# ركز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ركز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ركز

ركز الرمح يركزه، بالضم، ويركزه، بالكسر، ركزا: غرزه في الأرض منتصبا، وكذا غير الرمح، والموضع مركز، كركزه تركيزا، أنشد ثعلب:
  وأشطان الرماح مركزات                      وحوم النعم والحلق الحلول ركز العرق: اختلج، كارتكز، نقله الصاغاني. والمركز: وسط الدائرة. من المجاز: المركز: موضع الرجل ومحله. يقال: حل فلان بمركزه، المركز أيضا: حيث أمر الجند أن يلزموه وأن لا يبرحوه، يقال: أخل فلان بمركزه، وهو مجاز أيضا. في التنزيل:  أو تسمع لهم ركزا  قال الفراء: الركز: بالكسر: الصوت، وقيل هو الصوت ليس بالشديد، وقيل: هو صوت الإنسان تسمعه من بعيد، نحو ركز الصائد إذا ناجى كلابه، وأنشد:
  وقد توجس ركزا مقفـر نـدس                      بنبأة الصوت ما في سمعه كذب

  وفي حديث ابن عباس في قوله تعالى:  فرت من قسورة  قال: هو ركز الناس، قال: الركز: الصوت الخفي والحس، فجعل القسورة نفسها ركزا، لأن القسورة جماعة الرجال، وقيل: هو جماعة الرماة، فسماهم باسم صوتهم، وقد ذكر في موضعه. الركز أيضا: الرجل العالم العاقل الحليم السخي الكريم، قاله أبو عمرو، وليس في نصه ذكر العالم ولا ذكر الكريم. من المجاز: الركزة، بهاء: ثبات العقل ومسكته. قال الفراء: سمعت بعض بني أسد يقول: كلمت فلانا فما رأيت له ركزة، أي ليس بثابت العقل. الركزة أيضا واحدة الركاز، ككتاب، وهو ما ركزه الله تعالى في المعادن، أي أحدثه وأوجده، وهو التبر المخلوق في الأرض، وهذا الذي توقف فيه الإمام الشافعي رضي الله عنه، كما نقله عنه الأزهري، وجاء في الحديث عن عمرو بن شعيب أن عبدا وجد ركزة على عهد عمر رضي الله عنه، فأخذها منه عمر. ويقال الركزة: القطعة من جواهر الأرض المركوزة فيها، كالركيزة. وقال أحمد بن خالد: الركاز جمع، والواحدة ركيزة، كأنه ركز في الأرض ركزا. قال الشافعي رضي الله عنه: والذي لا أشك فيه أن الركاز دفين أهل الجاهلية، أي الكنز الجاهلي، وعليه جاء الحديث:  وفي الركاز الخمس  وهو رأي أهل الحجاز، قال الأزهري: وإنما كان فيه الخمس لكثرة نفعه وسهولة أخذه. قلت: وقد جاء في مسند أحمد بن حنبل في بعض طرق هذا الحديث:  وفي الركائز الخمس  ، وكأنها جمع ركيزة أو ركازة، ونقل أبو عبيد عن أهل العراق في الركاز: المعادن كلها، فما استخرج منها شيء فلمستخرجه أربعة أخماسه ولبيت المال الخمس. قالوا: وكذلك المال العادي يوجد مدفونا هو مثل المعدن سواء، قالوا: وإنما أصل الركاز المعدن، والمال العادي الذي قد ملكه الناس مشبه بالمعدن. قيل: الركاز: قطع عظام مثل الجلاميد من الفضة والذهب تخرج من الأرض أو من المعدن، وهو قول الليث، وهذا يعضد تفسير أهل العراق. وقال بعض أهل الحجاز: الركاز: هو المال المدفون خاصة مما كنزه بنو آدم قبل الإسلام، وأما المعادن فليست بركاز، وإنما فيها مثل ما في أموال المسلمين من الزكاة إذا بلغ ما أصاب مائتي درهم كان فيها خمسة دراهم وما زاد فبحساب ذلك، وكذلك الذهب إذا بلغ عشرين مثقالا كان فيه نصف مثقال. قلت: وهذا القول تحتمله اللغة، لأنه مركوز في الأرض، أي ثابت ومدفون، وقد ركزه ركزا، إذا دفنه. وأركز الرجل: وجد الركاز. عن ابن الأعرابي: الركاز: ما أخرج المعدن، وقد أركز المعدن: صار، ونص النوادر: وجد فيه ركاز، وقال غيره: أركز صاحب المعدن، إذا كثر ما يخرج منه له من فضة وغيرها. وقال الشافعي رضي الله عنه: يقال للرجل إذا أصاب في المعدن بدرة مجتمعة: قد أركز. من المجاز: ارتكز، إذا ثبت في محله. يقال: دخل فلان فارتكز في محله لا يبرح. من المجاز: ارتكز على القوس ارتكازا، إذا وضع سيتها على الأرض ثم اعتمد عليها، كما في الأساس. والركزة، بالفتح، كما هو مقتضى اصطلاحه، وهو خطأ وصوابه بالكسر كما ضبطه الصاغاني: النخلة. وفي بعض الأصول: الفسيلة تجتث وتقتلع من الجذع، وفي بعض الأصول: عن الجذع، كذا عن أبي حنيفة. وقال شمر: النخلة التي تنبت في جذع النخلة ثم تحول إلى مكان آخر هي الركزة. وقال بعضهم: هذا ركز حسن، وهذا ودي حسن، وهذا قلع حسن، ويقال ركز الودي والقلع. ومركوز: ع، قال الراعي:
  بأعلام مركوز فعنز فغـرب                      مغاني أم الوبر إذ هي ما هيا

  والركيزة في اصطلاح الرمليين هي العتبة الداخلة، زوج وثلاث أفراد، وهكذا صورته: وإنما سميت لأنها دليل الكنوز والدفائن والخزائن والمخبآت. ومما يستدرك عليه: ركز الحر السفا يركزه ركزا: أثبته في الأرض. قال الأخطل:
  فلما تلوى في جحافله السفا                      وأوجعه مركوزه والأسافل والمركوز: المدفون. والركيزة: المركز. وركز الله المعادن في الجبال: أثبتها. وهذا مركز الخيل وهو مجاز، وكذلك قولهم: عزه راكز، أي ثابت، وإنه مركوز في العقول. والمرتكز من يابس الحشيش أن ترى ساقا وقد تطاير عنها ورقها وأغصانها، قاله الليث.

### Türkçe

**ركز** mızrağı, (fiilin muzâri‘si) ötre ile **يركزه** ve esre ile **يركزه**, **ركزا**: onu yere dik olarak sapladı; mızrak dışındakinde de böyledir. Yer: **مركز**; **كركزه تركيزا** (gibi). Sa‘leb inşad etti:
  Ve mızrakların ipleri **مركزات**                      ve deve sürülerinin dolaşması ve konaklayan halkalar

**ركز العرق**: seğirdi; **كارتكز** gibi; onu es-Sâgânî nakletti. **والمركز**: dairenin ortasıdır. Mecazdan: **المركز**: adamın yeri ve mahallidir. Denir: falan kendi **بمركزه**’sinde konakladı. **المركز** ayrıca: askere ona yapışmalarının ve ondan ayrılmamalarının emredildiği yerdir. Denir: falan kendi **بمركزه**’sini bozdu; o da mecazdır. Tenzîlde: **أو تسمع لهم ركزا**. el-Ferrâ dedi: **الركز** (esre ile): sestir; ve denildi ki o, şiddetli olmayan sestir; ve denildi ki o, uzaktan işittiğin insan sesidir; avcının, köpeklerine fısıldadığı zaman **ركز**’ı gibi. Ve inşad etti:
  Ve (o) ıssız, keskin sezgili birinin **ركزا**’sını duyumsadı                      sesin bir haberciğiyle; işitmesinde yalan yok

İbn Abbâs hadîsinde, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **فرت من قسورة**; dedi: o, insanların **ركز**’ıdır. Dedi: **الركز**: gizli ses ve histir; böylece **القسورة**’nın kendisini **ركزا** kıldı; çünkü **القسورة** erkekler topluluğudur. Ve denildi ki: o, okçular topluluğudur; böylece onları seslerinin adıyla adlandırdı; ve kendi yerinde zikredilmiştir. **الركز** ayrıca: âlim, akıllı, halîm, cömert, kerîm adamdır; bunu Ebû ‘Amr söyledi; fakat onun nassında ne âlimin zikri vardır ne de kerîmin zikri. Mecazdan: **الركزة** (هاء ile): aklın sebatı ve onu tutmasıdır. el-Ferrâ dedi: Esed oğullarından bazısını işittim, derdi ki: falanla konuştum da onda bir **ركزة** görmedim; yani aklı sabit değildir. **الركزة** ayrıca **الركاز**’ın bir tanesidir; **ككتاب** (gibi); o, Allah Teâlâ’nın madenlerde **ركزه** ettiği şeydir; yani onu meydana getirdi ve var etti; o, yerde yaratılmış külçedir. Bu, İmam eş-Şâfi‘î’nin رضي الله عنه duraksadığı şeydir; el-Ezherî ondan naklettiği üzere. Ve ‘Amr b. Şu‘ayb’dan hadîste geldi ki bir köle, ‘Umer رضي الله عنه zamanında bir **ركزة** buldu; ‘Umer onu ondan aldı. Ve denir: **الركزة**: içinde **المركوزة** olan yerin cevherlerinden bir parçadır; **كالركيزة** gibi. Ahmed b. Hâlid dedi: **الركاز** bir cem‘dir; tekili **ركيزة**’dir; sanki onu yere **ركز** ile **ركزا** etmiştir. eş-Şâfi‘î رضي الله عنه dedi: Şüphesiz olmadığım şey: **الركاز** câhiliye ehlinin gömüsüdür; yani câhiliye hazinesi; hadîs bunun üzerine geldi: **وفي الركاز الخمس**. Bu, Hicaz ehlinin görüşüdür. el-Ezherî dedi: Onda humus olmasının sebebi, faydasının çokluğu ve alınmasının kolaylığıdır. Dedim: Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde bu hadîsin bazı tariklerinde geldi: **وفي الركائز الخمس**; sanki o, **ركيزة** yahut **ركازة**’nin cem‘idir. Ebû ‘Ubeyd, Irak ehli adına **الركاز** hakkında nakletti: madenlerin hepsi; ondan bir şey çıkarılırsa, çıkarana onun beşte dördü, Beytülmâl’e beşte biri. Dediler: ve yine gömülü olarak bulunan eski mal da maden gibidir, aynıdır. Dediler: **الركاز**’ın aslı madendir; insanların mülk edindiği eski mal, madene benzetilmiştir. Denildi: **الركاز**: gümüş ve altından, yerden yahut madenden çıkan, kaya parçaları gibi kemik parçalarıdır; bu, el-Leys’in sözüdür; bu, Irak ehlinin tefsirini destekler. Hicaz ehlinden bazıları dedi: **الركاز**: ancak İslâm’dan önce Âdemoğullarının biriktirdiği gömülü maldır; madenlere gelince, onlar **بركاز** değildir; onda ancak Müslümanların mallarındaki zekât gibisi vardır: ele geçen iki yüz dirheme ulaşırsa onda beş dirhem vardır; fazlası da bunun hesabıncadır; altın da yirmi miskale ulaşırsa onda yarım miskal vardır. Dedim: Bu söz, dili taşır; çünkü o, yerde **مركوز**dur; yani sabit ve gömülüdür; onu gömdüğü zaman **ركزه ركزا** etmiştir. Ve **أركز** adam: **الركاز** buldu. İbnü’l-A‘râbî’den: **الركاز**: madenin çıkardığı şeydir; ve **أركز المعدن**: oldu. **ونص النوادر**: onda **ركاز** buldu. Başkası dedi: maden sahibine **أركز** denir; ondan kendisine gümüş ve başkası olarak çıkan şey çoğalınca. eş-Şâfi‘î رضي الله عنه dedi: Madende toplanmış bir kese ele geçirince adama denir: **قد أركز**. Mecazdan: **ارتكز**: yerinde sabit oldu. Denir: falan girdi de yerinde **فارتكز** etti, ayrılmaz. Mecazdan: **ارتكز على القوس ارتكازا**: yayının **سيتها**’sını yere koydu, sonra ona dayandı; **كما في الأساس**. Ve **الركزة** (fetha ile), onun ıstılahının gerektirdiği üzere; o hatadır; doğrusu esre iledir, es-Sâgânî’nin ضبط ettiği gibi: hurma ağacıdır. Bazı asıllarda: **الفسيلة** gövdeden sökülür ve koparılır; bazı asıllarda: gövdeden; Ebû Hanîfe’den böyle. Şemmer dedi: hurma ağacının gövdesinde biten, sonra başka bir yere nakledilen hurma ağacı **الركزة**’dir. Bazıları dedi: bu güzel bir **ركز**’dır; bu güzel bir **ودي**’dir; bu güzel bir **قلع**’dır; ve denir: **ركز الودي والقلع**. Ve **مركوز**: (çoğul) **ع**. er-Râ‘î dedi:
  **مركوز** alametlerle; sonra ‘Anz; sonra Garb                      Ümmü’l-Veber’in meskenleri; o, olduğu hâl üzere iken

Ve **الركيزة** kumcuların ıstılahında içeri giren eşiktir; çift ve üç tek (parça); ve sureti böyledir: ve ancak ona, hazinelerin, gömülerin, depoların ve saklıların delili olduğu için bu ad verilmiştir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ركز الحر السفا يركزه ركزا**: onu yere sabitledi. el-Ahtal dedi:
  Sefâ, onun ordularında kıvrılıp dönünce                      onun **مركوزه**’su ve aşağılar onu acıttı

Ve **المركوز**: gömülü olandır. Ve **الركيزة**: **المركز**’dir. Ve Allah, madenleri dağlarda **ركز** etti: onları sabitledi. Ve bu, atların **مركز**’idir; o mecazdır. Yine onların sözü: onun izzeti **راكز**’dir; yani sabittir; ve o, akıllarda **مركوز**dur. Ve **المرتكز** kuru ottan: bir sap görmendir; yaprakları ve dalları ondan uçuşup gitmiştir; bunu el-Leys söyledi.
