * A, * Msb, TA,) yahut karaya oturdu. (TA.) Ve **رَكَدَ المِيزَانُ** Terazi dengede oldu, yahut dengede oldu hâline geldi. (S, A, K.) Ve **رَكَدَتِ البَكْرَةُ** Makaranın kasnağı sabit oldu, yahut sabit oldu hâline geldi: ve ayrıca, makaranın kasnağı döndü, yahut döndü durdu: böylece iki zıt mânâyı taşır. (L.) Ve **رَكَدَتِ الشَّمْسُ** Güneş öğle yüksekliğinde oldu, yahut oldu hâline geldi: (S:) yahut tepe üzerinde devam etti; sanki yerini terk etmiyormuş gibi. (A.) Ve **رَكَدَ القَوْمُ** Kavim sakin oldu, hareketsiz oldu, yahut sustu. (S, A.)

اركدهُ
4 **اركدهُ** ذ Onu sakin kıldı, yahut hareketsiz kıldı; yani suyu [vb.]. (Msb.)

تراكد
6 **تراكد** ذ [görünüşe göre, hakikî mânâsında: derece derece sakin oldu, yahut hareketsiz oldu]. 1’e bak.

جَفْنَةٌ رَكُودٌ
**جَفْنَةٌ رَكُودٌ** ذ (mecazen:) Dolu bir çanak, (K,) yahut doldurulmuş; (S;) yahut ağır; (A;) yahut doldurulmuş ve ağır. (L.) Ve **نَاقَةٌ رَكُودٌ** (mecazen:) Sütü sabit olan, (A, K,) kesilmeyen bir dişi deve. (K.)

رَاكِدٌ
**رَاكِدٌ** ذ [Sakin, yahut hareketsiz: ve] yerinde sabit kalan her şey; durgun. (S.) **مَآءٌ رَاكِدٌ** dersin: akmayan su: ve **رِيحٌ رَاكِدَةٌ**: sakinleşen, yahut duran bir rüzgâr; çoğulu **رِيَاحٌ رَوَاكِدُ**. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الرَّوَاكِدُ** [ve ayrıca, Freytag’ın Lex.’inde zikredildiği üzere Reiske’ye göre, **الرُّكَّدُ**] yemek tenceresinin üzerine konulduğu üç taş parçası: yerlerinde kaldıkları için böyle adlandırılmıştır. (L.)

مَرَاكِدُ
**مَرَاكِدُ** ذ [**مَرْكَدٌ**’ün çoğulu; **مَرْكَزٌ** gibi,] bir adamın, yahut başka bir şeyin, sakin yahut hareketsiz kaldığı yerler. (S, A, * L.) Ve yerin çok çökük kısımları. (L.) Usلmeh Ibn-Habeeb El-Hudhalee, atlar yahut süvariler tarafından kovalanmış ve dağlara sığınmak üzere kaçmış bir eşeği [yani yaban eşeğini] vasfederek söyler; oradan, onların yarıklarından, göğü çizgiler gibi gördü:
أَرْتْهُ مِنَ الجَرْبَآءِ فِى كُلِّ مَوْطِنٍ
طِبَابًا فَمَثْوَاهُ النَّهَارَ المَرَاكِدُ
[Onlar (yarıklar) ona, durduğu her yerde, göğün çizgilerini gösterdi; ve yerin çok çökük kısımları bütün gün onun ikamet yerleri idi]. (S, * L.) [J bu beyti S’de nakleder; fakat **موطن** yerine **مَنْزِلٍ**, ve **مثواه** yerine **مَرْعَاهُ** ile; yukarıda açıklanan mânâların birincisinde **مراكد**’e örnek olarak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَكَدَ
رَكَدَ U ( n. ac. رُكُوْد 27 ),
a.  Was still, calm, motionless, stationary; stopped; settled.

رَاْكِد
رَاْكِد 21 ,
a.  Still, calm, motionless.

رَكُوْد
رَكُوْد 26 ,
a.  Full.

##### Türkçe

رَكَدَ
رَكَدَ U (mastar isim: **رُكُوْد** 27),
a. Durgun idi, sakin idi, hareketsiz idi, sabit idi; durdu; yerleşti.

رَاْكِد
رَاْكِد 21,
a. Durgun, sakin, hareketsiz.

رَكُوْد
رَكُوْد 26,
a. Dolu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ركد
رَكَدَ - يَرْكُدُ - رَاكِد - رَوَاكِد
رَكَدَ - يَرْكُدُ + الكائن: ضد "جرى ":  وضد "ركض ": يتوقف عن الحركة ويدخل في حال سكون نسبي قلق
رَاكِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " رَكَدَ - يَرْكُدُ "
رَوَاكِد: جمع " رَاكِد"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوقف عن الحركة بعد الحركة الانتقالية، والهدوء والاستقرار النسبي"، وهي:
قََرَّ - يَقَرُّ، جَمَدَ - يَجْمُدُ، رَسَا - يَرْسُوْ، رَكَدَ - يَرْكُدُ، سَكَنَ - يَسْكُنُ (اللازم)، سَبَتَ - يَسْبِتُ
راكد - رواكد
 	﴿إن يشأ يسكن الريح فيظللن رواكد على ظهره إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(33)﴾ الشورى
مختار الصحاح
● [ركد] ر ك د: رَكَدَ الماء سكن وبابه دخل وكذا الريح والسفينة
معجم الفرائد القرآنية:
ر ك د
"رَوَاكِدَ" في قوله تعالى " إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَـلَى ظَهْرِه" (33) الشورى .
الرُّكود : السكون، وركدت الريح أي سكنت .
الراغب
ركد
- ركد الماء والريح، أي: سكن، وكذلك السفينة، قال تعالى: }ومن آياته الجوار في البحر كالأعلام﴿[الشورى/32]،﴾إن يشأ يسكن الريح فيظللن رواكد على ظهره{ [الشورى/33]، وجفنة ركود: عبارة عن الامتلاء.
ملخص اللسان
1.    ركد القوم يَرْكُدون رُكوداً: هدأُوا وسكنوا؛
2.    ورَكَدَ الماءُ والريحُ والسفينةُ والحرُّ والشمسُ إِذا قامَ قائمُ  الظهيرة. وكل ثابت في مكان: فهو راكد.
3.    نهى أَن يُبالَ في الماء الراكد ثم يُتوضأَ منه؛ قال أَبو عبيد:  الراكد هو الدائم الساكن الذي لا يجري
4.    الصلاة: في ركوعها وسجودها ورُكودها؛ هو السكون الذي يفصل  بين حركاتها كالقيام والطمأْنينة بعد الركوع والقَعْدة بين السجدتين وفي  التشهد؛
5. وركَد الميزان إِذا استوى
لسان العرب
● - ركد: ركد القوم يَرْكُدون رُكوداً: هدأُوا وسكنوا؛ قال الطرماح:  لها، كُلَّما رِيعَتْ، صلاةٌ ورَكْدَةٌ  بِمُصْدانَ، أَعْلى اثْنَيْ شمام البوائن  ورَكَدَ الماءُ والريحُ والسفينةُ والحرُّ والشمسُ إِذا قامَ قائمُ  الظهيرة. وكل ثابت في مكان: فهو راكد. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم،  أَنه نهى أَن يُبالَ في الماء الراكد ثم يُتوضأَ منه؛ قال أَبو عبيد:  الراكد هو الدائم الساكن الذي لا يجري. يقال: رَكَدَ الماءُ رُكُوداً إِذا  سكن؛ ومنه حديث الصلاة: في ركوعها وسجودها ورُكودها؛ هو السكون الذي يفصل  بين حركاتها كالقيام والطمأْنينة بعد الركوع والقَعْدة بين السجدتين وفي  التشهد؛ ومنه حديث سعد ابن أَبي وقاص: أَركُدُ بهم في الأُولَيَيْن  وأَحْذِفُ في الأَخيرَتَيْن أَي أَسكن وأُطيل القيام في الركعتين الأُولَيين من  الصلاة الرباعية، وأُخفِّف في الأَخيرتين. ورَكَدت الريح إِذا سكنت فهي  راكدة. وركَد الميزان إِذا استوى؛ وأَنشد:  وقوّم الميزان حين يَرْكُد،  هذا سميريٌّ، وهذا مولد  قال: هما درهمان. ورَكَد العَصير من العنب: سَكَن غَلَيانه. وكل ما ثبت  في شيء، فقد رَكَد. والرواكِدُ: الأَثافي، مشتق من ذلك لثباتها. ورَكَدت  البكرة: ثبتت ودارت، وهو ضد؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  كما رَكَدَتْ حَوَّاءُ، أُعْطِيَ حُكْمَه  بها القَيْنُ من عُودٍ، تَعَلَّلَ جاذبه  ثم فسره فقال: ركدت؛ وتكون بمعنى وقفت، يعني بَكْرة من عود. والقين:  العامل.  والمَراكِدُ: المواضع التي يَرْكُدُ فيها الإِنسان وغيره. والمراكد:  مَغامِض الأَرض؛ قال أُسامة بن حبيب الهذلي يصف حماراً طردته الخيل فَلَجأَ  إِلى الجبال في شعابها وهو يرى السماء طرائق:  أَرَتْهُ من الجَرْباء في كلِّ موطن  طِباباً، فَمثْواهُ، النهارَ، المراكِدُ  وجفنة رَكُود: ثقيلة مملوءة؛ وأَنشد:  المُطْعِمِينَ الجَفْنَةَ الرَّكُودا،  ومَنعُوا الرَّيْعانَة الرَّفودا  يعني بالرَّيْعانة الرَّفود: ناقة فَتِيَّة تُرِفدُ أَهلها بكثرة لبنها.
مقاييس اللغة:
(ركد)  الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل.
القاموس المحيط:
الرُّكودُ السُّكونُ، والثَّباتُ. وكقَبولٍ الناقةُ يَدومُ لَبَنُها ولا يَنْقَطِعُ، والجَفْنَةُ المَلْأى. ورَكَدَ المِيزانُ اسْتَوَى.
تاج العروس:
ر - ك - د
الرُّكُودُ بالضم السُّكُونُ والثَّبَاتُ وكلّ ثابتٍ في المكان فهو رَاكِدٌ . ورُوِيَ عن النبي صلى الله عليه وسلم أَنه نَهَى أَن يُبَالَ في المَاءِ الرَّاكِدِ ثم يُتَوضَّأَ منه . قال أَبو عُبَيْد : الرًّاكِد هو الدائمُ الساكنُ الذي لا يَجْرِي يقال رَكَدَ الماءُ رُكوداً إذا سَكَنَ . ورَكَدَ القَوْمُ يَرْكُدون رُكُوداً : هَدَءُوا وسَكَنُوا . ورَكَدَ الماءُ والرِّيح : سَكَنَ . وريحٌ راكدةٌ ورِيَاح رَوَاكِدُ ورَكَدَت السفينة : أرْسَتْ . ورَكَدت الشَّمْسُ إذا قامَ قائِمُ الظهيرة وفي الأساس : دامتْ حِيالَ رَأْسكَ كأَنَّهَأ لا تَبْرَحُ وهذه مَرَاكدُهم ومَرَاكِزُهم وهي المواضع التي يَرْكُد فيها الإِنسانُ وغيرُه
ومن المجاز : ناقَةٌ مَلُودٌ رَكُودٌ كَقَبُول وهي النّاقَةُ يَدُومُ لَبَنُها ولا يَنقَطعُ كما في الأَساس والتكملة . ومن المجاز أَيضاً : الرَّكُودُ هي الجَفْنَةُ المَلأَى الثقيلةُ قال :
" المُطْعمِينَ الجَفْنَةَ الرَّكُودَا
" ومَنَعُوا الرَّيْعانَةَ الرَّفُودَا يَعنِي بالرَّيعانةِ الرَّفُودِ : ناقَةً فَتِيَّةً يُرْفَد أَهْلُهَا بكثرةِ لَبنها . وَرَكَدَ المِيزَانُ إذا اسْتَوَى وأَنشدوا :
" وقوم المِيزان حين يَركُدُ
" هذا سميريٌّ وهذا مولدُ قال : هما دِرْهَمانِ
ومما يستدرك عليه : ركد العصيرُ من العِنَبِ : سكن غَلَيَانُه . والرَّواكِدُ الأُثافِيّ سُمِّيَت لثَباتِها . ورَكَدَت البَكْرَةُ : ثَبَتَتْ وَدَارَتْ وهو ضِدٌّ . أَنشد ابن الأَعرابيّ :
كمَا رَكَدَتْ حَوَّاءُ أُعْطِيَ حُكْمَهُ ... بها القَيْنُ من عُودٍ تَعَلَّلَ جاذِبُهْ ثم فَسَّرَه فقال : رَكَدَت دَارَتْ ويكون بمعنَى : وَقَقَت يَعنِي بالحواءِ بَكْرَةً صُنِعتْ من عُودٍ أَحْوَى والقَيْن : العامِل
والمَرَاكِدُ : مَغَامِضُ الأَرضِ قال أُسامةُ بنُ حَبيب الهُذَلِيُّ يَصِف حِمَاراً طَرَدتْه الخَيْلُ فلَجَأَ إلى الجِبَال في شِعَابِهَا وهو يَرَى السَّمَاءَ طَرَائِقَ :
أَرَتْهُ مِن الجَرْبَاءِ في كُلِّ مَوْطِن ... طِبَاباً فَمثْواهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ ومن المجاز : رَكَدَتْ رِيحُهم أَي زالَتْ دَوْلَتُهم وأَخَذَ أَمرُهم يَتراجَع وطَفِقَت رِيحُهم تَتَرَاكَدُ كما في الأَساس

##### Türkçe

**ركد**
**رَكَدَ - يَرْكُدُ - رَاكِد - رَوَاكِد**
**رَكَدَ - يَرْكُدُ** + canlı varlık: “**جرى**”nın zıddı; ve “**ركض**”nın zıddı: hareketten durur ve nispi, huzursuz bir sükûn hâline girer.
**رَاكِد**: “**رَكَدَ - يَرْكُدُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**رَوَاكِد**: “**رَاكِد**”in çoğulu.
Ve lafız, “yer değiştirmeli hareketten sonra hareketin durması, sükûnet ve nispi istikrar” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قََرَّ - يَقَرُّ**، **جَمَدَ - يَجْمُدُ**، **رَسَا - يَرْسُوْ**، **رَكَدَ - يَرْكُدُ**، **سَكَنَ - يَسْكُنُ** (lâzım), **سَبَتَ - يَسْبِتُ**

**راكد - رواكد**
﴿Eğer dilerse rüzgârı durdurur da onun sırtı üzerinde **رَوَاكِد** olarak kalakalırlar; şüphesiz bunda her çok sabreden, çok şükreden için elbette âyetler vardır (33)﴾ **الشورى**

مختار الصحاح
● [**ركد**] ر ك د: **رَكَدَ** su: duruldu; bâbı **دخل**’dir; rüzgâr ve gemi de böyledir.

معجم الفرائد القرآنية:
ر ك د
“**رَوَاكِدَ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَـلَى ظَهْرِه**” (33) **الشورى**.
**الرُّكود**: sükûn; ve “**ركدت** rüzgâr” yani duruldu.

الراغب
**ركد**
- **ركد** su ve rüzgâr, yani: duruldu; gemi de böyledir. Yüce Allah buyurdu: }Ve O’nun âyetlerindendir: denizde dağlar gibi gemiler﴿[**الشورى**/32]،﴾Eğer dilerse rüzgârı durdurur da onun sırtı üzerinde **رَوَاكِد** olarak kalakalırlar{ [**الشورى**/33]. Ve **جفنة ركود**: doluluk hakkında bir ibaredir.

ملخص اللسان
1. **ركد** kavim **يَرْكُدون رُكوداً**: sakinleştiler ve duruldular;
2. Ve **رَكَدَ** su, rüzgâr, gemi, sıcak ve güneş, öğle vaktinin dikildiği (tam tepeye geldiği) zaman. Ve bir yerde sabit olan her şey: o **راكد**dir.
3. **الماء الراكد**e bevletmekten, sonra ondan abdest almaktan nehyetti; Ebû Ubeyd dedi ki: **الراكد** akmayan, daimî durgun olandır.
4. Namaz: rükûunda, secdesinde ve **رُكود**unda; o, kıyam gibi hareketleri ile rükûdan sonraki itmi’nan ve iki secde arasındaki oturuş ve teşehhütteki (oturuş) arasını ayıran sükûndur;
5. Ve **ركَد** terazi, eşitlendiği zaman.

لسان العرب
● - **ركد**: **ركد** kavim **يَرْكُدون رُكوداً**: sakinleştiler ve duruldular; **الطرماح** dedi ki:
لها، كُلَّما رِيعَتْ، صلاةٌ ورَكْدَةٌ
بِمُصْدانَ، أَعْلى اثْنَيْ شمام البوائن
Ve **رَكَدَ** su, rüzgâr, gemi, sıcak ve güneş, öğle vaktinin dikildiği zaman. Ve bir yerde sabit olan her şey: o **راكد**dir. Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet olundu ki: **الماء الراكد**e bevletmeyi, sonra ondan abdest almayı nehyetti; Ebû Ubeyd dedi ki: **الراكد** akmayan, daimî durgun olandır. Denir ki: **رَكَدَ** su **رُكُوداً**: durulduğu zaman; ve ondan, namaz hadisi: rükûunda, secdesinde ve **رُكود**unda; o, kıyam gibi hareketleri ile rükûdan sonraki itmi’nan ve iki secde arasındaki oturuş ve teşehhütteki (oturuş) arasını ayıran sükûndur. Ve ondan, Sa‘d b. Ebî Vakkâs hadisi: **أَركُدُ** onlara ilk iki rek‘atte ve son iki rek‘atte hafifletirim; yani: sükûn ederim ve dört rek‘atlı namazın ilk iki rek‘atinde kıyamı uzatırım, son ikisinde hafifletirim. Ve **رَكَدت** rüzgâr: durulduğu zaman; o hâlde o **راكدة**dir. Ve **ركَد** terazi: eşitlendiği zaman; ve şu beyit okundu:
وقوّم الميزان حين يَرْكُد،
هذا سميريٌّ، وهذا مولد
Dedi ki: ikisi iki dirhemdir. Ve **رَكَدَ** üzüm şırası: kaynaması duruldu. Ve bir şeyde sabit olan her ne varsa, muhakkak **رَكَد** etmiştir. Ve **الرواكِدُ**: ocak taşlarıdır (**الأَثافي**); sabitliklerinden dolayı bundan türetilmiştir. Ve **رَكَدت** makara (**البكرة**): sabit kaldı ve döndü; ve o zıddır; İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
كما رَكَدَتْ حَوَّاءُ، أُعْطِيَ حُكْمَه
بها القَيْنُ من عُودٍ، تَعَلَّلَ جاذبه
Sonra onu açıkladı ve dedi ki: **ركدت**; ve “durdu” mânasında da olur; yani bir ağaçtan yapılmış bir makara. Ve **القين**: işçi. Ve **المَراكِدُ**: insanın ve başkasının **يَرْكُدُ** ettiği yerlerdir. Ve **المراكد**: yerin gizli çukurlarıdır; Üsâme b. Habîb el-Hüzelî, atların kovaladığı bir eşeği, dağlara, vadilerindeki yarıklara sığındığını ve göğü çizgiler hâlinde gördüğünü tasvir ederek dedi ki:
أَرَتْهُ من الجَرْباء في كلِّ موطن
طِباباً، فَمثْواهُ، النهارَ، المراكِدُ
Ve **جفنة رَكُود**: ağır, dolu (çanak); ve şu beyit okundu:
المُطْعِمِينَ الجَفْنَةَ الرَّكُودا،
ومَنعُوا الرَّيْعانَة الرَّفودا
Yani **الرَّيْعانة الرَّفود** ile: sütünün çokluğu ile ehline destek olan genç bir deve.

مقاييس اللغة:
(**ركد**) **الراء** ve **الكاف** ve **الدال** bir asıldır; sükûna delâlet eder. Denir ki: **ركد** su: duruldu. Ve **ركدت** rüzgâr. Ve **ركد** terazi: eşitlendi. Ve **ركد** kavim **رُكوداً**: duruldular ve sakinleştiler. Ve **جَفنَةٌ رَكود**: doludur. Ama onların “**تراكَدَ** cariyeler” sözüne gelince; birisi ayakları üzerine oturup sonra oturur hâlde arkadaşına sıçradığı zaman; bu sahih ise, asıldan şâzdır.

القاموس المحيط:
**الرُّكودُ**: sükûn ve sebat. Ve **كقَبولٍ**: sütü devam eden, kesilmeyen deve; ve dolu çanak (**الجَفْنَةُ المَلْأى**). Ve **رَكَدَ** terazi: eşitlendi.

تاج العروس:
ر - ك - د
**الرُّكُودُ** (zammesiyle): sükûn ve sebat; ve mekânda sabit olan her şey **رَاكِدٌ**dir. Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet olundu ki: **المَاءِ الرَّاكِدِ**e bevletmeyi, sonra ondan abdest almayı nehyetti. Ebû Ubeyd dedi ki: **الرًّاكِد** akmayan, daimî durgun olandır; denir ki: **رَكَدَ** su **رُكوداً**: durulduğu zaman. Ve **رَكَدَ** kavim **يَرْكُدون رُكُوداً**: sakinleştiler ve duruldular. Ve **رَكَدَ** su ve rüzgâr: duruldu. Ve durgun rüzgâr (**ريحٌ راكدةٌ**) ve durgun rüzgârlar (**رِيَاح رَوَاكِدُ**). Ve **رَكَدَت** gemi: demirledi (**أرْسَتْ**). Ve **رَكَدت** güneş, öğle vaktinin dikildiği zaman; ve **الأساس**’ta: başının hizasında devam etti; sanki ayrılmıyor. Ve bunlar onların **مَرَاكدُهم** ve **مَرَاكِزُهم**dur; insanın ve başkasının orada **يَرْكُد** ettiği yerlerdir.
Ve mecazdan: **ناقَةٌ مَلُودٌ رَكُودٌ كَقَبُول**; o, sütü devam eden, kesilmeyen devedir; **الأَساس** ve **التكملة**’de olduğu gibi. Ve mecazdan ayrıca: **الرَّكُودُ** dolu, ağır çanaktır; dedi ki:
" المُطْعمِينَ الجَفْنَةَ الرَّكُودَا
" ومَنَعُوا الرَّيْعانَةَ الرَّفُودَا
**الرَّيعانةِ الرَّفُودِ** ile kasteder: sütünün çokluğu ile ehline destek olunan genç bir deve. Ve **رَكَدَ** terazi, eşitlendiği zaman; ve şu beyitleri okudular:
" وقوم المِيزان حين يَركُدُ
" هذا سميريٌّ وهذا مولدُ
Dedi ki: ikisi iki dirhemdir.
Ve ona ilâve olarak (istidrâk): **ركد** üzüm şırası: kaynaması duruldu. Ve **الرَّواكِدُ** **الأُثافِيّ**dir; sebatlarından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **رَكَدَت** makara (**البَكْرَةُ**): sabit kaldı ve döndü; ve o zıddır. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
كمَا رَكَدَتْ حَوَّاءُ أُعْطِيَ حُكْمَهُ ... بها القَيْنُ من عُودٍ تَعَلَّلَ جاذِبُهْ
Sonra onu açıkladı ve dedi ki: **رَكَدَت** döndü; ve şu mânada da olur: durdu; **الحواء** ile kasteder: **أَحْوَى** bir ağaçtan yapılmış bir makara; ve **القَيْن**: işçi.
Ve **المَرَاكِدُ**: yerin gizli çukurlarıdır; Üsâme b. Habîb el-Hüzelî, atların kovaladığı bir eşeği, dağlara, vadilerindeki yarıklara sığındığını ve göğü çizgiler hâlinde gördüğünü tasvir ederek dedi ki:
أَرَتْهُ مِن الجَرْبَاءِ في كُلِّ مَوْطِن ... طِبَاباً فَمثْواهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ
Ve mecazdan: **رَكَدَتْ** onların rüzgârı; yani devletleri gitti ve işleri gerilemeye başladı; ve onların rüzgârı **تَتَرَاكَدُ** etmeye koyuldu; **الأَساس**’ta olduğu gibi.
