# ركز (ر-ك-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rikz yığın demektir

- Harfler: ر - ك - ز
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رِكْزًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/siga/%D8%B1%D9%90%D9%83%D9%92%D8%B2%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Fısıltı | 1 | 1 | [19:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/ayet/19:98.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Küçük taş kırıntısı anlamındadır
2. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
3. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
4. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
5. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İşiten
6. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Önce

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md), [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md), [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md), [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi diklemesine aşağı doğru yere saplayıp sabitlemek ve derinlikten gelen gizli, zayıf ses |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığı silinip helak edilmiş kavimlerden geriye en ufak bir izin, fısıltının veya derinden gelen cılız bir sesin dahi kalmadığını bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir noktanın sabitlenerek kuvvet veya algının orada yoğunlaşması; dipte gömülü kalan asıl iz |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir cismin merkeze toplanması veya yığılması olarak daraltıp Kur'an'daki işitsel ve derinlik boyutunu gözden kaçırma yanılgısı |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Bir zemin üzerine binme, basma, oturma, ağırlık koyma veya durgunlaşma; nitekim [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md), [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md), [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md), [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md), [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) ve [ركن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%86.md) köklerinde de ağırlığın bir yerde durması, toplanması ve eğilerek basması görülür | ز | Kesme, son sınıra varma ve temas etme imgesi katarak genel oturma ve basma hareketini diklemesine bir noktaya saplanıp çakılmaya ve derinlikte gizlenmiş tekil bir sese dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; tepe, başlangıç, yönelme | Hareketin yukarıdan veya başlangıç noktasından başladığını ve bir hedefe doğru yöneldiğini gösterir |
| ك | Avuç içi; kavrama, baskı uygulama, tutma | Yukarıdan yönelen unsurun zemin tarafından sarılmasını, kavranmasını ve tutulmasını ifade eder |
| ز | Kesici alet, kama; delme, batma, ayrıştırma | Kavranan noktanın diklemesine delinerek zemine saplanmasını, içeri girmesini ve keskin bir sabitlik kazanmasını simgeler |
| ركز | Başlangıçtan zemine doğru diklemesine inip kavranarak saplanma | Bir şeyin zemine ya da içe doğru çakılarak hareketsiz kılınması ve bu saplanışın derinliğinde saklı kalan titreşim |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Mızrağın, kazığın veya direğin diklemesine yere saplanıp dikilmesi (رَكَزَ الرُّمْحَ); kuru otun dökülen yapraklarından sonra dik kalan sapı ve toprağa gömülen maden ya da hazine |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir avcının köpeğiyle olan gizli iletişimi ve uzaktan gelen fısıltılı sesini anlatırken kökü kullanmıştır: وَقَدْ تَوَجَّسَ رِكْزاً مُقْفِرٌ نَدَسٌ / بِنَبْأَةِ الصَّوْتِ مَا فِي سَمْعِهِ كَذِبُ |
| Erken Arapça kullanım | Askerin konuşlanması emredilen ve terki yasaklanan sabit karargâh yeri için مَرْكَزُ الجُنْدِ denmesi ve toprağa gömülü olarak bulunan eski definesi için الرِّكَاز tabirinin kullanılması |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça ركز kökü, merkezi Sami dillerinde bir şeyi diklemesine saplama, zemine çakma ve bunun sonucunda derinde veya dipte gizlenmiş olma semantik dairesiyle doğrudan ilişkilidir. Kökün İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında tam olarak aynı ses denkliğiyle korunmuş doğrudan türevleri bulunmamakla birlikte, kök içi ikili çekirdek olan رك tabanı diğer Sami dillerinde eğilme, basma ve çökme anlamları taşıyan biçimlerle (Aramice ve İbranice r-k-k veya r-k-b ilişkisi) fonetik akrabalık arz eder. Klasik Arapçada kök çift yönlü bir özelleşme sergilemiştir: Bir tarafta mızrağın yere dikilip sabitlenmesi (fiziksel çakılma ve sabit durak), diğer tarafta ise bu derinliğe gömülmenin işitsel izdüşümü olan «derinden gelen, hafif, örtük ve fısıltılı ses» anlamı. İbn Fâris bu iki yönü kökün iki bağımsız aslı olarak sunsa da, dilbilimsel süreçte derinlikte gizlenmiş olan nesnenin ancak çok zayıf bir titreşimle kendini belli etmesi somut bir semantik sürekliliğe işaret eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi diklemesine yere saplamak ve gizli ses çıkarmak | ر-ك-ز kökünde fiziksel olarak diklemesine batırma ile duyusal olarak derinden gelen cılız fısıltı aynı kök altında birleşir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek düzeyinde oturma, basma ve eğilme paralellikleri | Kökün son harfi olan ز ile daralması Arapçada özgünleşmiş, diğer Sami dillerinde daha ziyade genel oturma ve binme kökleriyle sınırlı kalmıştır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü kök için doğrulanmış açık bir eşasıllılık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركز | Anlamlı | Saplamak, sabitlemek, gizli ses | Hedef köktür; mızrağı yere dikmek, defineyi gömmek ve derinden gelen fısıltı anlamındadır | Kur'an'da geçer |
| [رزك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%83.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [كرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B2.md) | Anlamlı | Saklamak, biriktirmek, çıkın | Erzak taşınan dağarcık veya sürünün önünden giden koç için kullanılır; içine alma ve toplama yönü vardır | Kur'an'da geçmez |
| [كزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B2%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [زرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%83.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [زكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D8%B1.md) | Anlamlı | Doldurmak, şarap tulumu | Kabı ağzına kadar doldurmak veya şişirmek anlamındadır; doluluk ve içe hapsolma taşır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركز | Merkez | Gizli ses ve dikilip saplanma | Derinden gelen, neredeyse duyulmayacak derecedeki en zayıf fısıltı ve izin dip noktasıdır | Diklemesine saplanma ve işitilmesi en zor dip ses |
| [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Fısıltı ve gizli ses | ركز derinden ve uzaktan gelen zayıf sesi anlatırken, [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md) ağızdan ve dudaktan çıkan hafi konuşmayı veya ayak tıpırtısını bildirir | Açık ağız hareketi olmaksızın çıkarılan gizli fısıltı |
| [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md) | Komşu | Sesi kısmak ve alçaltmak | ركز kendi mahiyeti gereği derinde olan tekil cılız ses iken, [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md) açık bir sesin bilinçli olarak kısılması durumudur | Belirgin bir sesi kasten duyulmayacak seviyeye indirme |
| [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) | Komşu | Genel ses | [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) her türlü işitilen sesin cins ismi iken, ركز sesin en alt algı sınırındaki zerresini ifade eder | Tiz veya pes, işitilen genel ses |
| [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Açığa vurmak ve gürlemek | ركز kökünün tam zıddı olarak bir sesin veya halin apaçık, yüksek ve herkesçe duyulur şekilde haykırılmasıdır | Sesi alabildiğine yükseltmek ve aleni kılmak |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركز | Saplama ve gizli ses | Bir şeyi diklemesine yere çakmak, derinlikte sabitlemek ve algılanması güç dip fısıltı | Kesin |
| Latince | Susurrus, Infigere | Fısıltı, zemine çakma | Susurrus işitsel cılızlığı, infigere ise bir nesneyi bir yere çakıp sabitlemeyi karşılar; iki anlamı tek kelimede vermez | Güçlü |
| İngilizce | Whisper, murmur, implant | Fısıltı, derinden gelen mırıltı, dikme | Murmur ve whisper duyulması zor sesi karşılarken, implant veya fixate kökün fiziksel saplanma boyutunu ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Raunen, Einrammen | Kulağa fısıldama, çakıp sabitleme | Raunen çok derinden gelen belirsiz sesi, einrammen ise dikine çakmayı anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Chuchotement, ficher | Fısıltı, yere saplama | Chuchotement derinden gelen fısıltıyı, ficher ise direk veya kazığı yere dikmeyi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رِكْزًا (İsim / Tekil) | Fısıltı, en cılız ses, derinden gelen zayıf seda | Helak edilen geçmiş inkârcı nesillerin mutlak yokluğunu ve onlardan ne tek bir şahsın ne de en ufak bir ses ve nefes izinin kalmadığını bildiren bağlam (Meryem [19:98](https://lisan.digital/tr/ayet/19:98.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve helak edilen kavimlerin akıbeti | Allah'ın zalim nesilleri kökünden söküp arkalarında hiçbir eser bırakmaması ve kudretinin karşısında en güçlü orduların bile bir fısıltıya dahi dönüşemeden silinmesi | Yokluğun mutlaklığı ve varlıktan hiçbir izin kalmaması |
| Fıkıh | Zekât ve vergi hukuku | Hadiste geçen الرِّكَاز (toprak altında gömülü bulunan madenler veya Cahiliye defineleri) kavramından alınacak beşte bir (humus) mükellefiyeti | Toprağa derinlemesine gömülmüş ve gizlenmiş kıymetli maden/hazine |
| Tefsir | Dilbilimsel icaz ve tasvir sanatı | Ayetteki رِكْزًا lafzının önceki kavimlerin gürültülü ve kibirli varlıklarının tam bir sessizliğe gömüldüğünü en alt ses eşiği üzerinden vurgulaması | İnsani algının yakalayabileceği en ufak ses kırıntısı |
| Hadis | Ahkâm ve fıtrat tasvirleri | "Define ve madende beşte bir pay vardır" (وَفِي الرِّكَازِ الخُمْسُ) hadisi ve mızrakların yere dikildiği karargâh alanlarının tespiti | Yere diklemesine saplanan veya gömülen sabit nesne |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi kudret ve hesap nizamı | Mutlak sessizlik | İnkârcı gücün sıfırlanması | Hakikate karşı direnen devasa kavimlerin ilahi ceza karşısında bir fısıltı bile çıkaramayacak şekilde yok edilmesi | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve akustik ölçüm | Algı alt eşiği | İşitme sınırındaki minimum titreşim | Ses dalgasının ve enerjisinin sıfıra yaklaştığı en alt sınırın varlık-yokluk çizgisi olarak tayin edilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Askeri düzen ve hâkimiyet | Merkez karargâhı | Dağılmayı önleyen sabit odak | Ordunun konuşlandığı, sancağın ve mızrakların yere dikilerek emredildiği ve terki yasak olan mevki | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve yeraltı kaynakları | Gömülü değer (Rikaz) | Kamu payının tahsili | Çaba sarf edilmeksizin toprak altında sabitlenmiş maden ve hazinelerden kamu yararına pay ayrılması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durgun nokta, merkez (extremum/center) ve taban gürültüsü (noise floor) | Fizikte bir kuvvetin uygulandığı dayanak noktası; akustiğin ölçülebilir en alt sinyal seviyesi; geometride ise bir eğrinin veya dairesel alanın referans alındığı sabit orta odak | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif hafızanın silinmesi ve sessizleşme | Sosyoloji ve tarihte bir zamanlar egemen olan büyük toplumların güçlerini kaybederek dillerinin ve isimlerinin tarihten tamamen silinmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü modern Türkçedeki «konsantre olmak, odaklanmak» veya yalnızca «askeri/fiziki merkez» kalıbına hapsederek kelimenin Kur'an'daki işitsel derinliğini ve dip fısıltı anlamını unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ركز yalnızca bir noktaya yoğunlaşmak değil, helak olmuş bir toplumun arkasında bıraktığı en ufak izin, zayıf sesin ve hayat emaresinin bile sıfırlanmış olduğunu bildiren nihai sessizliktir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Meryem Suresi 98. ayeti sadece soyut bir «odaklanma» olarak yorumlamak, ayetteki korkutucu sessizlik, işitsel yok oluş ve ilahi cezanın büyüklüğünü anlatan edebî ve anlamsal vuruşu tahrif eder |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kelime seçimindeki benzersiz hassasiyetini gösterir; yok olan toplumların tamamen silindiğini anlatmak için sesin en dip eşiğini temsil eden bu kökü seçerek mutlak bir sessizlik tablosu inşa eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin (Âd, Semûd, Firavun vb.) helak edilişini, onların debdebe ve gürültülerinin akıbetini ve dünyevi gücün ilahi adalet karşısındaki çaresizliğini anlatan ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yıkılan medeniyetlerin bir şekilde tarihte veya doğada gizil bir güç olarak yaşamaya devam ettiği vehmini yıkar; ilahi iradenin dilediğinde bir toplumu tek bir fısıltı bile bırakmayacak şekilde kökten tasfiye ettiğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi diklemesine aşağı doğru yere saplayıp dikmek ve derinden gelen en zayıf, gizli fısıltı sesi.
- Soyut anlam: Bir varlığın algılanabilir en alt eşiğe çekilmesi, dipte sabitlenen referans noktası ve yokluğun eşiğindeki minimum iz.
- Sistematik karşılık: Güç ve ses gradyanının sıfır noktasına ulaşması; dikilip sabitlenen karargâh veya gömülü kalan potansiyel değer.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \lim_{t \to t_0} A(t) = 0 \implies \Psi(S) \cap \epsilon = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A(t)$, zamana bağlı olarak bir topluluğun veya varlığın çıkardığı ses, etki ve algı genliğini temsil eder. $t_0$ helak ve nihai son anıdır; genlik sıfıra ulaştığında ortaya çıkan $S(t)$ durumu mutlak sessizliktir. $\Psi(S)$ geriye kalan algılanabilir sinyalleri, $\epsilon$ ise insan kulağının veya duyusunun algılayabileceği en alt eşik değerini (fısıltıyı) gösterir. Kesişimin boş küme ($\emptyset$) olması, duyulabilir en küçük izin dahi kökten yok olduğunu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Meryem 19:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/ayet/19:98.md) — رِكْزًا

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا

Meal (IK): Onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Şimdi onlardan hiç bir varlık emaresi hissediyor veya bir ses işitiyor musun?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rikz yığın demektir. Yığının orta noktasıdır. Rikz fiil olarak yoğunlaştırmak (görüntüyü, sesi, düşünceyi) anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والزاي والراء معهما
ك ر ز، ز ك ر، ر ك ز مستعملات كرز: الكُرْزُ: ضرب من الجوالق. والكَرازُ: كبش يحمل عليه الراعي طعامه ومتعاعه أمام الغنم.
والكُرَّزُ من الناس: العيي اللئيم، الذي يسميه الفرس: كرزياً، قال رؤبة:
وكُرَّزٌ يمشي بطين الكُرز
والطائر يُكَرزُ، دخيل، قال رؤبة:
رأيته كما رأيت النسرا
كُرِّز يلقي قادمات زعرا
زكر: الزَّكْرةُ: وعاء من أدم، لشراب أو خل.
وتَزَكَّرَ بطن الصبي إذا عظم وحسنت حاله وفي زَكَرِيّا أربع لغات: زكرياء بالمد، وفي التثنية: زَكَرِيّاءان، وزَكريّاوَان، وفي الجمع: زَكَرِيّاءون.
وزكريّا، بطرح الهمزة، وفي التثنية: زكريّيان، وفي الجمع: زكريَّيُون.
وزَكَريّ، وفي التثنية: زَكَريّان، والجميع: زَكَرِيُّون، مثل: مدني، ومدنيان ومدنيون.
وزكري، بطرح الألف، وتخفيف الياء، وفي التثنية: زَكَرِيانِ، وفي الجمع: زَكَرُون بطرح الياء.
وعنز حمراء زَكْرِيَّة: شديدة الحمرة، وزَكَرِيَّة، لغتان.
ركز: الرِّكزْ: صوت خفي من بعيد كرِكْز الصائد إذا ناجى كلابه، قال ذو الرمة:
وقد توجس رِكْزاً مقفـر نـدس		بنبأة الصوت ما في سمعه كذب
والرَّكْزُ: غرزك شيئاً منتصباً كالرمح. رَكَزْتُ الرمح وغيره أَرْكُزُه رَكْزاً، إذا غرزته منتصباً في مركزه.
والمُرْتكِزُ من يابس الحشيش: أن ترى ساقاً وقد تطاير ورقها وأغصانها عنها.
ومَرْكَزُ الجند: موضع أمروا ألا يبرحوه.
والرِّكازُ: قطع من ذهب وفضة تخرج من المعدن، وفيه الخمس، وهو الرَّكيزُ أيضاً.
وأَرْكَزَ المعدن إذا انقطع ما كان يخرج منه، فإذا وجد بغتة فقد أنال.
والرَّكائِزُ: ما غرس من الأشجار ورُكِزَ، الواحدة: ركيزة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الزاي** ve **الراء** bunlarla birlikte

**ك ر ز**، **ز ك ر**، **ر ك ز** kullanımdadır. **كرز**: **الكُرْزُ**: çuvaldan bir tür. Ve **الكَرازُ**: çoban’ın koyunların önünde üzerine yiyeceğini ve eşyasını yüklediği koç.
Ve insanlardan **الكُرَّزُ**: kekeme, alçak; Farsların ona **كرزياً** dediği kimse. Rü’be dedi ki:
وكُرَّزٌ يمشي بطين الكُرز

Ve kuş **يُكَرزُ**; dâhil (yabancı kelime). Rü’be dedi ki:
رأيته كما رأيت النسرا
كُرِّز يلقي قادمات زعرا

**زكر**: **الزَّكْرةُ**: içecek yahut sirke için, deriden bir kap.
Ve çocuğun karnı, büyüdüğü ve hâli güzelleştiği zaman **تَزَكَّرَ**. Ve **زَكَرِيّا** hakkında dört lugat vardır: **زكرياء** med ile; ve tesniyede: **زَكَرِيّاءان** ve **زَكريّاوَان**; ve cem‘de: **زَكَرِيّاءون**.
Ve **وزكريّا**; hemzeyi atmakla; ve tesniyede: **زكريّيان**; ve cem‘de: **زكريَّيُون**.
Ve **وزَكَريّ**; ve tesniyede: **زَكَريّان**; ve cem‘in tamamı: **زَكَرِيُّون**; misal: **مدني** ve **مدنيان** **ومدنيون** gibi.
Ve **وزكري**; elifi atmakla ve yâ’yı hafifletmekle; ve tesniyede: **زَكَرِيانِ**; ve cem‘de: yâ’yı atmakla **زَكَرُون**.
Ve kırmızı bir keçi **زَكْرِيَّة**: kızıllığı şiddetli; ve **زَكَرِيَّة**; iki lugattır.

**ركز**: **الرِّكزْ**: uzaktan gizli bir ses; avcının köpekleriyle fısıldaştığı zamanın **رِكْز**’i gibi. Zü’r-Rumme dedi ki:
وقد توجس رِكْزاً مقفـر نـدس		بنبأة الصوت ما في سمعه كذب

Ve **الرَّكْزُ**: mızrak gibi dik duran bir şeyi saplamandır. Mızrağı ve başkasını **رَكَزْتُ**; onu **أَرْكُزُه** **رَكْزاً** (olarak), onu merkezinde dik olarak sapladığım zaman.
Ve kuru otlardan **المُرْتكِزُ**: bir sap görmendir; yaprakları ve dalları ondan uçuşup ayrılmış olduğu hâlde.
Ve askerlerin **مَرْكَزُ**’i: kendilerinden ayrılmamaları emredilmiş yer.
Ve **الرِّكازُ**: madenden çıkan altın ve gümüş parçalarıdır; onda beşte bir vardır; o, **الرَّكيزُ** da olur.
Ve maden **أَرْكَزَ** (oldu), ondan çıkmakta olan şey kesildiği zaman; fakat onu ansızın bulursa, gerçekten (ona) eriştirmiş olur.
Ve **الرَّكائِزُ**: ağaçlardan dikilmiş ve saplanmış olan şeylerdir; teki: **ركيزة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَكزْتُ الرُمْحَ أَرْكُزُهُ رَكزاً: غرزْته في الأرض. وارْتَكَزْتُ على القوس، إذا وضعتَ سِيَتَها بالأرض ثم اعتمدتِ عليها. ومرْكَز الدائرةِ: وسطها. ومركَزُ الرجل: موضعه. يقال: أَخَلَّ فلانٌ بمَرْكَزِهِ. والرِكْزُ: الصوت الخفيّ. قال الله تعالى: "أَو تَسْمَعَ لهم رِكْزاً". والرِكازُ: دفينُ أهلِ الجاهلية، كأنَّه رُكِزَ في الأرض رَكْزاً. وفي الحديث: "في الرِكَازِ الخُمْسُ". تقول منه: أَرْكَزَ الرجلُ، إذا وجده.

##### Türkçe

**رَكزْتُ** **الرُمْحَ** **أَرْكُزُهُ** **رَكزاً**: Onu yere sapladım. Ve **ارْتَكَزْتُ** yay üzerine; onun **سِيَتَها**’sını yere koyduğun, sonra da ona dayandığın zaman. Ve dairenin **مرْكَز**’i: onun ortası. Ve adamın **مركَزُ**’i: onun bulunduğu yer. Denir ki: Falan kimse **بمَرْكَزِهِ**’inde kusur etti. Ve **الرِكْزُ**: gizli sestir. Yüce Allah dedi ki: “أَو تَسْمَعَ لهم **رِكْزاً**”. Ve **الرِكازُ**: cahiliye ehlinin gömüsüdür; sanki o, yere bir **رَكْزاً** ile saplanmıştır. Ve hadiste: “**في الرِكَازِ الخُمْسُ**”. Ondan dersin ki: Adam **أَرْكَزَ**, onu bulduğu zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ر ز
كرز ، زكر ، ركز : مستعملة .
كرز : قال الليث : الكُرْزُ : ضربٌ من الجُوَالِقِ ، والكَرَّازُ : كَبْشٌ يَحملُ عليه الرَّاعي أَدَاتَه ، ويكونُ أَمامَ الغَنَمِ .
وقال ذلك أبو عمرو .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي : الكُرْزُ : الجُوالِقُ الصغيرُ .
وقال ابن المَظَفَّرِ الكرَّزُ من الناس : الْعَيِيُّ اللَّئِيمُ ، وهو دَخيلٌ في العربيةِ ، تُسمِّيهِ الفُرْسُ : كُرْزِي وأنشد :
وَكُرَّزٌ يمشِي بَطِينَ الكُرْزِ
قال : والطائرُ يُكَرَّز ، وهو دَخيلٌ ليسَ بعَرَبيَ قال رؤبةُ :
رَأَيتُهُ كما رَأَيْتُ النَّسْرَا
كُرِّزَ يُلِقي قادِماتٍ زُعْرَا
( أبو عبيد عن الأصمعي ) أنه أنشده :
لَمَّا رَأَتني راضياً بالإِهماد
كالكُرَّزِ المرْبُوط بين الأَوتَادْ
قال الكُرَّزُ ها هُنَا : البَازي شَبهَهُ بالرجلِ الحاذِق وهو في الفارِسيّة كرو .
وقال شمر : يُرْبَطُ لِيسقُطَ رِيشُهُ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : قال الكَرِيصُ والكَرِيزُ : الأقِطُ .
قال : وقال أبو زيد : إِنه ليُعاجِز إلى ثقةٍ مُعاجَزَةً ، ويُكارِزُ إلى ثِقةٍ مُكارَزَةً إِذا مال إليه . قال الشَّماخُ :
فلمَّا رَأَيْن الماءَ قد حال دُونه
ذُعافٌ لَدَى جَنْبِ الشَّريعة كارِزُ
قيل كارزٌ بمعنى المستَخفى ، يقال : كرَزَ يَكرِزُ كروزاً فهو كارزٌ إِذا اسْتخفى في خَمَرٍ أو غارٍ .
( قلت ) : والمكارَزةُ منه ، وكُرْزٌ ، وكُرَيْزٌ ، ومِكْرَزٌ من الأسماء واشتِقاقها مما ذكرْتُ .
وقال أبو عمروٍ : الكُرَّزُ : المدَرَّبُ المجرَّبُ ، وهو فارسيٌّ ، وقد كُرِّزَ البازِي إِذا سقط ريشهُ .
قال ابن الأنباريِّ : هو كُرّزٌ أي دَاهٍ خَبيثٌ مُحْتالٌ ، شُبِّهَ بالبازِي في خُبْثه واحْتِياله ، وذلك أن العربَ تُسمي البَازى كُرَّزاً .
زكر : قال ابن المظفَّر : الزُّكْرَةُ : وعاءٌ من أَدَمٍ يجعلُ فيه شرابٌ أَو خَلٌّ .
وقد تزَكَّرَ بَطْنُ الصبيِّ إِذا عَظُمَ وحَسُنتْ حاله .
وقال الأصمعي : زَكَّرْتُ السِّقاءَ تزكيراً ، وزَكَّتُّه تزكِيتاً إِذا مَلأْتَه .
وقال الليث : مِن العُنُوزِ الحُمْر ، عَنْزٌ حَمْراءُ زَكْريَّةٌ وزكَريَّةٌ ، لُغتان ، وهي الشديدةُ الحمرَةِ ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وكَفَلَها زكرياء ) ، وقرىء ( وكفَّلَهَا زَكَريَّاءُ ) وقرىءَ ) زَكَرِيَّا ) ( آل عمران : 37 ) بالقصر .
قرأَ ابنُ كثيرٍ ونافعٌ وأبو عمروٍ وابن عامرٍ والحَضْرَميُّ يعقوبُ : ( وَكَفَلَها زَكَريَّاءُ ) ممدودٌ مَهْموزٌ مَرْفوعٌ .
وقرأَ أبو بكر عن عاصم : ( وكفّلها ) مُشدّداً ( زكَريّاءَ ) ممدوداً مَهْمُوزاً أيضاً .
وقرأَ حَمزةُ والكسائي وحَفْصٌ ) وَكَفَّلَهَا
زَكَرِيَّا ) ( آل عمران : 37 ) مَقصوراً في كلِّ القرآن .
وقال الزّجاج : في زكريَّا : ثلاث ، لُغاتٍ هي المشهورة : زكريَّاءُ مَمدودٌ ، وزَكريَّا بالقَصْرِ غير مُنَوّنٍ في الجِهَتَيْن ، وزكَريٌ بحذف الألف مُعْرَبٌ مُنونٌ ، فأمّا ترك صرفهِ فلأنّ في آخره أَلفي التأنيثِ في المَدِّ ، وأَلفَ التأْنيث في القصر .
قال وقال بعض النَّحويين : لم ينصرفْ لأنه عجمي ، وما كانت فيه أَلف التأنيث فهو سَواءٌ في العربية والعجمية ويلزم صاحبَ هذا القول أن يقولَ : مَررت بِزكريّاءَ وزكريّاءِ آخَرَ لأنَّ ما كان أَعجميّاً فهو ينصرفُ في النَّكِرَة ، ولا يجوز أنْ تُصْرَفَ الأسماءُ التي فيها أَلِفُ التأنيث في مَعْرِفَةٍ ولا نَكرة لأنها فيها علامة تأنيثٍ وأنها مَصوغةٌ مع الاسم صِيغةً واحدةً ، فقد فارقَتْ هاءَ التأنيث فلذلك لمْ تُصرف في النّكرة .
وقال الليث : في زكريَّا : أربعُ لُغات :
تقول : هذا زَكَرِيَّاءُ قد جاء ، وفي التثنية : زَكَرِيَّاآنِ ، وفي الجمع زَكَرِيَّاؤُون .
واللغة الثانية : هذا زَكَرِيَّا قد جاءَ ، والتثنية زكَرِيَّيَانِ وفي الجمع : زَكَرِيَّيُونَ .
واللغةُ الثالثة : هذا زكرِيٌّ ، وفي التثنية : زكرِيَّانِ ، كما يقال : مَدِنيٌّ ومَدَنِيَّانِ .
واللغةُ الرابعةُ : هذا زَكَري بتخفيف الياء ، وفي التَّثنية : زَكَرِيانِ ، الياء خفيفة ، وفي الجمع : زَكَرُون بطرْح الياء .
ركز : قال الله جلّ وعزّ : ( أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً ) ( مريم : 98 ) قال الفرّاء : الرِّكْزُ الصَّوتُ .
قال : وسمعْت بعضَ بَني أَسَدٍ يقول : كلّمْتُ فلاناً فما رأيتُ له رِكْزَةً ، يريد ليس بثابت العقل .
وقال خالدٌ : الرِّكْز : الصَّوت ليس بالشديد .
وقال الليث : الرِّكْز : صَوتُ الإنسان تَسْمعه من بعيد ، نحو رِكْزِ الصائد إِذا نَاجَى كِلابَه .
وأنشد :
وقد تَوَجَّسَ رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ
بِنَبْأَةِ الصَّوت ما في سَمِعه كذِبُ
وثابتٌ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( في الرِّكَازِ الخُمْسُ ) .
وقال أبو عبيد : اخْتَلف أهل الحجازِ وأهل العراق في الرِّكاز ، فقال أهل العراق : الرِّكاز : المعادن كلُّها ، فما اسْتُخرِج منها من شيءٍ فلمُسْتَخْرِجِه أربعةُ أَخماسِه ، ولبيتِ المال الخُمُس .
قالوا : وكذلك المال العاديُّ يوجَد مدفوناً . وهو مِثل المعدِن سواءٌ ، قالوا : وإنما أصلُ الرِّكازِ المعدِن والمالُ العاديُّ الذي قد مَلَكه الناس فشُبِّهُ بالمعدِن .
وقال أهل الحجاز : إنما الرِّكازُ : المال المدفون خاصَّة مما كنَزه بَنُو آدم قبل الإسلام ، فأما المعادِن فليست برِكازٍ ، وإنما فيها مِثلُ ما في أموالِ المسلمين منَ الزكاةِ : ما أصاب مِائتي دِرهمٍ كان فيها خمسةُ دراهمَ ، وما زاد فبِحسابِ ذلك . وكذلك الذهبُ إذا بَلغ عشرين مثقالاً كان فيه نصفُ مثْقال .
وقال الليث : الرِّكازُ : قِطَعُ الفِضَّةِ تَخرجُ من المعدِن ، وأَرْكزَ الرَّجلُ إِذا أَصابَ ذلك .
وأخبرني عبد الملِك البَغَوِيُّ عن الربيع عن الشافعيّ أنه قال : الذي لا أَشُكُّ فيه أَنَّ الرِّكاز : دفن الجاهليّة ، والذي أَنَا واقفٌ فيه الرِّكاز في المعدِن والتِّبْرِ المخلوق في الأرض .
ورَوى شمرٌ في حديثٍ عن عمرو بن شعيب أَنّ عَبْداً وَجد رِكْزَةً عَلَى عهد عمرَ فأَخذها منه عمر .
قال شمرٌ : قال ابن الأعرابيِّ : الرِّكاز ما أَخْرَجَ المعدِنُ وأَنالَ .
وقال غيرُه : أرْكزَ صاحبُ المعدِن إذا كثُرَ ما يَخرُجُ منه له من فضةٍ وغيرها .
والرِّكازُ : الاسمُ ، وهي القِطَع العِظام مثل الجَلاَمِيدِ من الذهب والفضة تَخرج من المعدن .
وقال الشافعيُّ : يقال للرَّجل إذا أصاب في المعدِن النَّدْرَةَ المجتمعةَ : قد أَرْكزَ .
وقال الليث : الرَّكْزُ : غَرْزُكَ شيئاً منتصباً كالرُّمْح تَرْكُزُه رَكْزاً في مركَزِه .
قال : والمُرتكِزُ من يابِس الحشيش : أَنْ تَرَى ساقاً وقد تطايرَ عنها وَرَقُها وأَغصانُها ، ومركَزُ الجُنْدِ : الموضع الذي قد أُلْزِموه ، وأُمِروا إلاّ يَبْرَحُوه .
وقال شمر : قال أحمد بنُ خالدٍ : الرِّكازُ جمع ، والواحد . رَكِيزةٌ .
وقال شمر : والنّخلة التي تَنبُت في جذْع النخلةِ ثم تُحوَّلُ إلى مكان آخر هي الرَّكْزَة .
وقال بعضهم : هذا رَكْزٌ حَسَنٌ ، وهذا وَدِيٌّ حَسنٌ ، وهذا قَلْعٌ حَسن .
ويقال : رُكِزَ الوَدِيُّ والقَلْعُ .
( عمرو عن أبيه ) : الرِّكْز : الرجلُ العاقل الحليمُ السَّخِيُّ .

##### Türkçe

ك ر ز
**كرز** ، **زكر** ، **ركز** : kullanımdadır.

**كرز** : Leys dedi: **الكُرْزُ**: **الجُوَالِقِ**’ten bir tür darbe (çeşit); **الكَرَّازُ**: çobanın aletini üzerine yüklediği bir koçtur; ve koyunların önünde olur.
Bunu Ebû Amr da söyledi.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den rivayet etti: **الكُرْزُ**: küçük **الجُوالِقُ**.
İbnü’l-Muzaffer dedi: insanlardan **الكرَّزُ**: **الْعَيِيُّ اللَّئِيمُ**; o, Arapçaya dâhildir (yabancı kökenlidir); Farslar ona **كُرْزِي** der; ve inşad etti:
وَكُرَّزٌ يمشِي بَطِينَ الكُرْزِ
Dedi: ve kuş **يُكَرَّز**; o, dâhildir, Arapça değildir. Rü’be dedi:
رَأَيتُهُ كما رَأَيْتُ النَّسْرَا
كُرِّزَ يُلِقي قادِماتٍ زُعْرَا

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ) onun kendisine inşad ettiğini (rivayet etti):
لَمَّا رَأَتني راضياً بالإِهماد
كالكُرَّزِ المرْبُوط بين الأَوتَادْ
Dedi: **الكُرَّزُ** burada: **البَازي**’dir; onu, mahir adamla benzetti; ve o Farsçada **كرو**’dur.
Şemr dedi: tüyü düşsün diye bağlanır.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ) : dedi: **الكَرِيصُ** ve **الكَرِيزُ**: **الأقِطُ**.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: Ona (birine) meyletmesi hâlinde, mutlaka bir güvene doğru **مُعاجَزَةً** ile **يُعاجِزُ**; ve bir güvene doğru **مُكارَزَةً** ile **يُكارِزُ**. Şemmâh dedi:
فلمَّا رَأَيْن الماءَ قد حال دُونه
ذُعافٌ لَدَى جَنْبِ الشَّريعة كارِزُ
**كارزٌ**’in **المستَخفى** anlamında olduğu söylendi; denir ki: **كرَزَ يَكرِزُ كروزاً فهو كارزٌ**; bir **خَمَرٍ**de veya bir mağarada gizlendiği zaman.

( Dedim ) : ve ondan **المكارَزةُ**; ve **كُرْزٌ**; ve **كُرَيْزٌ**; ve **مِكْرَزٌ** isimlerdendir; bunların türetimi, zikrettiğim şeydendir.
Ebû Amr dedi: **الكُرَّزُ**: eğitilmiş, tecrübe edilmiş (kimse); o Farsçadır; ve **كُرِّزَ البازِي**: tüyü düştüğü zaman.
İbnü’l-Enbârî dedi: o **كُرّزٌ**’dür; yani: **دَاهٍ خَبيثٌ مُحْتالٌ**; onun kötülüğünde ve hilesinde **البازِي**’ye benzetildi; bu da şundandır ki Araplar **البَازى**’ye **كُرَّزاً** der.

**زكر** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **الزُّكْرَةُ**: deriden bir kaptır; içine içecek veya sirke konur.
Ve çocuğun karnı **تزَكَّرَ**: büyüdüğü ve hâli güzelleştiği zaman.
Asmaî dedi: **زَكَّرْتُ السِّقاءَ تزكيراً** ve **زَكَّتُّه تزكِيتاً**: onu doldurduğum zaman.
Leys dedi: kızıl keçilerden, kızıl bir keçi **زَكْريَّةٌ** ve **زكَريَّةٌ** (iki lugat); o, şiddetli kızıllıktır. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: **( وكَفَلَها زكرياء )**; ve **( وكفَّلَهَا زَكَريَّاءُ )** diye okundu; ve **( زَكَرِيَّا )** (Âl-i İmrân: 37) kısaltma ile okundu.
İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hadramî Ya‘kûb okudu: **( وَكَفَلَها زَكَريَّاءُ )**; uzatılmış, hemzeli, merfû.
Ebû Bekir, Âsım’dan okudu: **( وكفّلها )** şeddeli; **( زكَريّاءَ )** uzatılmış, hemzeli de.
Hamza, Kisâî ve Hafs okudu: **( وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا )** (Âl-i İmrân: 37); bütün Kur’an’da kısaltılmış.
Zeccâc dedi: **زكريَّا** hakkında meşhur olan üç lugat vardır: **زكريَّاءُ** uzatılmış; ve **زَكريَّا** kısaltma ile, iki yönde de tenvinsiz; ve **زكَريٌ** elifin hazfiyle, i‘rablı, tenvinli. Ama onun sarfını terk etmeye gelince: çünkü sonunda uzatmada iki **أَلفي التأنيثِ** ve kısaltmada **أَلفَ التأْنيث** vardır.
Dedi: ve bazı nahivciler dedi: acemî olduğu için munsarif olmadı; ve içinde **أَلف التأنيث** bulunan şey Arapçada da acemîde de eşittir. Bu sözün sahibine, şunu söylemesi gerekir: **مَررت بِزكريّاءَ وزكريّاءِ آخَرَ**; çünkü acemî olan şey nekirede munsarif olur. Ve **أَلِفُ التأنيث** bulunan isimlerin, marifede de nekirede de sarf edilmesi caiz değildir; çünkü onda bir dişilik alâmeti vardır ve onun isimle birlikte tek bir kalıp üzere kalıplandığı (masûğ) içindir; artık **هاءَ التأنيث**’ten ayrılmıştır; bu yüzden nekirede sarf edilmedi.
Leys dedi: **زكريَّا** hakkında dört lugat:
dersin: **هذا زَكَرِيَّاءُ** geldi; tesniyede: **زَكَرِيَّاآنِ**; cem‘de: **زَكَرِيَّاؤُون**.
İkinci lugat: **هذا زَكَرِيَّا** geldi; tesniye **زكَرِيَّيَانِ**; cem‘de: **زَكَرِيَّيُونَ**.
Üçüncü lugat: **هذا زكرِيٌّ**; tesniyede: **زكرِيَّانِ**; denildiği gibi: **مَدِنيٌّ** ve **مَدَنِيَّانِ**.
Dördüncü lugat: **هذا زَكَري** yâ’yı hafifletmekle; tesniyede: **زَكَرِيانِ**; yâ hafiftir; cem‘de: yâ’yı atmakla **زَكَرُون**.

**ركز** : Allah (azze ve celle) dedi: **( أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً )** (Meryem: 98). Ferrâ dedi: **الرِّكْزُ** sestir.
Dedi: Ben Esed oğullarından bazısını işittim, derdi: falanla konuştum da onun için bir **رِكْزَةً** görmedim; yani aklı sabit değil.
Hâlid dedi: **الرِّكْز**: şiddetli olmayan sestir.
Leys dedi: **الرِّكْز**: insanın sesi; onu uzaktan işitirsin; avcının **رِكْزِ**i gibi, köpeklerine fısıldadığı zaman.
Ve inşad etti:
وقد تَوَجَّسَ رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ
بِنَبْأَةِ الصَّوت ما في سَمِعه كذِبُ
Ve Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) sabit olmuştur ki dedi: **( في الرِّكَازِ الخُمْسُ )**.
Ebû Ubeyd dedi: Hicaz ehli ile Irak ehli **الرِّكاز** hakkında ihtilaf etti. Irak ehli dedi: **الرِّكاز**: madenlerin hepsidir; ondan çıkarılan herhangi bir şeyde, çıkarana onun dört beşi; beytülmâle beşte bir.
Dediler: ve aynı şekilde, gömülü olarak bulunan eski mal; o, maden gibidir, eşittir. Dediler: **الرِّكاز**’ın aslı maden ve insanların mülk edindiği eski maldır; madenle benzetildi.
Hicaz ehli dedi: **الرِّكاز** ancak, İslâm’dan önce Âdemoğullarının biriktirdiği gömülü maldır; madenlere gelince, **رِكازٍ** değildir; onda ancak Müslümanların mallarındaki zekâtın misli vardır: iki yüz dirheme ulaşan şeyde beş dirhem vardır; fazlası da bunun hesabıncadır. Aynı şekilde altın, yirmi miskale ulaştığı zaman onda yarım miskal vardır.
Leys dedi: **الرِّكازُ**: madenden çıkan gümüş parçalarıdır; ve adam **أَرْكزَ**: bunu elde ettiği zaman.
Abdülmelik el-Begavî bana, Rebî‘den, Şâfiî’den haber verdi ki dedi: Şüphe etmediğim şey şudur: **الرِّكاز**: cahiliye gömüsüdür; durduğum (tereddüt ettiğim) şey ise: madende ve yerde yaratılmış **التِّبْرِ**de **الرِّكاز**.
Şemr, Amr b. Şuayb’dan bir hadiste rivayet etti: bir köle, Ömer zamanında bir **رِكْزَةً** buldu; Ömer onu ondan aldı.
Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرِّكاز**: madenin çıkardığı ve (sahibine) ulaştırdığı şeydir.
Başkası dedi: maden sahibi **أرْكزَ**: ondan kendisine gümüş ve başkası olarak çıkan şey çoğaldığı zaman.
Ve **الرِّكازُ**: isimdir; o, madenden çıkan, altın ve gümüşten, **الجَلاَمِيدِ** gibi büyük parçalardır.
Şâfiî dedi: madende toplanmış nadireyi elde ettiği zaman adama denir: **قد أَرْكزَ**.
Leys dedi: **الرَّكْزُ**: mızrak gibi dik duran bir şeyi, yerinde **رَكْزاً** ile saplamandır; onu saplarsın.
Dedi: kuru ottan **المُرتكِزُ**: bir sap görmendir; yaprakları ve dalları ondan uçuşup gitmiştir. Ve ordunun **مركَزُ**u: kendilerine zorunlu kılınmış yer; ondan ayrılmamaları emrolunmuştur.
Şemr dedi: Ahmed b. Hâlid dedi: **الرِّكازُ** bir cem‘dir; tekili **رَكِيزةٌ**.
Şemr dedi: hurma gövdesinde bitip sonra başka bir yere nakledilen hurma ağacı, o **الرَّكْزَة**’dir.
Bazıları dedi: bu güzel bir **رَكْزٌ**; bu güzel bir **وَدِيٌّ**; bu güzel bir **قَلْعٌ**.
Ve denir: **رُكِزَ الوَدِيُّ والقَلْعُ**.
( Amr, babasından ) : **الرِّكْز**: akıllı, halim, cömert adamdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
  (ركل)  الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  والكديد: المُرَكَّل([2]).
  (ركم)  الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه.
  (ركن)  الراء والكاف والنون أصلٌ واحد يدلُّ على قوَّة. فرُكن الشَّيء: جانبه الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديد، أي عِزٍّ ومَنْعَة. ومن الباب رَكَنْتُ إليه أرْكَن. وهي كلمة نادرة على فَعَلْتُ أفْعَلُ من غير حَرفِ حلق. وفلانٌ ركينٌ، أي وقور ثابت. والمرْكن: الإِجَّانة. ويقال: جبلٌ رَكِينٌ([3])، أي له أركان عالية. وركَنْت إليه أي مِلْتُ؛ وهو من الباب، لأنه سكن إليه وثبت عنده. قال
الخليل: رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً. ولغة سُفْلَى مضَر: ركِن يرْكَن. ويقال ركِنَ يَرْكُنُ، وفيه نظَر. وحكى أبو زيد: رَكِنَ يَرْكَنُ. وناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع، أي مُنْتَفِخَتُه، أي كَأنَّه رُكْن.
  (ركو)  الراء والكاف والحرف المعتل أصول ثلاثة: أحدُها حملُ الشيء على شيءٍ وضمُّه إليه، والآخَر إصلاحُ شيءٍ، والثالث وِعاء الشيء.
  فالأوّلُ قولُهم: رَكَوْتُ على البعير الحِملَ: ضاعفْتُه. ومن الباب ركَوْتُ عليه الأمْرَ والذَّنب، أي حملتُه عليه. وقال بعضُهم: أنَا مُرْتَكٍ على كذا، أي معوِّلٌ عليه. ومالي مُرتكىً إلاّ عليك. وحكى الفرّاء: أرْكَيْتَ عليَّ ذنباً لم أُذْنِبْه.
  ومن الباب أركَيتُ إلى فلانٍ: لجأتُ إليه. ومنه أرْكِنِي إلى كذا، أَي أخِّرْني، للدَّيْنِ يكون عليه*. وركَوتُ عنهم بقيّةَ يومي، أي أقمت.
  أمّا إصلاحُ الشيء فالمركوُّ الحَوض المستطيل، ويقال المُصْلَح، قال:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  وركَوْتُ الشيءَ، إذا سدَّدْتَه وأصلَحتَه. قال سُويد بن كُراع:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  أي إن لم تُصلِحْه. ويقال أركَيْتُ لفلانٍ شيئاً، إذا هيّأْتَه له.
  وأما الأصل الآخَر فالرَُِّكْوة معروفة؛ ومنه الرَّكِيّ؛ لأنه كأنه وعاءُ
ما يكونُ فيه.
   (ركب)  الراء والكاف والباء أصلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو علُوُّ شيءٍ شيئاً. يقال رَكِب رُكوباً يَرْكَب. والرِّكاب: المَطِيّ، واحدتَها راحلة. وزَيْتٌ ركابيٌّ؛ لأنه يُحمَل من الشام على الرِّكاب. وما له رَكُوبة ولا حَمُولة، أي ما يركبه ويَحمِل عليه. والرَّكب: القَوم الرُّكْبان؛ وكذلك الأُركُوب. وناقةٌ رَكْبانةٌ: تصلُح للرُّكوب. وأرْكَبَ المُهْر: حان أن يُرْكَبَ. ورجل مُرَكَّبٌ: استعارَ فرساً يقاتِل عليه، ويكون له نِصفُ الغَنيمة ولصاحب الفرس النِّصف.
  ومن الباب رَوَاكِبُ الشَّحم، وهي طرائقُ بعضُها فوقَ بعض في مُقدَّم السَّنام. فأمَّا التي في المؤخَّر فهي الرَّوادف، الواحدة راكبةٌ ورادفة. والرَّكَّابة: شِبه فسيلةٍ من أعلى النخلة عند قِمّتها، ربَّما حملَتْ مع أمِّها. وزعم الخليلُ أنَّ الرَّكْب والأُركوبَ راكبُو الدّوابّ، وأن الرُّكَّاب رُكَّاب السفينة. والمُرَكَّب: الأصل والمنْبِتُ. يقال هو كريم المركَّب.  ومن الباب رُكْبة الإنسان، وهي عاليةٌ على ما هي فوقَه. والأركَبُ: العظيم الرُّكْبة. ويقال: رَكَبْتُ الرّجلَ أركُبُه، إِذا ضربْتَ رُكْبتَه أو ضربتَه برُكبتِك. والرَّكيب: ما بين نَهْرَيِ الكَرْم؛ وهو الظَّهر الذي بين النَّهْرين، ويكون عالياً على دونه. والرَّاكب: داءٌ يأخذ الغنمَ في ظهورها.
  ومن الباب الرَّكَب ركَب المرأة. قال الخليل: ولا يقال للرّجل، إنَّما هو للمرأة خاصّة. وقال الفرّاء: الرَّكَب: العانةُ للرَّجُل والمرأة. قال:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *  (ركح)  الراء والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو يدل على إنابةٍ إلى شيءٍ ورُجوعٍ إليه. قال الخليل: الرُّكوح: الإنابة إلى الأمر. وأنشد:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  فهذا هو الأصل. ثمَّ يقال لرُكْن الجبلِ المُنيفِ الصّعبِ رُكْح. والرُّكْح والرُّكْحة: سَاحة الدّار. والرُّكْحة البقيّة من الثَّريد تبقى في الجَفْنة، كأنّه شيءٌ أوى إلى أسفل الجَفْنة. ويقال جَفْنةٌ مرتكِحةٌ، إذا كانت مكتنِزةً بالثَّريد. ومن الباب: سَرْجٌ مِركاحٌ، إذا كان يتأخَّر عن ظَهْر الفَرس.
  (ركد)  الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل.
  (ركز)  الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت.
  فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت.
  (ركس)  الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره.
  (ركض)  الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة.
  (ركع)  الراء والكاف والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انحناءٍ في الإنسان وغيرِه. يقال ركَعَ الرّجلُ، إذا انحنى. وكلُّ منحنٍ راكع. قال لَبيد:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  وفي الحديث ذِكْر المشايخ الرُّكَّع([8])، يريد به الذين انحنَوْا. والرُّكوع في الصلاة من هذا. ثمّ تصرّف الكلامُ فقيل للمصلِّي راكع، وقيل للسَّاجد شكراً: راكع. قال الله تعالى في شأن داودَ عليه السلام: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. وقال في موضع آخر: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]، قال قومٌ: تأويلها اسجدي، أي صلِّي؛ واركعي مع الراكعين، أي اشكري لِله جلّ ثناؤُه مع الشاكرين. قال ابن دُريد: الرُّكْعة([9]): الهُوَّة في الأرض؛ لغة يمانِيّة.
-------------------------------------------------ـ
([1]) سبق البيت في (1: 334/ 2: 319) مع تخريجه.
([2]) في اللسان: "والكديد: التراب الدقاق المكدود المركل بالقوائم. قال امرؤ القيس:
مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل".([3]) في الأصل: "ركن"، صوابه من اللسان والقاموس.
([4]) البيت في المجمل واللسان (ركا).
([5]) وكذا في البيان (3: 207). وفي اللسان: "لا يقنع".
([6]) البيت في اللسان (ركح) مبتور محرف.
([7]) ديوان لبيد 23 طبع 1880 واللسان (ركع).
([8]) هو حديث: "لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا".
([9]) الجمهرة (2: 385). وضبطت في اللسان بفتح الراء ضبط قلم، وقد نص في القاموس على أنها بالضم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الكاف** وما يثلثهما)
  (**ركل**)  **الراء** ve**الكاف** ve**اللام** bir asıldır; **الرِّجْل** ile vurmanın bir cinsine delâlet eder. Denir: **رَكَلَه** ve **رَفَسه** **برِجله**. Ve atın iki yanından **مَرْكَلاَ**: süvarinin iki ayağıyla tekmelediği yer. Ve **تركَّل** bir şeyin üzerine ayağıyla. Ve **تركَّل** nal sahibi **بمِسْحَاتِه**; onu ayağıyla vurduğunda, yere girsin diye. **الأخطل** dedi:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  Ve **الكديد**: **المُرَكَّل**([2]).
  (**ركم**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الميم** bir tek asıldır; şeyin [toplanmasına] delâlet eder. Dersin: **ركَمت** şeyi: bir kısmını bir kısmının üzerine attım. Ve **سحاب مُرْتكمٌ** ve **رُكام**. Ve **الرُّكمة**: toplanmış çamur. Ve **مُرْتَكَم** yol: onun izi; çünkü gelip geçenler onda **تَرْتَكِمُ**.
  (**ركن**)  **الراء** ve**الكاف** ve**النون** bir tek asıldır; kuvvete delâlet eder. Şeyin **رُكن**’u: onun daha kuvvetli yanı. Ve o, **رُكْنٍ شديد**’e sığınır; yani izzet ve men‘a. Ve babdandır: **رَكَنْتُ** ona, **أرْكَن**. Ve bu, **حَرفِ حلق** olmaksızın **فَعَلْتُ أفْعَلُ** vezninde nadir bir kelimedir. Ve falan **ركينٌ**’dir; yani vakur, sabit. Ve **المرْكن**: leğen. Ve denir: **جبلٌ رَكِينٌ**([3]); yani onun yüksek köşeleri vardır. Ve **ركَنْت** ona, yani meylettim; o babdandır, çünkü ona sükûn buldu ve onun yanında sabit kaldı. Dedi
**الخليل**: **رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً**. Ve **سُفْلَى مضَر** dili: **ركِن يرْكَن**. Ve denir **ركِنَ يَرْكُنُ**; onda nazar vardır. **أبو زيد** nakletti: **رَكِنَ يَرْكَنُ**. Ve **ناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع**; yani memesi şişkin olan; yani sanki o bir **رُكْن**’dur.
  (**ركو**)  **الراء** ve**الكاف** ve illetli harf üç asıldır: birincisi bir şeyi bir şey üzerine yüklemek ve onu ona katmak; ikincisi bir şeyi ıslah etmek; üçüncüsü şeyin kabı.
  Birincisi onların sözü: **رَكَوْتُ** deve üzerine yükü: onu iki kat yaptım. Ve babdandır: **ركَوْتُ** onun üzerine işi ve suçu; yani onu onun üzerine yükledim. Ve bazısı dedi: Ben **مُرْتَكٍ** şunun üzerineyim; yani ona dayanıcıyım. Ve benim **مُرتكىً**’m yoktur, ancak senin üzerinedir. **الفرّاء** nakletti: **أرْكَيْتَ** benim üzerime bir suç ki ben onu işlemedim.
  Ve babdandır: **أركَيتُ** falana; ona sığındım. Ve ondandır: **أرْكِنِي** şuna; yani beni ertele; üzerinde olan borç için*. Ve **ركَوتُ** onlardan günümün kalanını; yani ikamet ettim.
  Şeyin ıslahına gelince: **المركوُّ** uzun havuzdur; ve **المُصْلَح** denir. Dedi:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  Ve **ركَوْتُ** şeyi; onu doğrulttuğunda ve ıslah ettiğinde. **سُويد بن كُراع** dedi:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  yani eğer onu ıslah etmezsen. Ve denir: **أركَيْتُ** falan için bir şeyi; onu ona hazırladığımda.
  Diğer asla gelince: **الرَُِّكْوة** bilinir; ve ondandır **الرَّكِيّ**; çünkü o, içinde olan şey için sanki bir kaptır.
   (**ركب**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الباء** bir tek asıldır; düzenli, kıyaslıdır; ve o, bir şeyin bir şeyin üzerine yükselmesidir. Denir: **رَكِب** **رُكوباً** **يَرْكَب**. Ve **الرِّكاب**: binek; onun bir teki **راحلة**’dir. Ve **زَيْتٌ ركابيٌّ**; çünkü Şam’dan **الرِّكاب** üzerinde taşınır. Ve onun **رَكُوبة**’si de yoktur **حَمُولة**’si de; yani bindiği ve üzerine yüklediği şey yoktur. Ve **الرَّكب**: binen kavim; ve كذلك **الأُركُوب**. Ve **ناقةٌ رَكْبانةٌ**: binmeye elverişlidir. Ve **أرْكَبَ المُهْر**: binilme vakti geldi. Ve **رجل مُرَكَّبٌ**: üzerinde savaşacağı bir at ödünç aldı; ganimetin yarısı ona, at sahibine yarısı olur.
  Ve babdandır: **رَوَاكِبُ الشَّحم**; ve onlar, hörgücün ön kısmında bir kısmı bir kısmının üstünde olan tabakalardır. Arkadaki ise **الرَّوادف**’dir; bir teki **راكبةٌ** ve **رادفةٌ**. Ve **الرَّكَّابة**: hurma ağacının tepesine yakın üst kısmından, ana gövdeyle birlikte belki meyve taşıyan, fidan benzeri bir şey. **الخليل** iddia etti ki **الرَّكْب** ve **الأُركوب** binek hayvanlarına binenlerdir; ve **الرُّكَّاب** geminin yolcularıdır. Ve **المُرَكَّب**: asıl ve bitiş yeri. Denir: o, **كريم المركَّب**’tir. Ve babdandır: insanın **رُكْبة**’si; ve o, üstünde olana göre yüksektir. Ve **الأركَبُ**: büyük dizli. Ve denir: **رَكَبْتُ** adamı **أركُبُه**; dizine vurduğunda yahut dizinle ona vurduğunda. Ve **الرَّكيب**: **نَهْرَيِ الكَرْم** arasındaki şeydir; ve o, iki nehir arasındaki sırttır; ve altındakine göre yüksek olur. Ve **الرَّاكب**: koyunları sırtlarından tutan bir hastalıktır.
  Ve babdandır: **الرَّكَب** kadının **ركَب**’idir. **الخليل** dedi: erkeğe denmez; ancak kadına mahsustur. **الفرّاء** dedi: **الرَّكَب**: erkek ve kadın için kasıktır. Dedi:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *  (**ركح**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الحاء** bir tek asıldır; ve o, bir şeye yönelme ve ona dönmeye delâlet eder. **الخليل** dedi: **الرُّكوح**: işe yönelmedir. Ve okudu:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  İşte bu asıldır. Sonra, yüksek, sarp, zor dağın köşesine **رُكْح** denir. Ve **الرُّكْح** ve **الرُّكْحة**: evin avlusu. Ve **الرُّكْحة**: **الجَفْنة**’de kalan **الثَّريد** artığı; sanki **الجَفْنة**’nin altına sığınmış bir şey gibidir. Ve denir: **جَفْنةٌ مرتكِحةٌ**; **الثَّريد** ile dolgun olduğunda. Ve babdandır: **سَرْجٌ مِركاحٌ**; atın sırtından geri kaldığında.
  (**ركد**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الدال** bir asıldır; sükûna delâlet eder. Denir: **ركَدَ الماءُ**: sakinleşti. Ve **ركَدتِ الرِّيحُ**. Ve **ركَد الميزان**: eşitlendi. Ve kavim **رُكوداً** **ركد** etti: sakinleştiler ve duruldular. Ve **جَفنَةٌ رَكود**: dolu. Onların sözüne gelince: **تراكَدَ الجوارِي**; birisi ayakları üzerine oturup sonra oturur hâlde arkadaşına sıçradığında; bu sahih ise, asıldan şâzdır.
  (**ركز**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الزاء** iki asıldır: birincisi, bir şeyi bir şey içinde aşağıya gidecek şekilde sabitlemektir; diğeri sestir.
  Birincisi: **رَكَزْتُ** mızrağı **رَكْزاً**. Ve **مَرْكَز** asker: onları bağladıkları yer. Ve denir: adam yayı üzerine **ارتكَزَ** etti; yayı **سِيَتَها**’sını yere koyup sonra ona dayandığında. Ve babdandır: **الرِّكَاز**; ve o, cahiliye devrinde gömülü maldır; ve o, onun kıyasındandır; çünkü sahibi onu **رَكَزَه**. Ve bir kavim dedi: **الرِّكاز** maden ocağıdır. Ve adam **أركَزَ** etti: **الرِّكاز**’ı buldu. Eğer bu sahih ise, o ödünçlemedir. Ve **المرتَكِز**: yaprakları kırılıp uçuşmuş kuru ottur. Manası: ondan giden gitti ve bu **ارتكز** etti; yani sabit kaldı.
  (**ركس**)  **الراء** ve**الكاف** ve**السين** bir tek asıldır; şeyin baş aşağı çevrilmesi ve evvelinin âhirine döndürülmesidir. Allah, yüce senaı ile dedi: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]; yani onları küfürlerine geri döndürdü. Ve denir: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti. Ve **الرَّكوسيَّة**: Hıristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavimdir. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’e, istincâ için taşlar istediği vakit, bir **بِرَوْثَة** getirildi; onu attı ve dedi: "إنّها **رِكْس**". Bunun manası: onun, yiyecek olmaktan başkasına doğru **ارتكَسَت** etmiş olmasıdır.
  (**ركض**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الضاد** bir tek asıldır; öne doğru bir harekete yahut hareket ettirmeye delâlet eder. Denir: adam binitini **ركَض** etti; ve bu, onun iki ayağıyla ona vurmasıdır ki ilerlesin. Ve çoğaldı, ta ki **ركَضَ الفرَسُ** denildi; ve bu asıl değildir. Ve çocuğun **ارتكاض**’ı: annesinin karnında çırpınmasıdır. **الخليل** dedi: **الرَّكْض** kuş için uçuşunda kılındı. Ve denir: **أرْكَضَتِ الناقة**; yavrusu annesinin karnında hareket ettiğinde. Ve bazı hadiste, istihâza kanının zikrinde: "هو **رَكْضَةٌ** من الشَّيطان"; itişi kasteder.
  (**ركع**)  **الراء** ve**الكاف** ve**العين** bir tek asıldır; insanda ve başkasında eğilmeye delâlet eder. Denir: adam **ركَعَ** etti; eğildiğinde. Ve her eğilen **راكع**’dır. **لَبيد** dedi:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  Ve hadiste **المشايخ الرُّكَّع**([8]) zikri vardır; onunla eğilmiş olanları kasteder. Namazdaki **الرُّكوع** da bundandır. Sonra söz tasarruf gördü; namaz kılana **راكع** denildi; ve şükür için secde edene: **راكع** denildi. Allah تعالى, Davud عليه السلام hakkında dedi: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. Ve başka bir yerde dedi: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]. Bir kavim dedi: onun te’vili: secde et, yani namaz kıl; ve **واركعي** **مع الراكعين**; yani Allah جلّ ثناؤُه’na şükredenlerle birlikte şükret. **ابن دُريد** dedi: **الرُّكْعة**([9]): yerde çukur; Yemenî bir dil.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الركز: الصوت الخفي، قال تعالى: ﴿هل تحس منهم من أحد أو تسمع لهم ركزا﴾ [مريم/98]، وركزت كذا، أي: دفنته دفنا خفيا، ومنه: الركاز للمال المدفون؛ إما بفعل آدمي كالكنز؛ وإما بفعل إلهي كالمعدن، ويتناول الركاز الأمرين، وفسر قوله صلى الله عليه وسلم: (وفي الركاز الخمس) (الحديث عن أبي هريرة أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (جرح العجماء جبار، والبئر جبار، والمعدن جبار، وفي الركاز الخمس) أخرجه مالك في الموطأ (شرح الزرقاني 2/101) ؛ والبخاري في الزكاة باب الركاز 3/364 ؛ ومسلم في الحدود برقم (1710) ؛ وانظر: شرح السنة 6/57)، بالأمرين جميعا، ويقال ركز رمحه، ومركز الجند: محطهم الذي فيه ركزوا الرماح.

##### Türkçe

- **الركز**: gizli ses; Yüce Allah dedi ki: ﴿Onlardan herhangi birini hissediyor musun yahut onlar için bir **ركز** işitiyor musun﴾ [Meryem/98]; ve “**ركزت** şöyle-şöyle” yani: onu gizli bir gömme ile gömdüm; bundan: gömülü mal için **الركاز**; ya bir insan fiiliyle, hazine gibi; yahut ilahî bir fiille, maden gibi; ve **الركاز** iki işi de kapsar; ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözünü: “(Ve **الركاز**da beşte bir vardır)” (Ebu Hureyre’den hadis: Allah’ın Resulü (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Dilsiz hayvanın yaralaması hederdir, kuyu hederdir, maden hederdir, ve **الركاز**da beşte bir vardır”; Malik el-Muvatta’da (Şerhu’z-Zurkânî 2/101) tahric etti; ve Buhârî Zekât’ta **الركاز** babı 3/364; ve Müslim Hudûd’da (1710) numara ile; ve bak: Şerhu’s-Sünne 6/57), iki işin ikisiyle birlikte tefsir etti; ve “mızrağını **ركز** etti” denir; ve askerlerin **مركز**i: mızrakları **ركز** ettikleri, konakladıkları yerdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ك ز
أنزل الله بهم رجزاً حتى لا تسمـع لهـم ركـزاً أي همـا‏.‏
وركـز الرمـح والعـود ركـزاً‏.‏
قـال ذو الرمة‏:‏ عـن واضـح لونه حوٍّ مراكزه كالأقحوان زهت أحقافه الزهرا أي لثاته‏.‏
وركز الله المعادن في الجبال وأصاب ركازاً‏:‏ معدناً أو كنزاً‏.‏
وقد أركز فلان‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هذا مركز الجند وأخلوا بمراكزهم‏.‏
وعزّ بني فلان راكز‏:‏ ثابـت لا يـزول‏.‏
وإنـه لمركـوز فـي العقـول‏.‏
ودخـل علينـا فلـان فارتكـز فـي مكانـه لا يبـرح‏.‏
وارتكـز علـى قوسـه‏:‏ جنـح علـى سبتها معتمداً‏.‏
وكلمته فما رأيت له ركزة‏:‏ مسكةً من عقل‏.‏

##### Türkçe

ر ك ز
Allah onlara bir **رجزاً** indirdi; ta ki onlardan bir **ركزاً** işitmeyesin; yani bir ses.
Ve **ركز** mızrağı ve değneği, **ركزاً** (yere sapladı).
ذو الرمة dedi ki:
“Rengi açık olan bir (şey) hakkında; onun **مراكزه**’i koyu (renkli), papatya gibi; onun parlak kum tepeleri çiçek açtı”; yani onun diş etleri.
Ve Allah madenleri dağlarda **ركز** etti; ve bir **ركازاً** isabet etti: bir maden yahut bir hazine.
Ve gerçekten falan kimse **أركز** etti.
Ve mecazdan: bu, askerin **مركز**’idir; ve **مراكز**’lerini boşalttılar.
Ve falan oğullarının izzeti **راكز**’dir: sabit, yok olmaz.
Ve şüphesiz o, akıllarda **لمركوز**’dur.
Ve falan kimse bize girdi de, yerinde **فارتكز** etti; ayrılmaz.
Ve **ارتكز** yayı üzerine: onun **سبتها**’sına yaslandı, dayanarak.
Ve onunla konuştum da, onda bir **ركزة** görmedim: akıldan bir tutamak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّكْزُ: غَرْزُكَ شيئاً منتصباً كالرمح ونحوه تَرْكُزُه رَكْزاً في مَرْكَزِه، وقد رَكَزَه يَرْكُزُه ويَرْكِزُه رَكْزاً ورَكَّزَه: غَرَزَه في الأَرض؛ أَنشد ثعلب:
وأَشْطانُ الرِّماحِ مُرَكَّزاتٌ،
وحَوْمُ النَّعْمِ والحَلَقُ الحُلُولُ
والمَراكِزُ: منابت الأَسنان. ومَرْكَزُ الجُنْدِ: الموضع الذي أُمروا أَن يلزموه وأُمروا أَن لا يَبرَحُوه. ومَرْكَزُ الرجل: موضعُه. يقال: أَخَلَّ فلانٌ بِمَرْكَزِه.
وارْتَكَزْتُ على القوس إِذا وضعت سِيَتَها بالأَرض ثم اعتمدت عليها. ومَرْكَزُ الدائرة: وَسَطُها.
والمُرْتَكِزُ الساقِ من يلبس النبات: الذي طار عنه الورق. والمُرْتَكِزُ من يابس الحشيش: أَن ترى ساقاً وقد تطاير عنها ورقها وأَغصانها.ورَكَزَ الحَرُّ السَّفا يَرْكُزه رَكْزاً: أَثبته في الأَرض؛ قال الأَخطل:
فلما تَلَوَّى في جَحافِلِه السَّفا،
وأَوْجَعَه مَرْكُوزُه وذَوابِلُهْ
وما رأَيت له رِكْزَةَ عَقْلٍ أي ثَباتَ عقل. قال الفراء: سمعت بعض بني أَسد يقول: كلمت فلاناً فما رأَيت له رِكْزَةً؛ يريد ليس بثابت العقل. والرِّكْزُ: الصوتُ الخفيُّ، وقيل: هو الصوت ليس بالشديد. قال وفي التنزيل العزيز: أَو تَسْمَعُ لهم رِكْزاً؛ قال الفراء: الرِّكْزُ الصوت، والرِّكْز: صوت الإِنسان تسمعه من بعيد نحو ركز الصائد إِذا ناجَى كلابَهُ؛ وأَنشد:
وقد تَوَجَّسَ رِكْزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ،
بنَبْأَةِ الصَّوْتِ، ما في سَمْعِه كَذِب
وفي حديث ابن عباس في قوله تعالى: فَرَّتْ من قَسْوَرَةٍ، قال: هو رِكْز الناس، قال: الرِّكْزُ الحِسُّ والصوت الخفي فجعل القَسْوَرَةَ نفسها رِكْزاً لأَن القسورة جماعة الرجال، وقيل: هو جماعة الرُّماة فسماهم باسم صوتهم، وأصلها من القَسْرِ، وهو القَهْرُ والغلبة، ومنه قيل للأَسد قَسْوَرَةٌ.
والرِّكازُ: قِطَعُ ذهب وفضة تخرج من الأَرض أَو المعدن. وفي الحديث: وفي الرِّكازِ الخُمْسُ. وأَرْكَزَ المَعْدِنُ: وُجِدَ فيه الرِّكاز؛ عن ابن الأَعرابي. وأَرْكَزَ الرجلُ إِذا وَجد رِكازاً. قال أَبو عبيد: اختلف أَهل الحجاز والعراق، فقال أَهل العراق: في الرِّكاز المعادنُ كلُّها فما استخرج منها من شيء فلمستخرجه أَربعة أَخماسه ولبيت المال الخمس، قالوا: وكذلك المالُ العادِيُّ يوجد مدفوناً هو مثل المعدن سواء، قالوا: وإِنما أَصل الركاز المعدنُ والمالُ العادِيُّ الذي قد ملكه الناس مُشَبَّه بالمعدن، وقال أَهل الحجاز: إِنما الركاز كنوز الجاهلية، وقيل: هو المال المدفون خاصة مما كنزه بنو آدم قبل الإِسلام، فأَما المعادن فليست بركاز وإِنما فيها مثل ما في أَموال المسلمين من الركاز، إِذا بلغ ما أَصاب مائتي درهم كان فيها خمسة دراهم وما زاد فبحساب ذلك، وكذلك الذهب إِذا بلغ عشرين مثقالاً كان فيه نصف مثقال، وهذان القولان تحتملهما اللغة لأَن كلاًّ منهما مركوز في الأَرض أَي ثابت. يقال: رَكَزَهُ يَرْكُزُهُ رَكْزاً إِذا دفنه، والحديث إِنما جاءَ على رأْي أَهل الحجاز، وهو الكنز الجاهلي، وإِنما كان فيه الخمس لكثرة نفعه وسهولة أَخذه. وروى الأَزهري عن الشافعي أَنه قال: الذي لا أَشك فيه أَن الرِّكاز دَفِينُ الجاهلية، والذي أَنا واقف فيه الركاز في المعدن والتِّبْر المخلوق في الأَرض. وروي عن عمرو بن شعيب أَن عبداً وجد رِكْزَةً على عهد عمر، رضي الله عنه، فأَخذها منه عمر؛ قال ابن الأَعرابي: الرِّكازُ ما أخرج المعدنُ وقد أَرْكَزَ المعدنُ وأَنالَ،وقال غيره: أَرْكَزَصاحِبُ المعدن إِذا كثر ما يخرج منه له من فضة وغيرها. والرِّكازُ: الاسم، وهي القِطَع العِظام مثل الجلاميد من الذهب والفضة تخرج من المعادن، وهذا يُعَضِّدُ تفسير أَهل العراق. قال: وقال الشافعي يقال للرجل إِذا أَصاب في المعدن البَدْرَةَ المجتمعة: قد أَرْكَزَ. وقال أَحمد بن خالد: الرِّكازُ جمع، والواحدة رِكْزَةٌ، كأَنه رُكِزَ في الأَرض رَكْزاً، وقد جاءَ في مسند أَحمد بن حنبل في بعض طرق هذا الحديث: وفي الرَّكائزِ الخُمْسُ، كأَنها جمع رَكِيزَة أَو رِكازَةٍ. والرَّكِيزة والرِّكْزَةُ: القطعةُ من جواهر الأَرض المركوزةُ فيها. والرِّكْزُ: الجل العاقل الحليم السخي. والرِّكْزَة: النخلة التي تُقْتلَعُ عن الجِذْعِ؛ عن أَبي حنيفة. قال شمر: والنخلة التي تنبت في جذع النخلة ثم تحوَّل إِلى مكان آخر هي الرِّكْزَة. وقال بعضهم: هذا رِكْزٌ حَسَنٌ وهذا وَدِيٌّ حَسَنٌ وهذا قَلْعٌ حسن. ويقال: رِكْزُ الوَدِيِّ والقَلْعِ. ومَرْكُوزٌ: اسم موضع؛ قال الراعي:
بأَعْلامِ مَرْكُوزٍ فَعَنْزٍ فَغُرَّبٍ،
مَغانِيُّ أُمّ الوَرْدِ، إِذْ هي ما هيا

##### Türkçe

**الرَّكْزُ**: Senin bir şeyi mızrak ve benzeri gibi dikilmiş olarak saplamandır; onu, onun **مَرْكَزِه**’inde **رَكْزاً** olarak **تَرْكُزُه**. Ve onu **رَكَزَه**; onu **يَرْكُزُه** ve onu **يَرْكِزُه** **رَكْزاً**; ve onu **رَكَّزَه**: onu yere sapladı; Sa‘leb inşad etti:

وأَشْطانُ الرِّماحِ مُرَكَّزاتٌ،
وحَوْمُ النَّعْمِ والحَلَقُ الحُلُولُ

Ve **المَراكِزُ**: dişlerin bitiş yerleridir. Ve **مَرْكَزُ الجُنْدِ**: kendilerine ona yapışmaları emredilen ve kendilerine ondan ayrılmamaları emredilen yerdir. Ve **مَرْكَزُ الرجل**: onun yeridir. Denilir: Falan, kendi **بِمَرْكَزِه**’inde kusur etti.

Ve **ارْتَكَزْتُ** yay üzerine: onun **سِيَتَها**’sını yere koyduğun zaman, sonra ona dayandığın zaman.

Ve **مَرْكَزُ الدائرة**: onun ortasıdır.

Ve **المُرْتَكِزُ الساقِ** bitki giyenlerden: yaprağın ondan uçup gittiği (kimsedir).

Ve **المُرْتَكِزُ** kuru ottan: bir sap görmendir; onun yaprağı ve dalları ondan savrulup gitmiştir. Ve **رَكَزَ الحَرُّ السَّفا يَرْكُزه رَكْزاً**: onu yere sabitledi; el-Ahtal dedi:

فلما تَلَوَّى في جَحافِلِه السَّفا،
وأَوْجَعَه مَرْكُوزُه وذَوابِلُهْ

Ve onun için **رِكْزَةَ عَقْلٍ** görmedim; yani aklın sebatını. el-Ferrâ dedi: Ben Esed oğullarından bazısını işittim, dedi ki: Falanla konuştum da onun için bir **رِكْزَةً** görmedim; (yani) aklı sabit değildir, demek ister.

Ve **الرِّكْزُ**: gizli sestir; ve denildi: o, şiddetli olmayan sestir. Dedi; ve aziz tenzilde: **أَو تَسْمَعُ لهم رِكْزاً**; el-Ferrâ dedi: **الرِّكْزُ** sestir. Ve **الرِّكْز**: insanın sesidir; onu uzaktan işitirsin; avcının **ركز**’i gibi, köpeklerine gizlice konuştuğu zaman; ve inşad etti:

وقد تَوَجَّسَ رِكْزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ،
بنَبْأَةِ الصَّوْتِ، ما في سَمْعِه كَذِب

Ve İbn Abbas hadîsinde, Allah’ın sözü hakkında: **فَرَّتْ من قَسْوَرَةٍ**; dedi: o, insanların **رِكْز**’idir. Dedi: **الرِّكْزُ** duyum ve gizli sestir; böylece **القَسْوَرَةَ**’nin kendisini, **رِكْزاً** kıldı; çünkü **القسورة** erkekler topluluğudur. Ve denildi: o, okçular topluluğudur; böylece onları, seslerinin adıyla adlandırdı. Ve aslı **القَسْرِ**’dendir; o da kahır ve galebedir; ondan dolayı aslana **قَسْوَرَةٌ** denildi.

Ve **الرِّكازُ**: yerden yahut madenden çıkan altın ve gümüş parçalarıdır. Ve hadîste: “Ve **الرِّكازِ**’da beşte bir vardır.” Ve **أَرْكَزَ المَعْدِنُ**: onda **الرِّكاز** bulundu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أَرْكَزَ الرجلُ**: bir **رِكازاً** bulduğu zaman. Ebû Ubeyd dedi: Hicaz ve Irak ehli ihtilaf etti; Irak ehli dedi ki: **الرِّكاز** bütün madenlerdir; ondan çıkarılan her şeyde, çıkarana dört beşte dördü, beytülmâle beşte biri vardır. Dediler: ve yine gömülü olarak bulunan **المالُ العادِيُّ** maden gibidir, eşittir. Dediler: ancak **الركاز**’ın aslı maden ve insanların mülk edinmiş olduğu **المالُ العادِيُّ** madene benzetilmiştir. Hicaz ehli dedi ki: **الركاز** ancak cahiliye hazineleridir. Ve denildi: o, özellikle, İslâm’dan önce Âdemoğullarının biriktirdiği gömülü maldır. Madenlere gelince, onlar **بركاز** değildir; ancak onlarda, Müslümanların mallarında olan **الركاز** gibisi vardır: ele geçen iki yüz dirheme ulaştığı zaman onda beş dirhem vardır; ve artan, bunun hesabıncadır. Yine altın, yirmi miskale ulaştığı zaman onda yarım miskal vardır. Bu iki söz, dili taşır; çünkü ikisi de yerde **مركوز**dur; yani sabittir. Denilir: onu **رَكَزَهُ يَرْكُزُهُ رَكْزاً**: onu gömdüğü zaman. Hadîs ancak Hicaz ehlinin görüşü üzere gelmiştir; o da cahiliye hazinesidir. Ancak onda beşte bir, faydasının çokluğu ve alınmasının kolaylığı sebebiyledir. el-Ezherî, Şâfiî’den rivayet etti: dedi ki: Benim onda şüphe etmediğim şey, **الرِّكاز**’ın cahiliyenin gömüsü olduğudur; ve benim durduğum şey, madendeki **الركاز** ve yerde yaratılmış **التِّبْر**’dir. Amr b. Şuayb’dan rivayet olundu: bir köle, Ömer zamanında, Allah ondan razı olsun, bir **رِكْزَةً** buldu; Ömer onu ondan aldı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرِّكازُ** madenin çıkardığı şeydir; maden **أَرْكَزَ** etmiştir ve **أَنالَ** etmiştir. Başkası dedi: maden sahibinin **أَرْكَزَ** etmesi, ondan kendisine gümüş ve başkası olarak çıkan şeyin çok olduğu zamandır. Ve **الرِّكازُ**: isimdir; ve o, madenlerden çıkan, altın ve gümüşten, kaya parçaları gibi büyük parçalardır; bu, Irak ehlinin tefsirini destekler. Dedi: ve Şâfiî dedi: madende toplanmış **البَدْرَةَ**’yi elde ettiği zaman adama denilir: **قد أَرْكَزَ**. Ahmed b. Hâlid dedi: **الرِّكازُ** bir cemi‘dir; tekili **رِكْزَةٌ**’dir; sanki yerde **رُكِزَ** edilmiştir, **رَكْزاً**. Ve Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde, bu hadîsin bazı tariklerinde gelmiştir: “Ve **الرَّكائزِ**’de beşte bir vardır”; sanki o, **رَكِيزَة** yahut **رِكازَةٍ** cem‘idir.

Ve **الرَّكِيزة** ve **الرِّكْزَةُ**: yerin cevherlerinden, onda saplanmış olan parçadır.

Ve **الرِّكْزُ**: ağırbaşlı, akıllı, halîm, cömert (kimsedir).

Ve **الرِّكْزَة**: gövdeden sökülüp çıkarılan hurma ağacı; Ebû Hanîfe’den. Şemmer dedi: hurma ağacının gövdesinde biten, sonra başka bir yere nakledilen hurma ağacı, işte o **الرِّكْزَة**’dir. Bazıları dedi: bu, güzel bir **رِكْزٌ**’dür; bu, güzel bir **وَدِيٌّ**’dir; bu, güzel bir **قَلْعٌ**’dır. Ve denilir: **رِكْزُ الوَدِيِّ** ve **القَلْعِ**.

Ve **مَرْكُوزٌ**: bir yer adıdır; er-Râ‘î dedi:

بأَعْلامِ مَرْكُوزٍ فَعَنْزٍ فَغُرَّبٍ،
مَغانِيُّ أُمّ الوَرْدِ، إِذْ هي ما هيا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ك ز * * رَكَزَ * الرمح غرزه في الأرض وبابه نصر و * مَرْكَزُ * الدائرة وسطها و * مركَزُ * الرجل موضعه يقال أخل فلان بمركزه و * الرِّكْزُ * الصوت الخفي ومنه قوله تعالى ﴿أو تسمع لهم ركزا﴾ و * الرِّكَازُ * بالكسر دفين أهل الجاهلية كأنه ركز في الأرض و * أرْكَزَ * الرجل وجد الركاز

##### Türkçe

* ر ك ز * **رَكَزَ**: mızrağı yere sapladı; bâbı **نصر**’dır. Ve **مَرْكَزُ**: dairenin ortasıdır. Ve **مركَزُ**: adamın yeri; “Falan kimse kendi **مركزه**’ini bozdu” denir. Ve **الرِّكْزُ**: gizli sestir; ondan (olarak) Yüce Allah’ın sözü: ﴿أو تسمع لهم ركزا﴾. Ve **الرِّكَازُ** (kesre ile): câhiliye ehlinin gömüsüdür; sanki yere **ركز** edilmiştir. Ve **أرْكَزَ**: adam **الركاز** buldu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ركز الرمح يركزه، بالضم، ويركزه، بالكسر، ركزا: غرزه في الأرض منتصبا، وكذا غير الرمح، والموضع مركز، كركزه تركيزا، أنشد ثعلب:
  وأشطان الرماح مركزات                      وحوم النعم والحلق الحلول ركز العرق: اختلج، كارتكز، نقله الصاغاني. والمركز: وسط الدائرة. من المجاز: المركز: موضع الرجل ومحله. يقال: حل فلان بمركزه، المركز أيضا: حيث أمر الجند أن يلزموه وأن لا يبرحوه، يقال: أخل فلان بمركزه، وهو مجاز أيضا. في التنزيل:  أو تسمع لهم ركزا  قال الفراء: الركز: بالكسر: الصوت، وقيل هو الصوت ليس بالشديد، وقيل: هو صوت الإنسان تسمعه من بعيد، نحو ركز الصائد إذا ناجى كلابه، وأنشد:
  وقد توجس ركزا مقفـر نـدس                      بنبأة الصوت ما في سمعه كذب

  وفي حديث ابن عباس في قوله تعالى:  فرت من قسورة  قال: هو ركز الناس، قال: الركز: الصوت الخفي والحس، فجعل القسورة نفسها ركزا، لأن القسورة جماعة الرجال، وقيل: هو جماعة الرماة، فسماهم باسم صوتهم، وقد ذكر في موضعه. الركز أيضا: الرجل العالم العاقل الحليم السخي الكريم، قاله أبو عمرو، وليس في نصه ذكر العالم ولا ذكر الكريم. من المجاز: الركزة، بهاء: ثبات العقل ومسكته. قال الفراء: سمعت بعض بني أسد يقول: كلمت فلانا فما رأيت له ركزة، أي ليس بثابت العقل. الركزة أيضا واحدة الركاز، ككتاب، وهو ما ركزه الله تعالى في المعادن، أي أحدثه وأوجده، وهو التبر المخلوق في الأرض، وهذا الذي توقف فيه الإمام الشافعي رضي الله عنه، كما نقله عنه الأزهري، وجاء في الحديث عن عمرو بن شعيب أن عبدا وجد ركزة على عهد عمر رضي الله عنه، فأخذها منه عمر. ويقال الركزة: القطعة من جواهر الأرض المركوزة فيها، كالركيزة. وقال أحمد بن خالد: الركاز جمع، والواحدة ركيزة، كأنه ركز في الأرض ركزا. قال الشافعي رضي الله عنه: والذي لا أشك فيه أن الركاز دفين أهل الجاهلية، أي الكنز الجاهلي، وعليه جاء الحديث:  وفي الركاز الخمس  وهو رأي أهل الحجاز، قال الأزهري: وإنما كان فيه الخمس لكثرة نفعه وسهولة أخذه. قلت: وقد جاء في مسند أحمد بن حنبل في بعض طرق هذا الحديث:  وفي الركائز الخمس  ، وكأنها جمع ركيزة أو ركازة، ونقل أبو عبيد عن أهل العراق في الركاز: المعادن كلها، فما استخرج منها شيء فلمستخرجه أربعة أخماسه ولبيت المال الخمس. قالوا: وكذلك المال العادي يوجد مدفونا هو مثل المعدن سواء، قالوا: وإنما أصل الركاز المعدن، والمال العادي الذي قد ملكه الناس مشبه بالمعدن. قيل: الركاز: قطع عظام مثل الجلاميد من الفضة والذهب تخرج من الأرض أو من المعدن، وهو قول الليث، وهذا يعضد تفسير أهل العراق. وقال بعض أهل الحجاز: الركاز: هو المال المدفون خاصة مما كنزه بنو آدم قبل الإسلام، وأما المعادن فليست بركاز، وإنما فيها مثل ما في أموال المسلمين من الزكاة إذا بلغ ما أصاب مائتي درهم كان فيها خمسة دراهم وما زاد فبحساب ذلك، وكذلك الذهب إذا بلغ عشرين مثقالا كان فيه نصف مثقال. قلت: وهذا القول تحتمله اللغة، لأنه مركوز في الأرض، أي ثابت ومدفون، وقد ركزه ركزا، إذا دفنه. وأركز الرجل: وجد الركاز. عن ابن الأعرابي: الركاز: ما أخرج المعدن، وقد أركز المعدن: صار، ونص النوادر: وجد فيه ركاز، وقال غيره: أركز صاحب المعدن، إذا كثر ما يخرج منه له من فضة وغيرها. وقال الشافعي رضي الله عنه: يقال للرجل إذا أصاب في المعدن بدرة مجتمعة: قد أركز. من المجاز: ارتكز، إذا ثبت في محله. يقال: دخل فلان فارتكز في محله لا يبرح. من المجاز: ارتكز على القوس ارتكازا، إذا وضع سيتها على الأرض ثم اعتمد عليها، كما في الأساس. والركزة، بالفتح، كما هو مقتضى اصطلاحه، وهو خطأ وصوابه بالكسر كما ضبطه الصاغاني: النخلة. وفي بعض الأصول: الفسيلة تجتث وتقتلع من الجذع، وفي بعض الأصول: عن الجذع، كذا عن أبي حنيفة. وقال شمر: النخلة التي تنبت في جذع النخلة ثم تحول إلى مكان آخر هي الركزة. وقال بعضهم: هذا ركز حسن، وهذا ودي حسن، وهذا قلع حسن، ويقال ركز الودي والقلع. ومركوز: ع، قال الراعي:
  بأعلام مركوز فعنز فغـرب                      مغاني أم الوبر إذ هي ما هيا

  والركيزة في اصطلاح الرمليين هي العتبة الداخلة، زوج وثلاث أفراد، وهكذا صورته: وإنما سميت لأنها دليل الكنوز والدفائن والخزائن والمخبآت. ومما يستدرك عليه: ركز الحر السفا يركزه ركزا: أثبته في الأرض. قال الأخطل:
  فلما تلوى في جحافله السفا                      وأوجعه مركوزه والأسافل والمركوز: المدفون. والركيزة: المركز. وركز الله المعادن في الجبال: أثبتها. وهذا مركز الخيل وهو مجاز، وكذلك قولهم: عزه راكز، أي ثابت، وإنه مركوز في العقول. والمرتكز من يابس الحشيش أن ترى ساقا وقد تطاير عنها ورقها وأغصانها، قاله الليث.

##### Türkçe

**ركز** mızrağı, (fiilin muzâri‘si) ötre ile **يركزه** ve esre ile **يركزه**, **ركزا**: onu yere dik olarak sapladı; mızrak dışındakinde de böyledir. Yer: **مركز**; **كركزه تركيزا** (gibi). Sa‘leb inşad etti:
  Ve mızrakların ipleri **مركزات**                      ve deve sürülerinin dolaşması ve konaklayan halkalar

**ركز العرق**: seğirdi; **كارتكز** gibi; onu es-Sâgânî nakletti. **والمركز**: dairenin ortasıdır. Mecazdan: **المركز**: adamın yeri ve mahallidir. Denir: falan kendi **بمركزه**’sinde konakladı. **المركز** ayrıca: askere ona yapışmalarının ve ondan ayrılmamalarının emredildiği yerdir. Denir: falan kendi **بمركزه**’sini bozdu; o da mecazdır. Tenzîlde: **أو تسمع لهم ركزا**. el-Ferrâ dedi: **الركز** (esre ile): sestir; ve denildi ki o, şiddetli olmayan sestir; ve denildi ki o, uzaktan işittiğin insan sesidir; avcının, köpeklerine fısıldadığı zaman **ركز**’ı gibi. Ve inşad etti:
  Ve (o) ıssız, keskin sezgili birinin **ركزا**’sını duyumsadı                      sesin bir haberciğiyle; işitmesinde yalan yok

İbn Abbâs hadîsinde, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **فرت من قسورة**; dedi: o, insanların **ركز**’ıdır. Dedi: **الركز**: gizli ses ve histir; böylece **القسورة**’nın kendisini **ركزا** kıldı; çünkü **القسورة** erkekler topluluğudur. Ve denildi ki: o, okçular topluluğudur; böylece onları seslerinin adıyla adlandırdı; ve kendi yerinde zikredilmiştir. **الركز** ayrıca: âlim, akıllı, halîm, cömert, kerîm adamdır; bunu Ebû ‘Amr söyledi; fakat onun nassında ne âlimin zikri vardır ne de kerîmin zikri. Mecazdan: **الركزة** (هاء ile): aklın sebatı ve onu tutmasıdır. el-Ferrâ dedi: Esed oğullarından bazısını işittim, derdi ki: falanla konuştum da onda bir **ركزة** görmedim; yani aklı sabit değildir. **الركزة** ayrıca **الركاز**’ın bir tanesidir; **ككتاب** (gibi); o, Allah Teâlâ’nın madenlerde **ركزه** ettiği şeydir; yani onu meydana getirdi ve var etti; o, yerde yaratılmış külçedir. Bu, İmam eş-Şâfi‘î’nin رضي الله عنه duraksadığı şeydir; el-Ezherî ondan naklettiği üzere. Ve ‘Amr b. Şu‘ayb’dan hadîste geldi ki bir köle, ‘Umer رضي الله عنه zamanında bir **ركزة** buldu; ‘Umer onu ondan aldı. Ve denir: **الركزة**: içinde **المركوزة** olan yerin cevherlerinden bir parçadır; **كالركيزة** gibi. Ahmed b. Hâlid dedi: **الركاز** bir cem‘dir; tekili **ركيزة**’dir; sanki onu yere **ركز** ile **ركزا** etmiştir. eş-Şâfi‘î رضي الله عنه dedi: Şüphesiz olmadığım şey: **الركاز** câhiliye ehlinin gömüsüdür; yani câhiliye hazinesi; hadîs bunun üzerine geldi: **وفي الركاز الخمس**. Bu, Hicaz ehlinin görüşüdür. el-Ezherî dedi: Onda humus olmasının sebebi, faydasının çokluğu ve alınmasının kolaylığıdır. Dedim: Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde bu hadîsin bazı tariklerinde geldi: **وفي الركائز الخمس**; sanki o, **ركيزة** yahut **ركازة**’nin cem‘idir. Ebû ‘Ubeyd, Irak ehli adına **الركاز** hakkında nakletti: madenlerin hepsi; ondan bir şey çıkarılırsa, çıkarana onun beşte dördü, Beytülmâl’e beşte biri. Dediler: ve yine gömülü olarak bulunan eski mal da maden gibidir, aynıdır. Dediler: **الركاز**’ın aslı madendir; insanların mülk edindiği eski mal, madene benzetilmiştir. Denildi: **الركاز**: gümüş ve altından, yerden yahut madenden çıkan, kaya parçaları gibi kemik parçalarıdır; bu, el-Leys’in sözüdür; bu, Irak ehlinin tefsirini destekler. Hicaz ehlinden bazıları dedi: **الركاز**: ancak İslâm’dan önce Âdemoğullarının biriktirdiği gömülü maldır; madenlere gelince, onlar **بركاز** değildir; onda ancak Müslümanların mallarındaki zekât gibisi vardır: ele geçen iki yüz dirheme ulaşırsa onda beş dirhem vardır; fazlası da bunun hesabıncadır; altın da yirmi miskale ulaşırsa onda yarım miskal vardır. Dedim: Bu söz, dili taşır; çünkü o, yerde **مركوز**dur; yani sabit ve gömülüdür; onu gömdüğü zaman **ركزه ركزا** etmiştir. Ve **أركز** adam: **الركاز** buldu. İbnü’l-A‘râbî’den: **الركاز**: madenin çıkardığı şeydir; ve **أركز المعدن**: oldu. **ونص النوادر**: onda **ركاز** buldu. Başkası dedi: maden sahibine **أركز** denir; ondan kendisine gümüş ve başkası olarak çıkan şey çoğalınca. eş-Şâfi‘î رضي الله عنه dedi: Madende toplanmış bir kese ele geçirince adama denir: **قد أركز**. Mecazdan: **ارتكز**: yerinde sabit oldu. Denir: falan girdi de yerinde **فارتكز** etti, ayrılmaz. Mecazdan: **ارتكز على القوس ارتكازا**: yayının **سيتها**’sını yere koydu, sonra ona dayandı; **كما في الأساس**. Ve **الركزة** (fetha ile), onun ıstılahının gerektirdiği üzere; o hatadır; doğrusu esre iledir, es-Sâgânî’nin ضبط ettiği gibi: hurma ağacıdır. Bazı asıllarda: **الفسيلة** gövdeden sökülür ve koparılır; bazı asıllarda: gövdeden; Ebû Hanîfe’den böyle. Şemmer dedi: hurma ağacının gövdesinde biten, sonra başka bir yere nakledilen hurma ağacı **الركزة**’dir. Bazıları dedi: bu güzel bir **ركز**’dır; bu güzel bir **ودي**’dir; bu güzel bir **قلع**’dır; ve denir: **ركز الودي والقلع**. Ve **مركوز**: (çoğul) **ع**. er-Râ‘î dedi:
  **مركوز** alametlerle; sonra ‘Anz; sonra Garb                      Ümmü’l-Veber’in meskenleri; o, olduğu hâl üzere iken

Ve **الركيزة** kumcuların ıstılahında içeri giren eşiktir; çift ve üç tek (parça); ve sureti böyledir: ve ancak ona, hazinelerin, gömülerin, depoların ve saklıların delili olduğu için bu ad verilmiştir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ركز الحر السفا يركزه ركزا**: onu yere sabitledi. el-Ahtal dedi:
  Sefâ, onun ordularında kıvrılıp dönünce                      onun **مركوزه**’su ve aşağılar onu acıttı

Ve **المركوز**: gömülü olandır. Ve **الركيزة**: **المركز**’dir. Ve Allah, madenleri dağlarda **ركز** etti: onları sabitledi. Ve bu, atların **مركز**’idir; o mecazdır. Yine onların sözü: onun izzeti **راكز**’dir; yani sabittir; ve o, akıllarda **مركوز**dur. Ve **المرتكز** kuru ottan: bir sap görmendir; yaprakları ve dalları ondan uçuşup gitmiştir; bunu el-Leys söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَكَزَ
1 رَكَزَ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. رَكُزَ (S, Msb, K) and رَكِزَ , (K,) inf. n. رَكْزٌ, (S, A, Msb,) He stuck, or fixed, a spear, (S, A, Msb, K,) and a stick, (A,) or some other thing, (TA,) into the ground, (S, A, Msb, K,) upright; (TA;) as also ↓ ركّز, (K,) inf. n. تَرْكِيزٌ. (TA.) You say also, رَكَزَ الحَرُّ السَّفَى, aor. رَكُزَ , inf. n. رَكْزٌ, The heat made the thornbushes fast in the ground [by hardening the soil]. (TA.) And رَكَزَ اللّٰهُ المعَادِنَ فِى الجِبَالِ God fixed the metals, or minerals, in the mountains: (A, TA:) or caused them to exist therein. (K, * TA.) And رَكَزَ المَالَ, inf. n. as above, He buried the property. (TA.)

2 رَكَّزَ see the preceding paragraph.

اركز
4 اركز ذ He (a man) found what is termed رِكَاز: (S, A, * K:) or his mine yielded him abundance of silver &c.: (TA:) or he found a [quantity of gold or silver equal to a sum of money such as is termed] بَدْرَة, collected together, in the mine. (Es-Shلfi'ee, TA.) ― -b2- It (a mine) had in it what is termed رِكَاز: (K:) or what is so termed was found in it. (IAar, TA.)

ارتكز
8 ارتكز ذ It (a spear) became stuck, or fixed, in the ground. (Msb.) ― -b2- (tropical:) He became fixed (K, * TA) in his place of abode. (TA.) You say, دَخَلَ فُلَانٌ فَارْتَكَزَ فِى مَحَلِّهِ لَا يَبْرَحُ (tropical:) [Such a one entered, and remained fixed in his place of abode, not quitting it]. (A, TA.) ― -b3- ارتكز عَلَى القَوْسِ (tropical:) He put the extremity of the bow upon the ground and leaned upon it. (S, A, * TA.) And ارتكز على رُمْحِهِ (assumed tropical:) He bore (تَحَامَلَ) upon the head of his spear, leaning upon it, in order that he might die. (Mgh, from a trad.)

رِكْزٌ
رِكْزٌ ذ A sound: (Fr, TA:) or a low sound; (S, A, K;) i. q. حِسٌّ: (K:) or a sound that is not vehement: or the sound, or voice, of a man, which one hears from afar; such as that of the hunter talking to his dogs. (TA.) So in the Kur [xix. last verse], أَوْتَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا [Or dost thou hear a sound of them? &c.]. (S, TA.) [See فَهَرَ.] ― -b2- [Golius assigns to it also the signification of Beauty (pulchritudo); app. from his having found, in a copy of the K, وَالحُسْنُ in the place of والحِسُّ.] -A2- Also An intelligent, forbearing, liberal or munificent, man: (AA:) or a learned, intelligent, liberal or munificent, generous, man. (K.)

رِكْزَةٌ
رِكْزَةٌ ذ : see رَِكَازٌ. ― -b2- (tropical:) Firmness of understanding; (Fr, K;) strength thereof. (A, TA.) Fr says, I heard one of the Benoo-Asad say, كَلَّمْتُ فُلَانًا فَمَا رَأَيْتُ لَهُ رِكْزَةً(tropical:) I spoke to such a one, and I found him not to have firmness of understanding. (TA.)

رِكَازٌ
رِكَازٌ ذ Metal, or other mineral; (A, Mgh, TA;) what God has caused to exist (رَكَزَهُ, i. e. أَحْدَثَهُ,) in the mines; (K;) meaning تِبْر that is created in the earth; (TA;) as also ↓ رَكِيزَةٌ: (K:) the former is pl. of ↓ رِكْزَةٌ: (K:) or it is pl. of ↓ رَكِيزَةٌ: (Ahmad Ibn-Khلlid, TA:) and pieces (K, TA) of large size, like [stones such as are called] جَلَامِيد, (TA,) of silver and of gold, (K, TA,) that are extracted from the earth, (TA,) or from the mine: (K, TA:) accord. to the people of El- 'Irلk, any metals or other minerals: (TA:) or [so in the A and Mgh, and accord. to the TA, but in the K “ and, ”] buried treasure (S, A, Mgh, Msb, K) of the people of the Time of Ignorance: (S, Msb, K:) the first of the significations given above is the primary one: and ancient wealth [buried in the earth] is likened to metals or minerals: or, accord. to certain of the people of El- Hijلz, it signifies specially property buried by men before the period of El-Islلm; and not metals or other minerals. (TA.) It is said in a trad., that the fifth part of what is termed رِكَازٌ is for the government-treasury: (S, * TA:) or, accord. to another relation, of what is termed ↓ رَكِيزٌ: as though it [the latter] were pl. [or rather coll. gen. n.] of ↓ رَكِيزَةٌ, or [the former] of ↓ رِكَازَةٌ. (TA.)

رَكِيزٌ
رَكِيزٌ ذ : see رِكَازٌ, last sentence.

رِكَازَةٌ
رِكَازَةٌ ذ : see رِكَازٌ, last sentence.

رَكِيزَةٌ
رَكِيزَةٌ ذ : see رِكَازٌ, in three places: -A2- see also مَرْكَزٌ.

رَاكِزٌ
رَاكِزٌ ذ A thing that is firm, or fixed. (Mgh.) [Hence,] one says, عِزُّهُمْ رَاكِزٌ (tropical:) Their might, or glory, is firmly established. (A, TA.)

مَرْكَزٌ
مَرْكَزٌ ذ A place where a spear or other thing is stuck, or fixed, into the ground, upright: (TA:) a place of firmness, or fixedness. (Msb.) ― -b2- (tropical:) The place of a man; his place of alighting or abiding. (S, K.) ― -b3- (tropical:) The station of an army, or of a body of troops or soldiers, to which its occupants are commanded to keep. (K, TA.) You say, هٰذَا مَرْكَزُ الخَيْلِ (tropical:) [This is the fixed station of the cavalry]. (A.) Pl. مَرَاكِزُ. (A.) ― -b4- The centre of a circle. (S, K.) ― -b5- ↓ رَكِيزَةٌ signifies the same as مَرْكَزٌ [but in what sense I do not find pointed out]. (TA.)

اـِنَّهُ مَرْكُوزٌ فِى العُقُولِ
اـِنَّهُ مَرْكُوزٌ فِى العُقُولِ ذ (tropical:) [Verily it is firmly fixed in the minds, or understandings]. (A, TA.)

##### Türkçe

رَكَزَ
1 **رَكَزَ** ذ , (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **رَكُزَ** (S, Msb, K) ve **رَكِزَ** , (K,) mastarı **رَكْزٌ**, (S, A, Msb,) O, bir mızrağı, (S, A, Msb, K,) ve bir değneği, (A,) yahut başka bir şeyi, (TA,) yere, (S, A, Msb, K,) dik olarak sapladı yahut sabitledi; (TA;) bunun gibi ↓ **ركّز**, (K,) mastarı **تَرْكِيزٌ**. (TA.) Yine şöyle dersin: **رَكَزَ الحَرُّ السَّفَى**, muzâri‘ı **رَكُزَ** , mastarı **رَكْزٌ**, Sıcaklık, dikenli çalıları yere sağlamca yerleştirdi [toprağı sertleştirmek suretiyle]. (TA.) Ve **رَكَزَ اللّٰهُ المعَادِنَ فِى الجِبَالِ** Allah metalleri yahut madenleri dağlarda sabitledi: (A, TA:) yahut onları orada var etti. (K, * TA.) Ve **رَكَزَ المَالَ**, mastarı yukarıdaki gibi, O, malı gömdü. (TA.)

2 **رَكَّزَ**: önceki paragrafa bak.

اركز
4 **ارْكز** ذ O (bir adam) **رِكَاز** diye adlandırılan şeyi buldu: (S, A, * K:) yahut onun madeni ona gümüş vb. bolluk verdi: (TA:) yahut o, madende bir araya toplanmış olarak **بَدْرَة** diye adlandırılan [para miktarına eşit altın yahut gümüş miktarı] buldu. (Es-Shلfi'ee, TA.) ― -b2- O (bir maden) içinde **رِكَاز** diye adlandırılan şey vardı: (K:) yahut onda böyle adlandırılan şey bulundu. (IAar, TA.)

ارتكز
8 **ارتكز** ذ O (bir mızrak) yere saplanmış yahut sabitlenmiş oldu. (Msb.) ― -b2- (mecaz:) O, (K, * TA) ikamet ettiği yerinde sabit oldu. (TA.) Şöyle dersin: **دَخَلَ فُلَانٌ فَارْتَكَزَ فِى مَحَلِّهِ لَا يَبْرَحُ** (mecaz:) [Falanca girdi de ikamet ettiği yerinde sabit kaldı, ondan ayrılmıyor]. (A, TA.) ― -b3- **ارتكز عَلَى القَوْسِ** (mecaz:) O, yayın ucunu yere koydu ve ona dayanıp yaslandı. (S, A, * TA.) Ve **ارتكز على رُمْحِهِ** (farazî mecaz:) O, ölmesi için, ona dayanarak, mızrağının başına (تَحَامَلَ) yüklendi. (Mgh, bir rivayetten.)

رِكْزٌ
**رِكْزٌ** ذ Bir ses: (Fr, TA:) yahut alçak bir ses; (S, A, K;) **حِسٌّ** ile aynı: (K:) yahut şiddetli olmayan bir ses: yahut uzaktan işitilen bir adamın sesi yahut sesi; avcının köpeklerine konuşması gibi. (TA.) Kur’ân’da [xix. son âyet], **أَوْتَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا** [Yahut onlardan bir ses mi işitiyorsun? vb.]. (S, TA.) [Bk. **فَهَرَ**.] ― -b2- [Golius ona ayrıca Güzellik (pulchritudo) anlamını da verir; görünüşe göre K’nın bir nüshasında **والحُسْنُ**’ü **والحِسُّ**’ün yerinde bulmuş olmasındandır.] -A2- Yine: akıllı, halîm, cömert yahut çok ihsan eden bir adam: (AA:) yahut âlim, akıllı, cömert yahut çok ihsan eden, eli açık bir adam. (K.)

رِكْزَةٌ
**رِكْزَةٌ** ذ : **رَِكَازٌ**’a bak. ― -b2- (mecaz:) Anlayışın sağlamlığı; (Fr, K;) onun kuvveti. (A, TA.) Fr der ki: Ben Benû-Esed’den birinin şöyle dediğini işittim: **كَلَّمْتُ فُلَانًا فَمَا رَأَيْتُ لَهُ رِكْزَةً** (mecaz:) Ben falanca ile konuştum da onda anlayış sağlamlığı görmedim. (TA.)

رِكَازٌ
**رِكَازٌ** ذ Metal yahut başka bir maden; (A, Mgh, TA;) Allah’ın madenlerde var ettiği (**رَكَزَهُ**, yani **أَحْدَثَهُ**,); (K;) yer içinde yaratılmış **تِبْر** anlamında; (TA;) bunun gibi ↓ **رَكِيزَةٌ**: (K:) birincisi ↓ **رِكْزَةٌ**’nin çoğuludur: (K:) yahut o, ↓ **رَكِيزَةٌ**’nin çoğuludur: (Ahmad Ibn-Khلlid, TA:) ve yerden, (TA,) yahut madenden: (K, TA:) çıkarılan, (TA,) gümüşten ve altından, (K, TA,) [**جَلَامِيد** diye adlandırılan taşlar] gibi, (TA,) büyük boy parçalar (K, TA): Irak halkına göre, her türlü metal yahut başka madenler: (TA:) yahut [A ve Mgh’de böyle, TA’ya göre de böyle; fakat K’da “ve”] Câhiliye devri halkının gömülü hazinesi (S, A, Mgh, Msb, K): (S, Msb, K:) yukarıda verilen anlamların ilki asıl olandır: ve eski servet [yere gömülü] metallere yahut madenlere benzetilir: yahut Hicaz halkından bazısına göre, özellikle İslâm’dan önce insanlar tarafından gömülen malı ifade eder; metalleri yahut başka madenleri değil. (TA.) Bir rivayette, **رِكَازٌ** diye adlandırılan şeyin beşte birinin beytülmâl için olduğu söylenmiştir: (S, * TA:) yahut başka bir rivayete göre, **رَكِيزٌ** diye adlandırılanın; sanki o [ikincisi] ↓ **رَكِيزَةٌ**’nin çoğulu [daha doğrusu cins ismi] imiş, yahut [birincisi] ↓ **رِكَازَةٌ**’nin. (TA.)

رَكِيزٌ
**رَكِيزٌ** ذ : **رِكَازٌ**’a bak, son cümle.

رِكَازَةٌ
**رِكَازَةٌ** ذ : **رِكَازٌ**’a bak, son cümle.

رَكِيزَةٌ
**رَكِيزَةٌ** ذ : **رِكَازٌ**’a bak, üç yerde: -A2- ayrıca **مَرْكَزٌ**’e de bak.

رَاكِزٌ
**رَاكِزٌ** ذ Sağlam yahut sabit olan bir şey. (Mgh.) [Bundan dolayı,] şöyle denir: **عِزُّهُمْ رَاكِزٌ** (mecaz:) Onların kudreti yahut şanı sağlamca yerleşmiştir. (A, TA.)

مَرْكَزٌ
**مَرْكَزٌ** ذ Bir mızrağın yahut başka bir şeyin yere dik olarak saplandığı yahut sabitlendiği yer: (TA:) sağlamlık yahut sabitlik yeri. (Msb.) ― -b2- (mecaz:) Bir adamın yeri; konaklama yahut ikamet yeri. (S, K.) ― -b3- (mecaz:) Bir ordunun yahut bir birlik yahut asker topluluğunun, içinde bulunanlarına ona bağlı kalmaları emredilen mevkii. (K, TA.) Şöyle dersin: **هٰذَا مَرْكَزُ الخَيْلِ** (mecaz:) [Burası süvarinin sabit mevkiidir]. (A.) Çoğulu **مَرَاكِزُ**. (A.) ― -b4- Bir dairenin merkezi. (S, K.) ― -b5- ↓ **رَكِيزَةٌ**, **مَرْكَزٌ** ile aynı anlama gelir [fakat hangi anlamda olduğunu belirtilmiş bulmuyorum]. (TA.)

**اـِنَّهُ مَرْكُوزٌ فِى العُقُولِ**
**اـِنَّهُ مَرْكُوزٌ فِى العُقُولِ** ذ (mecaz:) [Şüphesiz o, zihinlerde yahut anlayışlarda sağlamca sabitlenmiştir]. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَكَزَ
رَكَزَ I ,  U ( n. ac. رَكْز 1 ),
a.  Fixed, made fast;   planted, stuck upright ( spear ).

b.  Beat, throbbed ( pulse ).

c.  Was quiet, at rest; was calm, grave, staid.

رَكَّزَ
رَكَّزَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Calmed, quieted, tranquillized.

أَرْكَزَ
أَرْكَزَ IV ,
a.  Yielded gold, silver; was rich ( mine ).

b.  Found treasure, gold, ore &c.

اِرْتَكَزَ
اِرْتَكَزَ VIII ,
a.  Was fixed, fastened; was firm, steady.

b.  [ 'Ala ], Leant, bore upon.

c.  see I (b) .

رَكْز
رَكْز 1 ,
a.  Calm, tranquillity; rest.

b.  Gravity, staidness.

رِكْز
رِكْز 2 ,
a.  Low, faint sound; slight noise.

رِكْزَة
رِكْزَة 2t ,
a.  Firmness, decision.

مَرْكَز
مَرْكَز 17 , ( pl. مَرَاْكِزُ 44 ),
a.  Position, station.

b.  Camp, encampment, bivouac.

c.  Residence; seat.

d.  Centre, middle.

رِكَاْز
رِكَاْز 23 , ( pl. رِكْزَاْن 34 ),
a.  Vein ( of gold, silver ).

b.  Buried treasure; hoard.

رَكِيْزَة
رَكِيْزَة 25t , ( pl. رَكَاْئِزُ 46 ),
a.  see 23 (a) .

b.  Pillar, column; post.

##### Türkçe

**رَكَزَ**
**رَكَزَ** I, U (n. ac. **رَكْز** 1),
a. Sabitledi, sağlamlaştırdı; dikti, dik olarak sapladı (mızrak).

b. Attı, çarptı (nabız).

c. Sakin oldu, sükûnet üzere oldu; dingin, vakur, ağırbaşlı oldu.

**رَكَّزَ**
**رَكَّزَ** II,
a. I (a)’ya bak.

b. Sakinleştirdi, yatıştırdı, teskin etti.

**أَرْكَزَ**
**أَرْكَزَ** IV,
a. Altın, gümüş verdi; zengin oldu (maden).

b. Define, altın, maden cevheri vb. buldu.

**اِرْتَكَزَ**
**اِرْتَكَزَ** VIII,
a. Sabit oldu, bağlandı; sağlam, metin oldu.

b. [ ‘Ala ], Dayandı, üzerine yük bindi.

c. I (b)’ye bak.

**رَكْز**
**رَكْز** 1,
a. Sükûnet, dinginlik; istirahat.

b. Vakar, ağırbaşlılık.

**رِكْز**
**رِكْز** 2,
a. Alçak, hafif ses; azıcık gürültü.

**رِكْزَة**
**رِكْزَة** 2t,
a. Sağlamlık, kararlılık.

**مَرْكَز**
**مَرْكَز** 17, (pl. **مَرَاْكِزُ** 44),
a. Mevki, durak.

b. Ordugâh, konaklama yeri, bivak.

c. İkametgâh; makam.

d. Merkez, orta.

**رِكَاْز**
**رِكَاْز** 23, (pl. **رِكْزَاْن** 34),
a. Damar (altın, gümüşün).

b. Gömülü define; biriktirilmiş hazine.

**رَكِيْزَة**
**رَكِيْزَة** 25t, (pl. **رَكَاْئِزُ** 46),
a. 23 (a)’ya bak.

b. Sütun, kolon; direk.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ركز
رَكَزَ - يَرْكُزُ (رَكَزَ - يَرْكِزُ) - رِكْز
رَكَزَ - يَرْكُزُ (رَكَزَ - يَرْكِزُ) + كائن + شيئاً + في شيء: يغرزه: يشك أو يدق شيئاً بقوة فيجعله يدخل في شيء كالأرض مثلاً فيندفن فيها كله أو جزء منه: يغرزه لا ستعماله كحامل أو متكأ أو " مرتكز" لشيء، أو بمجرد الدفن لإخفائه
رِكْز- الركز: على وزن " فـِعل: اسم فعل " رَكَزَ - يَرْكِزُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " رَكَزَ - يَرْكِزُ ": الشيء الذي رُكِز: وهو كذلك اسم آلة: آلة إدخال الأشياء في الأرض جزئياً: المطرقة أو الإزميل أو المثقب أو الحفارة أو ما شابه
﴿هل تحس منهم من أحد أو تسمع لهم ركزا﴾: يسمع لهم " عملية الارتكاز ": يسمع لهم صوت وقع ارتكاز أقدام الماشي منهم على الأرض أو يسمع صوت آلة غرز أشياءهم بالأرض
رَكَّزَ - يُرَكِّز + شيئاُ ( إلى مكان أو في مكان أو على مكان): يسند شيئاً إلى مكان مناسب من حفرة أو موطئ أو قاعدة ويجعل جسم الشيء أو وزنه يثبت عليها بشكل مؤقت وغير دائم
واللفظ ينتمي إلى  مجموعة ألفاظ " إدخال شيء في شيء آخر بالوخز والغرز والشك"، وهي:
طَعَنَ - يَطْعَنُ (طَعَنَ - يَطْعُنُ)، قَحَمَ - يَقْحَمُ، رَكَزَ - يَرْكُزُ (رَكَزَ - يَرْكِزُ)، رَمَحَ - يَرْمَحُ، شَاكَ - يَشوْكُ، زَجَّ - يَزُجُّ
ركزا
 	﴿وكم أهلكنا قبلهم من قرن هل تحس منهم من أحد أو تسمع لهم ركزا(98)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [ركز] ر ك ز: رَكَزَ الرمح غرزه في الأرض وبابه نصر و مَرْكَزُ الدائرة وسطها و مركَزُ الرجل موضعه يقال أخل فلان بمركزه و الرِّكْزُ الصوت الخفي ومنه قوله تعالى ﴿أو تسمع لهم ركزا﴾ و الرِّكَازُ بالكسر دفين أهل الجاهلية كأنه ركز في الأرض و أرْكَزَ الرجل وجد الركاز
معجم الفرائد القرآنية:
ر ك ز
"رِكْزاً " في قوله تعالى " وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً " (98) مريم .
الرِّكزُ : الصوت الخفي .
الراغب
ركز
- الركز: الصوت الخفي، قال تعالى: }هل تحس منهم من أحد أو تسمع لهم ركزا{ [مريم/98]، وركزت كذا، أي: دفنته دفنا خفيا، ومنه: الركاز للمال المدفون؛ إما بفعل آدمي كالكنز؛ وإما بفعل إلهي كالمعدن، ويتناول الركاز الأمرين، وفسر قوله صلى الله عليه وسلم: (وفي الركاز الخمس) (الحديث عن أبي هريرة أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (جرح العجماء جبار، والبئر جبار، والمعدن جبار، وفي الركاز الخمس) أخرجه مالك في الموطأ (شرح الزرقاني 2/101) ؛ والبخاري في الزكاة باب الركاز 3/364 ؛ ومسلم في الحدود برقم (1710) ؛ وانظر: شرح السنة 6/57)، بالأمرين جميعا، ويقال ركز رمحه، ومركز الجند: محطهم الذي فيه ركزوا الرماح.
ملخص اللسان
1.    الرَّكْزُ: غَرْزُكَ شيئاً منتصباً كالرمح ونحوه تَرْكُزُه رَكْزاً  في مَرْكَزِه، وقد رَكَزَه يَرْكُزُه ويَرْكِزُه رَكْزاً ورَكَّزَه:  غَرَزَه في الأَرض؛
2.     والمَراكِزُ: منابت الأَسنان.
3.     ومَرْكَزُ الجُنْدِ: الموضع الذي أُمروا  أَن يلزموه وأُمروا أَن لا يَبرَحُوه.
4.     ومَرْكَزُ الرجل: موضعُه. يقال:  أَخَلَّ فلانٌ بِمَرْكَزِه.
5.     وارْتَكَزْتُ على القوس إِذا وضعت سِيَتَها بالأَرض ثم اعتمدت عليها.
6.     ومَرْكَزُ الدائرة: وَسَطُها.
7.     والمُرْتَكِزُ الساقِ من يلبس النبات: الذي طار عنه الورق.
8. وما رأَيت له رِكْزَةَ عَقْلٍ أي ثَباتَ عقل
9. يقال: رَكَزَهُ يَرْكُزُهُ رَكْزاً إِذا  دفنه
10.                        والرِّكازُ: قِطَعُ ذهب وفضة تخرج من الأَرض أَو المعدن.
11.                        وفي الرَّكائزِ الخُمْسُ، كأَنها جمع رَكِيزَة أَو رِكازَةٍ.  والرَّكِيزة والرِّكْزَةُ: القطعةُ من جواهر الأَرض المركوزةُ فيها.
12.                        والرِّكْزُ: الجل العاقل الحليم السخي.
13.                       والرِّكْزَة: النخلة التي تُقْتلَعُ  عن الجِذْعِ؛
14.                        والرِّكْزُ: الصوتُ الخفيُّ، وقيل: هو الصوت ليس بالشديد. قال وفي التنزيل  العزيز: أَو تَسْمَعُ لهم رِكْزاً؛ قال الفراء: الرِّكْزُ الصوت،
لسان العرب
● - ركز: الرَّكْزُ: غَرْزُكَ شيئاً منتصباً كالرمح ونحوه تَرْكُزُه رَكْزاً  في مَرْكَزِه، وقد رَكَزَه يَرْكُزُه ويَرْكِزُه رَكْزاً ورَكَّزَه:  غَرَزَه في الأَرض؛ أَنشد ثعلب:  وأَشْطانُ الرِّماحِ مُرَكَّزاتٌ،  وحَوْمُ النَّعْمِ والحَلَقُ الحُلُولُ  والمَراكِزُ: منابت الأَسنان. ومَرْكَزُ الجُنْدِ: الموضع الذي أُمروا  أَن يلزموه وأُمروا أَن لا يَبرَحُوه. ومَرْكَزُ الرجل: موضعُه. يقال:  أَخَلَّ فلانٌ بِمَرْكَزِه.  وارْتَكَزْتُ على القوس إِذا وضعت سِيَتَها بالأَرض ثم اعتمدت عليها.  ومَرْكَزُ الدائرة: وَسَطُها.  والمُرْتَكِزُ الساقِ من يلبس النبات: الذي طار عنه الورق.  والمُرْتَكِزُ من يابس الحشيش: أَن ترى ساقاً وقد تطاير عنها ورقها  وأَغصانها.ورَكَزَ الحَرُّ السَّفا يَرْكُزه رَكْزاً: أَثبته في الأَرض؛ قال  الأَخطل:  فلما تَلَوَّى في جَحافِلِه السَّفا،  وأَوْجَعَه مَرْكُوزُه وذَوابِلُهْ  وما رأَيت له رِكْزَةَ عَقْلٍ أي ثَباتَ عقل. قال الفراء: سمعت بعض بني  أَسد يقول: كلمت فلاناً فما رأَيت له رِكْزَةً؛ يريد ليس بثابت العقل.  والرِّكْزُ: الصوتُ الخفيُّ، وقيل: هو الصوت ليس بالشديد. قال وفي التنزيل  العزيز: أَو تَسْمَعُ لهم رِكْزاً؛ قال الفراء: الرِّكْزُ الصوت،  والرِّكْز: صوت الإِنسان تسمعه من بعيد نحو ركز الصائد إِذا ناجَى كلابَهُ؛  وأَنشد:  وقد تَوَجَّسَ رِكْزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ،  بنَبْأَةِ الصَّوْتِ، ما في سَمْعِه كَذِب  وفي حديث ابن عباس في قوله تعالى: فَرَّتْ من قَسْوَرَةٍ، قال: هو رِكْز  الناس، قال: الرِّكْزُ الحِسُّ والصوت الخفي فجعل القَسْوَرَةَ نفسها  رِكْزاً لأَن القسورة جماعة الرجال، وقيل: هو جماعة الرُّماة فسماهم باسم  صوتهم، وأصلها من القَسْرِ، وهو القَهْرُ والغلبة، ومنه قيل للأَسد  قَسْوَرَةٌ.  والرِّكازُ: قِطَعُ ذهب وفضة تخرج من الأَرض أَو المعدن. وفي الحديث:  وفي الرِّكازِ الخُمْسُ. وأَرْكَزَ المَعْدِنُ: وُجِدَ فيه الرِّكاز؛ عن  ابن الأَعرابي. وأَرْكَزَ الرجلُ إِذا وَجد رِكازاً. قال أَبو عبيد: اختلف  أَهل الحجاز والعراق، فقال أَهل العراق: في الرِّكاز المعادنُ كلُّها فما  استخرج منها من شيء فلمستخرجه أَربعة أَخماسه ولبيت المال الخمس، قالوا:  وكذلك المالُ العادِيُّ يوجد مدفوناً هو مثل المعدن سواء، قالوا: وإِنما  أَصل الركاز المعدنُ والمالُ العادِيُّ الذي قد ملكه الناس مُشَبَّه  بالمعدن، وقال أَهل الحجاز: إِنما الركاز كنوز الجاهلية، وقيل: هو المال  المدفون خاصة مما كنزه بنو آدم قبل الإِسلام، فأَما المعادن فليست بركاز  وإِنما فيها مثل ما في أَموال المسلمين من الركاز، إِذا بلغ ما أَصاب مائتي  درهم كان فيها خمسة دراهم وما زاد فبحساب ذلك، وكذلك الذهب إِذا بلغ  عشرين مثقالاً كان فيه نصف مثقال، وهذان القولان تحتملهما اللغة لأَن كلاًّ  منهما مركوز في الأَرض أَي ثابت. يقال: رَكَزَهُ يَرْكُزُهُ رَكْزاً إِذا  دفنه، والحديث إِنما جاءَ على رأْي أَهل الحجاز، وهو الكنز الجاهلي،  وإِنما كان فيه الخمس لكثرة نفعه وسهولة أَخذه. وروى الأَزهري عن الشافعي  أَنه قال: الذي لا أَشك فيه أَن الرِّكاز دَفِينُ الجاهلية، والذي أَنا  واقف فيه الركاز في المعدن والتِّبْر المخلوق في الأَرض. وروي عن عمرو بن  شعيب أَن عبداً وجد رِكْزَةً على عهد عمر، رضي الله عنه، فأَخذها منه عمر؛  قال ابن الأَعرابي: الرِّكازُ ما أخرج المعدنُ وقد أَرْكَزَ المعدنُ  وأَنالَ،وقال غيره: أَرْكَزَصاحِبُ المعدن إِذا كثر ما يخرج منه له من فضة  وغيرها. والرِّكازُ: الاسم، وهي القِطَع العِظام مثل الجلاميد من الذهب  والفضة تخرج من المعادن، وهذا يُعَضِّدُ تفسير أَهل العراق. قال: وقال  الشافعي يقال للرجل إِذا أَصاب في المعدن البَدْرَةَ المجتمعة: قد أَرْكَزَ.  وقال أَحمد بن خالد: الرِّكازُ جمع، والواحدة رِكْزَةٌ، كأَنه رُكِزَ في  الأَرض رَكْزاً، وقد جاءَ في مسند أَحمد بن حنبل في بعض طرق هذا الحديث:  وفي الرَّكائزِ الخُمْسُ، كأَنها جمع رَكِيزَة أَو رِكازَةٍ.  والرَّكِيزة والرِّكْزَةُ: القطعةُ من جواهر الأَرض المركوزةُ فيها.  والرِّكْزُ: الجل العاقل الحليم السخي. والرِّكْزَة: النخلة التي تُقْتلَعُ  عن الجِذْعِ؛ عن أَبي حنيفة. قال شمر: والنخلة التي تنبت في جذع النخلة  ثم تحوَّل إِلى مكان آخر هي الرِّكْزَة. وقال بعضهم: هذا رِكْزٌ حَسَنٌ  وهذا وَدِيٌّ حَسَنٌ وهذا قَلْعٌ حسن. ويقال: رِكْزُ الوَدِيِّ والقَلْعِ.  ومَرْكُوزٌ: اسم موضع؛ قال الراعي:  بأَعْلامِ مَرْكُوزٍ فَعَنْزٍ فَغُرَّبٍ،  مَغانِيُّ أُمّ الوَرْدِ، إِذْ هي ما هيا
مقاييس اللغة:
(ركز)  الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت.
فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت.
القاموس المحيط:
رَكَزَ الرُّمْحَ يَرْكِزُهُ ويَرْكُزُهُ غَرَزَهُ في الأرضِ. كَرَكَّزَهُ، العِرْقُ اخْتَلَجَ. كارْتَكَزَ. والمَرْكَزُ وسَطُ الدَّائرَةِ، ومَوْضِعُ الرَّجُلِ، ومَحَلُّهُ، وحيث أُمِرَ الجُنْدُ أن يَلْزَمُوهُ. الرِّكْزُ، بالكسر الصَّوْتُ الخَفِيُّ، والحِسُّ، والرَّجُلُ العالِمُ العاقِلُ السَّخِيُّ، الكريمُ، وبهاءٍ ثَباتُ العَقْلِ، وواحِدَةُ الرِّكازِ.
وهو ما رَكَزَهُ اللّهُ تعالى في المَعادِنِ، أي: أحْدَثَهُ، كالرَّكيزَةِ، ودَفينُ أهلِ الجاهِلِيَّةِ، وقِطَعُ الفِضَّةِ والذَّهبِ من المَعْدِنِ. وأرْكَزَ: وجَدَ الرِّكازَ، المَعْدِنُ: صار فيه رِكازٌ.وارْتَكَزَ: ثَبَتَ، على القَوْسِ: وضَعَ سِيَتَها على الأرضِ، ثم اعْتَمَدَ عليها. والرَّكْزَةُ: النَّخْلَةُ تُقْتَلَعُ من الجِذْعِ. ومَرْكوزٌ: ع. والرَّكيزَةُ في اصْطِلاحِ الرَّمْلِيِّين: العَتَبَةُ الدَّاخلَةُ.
تاج العروس:
ركز
رَكَزَ الرُّمْحَ يَرْكُزُه بالضَّمِّ ويَرْكِزُه بالكَسْر رَكْزاً : غَرَزَه في الأَرضِ مُنتصِباً وكذا غير الرُّمح والمَوضِع مُرْكَزٌ كركَّزَه تَرْكِيزاً أَنشد ثعلب :
وأَشْطانُ الرِّماح مُرَكَّزاتٌ ... وحَوْمُ النَّعْمِ والحَلَقُ الحُلُولُ رَكَزَ العِرْقُ : اخْتلَج كارْتَكَزَ نقله الصَّاغانِيّ . والمَرْكَزُ : وسَطُ الدائرَةِ . منَ المَجاز : المَرْكَز : مَوضِع الرَّجُل ومَحَلُّه . يقال : حَلَّ فلانٌ بمَرْكَزِه المَرْكَزُ أَيضاً : حيثُ أُمِرَ الجُنْدُ أَن يَلزَمُوه وأَن لا يَبرَحُوه يقال : أَخَلَّ فلانٌ بمركزه وهو مَجاز أَيضاً . في التَّنْزِيل : " أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزا " قال الفرَّاء : الرِّكْز : بالكسر : الصَّوْت وقيل هو الصوت ليس بالشَّديد وقيل : هو صوت الإنسان تسمَعُه من بَعيد نَحو رِكْزِ الصَّائدِ إذا ناجَى كِلابَه وأَنشد :
وقد توَجَّسَ رِكْزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ ... بنَبْأَةِ الصَّوْتِ ما في سَمعِه كَذِب
وفي حديث ابن عباس في قوله تعالى : " فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةٍ " قال : هو رِكْزُ الناس قال : الرِّكْز : الصَّوت الخَفيّ والحِسُّ فجعَلَ القَسْوَرَةَ نفسَها رِكْزاً لأَنَّ القَسْوَرَة جماعةُ الرِّجال وقيل : هو جماعة الرُّماة فسمَّاهم باسم صَوْتِهم وقد ذُكِر في مَوضِعه . الرِّكْزُ أَيضاً : الرَّجُل العالِمُ العاقِلُ الحَليم السَّخِيّ الكريم قاله أَبو عَمْرو وليس في نصِّه ذِكر العالِم ولا ذِكْر الكَريم . منَ المَجاز : الرِّكْزَةُ بهاءٍ : ثَباتُ العَقْلِ ومُسْكَتُه . قال الفرّاء : سمعت بعض بني أَسَد يقول : كلَّمْت فلاناً فما رأَيْتُ له رِكْزَةً أَي ليس بثابت العقل . الرِّكْزَةُ أَيضاً واحِدَةُ الرِّكَازِ ككِتاب وهو ما رَكَزه الله تعالى في المعادن أَي أَحْدَثَه وأَوجدَه وهو التِّبْرُ المَخلوقُ في الأَرضِ وهذا الذي توقَّفَ فيه الإمام الشَّافِعيّ رضي الله عنه كما نقله عنه الأَزْهَرِيّ وجاء في الحديث عن عَمرو بن شُعيب أَنَّ عَبْداً وجَدَ رِكْزَةً على عهد عُمَر رضي الله عنه فأَخذها منه عُمَر . ويقال الرِّكْزَةُ : القِطعة من جَواهِر الأَرضِ المَركوزَةُ فيها كالرَّكيزة . وقال أحمد بن خالد : الرِّكاز جَمْع والواحدة رَكِيزَة كأَنَّه رُكِزَ في الأَرْض رَكْزاً . قال الشَّافعيّ رضي الله عنه : والذي لا أَشُكُّ فيه أَنَّ الرُّكاز دَفِينُ أَهل الجاهليَّة أَي الكَنز الجاهِليّ وعليه جاء الحديثُ : " وفي الرِّكازِ الخُمْس " وهو رأْيُ أَهل الحِجاز قال الأَزْهَرِيّ : وإنَّما كان فيه الخُمُسُ لكَثرَة نَفعِه وسُهُولَةِ أَخْذِه . قلتُ : وقد جاء في مُسند أَحمد بن حَنبل في بعض طُرُق هذا الحديث : " وفي الرَّكائزِ الخُمُسُ " وكأَنَّها جمع رَكيزَة أَو رِكَازَة ونقل أبو عُبيد عن أَهل العراق في الرِّكازِ : المَعادِنُ كلُّها فما اسْتُخرِجَ منها شيءٌ فَلِمُسْتَخْرِجِه أَربعةُ أَخماسِه ولِبيت المالِ الخُمُس . قالوا : وكذلك المال العاديّ يوجدُ مَدفُوناً هو مثل المعدن سواءً قالوا : وإنَّما أَصلُ الرِّكازِ المَعدِن والمال العاديّ الذي قد ملكَه الناس مُشَبَّه بالمَعدِن . قيل : الرِّكاز : قِطَع عِظامٌ مِثْل الجلاميد من الفِضَّة والذَّهب تُخرَجُ من الأَرض أَو من المَعدِن وهو قول الليث وهذا يُعضِّد تفسير أَهلِ العِراق . وقال بعض أَهلِ الحِجاز : الرِّكاز : هو المال المَدفُون خاصَّةً مما كنزَه بنو آدمَ قبلَ الإسْلام وأَما المعادن فليست برِكَاز وإنّما فيها مثلُ ما في أَموال المُسلِمين من الزَّكاةِ إذا بلَغَ ما أَصابَ مائَتي دِرْهَمٍ كان فيها خمسة دراهم وما زاد فبِحِسابِ ذلك وكذلك الذَّهب إذا بلغَ عشرين مِثقالاً كان فيه نصف مِثقالٍ . قلتُ : وهذا القول تَحتَمِلُه اللُّغة لأَنَّه مَركوزٌ في الأَرض أَي ثابتٌ ومَدفُون وقد رَكَزَه رَكْزاً إذا دَفَنَه . وأَرْكَزَ الرَجُلُ : وجدَ الرِّكَازَ . عن ابن الأَعرابيّ : الرّكازُ : ما أَخرَجَ المَعْدِن وقد أَركَزَ المَعْدِنُ : صارَ ونَصّ النَّوادر : وُجِدَ فيه رِكَازٌ وقال غيرُه : أَركَزَ صاحبُ المَعدِن إذا كَثُرَ ما يَخرُجُ منه له من فِضَّةٍ وغيرها . وقال الشّافعيّ رضي الله عنه : يقال للرَّجل إذا أصابَ في المَعدِن بَدْرَةً مُجْتَمِعة : قد أَركَزَ . منَ المَجاز : ارْتَكَزَ إذا ثبَتَ في مَحَلِّه . يقال : دخَلَ فلانٌ فارْتَكَزَ في محَلِّه لا يَبرَحُ . منَ المَجاز : ارْتَكَزَ على القَوْسِ ارْتِكازاً إذا وضَعَ سِيَتَهَا على الأَرض ثم اعتمد عليها كما في الأَساس . والرَّكْزَة بالفتح كما هو مُقتضى اصطلاحِه وهو خطأٌ وصَوابُه بالكسْر كما ضبطَه الصَّاغانِيّ : النَّخْلَة . وفي بعض الأُصول : الفَسيلَة تُجْتَثُّ وتُقْتَلَع من الجِذْع وفي بعض الأُصول : عن الجِذع كذا عن أَبي حنيفة . وقال شَمِر : النخلةُ التي تَنْبُتُ في جِذْع النَّخلة ثمَّ تُحَوَّل إلى مكانٍ آخَر هي الرِّكْزَة . وقال بعضهم : هذا رِكْزٌ حَسَنٌ وهذا وَدِيٌّ حسَنٌ وهذا قَلْعٌ حسَنٌ ويقال رِكْزُ الوَدِيِّ والقَلْعِ . ومَرْكُوزٌ : ع قال الرَّاعي :
بأَعلامِ مَرْكُوزٍ فعَنْزٍ فغُرَّبٍ ... مَغانِيَ أُمِّ الوَبْرِ إذْ هي ما هِيا
والرَّكيزة في اصطلاح الرَّملييّن هي العتَبَةُ الدَّاخِلَةُ زوجٌ وثلاثُ أَفرادٌ وهكذا صورَتُه : وإنَّما سُمِّيَت لأَنَّها دليل الكُنُوزِ والدَّفائن والخَزائِن والمُخَبَّآت . ومما يُستدرك عليه : رَكَزَ الحَرُّ السَّفا يَرْكُزُه رَكْزاً : أَثبتَه في الأَرض . قال الأَخطل :
فلمَّا تَلَوَّى في جَحَافِلِه السَّفَا ... وأَوجعَه مَرْكُوزُه والأَسافِلُ والمَركوز : المَدْفُون . والرَّكِيزَة : المَرْكَز . ورَكَزَ الله المَعادِنَ في الجبال : أَثْبَتَها . وهذا مَركَز الخَيْل وهو مَجاز وكذلك قولُهم : عِزُّه راكِزٌ أَي ثابِتٌ وإنَّه مَرْكُوزٌ في العُقول . والمُرْتَكِز من يابس الحَشيش أَن تَرى ساقاً وقد تَطايَرَ عنها وَرَقُها وأَغْصانُها قاله الليث

##### Türkçe

ركز
**رَكَزَ** - **يَرْكُزُ** (**رَكَزَ** - **يَرْكِزُ**) - **رِكْز**
**رَكَزَ** - **يَرْكُزُ** (**رَكَزَ** - **يَرْكِزُ**) + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin içine: onu saplar: bir şeyi kuvvetle deler yahut çakar; böylece onu, meselâ yer gibi bir şeyin içine sokar da onun içinde bütünüyle veya bir kısmıyla gömülür: onu, bir şey için taşıyıcı yahut dayanak yahut “dayanma noktası” olarak kullanmak için saplar; yahut sırf gömüp gizlemek için.

**رِكْز**- **الركز**: “فـِعل” vezninde: **رَكَزَ** - **يَرْكِزُ** fiilinin isim-fiili; ve yine **رَكَزَ** - **يَرْكِزُ** fiiliyle olan şey: **رُكِزَ** edilen şey; ve yine âlet ismidir: eşyayı yere kısmen sokma âleti: çekiç yahut keski yahut matkap yahut kazıcı yahut benzeri.

﴿هل تحس منهم من أحد أو تسمع لهم ركزا﴾: onlara **عملية الارتكاز** işitilir: onlardan yürüyenin ayaklarının yere dayanıp saplanmasının düşüş sesi işitilir; yahut eşyalarını yere saplama âletinin sesi işitilir.

**رَكَّزَ** - **يُرَكِّز** + bir şeyi (bir yere doğru yahut bir yerde yahut bir yer üzerine): bir şeyi, çukur yahut basamak yahut kaide gibi uygun bir yere dayandırır ve şeyin gövdesini yahut ağırlığını onun üzerinde geçici ve kalıcı olmayan bir biçimde sabit kılar.

Lafız, “bir şeyi başka bir şeyin içine dürtme, saplama ve delme ile sokma” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**طَعَنَ** - **يَطْعَنُ** (**طَعَنَ** - **يَطْعُنُ**)، **قَحَمَ** - **يَقْحَمُ**، **رَكَزَ** - **يَرْكُزُ** (**رَكَزَ** - **يَرْكِزُ**)، **رَمَحَ** - **يَرْمَحُ**، **شَاكَ** - **يَشوْكُ**، **زَجَّ** - **يَزُجُّ**

ركزا
	﴿وكم أهلكنا قبلهم من قرن هل تحس منهم من أحد أو تسمع لهم ركزا(98)﴾ Meryem

مختار الصحاح
● [ركز] ر ك ز: **رَكَزَ** mızrağı yere sapladı; kapısı **نصر**’dır. **مَرْكَزُ** dairenin ortasıdır. **مركَزُ** adamın yeridir; “falanca kendi **مركز**’ini bozdu” denir. **الرِّكْزُ** gizli sestir; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿أو تسمع لهم ركزا﴾. **الرِّكَازُ** (kesre ile) câhiliye ehlinin gömüsüdür; sanki yere **رَكَزَ** edilmiştir. **أرْكَزَ** adam: **الركاز** buldu.

معجم الفرائد القرآنية:
ر ك ز
“**رِكْزاً**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً” (98) Meryem.
**الرِّكزُ**: gizli ses.

الراغب
ركز
- **الركز**: gizli ses; Yüce Allah dedi ki: }هل تحس منهم من أحد أو تسمع لهم ركزا{ [Meryem/98]. Ve “**ركزت** şunu” yani: onu gizli bir gömme ile gömdüm. Ondandır: gömülü mal için **الركاز**; ya bir insan fiiliyle, hazine gibi; yahut ilâhî bir fiille, maden gibi. **الركاز** iki işi de kapsar. Ve onun, sallallahu aleyhi ve sellem’in sözünü: (وفي الركاز الخمس) (Ebû Hureyre’den rivayet edilen hadis: Allah’ın Resûlü sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: (جرح العجماء جبار، والبئر جبار، والمعدن جبار، وفي الركاز الخمس) Mâlik, el-Muvatta’da (Şerhu’z-Zurkânî 2/101); Buhârî, Zekât’ta, **الركاز** bâbı 3/364; Müslim, Hudûd’da (1710) numara ile; bkz. Şerhu’s-Sünne 6/57), iki şeyin tamamıyla tefsir etti. Ve “mızrağını **ركز** etti” denir. **مركز الجند**: mızrakları **ركز** ettikleri konak yerleri.

ملخص اللسان
1. **الرَّكْزُ**: mızrak ve benzeri gibi dik duran bir şeyi saplamandır; onu, **مَرْكَزِه**’inde **رَكْزاً** ile **تَرْكُزُه**. Ve onu **رَكَزَه**; onu **يَرْكُزُه** ve **يَرْكِزُه** **رَكْزاً**; ve **رَكَّزَه**: onu yere sapladı.
2. **المَراكِزُ**: dişlerin bitiş yerleri.
3. **مَرْكَزُ الجُنْدِ**: kendilerine ona yapışmaları emredilen ve ondan ayrılmamaları emredilen yer.
4. **مَرْكَزُ** adam: onun yeri. “Falanca kendi **مَرْكَزِه**’ini bozdu” denir.
5. “Yay üzerine **ارْتَكَزْتُ**” (yani) onun **سِيَة**’sini yere koyduğunda, sonra ona dayandığında.
6. **مَرْكَزُ** daire: onun ortası.
7. **المُرْتَكِزُ الساقِ** bitkiden giyinen (yani) yaprağı uçup giden kimse.
8. “Onun için **رِكْزَةَ عَقْلٍ** görmedim” yani aklın sebatı.
9. “Onu **رَكَزَهُ**; onu **يَرْكُزُهُ** **رَكْزاً**” denir; onu gömdüğünde.
10. **الرِّكازُ**: yerden çıkan yahut maden olan altın ve gümüş parçaları.
11. **الرَّكائزِ**’de beşte bir vardır; sanki **رَكِيزَة** yahut **رِكازَة**’nin çoğuludur. **الرَّكِيزة** ve **الرِّكْزَةُ**: yerin içine saplanmış cevherlerinden parça.
12. **الرِّكْزُ**: akıllı, halîm, cömert yiğit.
13. **الرِّكْزَة**: gövdeden sökülüp çıkarılan hurma ağacı.
14. **الرِّكْزُ**: gizli sestir; ve denildi ki: şiddetli olmayan sestir. Ve Aziz Tenzîl’de: **أَو تَسْمَعُ** لهم **رِكْزاً**; el-Ferrâ dedi ki: **الرِّكْزُ** sestir.

لسان العرب
● - ركز: **الرَّكْزُ**: mızrak ve benzeri gibi dik duran bir şeyi saplamandır; onu, **مَرْكَزِه**’inde **رَكْزاً** ile **تَرْكُزُه**. Ve onu **رَكَزَه**; onu **يَرْكُزُه** ve **يَرْكِزُه** **رَكْزاً**; ve **رَكَّزَه**: onu yere sapladı. Sa‘leb rivayet etti:
وأَشْطانُ الرِّماحِ مُرَكَّزاتٌ،
وحَوْمُ النَّعْمِ والحَلَقُ الحُلُولُ
**المَراكِزُ**: dişlerin bitiş yerleri. **مَرْكَزُ الجُنْدِ**: kendilerine ona yapışmaları emredilen ve ondan ayrılmamaları emredilen yer. **مَرْكَزُ** adam: onun yeri. “Falanca kendi **مَرْكَزِه**’ini bozdu” denir. “Yay üzerine **ارْتَكَزْتُ**” (yani) onun **سِيَة**’sini yere koyduğunda, sonra ona dayandığında. **مَرْكَزُ** daire: onun ortası. **المُرْتَكِزُ الساقِ** bitkiden giyinen: yaprağı uçup giden kimse. **المُرْتَكِزُ** kuru ottan: bir sap görmendir; yaprağı ve dalları ondan uçuşmuştur. Ve “sıcak, tozu **رَكَزَ** eder; onu **يَرْكُزه** **رَكْزاً**” (yani) onu yere sabitler; el-Ahtal dedi ki:
فلما تَلَوَّى في جَحافِلِه السَّفا،
وأَوْجَعَه مَرْكُوزُه وذَوابِلُهْ
“Onun için **رِكْزَةَ عَقْلٍ** görmedim” yani aklın sebatı. El-Ferrâ dedi ki: Esed oğullarından birini işittim; “falancayla konuştum da onun için bir **رِكْزَة** görmedim” dedi; (yani) aklı sabit değildir. **الرِّكْزُ**: gizli sestir; ve denildi ki: şiddetli olmayan sestir. Ve Aziz Tenzîl’de: **أَو تَسْمَعُ** لهم **رِكْزاً**; el-Ferrâ dedi ki: **الرِّكْزُ** sestir. Ve **الرِّكْز**: insanın sesidir; onu uzaktan işitirsin; avcının **رِكْز**’i gibi; köpeklerine fısıldadığında. Ve şu beyit okundu:
وقد تَوَجَّسَ رِكْزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ،
بنَبْأَةِ الصَّوْتِ، ما في سَمْعِه كَذِب
İbn Abbâs’ın, Yüce Allah’ın sözü hakkında olan hadisinde: **فَرَّتْ** من **قَسْوَرَةٍ**; dedi ki: o, insanların **رِكْز**’idir. Dedi ki: **الرِّكْزُ** gizli his ve sestir; böylece **القَسْوَرَة**’nin kendisini **رِكْزاً** kıldı; çünkü **القسورة** erkekler topluluğudur. Ve denildi ki: o, okçular topluluğudur; onları seslerinin adıyla adlandırdı. Aslı **القَسْر**’dendir; o da kahır ve galebedir; ondan aslana **قَسْوَرَةٌ** denildi. **الرِّكازُ**: yerden çıkan yahut maden olan altın ve gümüş parçaları. Hadiste: **وفي الرِّكازِ الخُمْسُ**. “Maden **أَرْكَزَ** etti” (yani) onda **الرِّكاز** bulundu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve “adam **أَرْكَزَ** etti” (yani) **رِكازاً** buldu. Ebû Ubeyd dedi ki: Hicaz ve Irak ehli ihtilaf etti. Irak ehli dedi ki: **الرِّكاز** bütün madenlerdir; ondan çıkarılan her şeyde, çıkarana onun beşte dördü, beytülmâle beşte biri vardır. Dediler ki: gömülü bulunan **المالُ العادِيُّ** de maden gibidir, aynıdır. Dediler ki: **الركاز**’ın aslı madendir; insanların mülk edindiği **المالُ العادِيُّ** madene benzetilmiştir. Hicaz ehli dedi ki: **الركاز** ancak câhiliye hazineleridir. Ve denildi ki: o, özellikle gömülü maldır; İslâm’dan önce Âdemoğullarının gömdüğü hazinedendir. Madenlere gelince, **ركاز** değildir; onda, Müslümanların mallarında olanın benzeri vardır: **الركاز**’dan; ele geçen iki yüz dirheme ulaştığında onda beş dirhem vardır; fazlası da bunun hesabıncadır. Aynı şekilde altın, yirmi miskale ulaştığında onda yarım miskal vardır. Bu iki görüşü dil taşır; çünkü ikisi de yerde **مركوز**dur; yani sabittir. “Onu **رَكَزَهُ**; onu **يَرْكُزُهُ** **رَكْزاً**” denir; onu gömdüğünde. Hadis ancak Hicaz ehlinin görüşü üzerinedir; o da câhiliye hazinesidir. Onda beşte bir, faydasının çokluğu ve alınmasının kolaylığı sebebiyledir. Ezherî, Şâfiî’den rivayet etti: dedi ki: Şüphe etmediğim şey, **الرِّكاز**’ın câhiliye gömüsü olduğudur; durduğum şey ise, madendeki **الركاز** ve yerde yaratılmış **التِّبْر**’dir. Amr b. Şuayb’dan rivayet edildi: bir köle, Ömer’in zamanında bir **رِكْزَة** buldu; Ömer, Allah ondan razı olsun, onu ondan aldı. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الرِّكازُ** madenin çıkardığı şeydir; maden **أَرْكَزَ** etti ve verdi. Başkası dedi ki: maden sahibinin **أَرْكَزَ** etmesi, ondan kendisine gümüş ve başkası olarak çıkanın çok olmasıdır. **الرِّكازُ**: isimdir; o, madenlerden çıkan altın ve gümüşten, büyük kaya parçaları gibi iri parçalardır; bu, Irak ehlinin tefsirini destekler. Dedi ki: Şâfiî dedi: madende toplanmış bir **بَدْرَة** elde edene “**قد أَرْكَزَ**” denir. Ahmed b. Hâlid dedi ki: **الرِّكازُ** çoğuldur; teki **رِكْزَةٌ**’dir; sanki yere **رُكِزَ** edilmiştir, **رَكْزاً**. Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde bu hadisin bazı yollarında geldi: **وفي الرَّكائزِ الخُمْسُ**; sanki **رَكِيزَة** yahut **رِكازَة**’nin çoğuludur. **الرَّكِيزة** ve **الرِّكْزَةُ**: yerin içine saplanmış cevherlerinden parça. **الرِّكْزُ**: akıllı, halîm, cömert yiğit. **الرِّكْزَة**: gövdeden sökülüp çıkarılan hurma ağacı; Ebû Hanîfe’den. Şemmer dedi ki: hurma gövdesinde bitip sonra başka yere nakledilen hurma ağacı, **الرِّكْزَة**’dir. Bazıları dedi ki: bu güzel bir **رِكْز**’dir; bu güzel bir **وَدِيّ**’dir; bu güzel bir **قَلْع**’dır. Ve **رِكْزُ الوَدِيِّ** ve **القَلْعِ** denir. **مَرْكُوزٌ**: bir yer adıdır; er-Râ‘î dedi ki:
بأَعْلامِ مَرْكُوزٍ فَعَنْزٍ فَغُرَّبٍ،
مَغانِيُّ أُمّ الوَرْدِ، إِذْ هي ما هيا

مقاييس اللغة:
(**ركز**) **الراء** ve **الكاف** ve **الزاي** iki asıldır: biri, bir şeyi bir şeyde aşağıya gidecek şekilde sabit kılmaktır; diğeri sestir.
Birincisi: “mızrağı **رَكَزْتُ**; **رَكْزاً**.” **مَرْكَز** asker: kendilerine zorunlu kılındığı yer. Ve “adam yayı üzerine **ارتكَزَ** etti” denir; onun **سِيَة**’sini yere koyduğunda, sonra ona dayandığında. Babdandır: **الرِّكَاز**; o, câhiliyede gömülü maldır; o, onun kıyasındandır; çünkü sahibi onu **رَكَزَ** etti. Bir kavim dedi ki: **الرِّكاز** madendir. Ve “adam **أركَزَ** etti” (yani) **الرِّكاز** buldu. Eğer bu doğru ise, o ödünçlemedir. **المرتَكِز**: yaprağı kırılıp uçuşan kuru ottur. Manası: ondan giden gitti; bu **ارتكز** etti; yani sabit kaldı.

القاموس المحيط:
**رَكَزَ** mızrağı; onu **يَرْكِزُهُ** ve **يَرْكُزُهُ**: onu yere sapladı. **كَرَكَّزَهُ** (gibi). Damar **اخْتَلَجَ** etti; **كارْتَكَزَ** (gibi). **المَرْكَزُ** dairenin ortasıdır; adamın yeri ve mahallidir; ve askerin, kendilerine ona yapışmaları emredildiği yerdir. **الرِّكْزُ** (kesre ile): gizli ses ve his; ve âlim, akıllı, cömert, kerîm adam; ve **بهاءٍ** ile: aklın sebatı; ve **الرِّكاز**’ın teki.
Ve o, Allah Teâlâ’nın madenlerde **رَكَزَهُ** ettiği şeydir; yani onu meydana getirdi; **الرَّكيزَة** gibi. Ve câhiliye ehlinin gömüsü. Ve madenden olan gümüş ve altın parçaları. Ve **أرْكَزَ**: **الرِّكاز** buldu. Maden: onda **رِكازٌ** oldu. Ve **ارْتَكَزَ**: sabit oldu. Yay üzerine: onun **سِيَة**’sini yere koydu, sonra ona dayandı. **الرَّكْزَةُ**: gövdeden sökülüp çıkarılan hurma ağacı. **مَرْكوزٌ**: (özel ad). Ve **الرَّكيزَةُ** kumcuların ıstılahında: içeri giren eşik.

تاج العروس:
ركز
**رَكَزَ** mızrağı; onu zamme ile **يَرْكُزُه** ve kesre ile **يَرْكِزُه**; **رَكْزاً**: onu, dik olarak yere sapladı; mızrak gibi olmayan da böyledir. Yer **مُرْكَزٌ**’dur; **كركَّزَه**; **تَرْكِيزاً**. Sa‘leb okudu:
وأَشْطانُ الرِّماح مُرَكَّزاتٌ ... وحَوْمُ النَّعْمِ والحَلَقُ الحُلُولُ
Damar **رَكَزَ** etti: **اخْتلَج** etti; **كارْتَكَزَ** gibi; bunu es-Sâğânî nakletti. **المَرْكَزُ**: dairenin ortasıdır. Mecazdandır: **المَرْكَز** adamın yeri ve mahallidir. “Falanca kendi **مَرْكَزِه**’ine indi” denir. **المَرْكَزُ** ayrıca: askerin, kendilerine ona yapışmaları ve ondan ayrılmamaları emredildiği yerdir. “Falanca kendi **مركزه**’ini bozdu” denir; bu da mecazdır. Tenzîl’de: “**أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزا**”; el-Ferrâ dedi ki: **الرِّكْز** (kesre ile): sestir. Ve denildi ki: şiddetli olmayan sestir. Ve denildi ki: insanın sesidir; onu uzaktan işitirsin; avcının **رِكْز**’i gibi; köpeklerine fısıldadığında. Ve şu beyit okundu:
وقد توَجَّسَ رِكْزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ ... بنَبْأَةِ الصَّوْتِ ما في سَمعِه كَذِب
İbn Abbâs’ın, Yüce Allah’ın sözü hakkında olan hadisinde: “**فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةٍ**”; dedi ki: o, insanların **رِكْز**’idir. Dedi ki: **الرِّكْز** gizli ses ve histir; böylece **القَسْوَرَة**’nin kendisini **رِكْزاً** kıldı; çünkü **القَسْوَرَة** erkekler topluluğudur. Ve denildi ki: o, okçular topluluğudur; onları seslerinin adıyla adlandırdı; yeri içinde zikredilmiştir. **الرِّكْزُ** ayrıca: âlim, akıllı, halîm, cömert, kerîm adamdır; bunu Ebû Amr söyledi; onun nassında âlimin zikri yoktur ve kerîmin zikri yoktur. Mecazdandır: **الرِّكْزَةُ** **بهاءٍ** ile: aklın sebatı ve suskunluğu. El-Ferrâ dedi ki: Esed oğullarından birini işittim; “falancayla konuştum da onun için bir **رِكْزَة** görmedim” dedi; yani aklı sabit değildir. **الرِّكْزَةُ** ayrıca **الرِّكَاز**’ın tekidir; o, Allah Teâlâ’nın madenlerde **رَكَزه** ettiği şeydir; yani onu meydana getirdi ve var etti; o, yerde yaratılmış **التِّبْر**’dir. Bu, imam Şâfiî’nin, Allah ondan razı olsun, durduğu şeydir; Ezherî onu ondan nakletti. Ve Amr b. Şuayb’dan hadiste geldi: bir köle, Ömer’in zamanında bir **رِكْزَة** buldu; Ömer, Allah ondan razı olsun, onu ondan aldı. Ve “**الرِّكْزَةُ**: yerin içine saplanmış cevherlerinden parça” denir; **الرَّكيزة** gibi. Ahmed b. Hâlid dedi ki: **الرِّكاز** çoğuldur; teki **رَكِيزَة**’dir; sanki yere **رُكِزَ** edilmiştir, **رَكْزاً**. Şâfiî, Allah ondan razı olsun, dedi ki: Şüphe etmediğim şey, **الرُّكاز**’ın câhiliye ehlinin gömüsü olmasıdır; yani câhiliye hazinesi; hadis onun üzerine geldi: “**وفي الرِّكازِ الخُمْس**”; bu, Hicaz ehlinin görüşüdür. Ezherî dedi ki: onda beşte bir, faydasının çokluğu ve alınmasının kolaylığı sebebiyledir. Dedim ki: Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde bu hadisin bazı yollarında geldi: “**وفي الرَّكائزِ الخُمُسُ**”; sanki **رَكيزَة** yahut **رِكَازَة**’nin çoğuludur. Ebû Ubeyd, Irak ehli hakkında **الرِّكاز**’da nakletti: bütün madenlerdir; ondan çıkarılan her şeyde, çıkarana onun beşte dördü, beytülmâle beşte biri vardır. Dediler ki: gömülü bulunan **المال العاديّ** de maden gibidir, aynıdır. Dediler ki: **الرِّكاز**’ın aslı madendir; insanların mülk edindiği **المال العاديّ** madene benzetilmiştir. Denildi ki: **الرِّكاز**: yerden yahut madenden çıkarılan gümüş ve altından, büyük kaya parçaları gibi iri parçalardır; bu, Leys’in sözüdür; bu, Irak ehlinin tefsirini destekler. Hicaz ehlinden bazıları dedi ki: **الرِّكاز**: özellikle gömülü maldır; İslâm’dan önce Âdemoğullarının gömdüğü hazinedendir. Madenlere gelince, **رِكَاز** değildir; onda, Müslümanların mallarında olan zekâtın benzeri vardır: ele geçen iki yüz dirheme ulaştığında onda beş dirhem vardır; fazlası da bunun hesabıncadır. Aynı şekilde altın, yirmi miskale ulaştığında onda yarım miskal vardır. Dedim ki: bu görüşü dil taşır; çünkü o, yerde **مَركوزٌ**dur; yani sabit ve gömülüdür. Ve onu **رَكَزَه**; **رَكْزاً** ile gömdüğünde. Ve “adam **أَرْكَزَ** etti” (yani) **الرِّكَاز** buldu; İbnü’l-A‘râbî’den. **الرّكازُ**: madenin çıkardığı şeydir; maden **أَركَزَ** etti: oldu. **النَّوادر**’in nassı: onda **رِكَازٌ** bulundu. Başkası dedi ki: maden sahibinin **أَركَزَ** etmesi, ondan kendisine gümüş ve başkası olarak çıkanın çok olmasıdır. Şâfiî, Allah ondan razı olsun, dedi ki: madende toplanmış bir **بَدْرَة** elde edene “**قد أَركَزَ**” denir. Mecazdandır: **ارْتَكَزَ**; yerinde sabit olduğunda. “Falanca girdi de yerinde **فارْتَكَزَ** etti; ayrılmaz” denir. Mecazdandır: yay üzerine **ارْتَكَزَ**; **ارْتِكازاً**; onun **سِيَتَهَا**’sını yere koyduğunda, sonra ona dayandığında; **الأَساس**’ta olduğu gibi. **الرَّكْزَة** fetha ile, onun ıstılahının gereği üzere; bu hatadır; doğrusu kesre iledir; es-Sâğânî’nin ضبط ettiği gibi: hurma ağacı. Bazı nüshalarda: gövdeden koparılıp sökülüp çıkarılan fidan; bazı nüshalarda: gövdeden; Ebû Hanîfe’den böyle. Şemmer dedi ki: hurma gövdesinde bitip sonra başka yere nakledilen hurma ağacı, **الرِّكْزَة**’dir. Bazıları dedi ki: bu güzel bir **رِكْز**’dir; bu güzel bir **وَدِيّ**’dir; bu güzel bir **قَلْع**’dır. Ve **رِكْزُ الوَدِيِّ** ve **القَلْعِ** denir. **مَرْكُوزٌ**: (özel ad). Er-Râ‘î dedi ki:
بأَعلامِ مَرْكُوزٍ فعَنْزٍ فغُرَّبٍ ... مَغانِيَ أُمِّ الوَبْرِ إذْ هي ما هِيا
Ve **الرَّكيزة** kumcuların ıstılahında, içeri giren eşiktir: çift ve üç tek; ve bunun gibi; sureti böyledir: ve ancak, hazinelerin, gömülerin, depoların ve gizlenmişlerin delili olduğu için böyle adlandırılmıştır. Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: “sıcak, tozu **رَكَزَ** eder; onu **يَرْكُزُه** **رَكْزاً**” (yani) onu yere sabitler. El-Ahtal dedi ki:
فلمَّا تَلَوَّى في جَحَافِلِه السَّفَا ... وأَوجعَه مَرْكُوزُه والأَسافِلُ
**المَركوز**: gömülü olandır. **الرَّكِيزَة**: **المَرْكَز**’dir. Ve “Allah madenleri dağlarda **رَكَزَ** etti” (yani) onları sabitledi. Bu, atların **مَركَز**’idir; bu mecazdır. Aynı şekilde onların sözü: “onun izzeti **راكِزٌ**” yani sabittir; ve o, akıllarda **مَرْكُوزٌ**dur. **المُرْتَكِز** kuru ottan: bir sap görmendir; yaprağı ve dalları ondan uçuşmuştur; bunu Leys söyledi.
