# ركز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ركز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ركز

الرَّكْزُ: غَرْزُكَ شيئاً منتصباً كالرمح ونحوه تَرْكُزُه رَكْزاً في مَرْكَزِه، وقد رَكَزَه يَرْكُزُه ويَرْكِزُه رَكْزاً ورَكَّزَه: غَرَزَه في الأَرض؛ أَنشد ثعلب:
وأَشْطانُ الرِّماحِ مُرَكَّزاتٌ،
وحَوْمُ النَّعْمِ والحَلَقُ الحُلُولُ
والمَراكِزُ: منابت الأَسنان. ومَرْكَزُ الجُنْدِ: الموضع الذي أُمروا أَن يلزموه وأُمروا أَن لا يَبرَحُوه. ومَرْكَزُ الرجل: موضعُه. يقال: أَخَلَّ فلانٌ بِمَرْكَزِه.
وارْتَكَزْتُ على القوس إِذا وضعت سِيَتَها بالأَرض ثم اعتمدت عليها. ومَرْكَزُ الدائرة: وَسَطُها.
والمُرْتَكِزُ الساقِ من يلبس النبات: الذي طار عنه الورق. والمُرْتَكِزُ من يابس الحشيش: أَن ترى ساقاً وقد تطاير عنها ورقها وأَغصانها.ورَكَزَ الحَرُّ السَّفا يَرْكُزه رَكْزاً: أَثبته في الأَرض؛ قال الأَخطل:
فلما تَلَوَّى في جَحافِلِه السَّفا،
وأَوْجَعَه مَرْكُوزُه وذَوابِلُهْ
وما رأَيت له رِكْزَةَ عَقْلٍ أي ثَباتَ عقل. قال الفراء: سمعت بعض بني أَسد يقول: كلمت فلاناً فما رأَيت له رِكْزَةً؛ يريد ليس بثابت العقل. والرِّكْزُ: الصوتُ الخفيُّ، وقيل: هو الصوت ليس بالشديد. قال وفي التنزيل العزيز: أَو تَسْمَعُ لهم رِكْزاً؛ قال الفراء: الرِّكْزُ الصوت، والرِّكْز: صوت الإِنسان تسمعه من بعيد نحو ركز الصائد إِذا ناجَى كلابَهُ؛ وأَنشد:
وقد تَوَجَّسَ رِكْزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ،
بنَبْأَةِ الصَّوْتِ، ما في سَمْعِه كَذِب
وفي حديث ابن عباس في قوله تعالى: فَرَّتْ من قَسْوَرَةٍ، قال: هو رِكْز الناس، قال: الرِّكْزُ الحِسُّ والصوت الخفي فجعل القَسْوَرَةَ نفسها رِكْزاً لأَن القسورة جماعة الرجال، وقيل: هو جماعة الرُّماة فسماهم باسم صوتهم، وأصلها من القَسْرِ، وهو القَهْرُ والغلبة، ومنه قيل للأَسد قَسْوَرَةٌ.
والرِّكازُ: قِطَعُ ذهب وفضة تخرج من الأَرض أَو المعدن. وفي الحديث: وفي الرِّكازِ الخُمْسُ. وأَرْكَزَ المَعْدِنُ: وُجِدَ فيه الرِّكاز؛ عن ابن الأَعرابي. وأَرْكَزَ الرجلُ إِذا وَجد رِكازاً. قال أَبو عبيد: اختلف أَهل الحجاز والعراق، فقال أَهل العراق: في الرِّكاز المعادنُ كلُّها فما استخرج منها من شيء فلمستخرجه أَربعة أَخماسه ولبيت المال الخمس، قالوا: وكذلك المالُ العادِيُّ يوجد مدفوناً هو مثل المعدن سواء، قالوا: وإِنما أَصل الركاز المعدنُ والمالُ العادِيُّ الذي قد ملكه الناس مُشَبَّه بالمعدن، وقال أَهل الحجاز: إِنما الركاز كنوز الجاهلية، وقيل: هو المال المدفون خاصة مما كنزه بنو آدم قبل الإِسلام، فأَما المعادن فليست بركاز وإِنما فيها مثل ما في أَموال المسلمين من الركاز، إِذا بلغ ما أَصاب مائتي درهم كان فيها خمسة دراهم وما زاد فبحساب ذلك، وكذلك الذهب إِذا بلغ عشرين مثقالاً كان فيه نصف مثقال، وهذان القولان تحتملهما اللغة لأَن كلاًّ منهما مركوز في الأَرض أَي ثابت. يقال: رَكَزَهُ يَرْكُزُهُ رَكْزاً إِذا دفنه، والحديث إِنما جاءَ على رأْي أَهل الحجاز، وهو الكنز الجاهلي، وإِنما كان فيه الخمس لكثرة نفعه وسهولة أَخذه. وروى الأَزهري عن الشافعي أَنه قال: الذي لا أَشك فيه أَن الرِّكاز دَفِينُ الجاهلية، والذي أَنا واقف فيه الركاز في المعدن والتِّبْر المخلوق في الأَرض. وروي عن عمرو بن شعيب أَن عبداً وجد رِكْزَةً على عهد عمر، رضي الله عنه، فأَخذها منه عمر؛ قال ابن الأَعرابي: الرِّكازُ ما أخرج المعدنُ وقد أَرْكَزَ المعدنُ وأَنالَ،وقال غيره: أَرْكَزَصاحِبُ المعدن إِذا كثر ما يخرج منه له من فضة وغيرها. والرِّكازُ: الاسم، وهي القِطَع العِظام مثل الجلاميد من الذهب والفضة تخرج من المعادن، وهذا يُعَضِّدُ تفسير أَهل العراق. قال: وقال الشافعي يقال للرجل إِذا أَصاب في المعدن البَدْرَةَ المجتمعة: قد أَرْكَزَ. وقال أَحمد بن خالد: الرِّكازُ جمع، والواحدة رِكْزَةٌ، كأَنه رُكِزَ في الأَرض رَكْزاً، وقد جاءَ في مسند أَحمد بن حنبل في بعض طرق هذا الحديث: وفي الرَّكائزِ الخُمْسُ، كأَنها جمع رَكِيزَة أَو رِكازَةٍ. والرَّكِيزة والرِّكْزَةُ: القطعةُ من جواهر الأَرض المركوزةُ فيها. والرِّكْزُ: الجل العاقل الحليم السخي. والرِّكْزَة: النخلة التي تُقْتلَعُ عن الجِذْعِ؛ عن أَبي حنيفة. قال شمر: والنخلة التي تنبت في جذع النخلة ثم تحوَّل إِلى مكان آخر هي الرِّكْزَة. وقال بعضهم: هذا رِكْزٌ حَسَنٌ وهذا وَدِيٌّ حَسَنٌ وهذا قَلْعٌ حسن. ويقال: رِكْزُ الوَدِيِّ والقَلْعِ. ومَرْكُوزٌ: اسم موضع؛ قال الراعي:
بأَعْلامِ مَرْكُوزٍ فَعَنْزٍ فَغُرَّبٍ،
مَغانِيُّ أُمّ الوَرْدِ، إِذْ هي ما هيا

### Türkçe

**الرَّكْزُ**: Senin bir şeyi mızrak ve benzeri gibi dikilmiş olarak saplamandır; onu, onun **مَرْكَزِه**’inde **رَكْزاً** olarak **تَرْكُزُه**. Ve onu **رَكَزَه**; onu **يَرْكُزُه** ve onu **يَرْكِزُه** **رَكْزاً**; ve onu **رَكَّزَه**: onu yere sapladı; Sa‘leb inşad etti:

وأَشْطانُ الرِّماحِ مُرَكَّزاتٌ،
وحَوْمُ النَّعْمِ والحَلَقُ الحُلُولُ

Ve **المَراكِزُ**: dişlerin bitiş yerleridir. Ve **مَرْكَزُ الجُنْدِ**: kendilerine ona yapışmaları emredilen ve kendilerine ondan ayrılmamaları emredilen yerdir. Ve **مَرْكَزُ الرجل**: onun yeridir. Denilir: Falan, kendi **بِمَرْكَزِه**’inde kusur etti.

Ve **ارْتَكَزْتُ** yay üzerine: onun **سِيَتَها**’sını yere koyduğun zaman, sonra ona dayandığın zaman.

Ve **مَرْكَزُ الدائرة**: onun ortasıdır.

Ve **المُرْتَكِزُ الساقِ** bitki giyenlerden: yaprağın ondan uçup gittiği (kimsedir).

Ve **المُرْتَكِزُ** kuru ottan: bir sap görmendir; onun yaprağı ve dalları ondan savrulup gitmiştir. Ve **رَكَزَ الحَرُّ السَّفا يَرْكُزه رَكْزاً**: onu yere sabitledi; el-Ahtal dedi:

فلما تَلَوَّى في جَحافِلِه السَّفا،
وأَوْجَعَه مَرْكُوزُه وذَوابِلُهْ

Ve onun için **رِكْزَةَ عَقْلٍ** görmedim; yani aklın sebatını. el-Ferrâ dedi: Ben Esed oğullarından bazısını işittim, dedi ki: Falanla konuştum da onun için bir **رِكْزَةً** görmedim; (yani) aklı sabit değildir, demek ister.

Ve **الرِّكْزُ**: gizli sestir; ve denildi: o, şiddetli olmayan sestir. Dedi; ve aziz tenzilde: **أَو تَسْمَعُ لهم رِكْزاً**; el-Ferrâ dedi: **الرِّكْزُ** sestir. Ve **الرِّكْز**: insanın sesidir; onu uzaktan işitirsin; avcının **ركز**’i gibi, köpeklerine gizlice konuştuğu zaman; ve inşad etti:

وقد تَوَجَّسَ رِكْزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ،
بنَبْأَةِ الصَّوْتِ، ما في سَمْعِه كَذِب

Ve İbn Abbas hadîsinde, Allah’ın sözü hakkında: **فَرَّتْ من قَسْوَرَةٍ**; dedi: o, insanların **رِكْز**’idir. Dedi: **الرِّكْزُ** duyum ve gizli sestir; böylece **القَسْوَرَةَ**’nin kendisini, **رِكْزاً** kıldı; çünkü **القسورة** erkekler topluluğudur. Ve denildi: o, okçular topluluğudur; böylece onları, seslerinin adıyla adlandırdı. Ve aslı **القَسْرِ**’dendir; o da kahır ve galebedir; ondan dolayı aslana **قَسْوَرَةٌ** denildi.

Ve **الرِّكازُ**: yerden yahut madenden çıkan altın ve gümüş parçalarıdır. Ve hadîste: “Ve **الرِّكازِ**’da beşte bir vardır.” Ve **أَرْكَزَ المَعْدِنُ**: onda **الرِّكاز** bulundu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أَرْكَزَ الرجلُ**: bir **رِكازاً** bulduğu zaman. Ebû Ubeyd dedi: Hicaz ve Irak ehli ihtilaf etti; Irak ehli dedi ki: **الرِّكاز** bütün madenlerdir; ondan çıkarılan her şeyde, çıkarana dört beşte dördü, beytülmâle beşte biri vardır. Dediler: ve yine gömülü olarak bulunan **المالُ العادِيُّ** maden gibidir, eşittir. Dediler: ancak **الركاز**’ın aslı maden ve insanların mülk edinmiş olduğu **المالُ العادِيُّ** madene benzetilmiştir. Hicaz ehli dedi ki: **الركاز** ancak cahiliye hazineleridir. Ve denildi: o, özellikle, İslâm’dan önce Âdemoğullarının biriktirdiği gömülü maldır. Madenlere gelince, onlar **بركاز** değildir; ancak onlarda, Müslümanların mallarında olan **الركاز** gibisi vardır: ele geçen iki yüz dirheme ulaştığı zaman onda beş dirhem vardır; ve artan, bunun hesabıncadır. Yine altın, yirmi miskale ulaştığı zaman onda yarım miskal vardır. Bu iki söz, dili taşır; çünkü ikisi de yerde **مركوز**dur; yani sabittir. Denilir: onu **رَكَزَهُ يَرْكُزُهُ رَكْزاً**: onu gömdüğü zaman. Hadîs ancak Hicaz ehlinin görüşü üzere gelmiştir; o da cahiliye hazinesidir. Ancak onda beşte bir, faydasının çokluğu ve alınmasının kolaylığı sebebiyledir. el-Ezherî, Şâfiî’den rivayet etti: dedi ki: Benim onda şüphe etmediğim şey, **الرِّكاز**’ın cahiliyenin gömüsü olduğudur; ve benim durduğum şey, madendeki **الركاز** ve yerde yaratılmış **التِّبْر**’dir. Amr b. Şuayb’dan rivayet olundu: bir köle, Ömer zamanında, Allah ondan razı olsun, bir **رِكْزَةً** buldu; Ömer onu ondan aldı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرِّكازُ** madenin çıkardığı şeydir; maden **أَرْكَزَ** etmiştir ve **أَنالَ** etmiştir. Başkası dedi: maden sahibinin **أَرْكَزَ** etmesi, ondan kendisine gümüş ve başkası olarak çıkan şeyin çok olduğu zamandır. Ve **الرِّكازُ**: isimdir; ve o, madenlerden çıkan, altın ve gümüşten, kaya parçaları gibi büyük parçalardır; bu, Irak ehlinin tefsirini destekler. Dedi: ve Şâfiî dedi: madende toplanmış **البَدْرَةَ**’yi elde ettiği zaman adama denilir: **قد أَرْكَزَ**. Ahmed b. Hâlid dedi: **الرِّكازُ** bir cemi‘dir; tekili **رِكْزَةٌ**’dir; sanki yerde **رُكِزَ** edilmiştir, **رَكْزاً**. Ve Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde, bu hadîsin bazı tariklerinde gelmiştir: “Ve **الرَّكائزِ**’de beşte bir vardır”; sanki o, **رَكِيزَة** yahut **رِكازَةٍ** cem‘idir.

Ve **الرَّكِيزة** ve **الرِّكْزَةُ**: yerin cevherlerinden, onda saplanmış olan parçadır.

Ve **الرِّكْزُ**: ağırbaşlı, akıllı, halîm, cömert (kimsedir).

Ve **الرِّكْزَة**: gövdeden sökülüp çıkarılan hurma ağacı; Ebû Hanîfe’den. Şemmer dedi: hurma ağacının gövdesinde biten, sonra başka bir yere nakledilen hurma ağacı, işte o **الرِّكْزَة**’dir. Bazıları dedi: bu, güzel bir **رِكْزٌ**’dür; bu, güzel bir **وَدِيٌّ**’dir; bu, güzel bir **قَلْعٌ**’dır. Ve denilir: **رِكْزُ الوَدِيِّ** ve **القَلْعِ**.

Ve **مَرْكُوزٌ**: bir yer adıdır; er-Râ‘î dedi:

بأَعْلامِ مَرْكُوزٍ فَعَنْزٍ فَغُرَّبٍ،
مَغانِيُّ أُمّ الوَرْدِ، إِذْ هي ما هيا
