# ركس (ر-ك-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin elinde olan ip demektir

- Harfler: ر - ك - س
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَرْكَسَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%83%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلَهُمْ | Onları tersine döndürdü | 1 | 1 | [4:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/ayet/4:88.md) |
| [أُرْكِسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/siga/%D8%A3%D9%8F%D8%B1%D9%92%D9%83%D9%90%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | أُفْعِلُوا | Tersine döndürüldüler | 1 | 1 | [4:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/ayet/4:91.md) |

## Mücavir kökler — 26 mücavir (38 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Su birikintisidir
2. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
3. [ثقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
4. [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki…
5. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Avuç demektir
6. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
7. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hayese sürülmüş tarla demektir
8. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Salata, doğranmış sebze demektir
9. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
10. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
11. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kazandı
12. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İki yüzlüler
13. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
14. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
15. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Süllem” merdiven demektir
16. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
17. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
18. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
19. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
20. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
21. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
22. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
23. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
24. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
25. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
26. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md), [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md), [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin başını aşağı çevirmek, tepetaklak etmek, başını sonuna veya başladığı yere geri döndürmek |
| Çekirdek Özet 2 | İmandan sonra küfre veya kurtulunan bir fitne ve şerre bütünüyle geri savrulmak, tersyüz edilmek |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate yöneliş çizgisinin tersine kırılarak failin kendi kazandığı eylemler sebebiyle önceki batıl durumuna iade edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir geri dönüş veya zihinsel kararsızlık sayarak eylemin getirdiği ontolojik ve ahlaki tepetaklak oluşu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Bir zemin üzerine basma, yerleşme, ağırlık koyma veya bir noktaya dayanıp sabitlenme hareketi; [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) (binmek, üstüne oturmak), [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) (durgunlaşmak, dibe çökmek), [ركز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2.md) (saplamak, dikmek), [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md) (ayakla vurup itmek), [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md) (eğilip çökmek), [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) (üst üste yığmak) ve [ركن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%86.md) (dayanıp sığınmak) köklerinde bu basma ve ağırlık koyma ortak çekirdeği görülür | س | Çekirdeğe eklenen sürtünme, tutunma ve aşağı doğru sürüklenme unsuru ile kök; bir noktaya basıp kalmaktan çıkmış, nesnenin baş aşağı çevrilerek başladığı yere veya tabana doğru tepetaklak geri itilmesi anlamına daralmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin yöneldiği tepe noktasını, varlığın başını veya sürecin başlangıç konumunu temsil eder |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Başı veya nesneyi kavrayıp eğen, bükerek eksenini değiştiren tutucu müdahaleyi ifade eder |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Alt zemine, başlangıç noktasına veya takılıp kalındığı yere doğru sürtünerek geri dönmeyi anlatır |
| ركس | Başın kavranarak alt zemine ve başlangıç noktasına doğru bükülüp tersyüz edilmesi | Varlığın üstte olan başının kavranarak alta çevrilmesi ve başladığı eski konuma tepetaklak geri savrulması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi başı aşağı gelecek şekilde tersyüz etmek, harman döverken ortada durup etrafında dönen boğanın hareketinde olduğu gibi başladığı yere geri döndürmek veya deveyi bağlamak için kullanılan ip |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde ve erken bedevi dilinde harman yerinde sabit durup etrafında diğer hayvanların döndüğü ve kendisi de aynı yerde tersyüz olup duran merkezdeki öküz için راكس kelimesi kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Hadis rivayetinde istincâ için getirilen tezek hakkında kullanılan bu nesnenin gıda iken geri dönüştürülmüş ve bozulmuş halini anlatan kullanım: إنه ركس |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, ağırlıklı olarak Kuzeybatı Sami ve Güney Sami dillerinde hareketin tersine çevrilmesi, geriye bükülme ve dönüşüm bağlamında izlenir. Arapça ركس biçimi, nesnenin kendi üzerine katlanması veya başının aşağıya döndürülerek başladığı yere iade edilmesi anlamında özelleşmiştir. Akraba Sami dillerde kökün doğrudan fonetik eşdeğerleri nadir olmakla birlikte, kök içi harf göçüşmeleri (metatez) ve ikili çekirdek paralelleri üzerinden bir şeyin üzerine yığılması, sıkıştırılması veya gerisin geri çevrilmesi matrisiyle örtüşür. İbranicede benzer fonetik yapıdaki kökler bazen bağlama, düğümleme ve dolama (örneğin arkaik bağlama ve engebe kökleri) ekseninde görülürken; Arapçada bu kök tamamen fiziksel yönün dikey veya yatay eksende 180 derece tersine çevrilmesi ve sürecin başa sarılması semantiğinde billurlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) ve [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md) yönelimi | Arapça içinde kök, bir şeyin evvelini ahirine çevirmek ve başını aşağı etmek şeklinde tek ve tutarlı bir semantik eksene oturur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Kuzeybatı Sami bağlama/döndürme hatları | Devenin başını ayağına bağlayan bağ veya harman etrafında dönme tasviri üzerinden geriye bükülme olgusuyla bağlantılıdır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركس | Anlamlı | Baş aşağı çevirmek, tersyüz etmek | Bir şeyin evvelini ahirine katlamak, gerisingeri döndürmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رسك | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [كرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Biriktirmek, temel atmak, sıkıştırmak | Nesneleri üst üste yığmak, bir yapının veya bilginin esasını pekiştirmek | Kur'an'da geçer; zıt yönde bir sabitleme ve yığma hareketi içerir |
| [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Kırmak, parçalamak, şiddetini gidermek | Bir bütünün sertliğini ve direncini vurarak veya bükerek ortadan kaldırmak | Kur'an'da geçmez; form bütünlüğünün bozulması yönüyle ortaklık taşır |
| [سرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%83.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; erken lügatlerde kullanım dışı veya marjinaldir |
| [سكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1.md) | Anlamlı | Kapatmak, tıkamak, aklı örtmek | Bir akıntının önünü kesmek veya aklın ayırt etme yetisini örtüp engellemek | Kur'an'da geçer; dengenin yitirilmesi ve iradenin felce uğraması boyutuyla ilişkilidir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركس | Merkez | Tersyüz olma, baş aşağı iade edilme | Eylemin faili tamamen başladığı inkâr ve sapkınlık durumuna tepetaklak geri fırlatması | Başın tabana gelmesi, evvelin ahire dönmesi |
| [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md) | Komşu | Baş aşağı eğilme, tepesi üstü gelme | [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md) daha çok fiziksel olarak başın utanç veya zayıflıkla öne/aşağı düşmesini anlatırken, ركس bütünüyle başladığı eski duruma savrulmayı vurgular | Başın aşağı sarkıtılması |
| [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Geri çevirme, iade etme | [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) yönün geriye dönmesini ifade eder; tepetaklak edilme ve baş aşağı gelme biçimsel zorunluluğu taşımaz | Düz doğrultuda geriye dönüş |
| [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Bir halden diğerine dönme, altüst olma | [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) bir şeyin içinin dışına veya bir durumdan başka bir duruma genel dönüşümüdür; ركس ise başladığı yere baş aşağı iade oluştur | Genel mahiyet ve yön değişimi |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Dikilme, dosdoğru ayakta durma | Başın yukarıda, ayakların yerde olduğu sabit ve adil doğruluk hali | Ayakta ve istikamet üzere sabit kalış |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركس | Geriye tersyüz etme | Baş aşağı çevirerek eski konumuna iade etme | Kesin |
| Latince | Invertere, relabi | Ters çevirmek, eski kötü haline geri kaymak | Invertere yönün tersine çevrilmesini, relabi ise kurtulunan bir duruma geri düşmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To invert, to relapse, to plunge back | Tersine çevirmek, nüksetmek, geri batırmak | To relapse ahlaki/tıbbi nüksetmeyi verirken, to invert fiziksel tepetaklak oluşu karşılar | Kesin |
| Almanca | Umkehren, zurückwerfen, rückfällig werden | Geriye fırlatmak, nüksetmek, tersine döndürmek | Kişinin ıslah olduğu sanılan bir halden eski batıl durumuna gerisin geri fırlatılmasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Inverser, faire rechuter, replonger | Tersine çevirmek, yeniden düşürmek | Özellikle ahlaki veya zihni bir çöküşle eski batağa geri savrulmayı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَرْكَسَهُمْ | İlahi bir ceza ve eylemin tabii sonucu olarak küfre ve nifaka geri çevrilme | Münafıkların kendi kazandıkları nifak ve eylemleri sebebiyle Allah tarafından önceki inkâr hallerine tepetaklak iade edilişleri; Nisâ [4:88](https://lisan.digital/tr/ayet/4:88.md) |
| أُرْكِسُوا | Fitneye ve savaşa bütünüyle geri fırlatılma, içine batırılma | Fitneye her çağrıldıklarında tereddütsüz onun içine baş aşağı dalan, eski düşmanlık zeminine geri savrulan grup bağlamı; Nisâ [4:91](https://lisan.digital/tr/ayet/4:91.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet meselesi | Allah'ın saptırması (irkas) fiilinin kulun kendi kesbiyle ilişkisi; cebir mi yoksa kesbin neticesi mi olduğu | İnkâra yönelen iradenin ilahi yasa gereği eski batıl haline tepetaklak döndürülmesi |
| Fıkıh | Münafık ve muharip statüsü | İrkasa uğramış, fitneye daldıkça dalan zümrelere karşı uygulanacak hukuki ve askeri muamele | İman iddiasının hukuki korumasını yitirerek savaş konumuna geri dönme |
| Tefsir | İrkâs ayetlerinin nüzul sebebi | Uhud'dan geri dönen veya Medine dışındaki münafıklar hakkında müminlerin iki fırkaya ayrılması tartışması | İkiyüzlü tutumun kişiyi başladığı kök inkâra fırlatıp atması |
| Hadis | Taharet ve necaset ahkâmı | Tezeğin necis sayılması gerekçesi olarak rıks (رِكْس) lafzının kullanılması | Gıda vasfını yitirip aslına/kötü haline dönüşmüş pislik |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman-küfür dengesi ve hidayet çizgisi | İrtidat ve nifaka tersyüz oluş | Hakikat zemininden kopuşu tescilleme | Samimiyetsiz eylemler bireyi kurtulmuş göründüğü küfür batağına geri iter | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Dogmatizme ve cehalete geri savrulma | Bilgi üretiminde gerileme | Yöntemsel tutarsızlık zihni ulaştığı aydınlıktan eski cehalet kabullerine tepetaklak döndürür | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sadakat ve paktlar | İhanet ve fitneye ricat | İttifak düzenini bozma | Siyasi emanı suiistimal eden yapılar ilk krizde eski düşmanlık saflarına geri fırlar | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve ahlaki sermaye | Spekülatif çöküş ve iflasa dönüş | Kazanımları sıfırlama | Haksız kazanç ve gayrimeşru tasarruflar ekonomik yapıyı başladığı ilkel/krizli aşamaya geri fırlatır | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz uzayında tersinir çöküş veya evrişim tersinmesi (phase inversion / reset) | Bir dinamik sistemin ileri yönlü gelişim vektörünün işaret değiştirerek tüm durum değişkenleriyle başlangıçtaki kararsız tekillik noktasına baş aşağı çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ahlaki ve sosyal nüksetme (social/behavioral relapse) | Bireyin veya toplumsal tabakanın kazandığı medeni normları terk ederek ahlaki ve hukuki açıdan ilkel, çatışmacı ve yıkıcı eski alt katmana bütünüyle geri yuvarlanması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir fikir değişikliği, politik bir kararsızlık veya tarafsız kalma tercihi olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kişinin kendi amellerinin (بما كسبوا) ontolojik bir karşılığı olarak bütünüyle baş aşağı çevrilmesi, fıtrat ve imandan kopup eski küfür zeminine kilitlenmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Münafıkların eylemlerini basit bir zihinsel şüphe sayıp onların ürettikleri fitnenin yırtıcı ve geri dönüştürücü tehlikesini hafife almak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da sapmanın sadece duraksama değil, kazanılan kötü ameller sebebiyle gerisingeri ve baş aşağı bir fırlatılış olduğunu gösteren en çarpıcı dinamik kavramlardan biri olduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojisini, toplumsal güvenlik tehditlerini ve fitne çağrısına koşulsuz teslim olan ikiyüzlü zümrelerin analiz edildiği Medine dönemi ayetlerinde (özellikle Nisâ suresi) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hidayetten sapmanın durduk yere gerçekleştiği veya münafıklığın pasif bir çekimserlik olduğu algısını yıkar; sapmanın bir ameli karşılık ve tepetaklak oluş süreci olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi başından kavrayıp tersyüz etmek, altını üstüne getirmek ve başladığı taban noktasına geri döndürmek.
- Soyut anlam: İnsanın kendi bilinçli tercih ve amelleri sebebiyle ahlaki ve itikadi olarak başladığı inkâr ve nifak çukuruna baş aşağı geri yuvarlanması.
- Sistematik karşılık: Sistemin ileri yönlü tekâmül vektörünün negatif işaret alarak tüm kazanımları sıfırlaması ve yapıyı kurucu kriz zeminine tersine kilitlemesi.
- LaTeX modeli: $$\vec{v}(t) = -\nabla \Phi(x) \implies x(t) \to x_0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$, failin sistem içindeki ahlaki ve itikadi durumunu; $x_0$, başladığı inkâr ve küfür zeminini; $\Phi$, failin kendi yapıp ettiklerinin birikimini temsil eden potansiyel alanı; $\vec{v}(t)$ ise durumun zamana bağlı hareket yönünü göstermektedir. Failin amelleri potansiyel gradyanı tersine çevirdiğinde hareket vektörü negatif yönde zorlanmakta ve sistem tepetaklak bir biçimde başladığı başlangıç noktasına ($x_0$) geri çökmektedir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/ayet/4:88.md) — أَرْكَسَهُمْ

فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا

Meal (IK): Size ne oluyor ki; münafıklar hakkında iki fırkaya ayrıldınız? Allah, onları yaptıklarından dolayı başaşağı etmiştir. Allah’ın saptırdığını doğru yola getirmek mi istiyorsunuz? Allah’ın saptırdığı kimse için, asla yol bulamazsın.

### [Nisa 4:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/ayet/4:91.md) — أُرْكِسُوا

سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا

Meal (IK): Diğerlerinin de sizden ve kendi milletlerinden güvende olmayı istediklerini göreceksiniz. Fitneciliğe çağırıldıklarında ona can atarlar. Eğer sizden uzak durmazlar, barış teklif etmezler ve sizinle savaşmaktan geri durmazlarsa; onları tutun ve bulduğunuz yerde öldürün. İşte onların aleyhlerine, size apaçık ferman verdik.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin elinde olan ip demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين والراء معهما
ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س مستعملات كسر: كَسَرْته فانكسر. وكل شيء يفترُ عن أمر يعجز عنه، يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر.
الكَسْرُ والكِسْرُ، لغتان: الشُّقّةُ السفلى من الخباء ومن كل قبة، وغشاء يرفع أحياناً ويرخى.
ويقال لناحيتي الصحراء: كسراها، قال يصف القطاة:
أقامت عزيزاً بين كِسْرَيْ تنوفة
وقال الأخطل:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة بالكِسْرِ
والكِسْرة: قطعة خبز.
وكَسْرَى لغة في كِسْرَى، ثم جمع فقالوا: أَكاسِرة وكَساسِرة، والقياس: كِسْرُونَ مثل عيسون وموسون، ذهبت الياء لأنها زائدة.
وأرض ذات كُسُور، أي: كثيرة الصعود والهبوط.
وكُسُورُ الجبال والأودية: معاطفها وجرفتها وشعابها، لا يفرد منه الواحد، لا يقال: كِسْر الوادي.
والكَسْرُ من الحساب: ما لم يكن سهماً تاماً، وجمعه: كُسُور.
وكَسَر الطائر كُسُوراً، فإذا ذكرت الجناحين قلت: كَسَرَ جناحيه كَسْراً، وذلك إذا ضم منهما شيئاً للوقوع والانقضاض، الذكر والأنثى فيه سواء. يقال: بازٌ كاسِرٌ، وعقاب كاسرٌ، طرحوا الهاء، لأن الفعل غالب، قال:
كأنها كاسرٌ في الجو فتخاء
والكَسِيرُ من الشّاء: المنكسر الرجل. وفي الحديث: "لا يجوز في الأضاحي كسير".
ويقال للعود والرجل الباقي على الشديدة: إنه لصلب المكْسِر.
ومكْسِرُ الشجرة: أصلها حيث يُكْسَر منه أغصانها وشعبها. ويقال للشيء الذي يُكْسَر فيعرف بباطنه جودته: إنه لجيد المكْسِر، قال:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا المَكْسِرِ
يقول: لم يفسد ما اصطنع، ولم يكدره، لأن الفرع إذا عصرت ماءه فقد أفسدته.
والكِسْر: العضو من الجزور والشاء، والجميع: الكسور.
كرس: الكِرْسُ: كِرْس البناء. وكرس الحوض حيث تقف الدواب فيتلبد، ويشتد، ويُكَرَّسُ أس البناء فيصلب، وكذلك كِرْسُ الدمنة إذا تلبدت فلزقت بالأرض.
وحوض مُكْرس، ورسم مُكْرِس.
والكِرْس من أكراس القلائد والوشح. يقال: قلادة ذات كِرْسَيْن، وذات أكراس ثلاثة، إذا ضممت بعضها إلى بعض.
ورجل كَرَوّس، أي: شديد الرأس والكاهل في جسم. قال العجاج:
فينا وجدت الرجل الكَرَوّسا
والكِرياسُ، والجميع: الكَراييسُ: الكنيف يكون على السطح بقناة إلى الأرض.
سكر: السُّكْرُ: نقيض الصحو. والسُّكْر ثلاثة: سُكْرُ الشراب، وسُكْرُ المال، وسُكْرُ السلطان.
وسكْرةُ الموت: غشيته.
والسَّكَرُ: شراب يتخذ من التمر والكشوث والآس، محرم كتحريم الخمر.
والسُّكْرُكَةُ: شراب من الذرة، شراب الحبشة.
امرأة سَكْرَى وقوم سُكَارَى وسَكْرَى. ورجل سِكِّير لا يزال سكران.
والسَّكْرُ: سدك بثق الماء ومنفجره، والسِّكْرُ: اسم السداد الذي يجعل سداً للبثق ونحوه.
وسكَرتِ الريح تَسْكُرُ، أي: سكنت. قال أوس بن حجر:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ
والسُّكَّرةُ: الواحدة من السُّكَّر وهو من الحلوى.
ركس: الرَّكْسُ: قلب الشيء على آخره، أو رد أوله إلى آخره.
والمنافقون أركسهم الله وهو شبه نكسهم بكفرهم.
وارتكس الرجل فيه إذا وقع في أمر بعدما نجا منه.
والرَّكُوسيّةُ: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين، ويقال: هم نصارى.
والرّاكسُ: الثور الذي يكون في وسط البيدر حين يداس، والثيران حواليه فهو يرتكس مكانه. وإن كانت بقرة فهي راكسة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve **الراء** bunlarla birlikte

**ك س ر**، **ك ر س**، **س ك ر**، **ر ك س** kullanımdadır. **كسر**: **كَسَرْته** de, böylece **انكسر**. Ve her şey, güç yetiremediği bir işten gevşeyip geri kalırsa, onda denir ki: **انكسر**; hatta denir ki: **كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر**.

**الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**; iki lugattır: çadırın ve her kubbenin alt parçası; ve bazen kaldırılan ve salıverilen bir örtü.

Ve çölün iki yanına denir: **كسراها**. **القطاة**’yi vasfederken dedi:
أقامت عزيزاً بين **كِسْرَيْ** تنوفة

Ve **الأخطل** dedi:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة **بالكِسْرِ**

Ve **الكِسْرة**: ekmek parçası.

Ve **كَسْرَى** **كِسْرَى** hakkında bir lugattır; sonra cem etti de dediler: **أَكاسِرة** ve **كَساسِرة**. Ve kıyas: **كِسْرُونَ**, **عيسون** ve **موسون** gibi; **الياء** gitti, çünkü o ziyadedir.

Ve **أرض** **ذات كُسُور**: yani, çıkış ve inişi çok.

Ve **كُسُورُ الجبال والأودية**: onların kıvrımları, yarları ve dereleridir; ondan tekil olan ayrılmaz; “**كِسْر الوادي**” denmez.

Ve hesaptan **الكَسْرُ**: tam bir hisse olmayan şey; onun cemi: **كُسُور**.

Ve kuş **كُسُوراً** **كَسَر**; iki kanadı zikrettiğinde dedin ki: **كَسَرَ جناحيه كَسْراً**; bu, onlardan bir şeyini düşmek ve saldırmak için topladığı zamandır; onda erkek ve dişi eşittir. Denir: **بازٌ كاسِرٌ** ve **عقاب كاسرٌ**; **الهاء**’yı attılar, çünkü fiil galiptir. Dedi:
كأنها **كاسرٌ** في الجو فتخاء

Ve koyundan **الكَسِيرُ**: ayağı kırık olan. Ve hadiste: “**لا يجوز في الأضاحي كسير**”.

Ve sertlik üzerinde kalan odun ve adama denir: “O, **صلب المكْسِر**’dir.”

Ve ağacın **مكْسِرُ**’i: dallarının ve kollarının ondan kırıldığı yerdeki kökü. Ve içiyle onun iyiliği bilinsin diye kırılan şeye denir: “O, **جيد المكْسِر**’dir.” Dedi:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا **المَكْسِرِ**

Der ki: yaptığı şeyi bozmadı ve onu bulandırmadı; çünkü dalın suyunu sıktığında onu bozmuş olursun.

Ve **الكِسْر**: deve ve koyundan bir uzuv; hepsi: **الكسور**.

**كرس**: **الكِرْسُ**: yapının **كِرْس**’i. Ve havuzun, binek hayvanlarının durduğu yerdeki kısmı **كرس** olur; böylece yapışıp katılaşır; ve yapının temeli **يُكَرَّسُ** da sertleşir. Aynı şekilde, gübre yığınının **كِرْسُ**’i, yapışıp yere tutunduğunda.

Ve **حوض مُكْرس** ve **رسم مُكْرِس**.

Ve **الكِرْس** gerdanlıkların ve kuşağın **أكراس**’ındandır. Denir: “İki **كِرْس**’li gerdanlık” ve “üç **أكراس**’lı”; bazılarını bazılarına kattığında.

Ve **رجل كَرَوّس**: yani, bedende başı ve omuz başı sert/kuvvetli. **العجاج** dedi:
فينا وجدت الرجل **الكَرَوّسا**

Ve **الكِرياسُ**; ve hepsi: **الكَراييسُ**: dam üzerinde olup bir kanalla yere giden hela.

**سكر**: **السُّكْرُ**: ayıklığın zıddı. Ve **السُّكْرُ** üçtür: içkinin **سُكْرُ**’ü, malın **سُكْرُ**’ü ve sultanın **سُكْرُ**’ü.

Ve **سكْرةُ الموت**: onun bastırmasıdır.

Ve **السَّكَرُ**: hurmadan, **الكشوث**’tan ve **الآس**’tan yapılan bir içki; şarabın haram kılınması gibi haramdır.

Ve **السُّكْرُكَةُ**: darıdan bir içki; Habeş’in içkisi.

**امرأة سَكْرَى** ve **قوم سُكَارَى** ve **سَكْرَى**. Ve **رجل سِكِّير**: daima sarhoş.

Ve **السَّكْرُ**: suyun yarılmasının ve fışkırmasının tıkanmasıdır; ve **السِّكْرُ**: yarılma ve benzeri için set yapılan tıkacın adıdır.

Ve rüzgâr **سَكَرتِ** **تَسْكُرُ**: yani, duruldu. **أوس بن حجر** dedi:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ

Ve **السُّكَّرةُ**: **السُّكَّر**’den bir tanedir; o da tatlıdandır.

**ركس**: **الرَّكْسُ**: bir şeyi öbür yüzüne çevirmek; yahut onun evvelini âhirine döndürmek.

Ve münafıklar: Allah onları **أركسهم**; bu, küfürleri sebebiyle onları ters çevirmesine benzetmedir.

Ve adam onda **ارتكس**: ondan kurtulduktan sonra bir işe düştüğünde.

Ve **الرَّكُوسيّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim; ve denir: onlar Hristiyanlardır.

Ve **الرّاكسُ**: harmanın ortasında olup dövüldüğü sırada bulunan öküzdür; öküzler onun çevresindedir, böylece o yerinde **يرتكس**. Eğer inek olursa, o **راكسة**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَكسُ: رَدُّ الشيءِ مقلوباً. وقد رَكَسَهُ وأَرْكَسَهُ بمعنىً. "واللهُ أَرْكَسَهُمْ بما كَسَبوا"، أي ردَّهم إلى كُفرهم. وارْتَكَسَ فلانٌ في أمرٍ، أي قد نجا منه. والرِكْسُ، بالكسر: الرِجْسُ. والرِكْسُ أيضاً: الكثير من الناس. والراكِسُ: الهادي، وهو الثَور وسط البَيْدَرِ تَدور عليه الثيران في الدِياسَةِ.

##### Türkçe

**الرَكسُ**: şeyin ters çevrilmiş olarak geri döndürülmesi. Ve onu **رَكَسَهُ** ve **أَرْكَسَهُ** (yaptı); anlamca birdir. “Ve Allah onları kazandıkları sebebiyle **أَرْكَسَهُمْ**”; yani onları küfürlerine geri döndürdü. Ve falan kimse bir işte **ارْتَكَسَ**; yani ondan kurtulmuş oldu. Ve **الرِكْسُ**, kesre ile: **الرِجْسُ**. Ve **الرِكْسُ** ayrıca: insanların çoğu. Ve **الراكِسُ**: yol gösteren; o, harman yerinin ortasındaki boğadır; dövenlemede boğalar onun etrafında döner.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ر
كسر ، كرس ، ركس ، سكر ، سرك : ( مستعملة ) .
كسر : قال الليث يقال : كَسَرْتُ الشيءَ أَكْسِرُهُ كَسْراً ، ومُطاوعُهُ : الانكسَارُ ، وكلُّ شيءِ فَتَرَ عن أَمْرٍ يَعْجَزُ عنه يقال فيه : انْكَسَرَ ، حتى يقال . كَسَرْتُ من بَرْدِ الماءِ فانْكَسَرَ .
 ( أبو عبيد عن الأصمعي ) الكِسْرُ : أَسفلُ الشُّقَّةِ التي تَلي الأرضَ من الخِبَاءِ .
قال وقال الأَحمرُ : هو جَارِي مُكاسِرِي ومُؤاصِري أَي كِسْرُ بَيتهِ إلى جَانِبِ كِسْرِ بَيْتي .
وقال الليث : كِسْرَا كلَّ شيءٍ : نَاحِيَتَاهُ ، حتى يقال لِنَاحِيَتي الصّحَراءِ : كِسْرَاهَا .
وقال أبو عبيد : فيهِ لُغتَانِ : الكَسْرُ والكِسْرُ .
( أبو عبيد عن اليزيدي عن أبي عمرو بن العلاء ) : يُنْسَبُ إلى كِسْرَى وكان يقوله بكسْرِ الكافِ فإِذا نَسبَ إِليهِ : قال : كِسْرِيّ بتشديدِ اليَاءِ وكَسْرِ الكافِ ، وكِسْرَويُّ بفتح الرّاء وبتشديدِ اليَاءِ .
وقال : الأمويُّ : كِسْرِيٌّ بالكسْرِ أيضاً .
وقال أبو حاتم : كِسْرَى مُعَرّبٌ ، وأَصْلُه خُسْرَى فَعرّبتْه العَرَب فقالوا : كِسْرَى .
وقال الليث : يقال كِسرَى وكَسرَى ، ويقولونَ في الجمعِ : أَكاسرةٌ وكَساسرَةٌ ، وكِلاَهما مُخَالفٌ للقياس . إنما القِيَاسُ كَسرَوْنَ كما يقال : عِيسَوْنَ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : يقال : رجل ذو كَسَرَاتٍ وهَزَرَاتٍ وهو الذي يُغبَنُ في كل شيء .
وقال الليث : يقال للأرض ذاتِ الصعود والهبوط : أرضٌ ذاتُ كُسور .
قال : وكُسورُ الجبال والأودية لا يُفرد منه الواحد ، لا يقال : كِسر الوادي .
قال : والكَسْر من الحساب : ما لم يكن سهماً تامّاً ، والجميع : الكسور .
وقد كَسَرَ الطائرُ يكسِر كُسوراً ، فإِذا ذكرْت الجناحين قلت : كسرَ جناحيه كسْراً وهو إذا ضم منهما شيئاً فهو يريد الوقوع أو الانقضاض ، يقال : بازٌ كاسر ، وعُقابٌ كاسر ، وأنشد :
كأَنّها كاسِرٌ في الجوِّ فَتْخَاءُ
طرحوا الهاء لأن الفعل غالب .
والكَسِيرُ من الشاءِ : المنكسرةُ الرِّجْلِ .
وفي الحديث : لا يجوزُ في الأضاحي الكسير البيِّنةُ الكسرِ .
وقال غيره : يقال للرجُل إِذا كانت خِبرَتُه محمودة : إِنه لطيِّبُ المَكْسِرِ ( وصُلْبُ المكسِر كما يقال للشيء الذي إِذا كُسر عُرف بباطنِه جودتُه : إِنه لجيِّدُ المكسرِ ) ومكسِرُ الشجرة : أصلُها حيث يكسر منه أغصانها ، وقال الشُّوَيعِرُ :
فمَنَّ واسْتَبْقَى ولمْ يَعْتصِرْ
مِنْ فَرْعِه مَالاً ولا المَكْسِرِ
وقال غيره : يقال : فلان يكسرُ عليه الفُوقَ إذا كانَ غضبانَ عليه ، وفلان يكسِر عليه الأَرْعاظَ غضباً .
والمُكَسِّرُ : لقَب رجُل . قال أبو النجم :
أَوْ كالْمُكَسِّرِ لا تؤوبُ جيَادُه
إِلاَ غَوَانِمَ وهْيَ غيرُ نِوَاء
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كسَرَ الرجلُ إِذا باع متاعه ثوْباً ثوباً ، وكَسِرَ إذا كسل ، والكاسور ، بَقَّالُ القُرَى ، والصَّيْقَبَانيُّ : صَيْدَنانيُّ القُرَى .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : يقال لكل عظمٍ : كِسْرٌ وكَسْرٌ ، وأنشد :
وَفي يَدِها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
( أبو عبيد عن الأموي ) : يقال لعَظم الساعد مما يلي النصف منه إلى المرفق : كِسرُ قبيحٍ ، وأنشد شمر :
لوْ كنتَ عَيْرا كُنْتَ عَيرَ مَذَلّةٍ
أَوْ كنُتَ كِسرا كنْتَ كِسْرَ قَبِيح
( ابن السكيت ) : يقال فلان هَشُّ المكسِر ، وهو مدحٌ وذمٌّ ، فإذا أرادوا أن يقولوا : ليس بمُصْلِد القِدْح فهو مدحٌ وإِذا أرادوا أن يقولوا هو خوَّار العود فهو ذمُّ .
وجمع التكسير : ما لم يُبْنَ على حركة أوله ، كقولك : درهم ودراهمُ ، وبطنٌ وبطونٌ ، وقِطْفٌ وقطوفٌ ، وأما ما يجمع على حركة أوله فمثل : صالح وصالحين ، ومسلم ومسلمين .
كرس : قال الليث : الكِرْسُ : كِرْسُ البناء ، وكرْسُ الحَوض حيث تقف النَّعمُ فيتلبد ، وكذلك يكرَّسُ أُسُّ البناء فيصلُبُ ، وكذلك كِرْس الدِّمنَة إِذا تلبدت فلزِقت بالأرض .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال : إِنه لكريم الكِرْس ، وكريم القِنْس ، وهما الأصل .
قال : وقال الأصمعي : الكِرْسُ : الأبوال والأبعارُ يتلبَّد بعضها فوق بعض في الدار .
قال : والدِّمَن : ما سوَّدوا من آثار البعر وغيره .
قال : وقال أبو عمرو : الأكاريس : الأَصْرام من الناس ، واحدها : كِرْس وأكراسٌ ثم أَكاريسُ .
وقال أبو إسحاق في قول الله جل وعز : ( وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ ) ( البقرة : 255 ) فيه غيرُ قول .
قال ابن عباس : كرسيه : عِلُمه .
وروي عن عطاء أنه قال : ما السمواتُ والأرض في الكرسيِّ إلا كحلقة في أرض فلاةٍ .
قال أبو إسحاق : وهذا القول بَيِّنٌ ، لأن الذي نعرفه من الكرسيّ في اللغة : الشيء الذي يُعتمد ويُجلسُ عليه ، فهذا يدل على أن الكرسي عظيمٌ دونه السمواتُ والأرض .
قال : والكرسي في اللغة والكُرَّاسة إنما هو الشيء الذي قد ثبت ولزم بعضه بعضاً .
قال : وقال قوم : كرسيهُ : قدرته التي بها يمسك السموات والأرض . قالوا : وهذا كقولك : اجعل لهذا الحائط كرْسيّاً أي اجعل له ما يعتمدُه ويمسكه وقريب من قول ابن عباس ، لأن علمه الذي وسع السموات والأرض لا يخرج من هذا ، والله أعلم بحقيقة الكُرسيّ ، إِلا أنّ جُملته أمرٌ عظيم من أمر الله جل وعز .
وروى أبو عمرو عن ثعلب أنه قال : الكرسي : ما تعرفه العرب من كراسيِّ الملوك . ويقال : كِرسي أيضاً .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه أنشده :
يَا صاحِ هل تعرفُ رَسْماً مُكْرَسَا
قال : المُكْرَسُ : الذي قد بعرتْ فيه الإِبلُ وبَوَّلَتْ فركبَ بعضه بعضاً ، ومنه سميت الكُرَّاسَةُ .
قلت : والصحيحُ عن ابن عباس في الكُرْسِيّ ما رواهُ الثَّوْريُّ وغيرهُ عن عمارٍ الدُّهْنِي عن مُسْلمٍ البَطِينِ عن سعيد بن جُبَيْرٍ عن ابن عباسٍ أنه قال : الكُرْسِيُّ : موضعُ القدمينِ ، وأَما العَرْشُ فإنَّهُ لا يُقدرُ قدرهُ ، وهذه روايةٌ اتفقَ أَهْلُ العلمِ على صِحتها ، والذي روي عن ابن عباس في الكُرْسيّ أنَّهُ العِلمُ ، فَليسَ ممّا يُثبتُه أَهلُ المعرِفةِ بالأخبارِ .
أبو بكر : لُمْعَة كَرْساءُ للقطعة من الأرض فيها شجرٌ ، تدانتْ أصولها والتفتْ فروعها .
وقال الليث : الكِرْسُ من أَكْرَاسِ القَلائد والوُشُحِ ونحوها .
يقال : قلادةُ ذاتُ كِرْسَيْنِ ، وذاتُ أكْرَاسٍ ثلاثةٍ إِذا ضُمَّت بعضها إلى بعض وأنشد :
أَرِقتُ لِطَيْفٍ زَارَنِي في المَجَاسِدِ
وأَكْرَاسِ دُرَ فُصِّلَتْ بالفرائدِ
والكَرَوَّس : الرجُلُ الشديدُ الرأس ، والكاهل في جِسْمٍ . قال العجَّاجُ :
فِينَا وَجَدْتَ الرجُلَ الكَرَوَّسَا
وقال ابن شميل : الكَرَوَّس : الشديدُ ، رجلٌ كَرَوَّسٌ .
وفي حديث أبي أيوب الأنصاريّ أنه قال : ( ما أَدْري ما أَصنَعْ بهذه الكَرَاييسِ ، وقد نهَانَا رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أنْ نستقبلَ القبلةَ بغائطٍ أو بولٍ ) .
قال أبو عبيد : الكَرَاييسُ واحدُها : كِرْياسٌ ، وهو الكَنِيفُ الذي يكون مشرفاً على سطحٍ بقناةٍ إلى الأرضِ ، فإِذا كان أسفلَ فليسَ بكِرْياسٍ .
قلت : يسمَّى كِرْياساً لما يعلقُ به من الأقذارِ والعَذِرَةِ فيركَبُ بعضه بعضاً مثل كِرْسِ الدمنِ والوأْلةِ وهو فِعيالٌ من الكِرْسِ مثل جِريالٍ .
( أبو عبيد عن الأموي ) : يقالُ للرجُلِ إِذا وَلَدَتهُ أَمَتَانِ أو ثلاثٌ : مُكَرْكَسٌ .
وأخبرني المنذريُّ عن أَبي الهيثم أنه قال : المكَرْكَسُ : الّذِي أُمُّ أُمّهِ ، وأُمُّ أبيهِ ، وأُمُّ أُمِّ أمّهِ ، وأمُّ أمِّ أبيهِ : إِماءٌ .
وقال الليثُ : المُكَرْكَسُ : المقَيَّدُ ، وأنشد :
فهلْ يَأكُلَنْ مالِي بنُو نَخَعِيَّةٍ
لها نسبٌ في حَضْرَمَوْتَ مُكَرْكَسُ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كَرِسَ الرجُلُ إِذا ازدحمَ علمهُ على قلبِهِ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : انكَرَسَ في الشيء إِذا دخلَ فيهِ .
سكر : قال الليث : السُّكْرُ : نَقيضُ الصَّحْو قال : والسُّكْرُ : ثلاثةٌ : سكْرُ الشَّرَاب ، وسكْرُ المال ، وسكر السلطانِ .
وقال الله جل وعز : ( لَقَالُواْ إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا ) ( الحجر : 15 ) ، قرىء : ( سُكِّرَتْ ) ، ( وسُكِرَتْ ) بالتَّشْديدِ والتخفيفِ ، ومعناهُ سُدَّتْ وَأُغْشِيتْ بالسِّحْرِ ، فَيتخايَلُ لأبصارنا غيرُ ما نرى .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : سَكَرْتُهُ : مَلأْتُهُ .
وقال الليثُ : السَّكْرُ : سَدُّ البَثْق ومُنْفَجَرِ الماء ، والسِّكْرُ : اسمُ ذلك السِّدادِ الذي يجعلُ سدّاً لِلْبثقِ ونحوه .
وقال مجاهد : سُكِّرت أبصارُنا : أي سدت .
قال أبو عبيد : يذهب مجاهد إلى أن الأبصار غشيها ما منعها من النظر كما يمنع السِّكْرُ الماء من الجري .
وقال أبو عبيدة : سُكِّرت أبصار القوم إِذا دِيرَ بهم وغشيهم كالسَّمادير فلم يبصروا ، ويقال للشيء الحارِّ إِذا خَبَا حرُّه ، وسكن فورُه : قد سَكَر يسكُرُ .
وقال أبو عمرو بن العلاء : سكّرت أبصارنا مأخوذٌ منْ سُكْرِ الشرابِ كأنّ العين لحقها ما يلحقُ شاربَ المُسْكِرِ إِذا سَكر .
وقال الفراء : معناه حُبِسَت ومنعت من النظر .
وقال ثعلب : سُكِرَت وسُكِّرَت : حبست ، ويكون بمعنى أُغشِيت ، وهما متقاربان .
وقال ابن الأعرابي : سَكِرَ من الشَّرَاب يسكَرُ سُكْراً ، وسكِرَ من الغَضَبِ يَسكَرُ سَكَراً إِذا غضبَ . وأنشد :
فجاءُونا بهمْ سكَرٌ علينا
فأَجْلَى اليومُ والسكْرَانُ صاحِي
وقال الزجاجُ يقال : سكَرَتْ عينُهُ تَسكُرُ : إِذا تحيَّرَتْ ، وسكَنَتْ عن النَّظَرِ وسكَرَتِ الرّيحُ تسكُرُ : إِذا سكَنَتْ ، وسكَرَ الحَرُّ يَسكُرُ . وأنشد :
جاءَ الشتاءُ واجْثَأَلَّ القُبَّرُ
وجعلتْ عينُ الحَرُورِ تسكُرُ
قال أبو بكر : اجثألّ : معناه اجتمع وتقبّض .
 ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : ليلةٌ ساكِرَةٌ : لا ريح فيها . قال أوسٌ :
خذَلْتُ على ليلةٍ ساهرهْ
فليسَتْ بِطلْق ولا ساكِرَهْ
( أبو زيد ) : الماءُ الساكِرُ : الساكِنُ الذي لا يجري ، وقد سكَرَ سكُوراً .
وقال الله جل وعز : ( وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُم بِسُكَارَى ) ( الحج : 2 ) وقرىء ( سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى ) .
التفسير : إنكَ تَرَاهم سُكَارَى من العذاب والخوفِ وما هم بُسكَارَى من الشَّرابِ ، يدلُّ عليه قوله : ( وَلَاكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ( ولم يقرأْ أحدٌ من القُرّاءِ سَكَارَى بفتح السِّينِ ، وهي لُغةٌ ، ولا يجوزُ القراءةُ بها لأنّ القراءة سُنةٌ .
وقال أبو الهيثم : النعْتُ الذي على فَعْلانَ يُجمَعُ على فُعَالَى وفَعالى مثل أَشرانَ وأُشارَى وأَشارَى ، وغيرانَ وقومٌ غُيارَى وغَيارى ، وإنما قالوا سَكْرَى وفَعْلَى أَكثرُ ما تجيءُ جَمعاً لفعيلٍ بمعنى مفعولٍ مثل قتيلٍ وقَتْلى وجريجٍ وجرحى وصريعٍ وصرعَى لأنه شُبه بالنّوْكَى والحمقى والهلكى لزوَال عقل السكْرَانِ ، وأَما النَّشوانُ : فلا يقالُ في جمعِه غير النَّشَاوَى .
وقال الفراء : ولو قيل : سكْرَى على أنّ الجمعَ يقع عليه التّأْنيثُ فيكون كالواحدَة كان وجهاً . وأنشدني بعضهم :
أضحَتْ بنُو عامرٍ غَضْبَى أُنوفهُمُ
إني عفَوْتُ فلا عارٌ ولا باسُ
وقال الله جلّ وعزّ : ( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا ) ( النحل : 67 ) .
قال الفراءُ يقال : إِنه الخمرُ قبلَ أن تحرمَ ، والرِّزقُ الحسنُ : الزّبيبُ والتمر ، وما أَشبههمَا .
وقال أبو عبيد : السَّكَرُ : نقيعُ التمر الذي لم تمسهُ النارُ وكان إبراهيمُ والشعبيُّ وأبو رَزِين يقولون : السَّكَر : خَمْرٌ .
وروي عن ابن عمر أنه قال : السكَرُ من التمرِ .
وقال أبو عبيدة وحدَه : السكَرُ : الطعامُ ، واحتج بقول الآخر :
جعلتَ أَعْرَاضَ الكِرَامِ سكَرا
أي جعلتَ ذَمَّهم طُعْماً لك .
وقال الزّجاجُ : هذا بالخمر أشبهُ منه بالطعام ، المعنى جعلتَ تتخمَّرُ بأَعراض الناسِ وهوَ أبينُ ما يقال للذِي يَبتَرِكُ في أَعراض الناس .
وحدثنا محمد بن إسحاق عن المخزومي عن سفيانَ عن الأسود بن قيس عن عمرو بن سفيان عن ابن عباس في قوله : ( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا ) ( النحل : 67 ) قال : السَّكَرُ : ما حرِّم من ثمرتها ، والرِّزقُ الحسنُ : ما أُحِلّ من ثمرتها .
 ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّكَرُ : الغضبُ ، والسَّكَرُ : الامتلاءُ ، والسَّكَرُ : الخمرُ ، والسَّكَرُ : النَّبيذُ . قال جرير :
إِذا رَوِينَ عَلَى الخِنْزِيرِ من سَكَرٍ
نادَيْنَ يا أعظمَ القِسِّينَ جُرْدانَا
وقال الله جلّ وعزّ : ( عَتِيدٌ وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ ( سكرة الموت : غَشْيَتُهُ التي تَدُلُّ الإِنسانَ على أنه ميت ، وقولهُ بالحقِّ أي بالموت الحقِّ .
قال ابن الأعرابي : السَّكْرَةُ : الغَضْبَةُ ، والسَّكْرةُ : غَلبةُ اللَّذَّةِ على الشباب .
الليث : رجلٌ سِكِّيرٌ : لا يزالُ سكرانَ ، والسَّكْرةُ : الواحدة من السُّكْر .
ورُوِي عن أبي موسى الأشعريّ أنه قال : السُّكْركَةُ : خَمرُ الحبشةِ .
قال أبو عبيد : وهي من الذُّرَة .
قلت : وليست بعربية .
وقيَّده شمر بخطه : السُّكْرُكَةُ : الجَزْمُ على الكاف ، والرَّاءُ مضمومة .
ركس : قال الله جلّ وعزّ : ( وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ) ( النساء : 88 ) .
قال الفرّاء ، يقول : رَدَّهُمْ إلى الكفر .
قال : ورَكَسَهم : لغةٌ .
وفي الحديث : ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بِرَوْثٍ في الاستنجاءِ ، فقال : إِنه رِكْسٌ ) .
قال أبو عبيد : الرِّكْسُ : شبيهُ المعنى بالرَّجيع .
يقال : ركَسْتُ الشيءَ وأَرْكَستُه : لُغتانِ إِذا رَدَدْتَهُ .
وفي حديث عديّ بن حاتمٍ أنه أَتى النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) فقال له النبيُّ : ( إِنكَ من أهْلٍ دينٍ يقالُ لهم الرَّكُوسِيَّةُ ) .
قال أبو عبيد : يُرْوَى في تفسير الرَّكُوسِيَّة عن ابن سِيرين أنه قال : هو دينٌ بين النَّصارى والصابئين .
وقال الليث : الرّاكِسُ : الثَّوْرُ الذي يكونُ في وسطِ البَيْدَرِ حين يُداس ، والثِّيرانُ حواليه فهو يَرْتكِسُ مكانه ، وإِن كانت بقرةً فهي راكسةٌ .
قال : وإِذا وقعَ الإِنسانُ في أمرٍ بعدَ ما نجا منه قيل : ارْتَكَسَ فيه .
قال : والرَّكْسُ : قْلبُ الشيءِ على رأسهِ ، أو ردُّ أوَّله إلى آخره .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) قال : الرِّكْسُ : الكثيرُ من الناس .
وقال مجاهد : الارْتكاسُ : الارتداد .
وقال شمر : بلغني عن ابن الأعرابيّ ، أنه قال : المَنْكُوسُ والمَرْكُوسُ : المُدْبِرُ عن حاله .
وسئل عن حديث عديِّ بن حاتمٍ ، قيل له : إِنَّكَ رَكُوسِيٌّ ، فقال : هذا من نَعْتِ النصارى ، ولا يُعَرَّبُ .
قال : وأَرْكَسَتِ الجاريةُ إِذا طلعَ ثَدْيُها ، فإذا اجتمعَ وضخُمَ فقدْ نَهَدَ .
سرك : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : سَرِكَ الرجلُ إذا ضعف بدنُهُ بعد قُوَّةٍ .
قال ابن السكيت : تَسَاَركْتُ في المشي وتَسَرْوَكْتُ ، وهما رَدَاءةُ المشيِ من عَجَفٍ أو إِعياءٍ .

##### Türkçe

**ك س ر**
**كسر** ، **كرس** ، **ركس** ، **سكر** ، **سرك** : (kullanılanlar).

**كسر** : Leys dedi: denilir: **كَسَرْتُ** şeyi **أَكْسِرُهُ** **كَسْراً** (kırdım, kırarım, kırma); onun mutâvi‘i: **الانكسَارُ** (kırılma)dır. Ve her şey, kendisinden âciz kaldığı bir işten gevşeyip geri durursa onda denilir: **انْكَسَرَ** (kırıldı/çöktü); hatta denilir: “**كَسَرْتُ** (kırıldım/çöktüm) suyun soğuğundan, da **انْكَسَرَ** (kırıldı/çöktü).”

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ) **الكِسْرُ** : **الخِبَاءِ** (çadırın) yerle bitişik olan **الشُّقَّةِ** (parça/kanat)ının alt tarafıdır.

Dedi ve Ahmer dedi: “O, benim **مُكاسِرِي** ve **مُؤاصِري** komşumdur”; yani onun evinin **كِسْرُ**’u (yanı/kenarı) benim evimin **كِسْرِ**’unun yanınadır.

Leys dedi: Her şeyin **كِسْرَا**’sı: onun iki yanı/iki tarafıdır; hatta çölün iki yanına da denilir: onun **كِسْرَاهَا**’sı.

Ebû Ubeyd dedi: Onda iki lugat vardır: **الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**.

( Ebû Ubeyd, Yezîdî’den, Ebû Amr b. el-Alâ’dan ) : **كِسْرَى**’ya nisbet edilir; o, onu **الكافِ**’ın kesriyle söylerdi; ona nisbet edince: **كِسْرِيّ** derdi; **اليَاءِ**’ı şeddeli ve **الكافِ**’ı kesreli; ve **كِسْرَويُّ** (derdi): **الرّاء**’ı fethalı ve **اليَاءِ**’ı şeddeli.

Dedi: Ümevî: **كِسْرِيٌّ** kesr ile de (denir).

Ebû Hâtim dedi: **كِسْرَى** muarrebdir; aslı **خُسْرَى**’dır; Araplar onu ta‘rîb etti de **كِسْرَى** dediler.

Leys dedi: **كِسرَى** ve **كَسرَى** denilir; cem‘de derler: **أَكاسرةٌ** ve **كَساسرَةٌ**; ikisi de kıyasa muhaliftir. Kıyas ancak **كَسرَوْنَ**’dur; nitekim denilir: **عِيسَوْنَ**.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ) : denilir: **رجل ذو كَسَرَاتٍ وهَزَرَاتٍ**; o, her şeyde aldatılan kimsedir.

Leys dedi: Çıkışlı-inişli araziye denilir: **أرضٌ ذاتُ كُسور**.

Dedi: Dağların ve vadilerin **كُسور**’u (iniş-çıkışları/engebeleri) için tekil yapılmaz; “**كِسر الوادي**” denilmez.

Dedi: Hesaptan **الكَسْر**: tam bir hisse olmayan şeydir; çoğulu: **الكسور**.

Ve kuş **كَسَرَ** eder, **يكسِر**; **كُسوراً** (kanatlarını toplayıp alçalma hareketi yapar). İki kanadı zikredince dersin: “**كسرَ جناحيه كسْراً**”; o, ikisinden bir şey topladığı vakit düşmek yahut saldırmak ister. Denilir: **بازٌ كاسر** ve **عُقابٌ كاسر**. Şu beyit okunmuştur:
كأَنّها كاسِرٌ في الجوِّ فَتْخَاءُ

**الهاء**’yı attılar; çünkü fiil galiptir.

Koyundan **الكَسِيرُ**: ayağı kırık olan (koyun)dur.

Hadiste: kurbanlıklarda kırığı açık olan **الكسير** câiz olmaz.

Başkası dedi: Bir erkeğin tecrübesi övülmüş olunca ona denilir: “O, **طيِّبُ المَكْسِرِ**’dir.” (Ve “**صُلْبُ المكسِر**” (denir); nitekim bir şeye, kırılınca içiyle kalitesi bilinen şeye denilir: “O, **جيِّدُ المكسرِ**’dir.”) Ağacın **مكسِرُ**’i: dallarının ondan kırıldığı yer, yani köküdür. Şu‘ay‘ir dedi:
فمَنَّ واسْتَبْقَى ولمْ يَعْتصِرْ
مِنْ فَرْعِه مَالاً ولا المَكْسِرِ

Başkası dedi: Denilir: “Falan, ona karşı **الفُوقَ**’u kırar” (ona kızgınsa); ve “Falan, ona karşı öfkeyle **الأَرْعاظَ**’ı kırar.”

**المُكَسِّرُ**: bir adamın lakabıdır. Ebû’n-Necm dedi:
أَوْ كالْمُكَسِّرِ لا تؤوبُ جيَادُه
إِلاَ غَوَانِمَ وهْيَ غيرُ نِوَاء

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : Adam **كسَرَ** ettiğinde: eşyasını parça parça, elbise elbise satmıştır. Ve **كَسِرَ** ettiğinde: tembellik etmiştir. Ve **الكاسور**: köylerin bakkalıdır. Ve **الصَّيْقَبَانيُّ**: köylerin **صَيْدَنانيُّ**’sidir.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: Her kemik için denilir: **كِسْرٌ** ve **كَسْرٌ**. Şu beyit okunmuştur:
وَفي يَدِها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ

( Ebû Ubeyd, Ümevî’den ) : Pazunun, yarısından dirseğe doğru olan tarafındaki kemiğe denilir: **كِسرُ قبيحٍ**. Şemr şu beyiti okudu:
لوْ كنتَ عَيْرا كُنْتَ عَيرَ مَذَلّةٍ
أَوْ كنُتَ كِسرا كنْتَ كِسْرَ قَبِيح

( İbnü’s-Sikkît ) : Denilir: “Falan **هَشُّ المكسِر**’dir”; bu hem övgü hem yergidir. “O, **مُصْلِد القِدْح** değildir” demek isterlerse bu övgüdür; “O, **خوَّار العود**’dur” demek isterlerse bu yergidir.

**جمع التكسير**: başının harekesi üzerine bina edilmeyen (çoğul)dur; senin “dirhem ve **دراهمُ**; karın ve **بطونٌ**; salkım ve **قطوفٌ**” demen gibi. Başının harekesi üzerine cem‘ olunan ise meselâ: “sâlih ve **صالحين**; müslim ve **مسلمين**”.

**كرس** : Leys dedi: **الكِرْسُ**: binanın **كِرْسُ**’udur; ve havuzun **كرْسُ**’u, hayvanların durduğu yerde (çamur) yapışıp katılaşır; aynı şekilde binanın temeli **يكرَّسُ** edilir de sertleşir; aynı şekilde **كِرْس الدِّمنَة** (gübreliğin tabakası) de, katılaşıp yere yapışınca.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ) : denilir: “O, **كريم الكِرْس** ve **كريم القِنْس**’tir”; ikisi de asıldır.

Dedi: Asmaî dedi: **الكِرْسُ**: evde idrarlar ve dışkılar; bir kısmı bir kısmının üstüne katılaşıp yığılır.

Dedi: **الدِّمَن**: dışkı izi ve benzerinden kararttıkları şeydir.

Dedi: Ebû Amr dedi: **الأكاريس**: insanlardan bölüklerdir; tekili: **كِرْس**; (çoğulu) **أكراسٌ**; sonra **أَكاريسُ**.

Ebû İshâk, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: “**وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ**” (Bakara: 255) — onda birden fazla görüş vardır.

İbn Abbâs dedi: Onun **كرسيه**’si: onun ilmidir.

Atâ’dan rivayet edildi; dedi ki: Gökler ve yer, **الكرسيِّ** içinde ancak geniş bir çöl arazisindeki bir halka gibidir.

Ebû İshâk dedi: Bu söz açıktır; çünkü dilde **الكرسيّ**’den bildiğimiz: dayanılan ve üzerine oturulan şeydir; bu da, gökler ve yerin altında kaldığı büyük bir **الكرسي**’nin bulunduğuna delâlet eder.

Dedi: Dilde **الكرسي** ve **الكُرَّاسة** ancak, bir kısmı bir kısmına sabit olup yapışmış şeydir.

Dedi: Bir topluluk dedi: Onun **كرسيه**’si: gökleri ve yeri onunla tutan kudretidir. Dediler: Bu, senin “Bu duvara bir **كرْسيّ** yap” demen gibidir; yani ona dayanacağı ve onu tutacağı şeyi yap. İbn Abbâs’ın sözüne yakındır; çünkü gökleri ve yeri kuşatan ilmi bunun dışına çıkmaz. Ve Allah, **الكُرسيّ**’nin hakikatini daha iyi bilir; ancak onun bütünü, Allah Teâlâ’nın işinden büyük bir iştir.

Ebû Amr, Sa‘leb’den rivayet etti; dedi ki: **الكرسي**: Arapların meliklerin kürsülerinden bildiği şeydir. Ve **كِرسي** de denilir.

Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi; şu beyiti okudu:
يَا صاحِ هل تعرفُ رَسْماً مُكْرَسَا
Dedi: **المُكْرَسُ**: develerin orada dışkılayıp idrar yaptığı, sonra bir kısmının bir kısmına binip yığıldığı yerdir; buradan **الكُرَّاسَةُ** isimlendirilmiştir.

Ben dedim: İbn Abbâs’tan **الكُرْسِيّ** hakkında sahih olan, Sevrî ve başkasının Ammâr ed-Duhnî’den, o da Müslim el-Batîn’den, o da Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan rivayet ettiğidir; dedi ki: **الكُرْسِيُّ**: iki ayağın yeridir. **العَرْشُ** ise, onun ölçüsü takdir edilemez. Bu, ilim ehlinin sıhhati üzerinde ittifak ettiği bir rivayettir. İbn Abbâs’tan **الكُرْسيّ**’nin ilim olduğu şeklinde rivayet edilene gelince: haberleri bilme ehli onu sabit görmez.

Ebû Bekir: **لُمْعَة كَرْساءُ**: içinde ağaç bulunan bir toprak parçası; kökleri birbirine yaklaşmış, dalları birbirine dolanmıştır.

Leys dedi: **الكِرْسُ**; gerdanlıkların, kuşakların ve benzerlerinin **أَكْرَاسِ**’ındandır.

Denilir: “İki **كِرْسَيْنِ** sahibi gerdanlık”; ve “üç **أكْرَاسٍ** sahibi” — bir kısmı bir kısmına bitiştirildiğinde. Şu beyit okunmuştur:
أَرِقتُ لِطَيْفٍ زَارَنِي في المَجَاسِدِ
وأَكْرَاسِ دُرَ فُصِّلَتْ بالفرائدِ

**الكَرَوَّس**: başı ve omuz başı (kâhil) bedeninde güçlü olan adamdır. Accâc dedi:
فِينَا وَجَدْتَ الرجُلَ الكَرَوَّسَا

İbn Şümeyl dedi: **الكَرَوَّس**: güçlüdür; **رجلٌ كَرَوَّسٌ**.

Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin hadisinde: dedi ki: “Bu **الكَرَاييسِ** ile ne yapacağımı bilmiyorum; hâlbuki Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) bizi kıbleye karşı büyük abdest yahut idrar yapmaktan nehyetti.”

Ebû Ubeyd dedi: **الكَرَاييسُ**’in tekili: **كِرْياسٌ**; o, bir kanalla yere doğru, bir damın üstüne çıkıntılı olan helâdır; aşağıda olursa **كِرْياسٍ** değildir.

Ben dedim: Ona, onda pislik ve necasetten asılı kalan şeyler bir kısmı bir kısmına bindiği için **كِرْياساً** denilmiştir; **كِرْسِ الدمنِ** ve **الوأْلةِ** gibi. O, **الكِرْسِ**’ten **فِعيالٌ** veznindedir; **جِريالٍ** gibi.

( Ebû Ubeyd, Ümevî’den ) : Bir adamı iki yahut üç cariye doğurmuşsa ona denilir: **مُكَرْكَسٌ**.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **المكَرْكَسُ**: annesinin annesi, babasının annesi, annesinin annesinin annesi ve babasının annesinin annesi: cariyeler olan kimsedir.

Leys dedi: **المُكَرْكَسُ**: bağlanmış (zincirlenmiş) olandır. Şu beyit okunmuştur:
فهلْ يَأكُلَنْ مالِي بنُو نَخَعِيَّةٍ
لها نسبٌ في حَضْرَمَوْتَ مُكَرْكَسُ

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : Adam **كَرِسَ** eder: ilmi kalbi üzerine yığışıp sıkışınca.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ) : **انكَرَسَ** bir şeyin içine: onun içine girdiğinde.

**سكر** : Leys dedi: **السُّكْرُ**: **الصَّحْو**’un zıddıdır. Dedi: **السُّكْرُ** üçtür: içkinin **سكْرُ**’ü, malın **سكْرُ**’ü, sultanın **سكر**’ı.

Allah Teâlâ dedi: “**لَقَالُواْ إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا**” (Hicr: 15). Şöyle okunmuştur: **سُكِّرَتْ** ve **سُكِرَتْ**; şeddeli ve hafif. Manası: sihirle kapatıldı ve örtüldü; gözlerimize, gördüğümüzden başka bir şey hayal olunur.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **سَكَرْتُهُ**: onu doldurdum.

Leys dedi: **السَّكْرُ**: yarığın ve suyun fışkırdığı yerin tıkanmasıdır; **السِّكْرُ**: o tıkacın adıdır; yarığa ve benzerine set yapılır.

Mücâhid dedi: **سُكِّرت أبصارُنا**: yani kapatıldı.

Ebû Ubeyd dedi: Mücâhid, bakışları, bakmayı engelleyen bir şeyin örttüğüne gider; nitekim **السِّكْرُ** suyu akmaktan men eder.

Ebû Ubeyde dedi: Kavmin gözleri **سُكِّرت** olur: onlarla döndürülüp başları döner, onlara serap gibi bir şey gelir de göremezler. Ve sıcak şeyin sıcağı sönüp kaynaması durunca denilir: **قد سَكَر يسكُرُ**.

Ebû Amr b. el-Alâ dedi: “**سكّرت أبصارنا**” içkinin **سُكْرِ**’ünden alınmıştır; sanki göze, sarhoş edici içeni sarhoş olunca tutan şey ulaşmıştır.

Ferrâ dedi: manası: hapsedildi ve bakmaktan men edildi.

Sa‘leb dedi: **سُكِرَت** ve **سُكِّرَت**: hapsedildi; ve “örtüldü” manasında da olur; ikisi yakındır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: İçkiden **سَكِرَ** eder, **يسكَرُ** **سُكْراً**; öfkeden **سكِرَ** eder, **يَسكَرُ** **سَكَراً**; öfkelendiğinde. Şu beyit okunmuştur:
فجاءُونا بهمْ سكَرٌ علينا
فأَجْلَى اليومُ والسكْرَانُ صاحِي

Zeccâc dedi: Denilir: “Gözü **سكَرَتْ** **تَسكُرُ**”: şaşırıp bakmaktan durulunca. Ve “Rüzgâr **سكَرَتِ** **تسكُرُ**”: durulunca. Ve “Sıcak **سكَرَ** **يَسكُرُ**.” Şu beyit okunmuştur:
جاءَ الشتاءُ واجْثَأَلَّ القُبَّرُ
وجعلتْ عينُ الحَرُورِ تسكُرُ
Ebû Bekir dedi: **اجثألّ**: manası, toplandı ve büzüldü.

( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ) : **ليلةٌ ساكِرَةٌ**: rüzgâr olmayan gece. Evs dedi:
خذَلْتُ على ليلةٍ ساهرهْ
فليسَتْ بِطلْق ولا ساكِرَهْ

( Ebû Zeyd ) : **الماءُ الساكِرُ**: akmayan durgun sudur; ve **سكَرَ** etmiş, **سكُوراً**.

Allah Teâlâ dedi: “**وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُم بِسُكَارَى**” (Hac: 2). Ve şöyle okunmuştur: **سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى**.

Tefsir: Sen onları azap ve korkudan **سُكَارَى** görürsün; içkiden **بُسكَارَى** değillerdir. Buna delil, O’nun sözü: “**وَلَاكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ**”. Kurrâdan hiç kimse **سَكَارَى**’yı **السِّينِ**’in fethasıyla okumadı; o bir lugattır; onunla kıraat câiz olmaz; çünkü kıraat sünnettir.

Ebû’l-Heysem dedi: **فَعْلانَ** üzerindeki sıfat, **فُعَالَى** ve **فَعالى** üzerine cem‘ olunur; **أَشرانَ** ve **أُشارَى** ve **أَشارَى** gibi; ve **غيرانَ** ve kavim **غُيارَى** ve **غَيارى**. Ancak onlar **سَكْرَى** dediler; **فَعْلَى** çoğu kez, mef‘ûl manasında **فعيلٍ**’in cem‘i olarak gelir; **قتيلٍ** ve **قَتْلى**; **جريجٍ** ve **جرحى**; **صريعٍ** ve **صرعَى** gibi. Çünkü sarhoşun aklının gitmesi sebebiyle **النّوْكَى** ve **الحمقى** ve **الهلكى**’ya benzetildi. **النَّشوانُ**’a gelince: onun cem‘inde **النَّشَاوَى**’dan başkası denilmez.

Ferrâ dedi: Eğer “**سكْرَى**” denilseydi; cem‘in üzerine te’nîs vâki‘ olup tekil gibi olacağı için bir vecih olurdu. Bazısı bana şu beyiti okudu:
أضحَتْ بنُو عامرٍ غَضْبَى أُنوفهُمُ
إني عفَوْتُ فلا عارٌ ولا باسُ

Allah Teâlâ dedi: “**تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا**” (Nahl: 67).

Ferrâ dedi: Denilir: o, haram kılınmadan önce şaraptır; **الرِّزقُ الحسنُ**: kuru üzüm ve hurma ve onlara benzeyenlerdir.

Ebû Ubeyd dedi: **السَّكَرُ**: ateşin dokunmadığı hurma şırasıdır. İbrâhim, Şa‘bî ve Ebû Rezin derlerdi: **السَّكَر**: şaraptır.

İbn Ömer’den rivayet edildi; dedi ki: **السكَرُ** hurmadandır.

Ebû Ubeyde tek başına dedi: **السكَرُ**: yemektir. Başkasının sözüyle delil getirdi:
جعلتَ أَعْراضَ الكِرَامِ سكَرا
yani onların yermesini kendine yiyecek yaptın.

Zeccâc dedi: Bu, yemekten ziyade şaraba daha benzer; mana: insanların ırzlarıyla sarhoş oluyorsun; bu, insanların ırzlarına dalıp duran kimse için söylenenin en açık olanıdır.

Muhammed b. İshâk bize haber verdi; Mahzûmî’den; Süfyân’dan; Esved b. Kays’tan; Amr b. Süfyân’dan; İbn Abbâs’tan, şu söz hakkında: “**تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا**” (Nahl: 67). Dedi: **السَّكَرُ**: onun meyvesinden haram kılınan şeydir; **الرِّزقُ الحسنُ**: onun meyvesinden helâl kılınan şeydir.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **السَّكَرُ**: öfkedir; **السَّكَرُ**: doluluktur; **السَّكَرُ**: şaraptır; **السَّكَرُ**: nebîzdir. Cerîr dedi:
إِذا رَوِينَ عَلَى الخِنْزِيرِ من سَكَرٍ
نادَيْنَ يا أعظمَ القِسِّينَ جُرْدانَا

Allah Teâlâ dedi: “**عَتِيدٌ وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ**”. **سكرة الموت**: onun, insana ölü olduğunu gösteren bürüyüşüdür. “**بالحقِّ**” sözü: hak ölüm ile, yani gerçek ölüm ile.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السَّكْرَةُ**: öfke nöbetidir; ve **السَّكْرةُ**: lezzetin gençlik üzerine galebesidir.

Leys: **رجلٌ سِكِّيرٌ**: sürekli sarhoş olan. Ve **السَّكْرةُ**: sarhoşluğun bir tanesi.

Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’den rivayet edildi; dedi ki: **السُّكْركَةُ**: Habeşistan şarabıdır.

Ebû Ubeyd dedi: O, darıdandır.

Ben dedim: Arapça değildir.

Şemr onu kendi hattıyla kaydetti: **السُّكْرُكَةُ**: **الكاف** üzerinde cezm; **الرَّاءُ** dammelidir.

**ركس** : Allah Teâlâ dedi: “**وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُو**” (Nisâ: 88).

Ferrâ dedi: yani onları küfre geri çevirdi.

Dedi: **ورَكَسَهم**: bir lugattır.

Hadiste: “Peygamber ( صلى الله عليه وسلم )’e istincâda (kullanılmak üzere) tezek getirildi; dedi ki: ‘O, **رِكْسٌ**’tur.”

Ebû Ubeyd dedi: **الرِّكْسُ**: mana bakımından **الرَّجيع**’e benzer.

Denilir: **ركَسْتُ** şeyi ve **أَرْكَستُه**: iki lugattır; onu geri çevirdiğinde.

Adiyy b. Hâtim hadîsinde: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; Peygamber ona dedi ki: “Sen, kendilerine **الرَّكُوسِيَّةُ** denilen bir dinin ehlindensin.”

Ebû Ubeyd dedi: **الرَّكُوسِيَّة**’nin tefsirinde İbn Sîrîn’den rivayet olunur; dedi ki: o, Hristiyanlarla Sâbiîler arasında bir dindir.

Leys dedi: **الرّاكِسُ**: harmanın ortasında, dövülürken bulunan öküzdür; öküzler onun çevresindedir; o, yerinde **يَرْتكِسُ** eder. Eğer inek ise o **راكسةٌ**’dir.

Dedi: İnsan, kurtulduktan sonra bir işe düşerse denilir: onda **ارْتَكَسَ** etti.

Dedi: **الرَّكْسُ**: şeyi başı üzerine çevirmektir; yahut başını sonuna geri döndürmektir.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ) dedi: **الرِّكْسُ**: insanlardan çokluktur.

Mücâhid dedi: **الارْتكاسُ**: irtidattır.

Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî’den bana ulaştı; dedi ki: **المَنْكُوسُ** ve **المَرْكُوسُ**: hâlinden geri dönen kimsedir.

Adiyy b. Hâtim hadisi hakkında soruldu; ona “Sen **رَكُوسِيٌّ**’sin” denildi. Dedi: Bu, Hristiyanların vasfındandır; ta‘rîb edilmez.

Dedi: Cariye **أَرْكَسَتِ** eder: memesi çıktığında; toplanıp büyüyünce artık **نَهَدَ** etmiştir.

**سرك** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : Adam **سَرِكَ** eder: gücünden sonra bedeni zayıfladığında.

İbnü’s-Sikkît dedi: Yürüyüşte **تَسَاَركْتُ** ve **تَسَرْوَكْتُ**; ikisi de, zayıflıktan yahut yorgunluktan yürüyüşün kötülüğüdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
  (ركل)  الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  والكديد: المُرَكَّل([2]).
  (ركم)  الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه.
  (ركن)  الراء والكاف والنون أصلٌ واحد يدلُّ على قوَّة. فرُكن الشَّيء: جانبه الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديد، أي عِزٍّ ومَنْعَة. ومن الباب رَكَنْتُ إليه أرْكَن. وهي كلمة نادرة على فَعَلْتُ أفْعَلُ من غير حَرفِ حلق. وفلانٌ ركينٌ، أي وقور ثابت. والمرْكن: الإِجَّانة. ويقال: جبلٌ رَكِينٌ([3])، أي له أركان عالية. وركَنْت إليه أي مِلْتُ؛ وهو من الباب، لأنه سكن إليه وثبت عنده. قال
الخليل: رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً. ولغة سُفْلَى مضَر: ركِن يرْكَن. ويقال ركِنَ يَرْكُنُ، وفيه نظَر. وحكى أبو زيد: رَكِنَ يَرْكَنُ. وناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع، أي مُنْتَفِخَتُه، أي كَأنَّه رُكْن.
  (ركو)  الراء والكاف والحرف المعتل أصول ثلاثة: أحدُها حملُ الشيء على شيءٍ وضمُّه إليه، والآخَر إصلاحُ شيءٍ، والثالث وِعاء الشيء.
  فالأوّلُ قولُهم: رَكَوْتُ على البعير الحِملَ: ضاعفْتُه. ومن الباب ركَوْتُ عليه الأمْرَ والذَّنب، أي حملتُه عليه. وقال بعضُهم: أنَا مُرْتَكٍ على كذا، أي معوِّلٌ عليه. ومالي مُرتكىً إلاّ عليك. وحكى الفرّاء: أرْكَيْتَ عليَّ ذنباً لم أُذْنِبْه.
  ومن الباب أركَيتُ إلى فلانٍ: لجأتُ إليه. ومنه أرْكِنِي إلى كذا، أَي أخِّرْني، للدَّيْنِ يكون عليه*. وركَوتُ عنهم بقيّةَ يومي، أي أقمت.
  أمّا إصلاحُ الشيء فالمركوُّ الحَوض المستطيل، ويقال المُصْلَح، قال:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  وركَوْتُ الشيءَ، إذا سدَّدْتَه وأصلَحتَه. قال سُويد بن كُراع:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  أي إن لم تُصلِحْه. ويقال أركَيْتُ لفلانٍ شيئاً، إذا هيّأْتَه له.
  وأما الأصل الآخَر فالرَُِّكْوة معروفة؛ ومنه الرَّكِيّ؛ لأنه كأنه وعاءُ
ما يكونُ فيه.
   (ركب)  الراء والكاف والباء أصلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو علُوُّ شيءٍ شيئاً. يقال رَكِب رُكوباً يَرْكَب. والرِّكاب: المَطِيّ، واحدتَها راحلة. وزَيْتٌ ركابيٌّ؛ لأنه يُحمَل من الشام على الرِّكاب. وما له رَكُوبة ولا حَمُولة، أي ما يركبه ويَحمِل عليه. والرَّكب: القَوم الرُّكْبان؛ وكذلك الأُركُوب. وناقةٌ رَكْبانةٌ: تصلُح للرُّكوب. وأرْكَبَ المُهْر: حان أن يُرْكَبَ. ورجل مُرَكَّبٌ: استعارَ فرساً يقاتِل عليه، ويكون له نِصفُ الغَنيمة ولصاحب الفرس النِّصف.
  ومن الباب رَوَاكِبُ الشَّحم، وهي طرائقُ بعضُها فوقَ بعض في مُقدَّم السَّنام. فأمَّا التي في المؤخَّر فهي الرَّوادف، الواحدة راكبةٌ ورادفة. والرَّكَّابة: شِبه فسيلةٍ من أعلى النخلة عند قِمّتها، ربَّما حملَتْ مع أمِّها. وزعم الخليلُ أنَّ الرَّكْب والأُركوبَ راكبُو الدّوابّ، وأن الرُّكَّاب رُكَّاب السفينة. والمُرَكَّب: الأصل والمنْبِتُ. يقال هو كريم المركَّب.  ومن الباب رُكْبة الإنسان، وهي عاليةٌ على ما هي فوقَه. والأركَبُ: العظيم الرُّكْبة. ويقال: رَكَبْتُ الرّجلَ أركُبُه، إِذا ضربْتَ رُكْبتَه أو ضربتَه برُكبتِك. والرَّكيب: ما بين نَهْرَيِ الكَرْم؛ وهو الظَّهر الذي بين النَّهْرين، ويكون عالياً على دونه. والرَّاكب: داءٌ يأخذ الغنمَ في ظهورها.
  ومن الباب الرَّكَب ركَب المرأة. قال الخليل: ولا يقال للرّجل، إنَّما هو للمرأة خاصّة. وقال الفرّاء: الرَّكَب: العانةُ للرَّجُل والمرأة. قال:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *  (ركح)  الراء والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو يدل على إنابةٍ إلى شيءٍ ورُجوعٍ إليه. قال الخليل: الرُّكوح: الإنابة إلى الأمر. وأنشد:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  فهذا هو الأصل. ثمَّ يقال لرُكْن الجبلِ المُنيفِ الصّعبِ رُكْح. والرُّكْح والرُّكْحة: سَاحة الدّار. والرُّكْحة البقيّة من الثَّريد تبقى في الجَفْنة، كأنّه شيءٌ أوى إلى أسفل الجَفْنة. ويقال جَفْنةٌ مرتكِحةٌ، إذا كانت مكتنِزةً بالثَّريد. ومن الباب: سَرْجٌ مِركاحٌ، إذا كان يتأخَّر عن ظَهْر الفَرس.
  (ركد)  الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل.
  (ركز)  الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت.
  فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت.
  (ركس)  الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره.
  (ركض)  الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة.
  (ركع)  الراء والكاف والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انحناءٍ في الإنسان وغيرِه. يقال ركَعَ الرّجلُ، إذا انحنى. وكلُّ منحنٍ راكع. قال لَبيد:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  وفي الحديث ذِكْر المشايخ الرُّكَّع([8])، يريد به الذين انحنَوْا. والرُّكوع في الصلاة من هذا. ثمّ تصرّف الكلامُ فقيل للمصلِّي راكع، وقيل للسَّاجد شكراً: راكع. قال الله تعالى في شأن داودَ عليه السلام: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. وقال في موضع آخر: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]، قال قومٌ: تأويلها اسجدي، أي صلِّي؛ واركعي مع الراكعين، أي اشكري لِله جلّ ثناؤُه مع الشاكرين. قال ابن دُريد: الرُّكْعة([9]): الهُوَّة في الأرض؛ لغة يمانِيّة.
-------------------------------------------------ـ
([1]) سبق البيت في (1: 334/ 2: 319) مع تخريجه.
([2]) في اللسان: "والكديد: التراب الدقاق المكدود المركل بالقوائم. قال امرؤ القيس:
مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل".([3]) في الأصل: "ركن"، صوابه من اللسان والقاموس.
([4]) البيت في المجمل واللسان (ركا).
([5]) وكذا في البيان (3: 207). وفي اللسان: "لا يقنع".
([6]) البيت في اللسان (ركح) مبتور محرف.
([7]) ديوان لبيد 23 طبع 1880 واللسان (ركع).
([8]) هو حديث: "لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا".
([9]) الجمهرة (2: 385). وضبطت في اللسان بفتح الراء ضبط قلم، وقد نص في القاموس على أنها بالضم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الكاف** وما يثلثهما)
  (**ركل**)  **الراء** ve**الكاف** ve**اللام**; ayakla vurmanın bir cinsine delâlet eden bir asıldır. Denir: **رَكَلَه** ve **رَفَسه** ayağıyla. Ve atın iki yanından **مَرْكَلاَ**: süvarinin iki ayağıyla tekmelediği yer. Ve ayağıyla bir şeyin üzerine **تركَّل** etti. Ve kazıcı, **مِسْحَاتِه** ile **تركَّل** etti; onu ayağıyla vurduğunda ki yere girsin. **الأخطل** dedi:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  Ve **الكديد**: **المُرَكَّل**([2]).

  (**ركم**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الميم**; bir tek asıldır, şeyin [toplanmasına] delâlet eder. Dersin: **ركَمت** şeyi: bir kısmını bir kısmının üzerine attım. Ve **سحاب مُرْتكمٌ** ve **رُكام**. Ve **الرُّكمة**: toplanmış çamur. Ve **مُرْتَكَم الطريق**: onun izi; çünkü gelip geçenler onda **تَرْتَكِمُ** eder.

  (**ركن**)  **الراء** ve**الكاف** ve**النون**; bir tek asıldır, kuvvete delâlet eder. Şeyin **رُكن**’u: onun daha kuvvetli yanı. Ve “o, şiddetli bir **رُكْن**’a sığınır” (yani) izzet ve men‘a. Babdan: **رَكَنْتُ** ona, **أرْكَن**. Ve bu, boğaz harfi olmaksızın **فَعَلْتُ أفْعَلُ** vezninde nadir bir kelimedir. Ve falan **ركينٌ**: yani vakur, sabit. Ve **المرْكن**: **الإِجَّانة**. Ve denir: **جبلٌ رَكِينٌ**([3]), yani yüksek köşeleri vardır. Ve “ona **ركَنْتُ**” yani meylettim; bu babdandır, çünkü ona sükûn buldu ve onun yanında sabit kaldı. **الخليل** dedi: **رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً**. Ve **سُفْلَى مضَر** dili: **ركِن يرْكَن**. Ve denir **ركِنَ يَرْكُنُ**, bunda nazar vardır. **أبو زيد** nakletti: **رَكِنَ يَرْكَنُ**. Ve **ناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع**: yani memesi şişkin; yani sanki o bir **رُكْن**’dur.

  (**ركو**)  **الراء** ve**الكاف** ve illetli harf; üç asıldır: birincisi bir şeyi bir şeyin üzerine yüklemek ve onu ona katmak, ikincisi bir şeyi ıslah etmek, üçüncüsü şeyin kabı.

  Birincisi onların sözü: **رَكَوْتُ** deve üzerine yükü: onu iki kat yaptım. Babdan: **ركَوْتُ** ona işi ve suçu; yani onu onun üzerine yükledim. Bazıları dedi: “Ben şuna **مُرْتَكٍ**’yim”; yani ona dayanıcıyım. Ve benim **مُرتكىً**’m yoktur, ancak senin üzerinedir. **الفرّاء** nakletti: “Bana, işlemediğim bir suç **أرْكَيْتَ**.”

  Babdan: falana **أركَيتُ**: ona sığındım. Ve ondan: “Beni şuna **أرْكِنِي**” yani beni geciktir; üzerinde olan borç için*. Ve “onlardan günümün kalanını **ركَوتُ**” yani ikamet ettim.

  Şeyin ıslahına gelince: **المركوُّ** uzun havuzdur; ve **المُصْلَح** denir, dedi ki:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  Ve **ركَوْتُ** şeyi, onu doğrulttuğum ve ıslah ettiğim zaman. **سُويد بن كُراع** dedi:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  yani eğer onu ıslah etmezsen. Ve denir: falan için bir şeyi **أركَيْتُ**, ona hazırladığım zaman.

  Diğer asla gelince: **الرَُِّكْوة** bilinir; ve ondan **الرَّكِيّ**; çünkü sanki o, içinde olan şeyin kabıdır.

   (**ركب**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الباء**; ölçülü, kıyaslı, muntazam bir tek asıldır; o da bir şeyin bir şeyin üzerine yükselmesidir. Denir: **رَكِب** **رُكوباً** **يَرْكَب**. Ve **الرِّكاب**: binek; onun birili **راحلة**’dir. Ve **زَيْتٌ ركابيٌّ**; çünkü Şam’dan **الرِّكاب** üzerinde taşınır. Ve onun ne **رَكُوبة**’si ne **حَمُولة**’si vardır; yani bindiği ve üzerine yüklediği yoktur. Ve **الرَّكب**: binekli kavim; ve aynı şekilde **الأُركُوب**. Ve **ناقةٌ رَكْبانةٌ**: binmeye elverişlidir. Ve **أرْكَبَ المُهْر**: binilme zamanı geldi. Ve **رجل مُرَكَّبٌ**: üzerinde savaşacağı bir at ödünç aldı; ganimetin yarısı ona, at sahibine yarısı olur.

  Babdan: **رَوَاكِبُ الشَّحم**; onlar, hörgücün ön kısmında bir kısmı bir kısmının üstünde olan tabakalardır. Arka kısımdakilere gelince, onlar **الرَّوادف**’dir; birili **راكبةٌ** ve **رادفةٌ**. Ve **الرَّكَّابة**: hurma ağacının tepesine yakın üst kısmından, ana gövdeyle birlikte belki meyve taşıyan, fidan benzeri bir şey. **الخليل** iddia etti ki **الرَّكْب** ve **الأُركوب** binek hayvanlarına binenlerdir; ve **الرُّكَّاب** geminin yolcularıdır. Ve **المُرَكَّب**: asıl ve bitiş yeri. Denir: o, **كريم المركَّب**’dir. Babdan: insanın **رُكْبة**’si; o, üstünde olana göre yüksektir. Ve **الأركَبُ**: büyük dizli. Ve denir: **رَكَبْتُ** adamı **أركُبُه**; dizine vurduğun yahut dizinle ona vurduğun zaman. Ve **الرَّكيب**: **نَهْرَيِ الكَرْم** arasındaki şey; o, iki nehir arasındaki sırttır; altındakine göre yüksek olur. Ve **الرَّاكب**: koyunların sırtlarında onları tutan bir hastalık.

  Babdan: **الرَّكَب** kadının **ركَب**’idir. **الخليل** dedi: erkeğe denmez; ancak kadına mahsustur. **الفرّاء** dedi: **الرَّكَب**: erkek ve kadın için **العانةُ**’dır. Dedi ki:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *

  (**ركح**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الحاء**; bir tek asıldır; bir şeye yönelme ve ona dönmeye delâlet eder. **الخليل** dedi: **الرُّكوح**: işe yönelme. Ve şu beyti okudu:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  İşte bu asıldır. Sonra, yüksek, sarp, zor dağın köşesine **رُكْح** denir. Ve **الرُّكْح** ve **الرُّكْحة**: evin avlusu. Ve **الرُّكْحة**: **الجَفْنة**’de kalan **الثَّريد** artığı; sanki o, **الجَفْنة**’nin altına sığınmış bir şeydir. Ve denir: **جَفْنةٌ مرتكِحةٌ**, **الثَّريد** ile dolu, sıkışık olduğu zaman. Babdan: **سَرْجٌ مِركاحٌ**, atın sırtından geri kaldığı zaman.

  (**ركد**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الدال**; sükûna delâlet eden bir asıldır. Denir: **ركَدَ الماءُ**: duruldu. Ve **ركَدتِ الرِّيحُ**. Ve **ركَد الميزان**: dengelendi. Ve kavim **ركد** etti **رُكوداً**: sükûn buldular ve sakinleştiler. Ve **جَفنَةٌ رَكود**: dolu. Ama onların sözü: “cariyeler **تراكَدَ** etti”; birinin ayakları üzerine oturup sonra oturur hâlde arkadaşına sıçradığı zaman; bu sahih ise, asıldan şâzdır.

  (**ركز**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الزاء**; iki asıldır: birincisi, bir şeyi bir şeyin içine aşağıya gidecek şekilde sabitlemek; ikincisi, ses.

  Birincisi: **رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً**. Ve **مَرْكَز الجند**: onları bağladıkları yer. Ve denir: adam yayı üzerine **ارتكَزَ** etti; onun **سِيَتَها**’sını yere koyup sonra ona dayandığı zaman. Babdan: **الرِّكَاز**; o, cahiliye devrinde gömülü maldır; ve bu, onun kıyasındandır; çünkü sahibi onu **رَكَزَه** etti. Bir kavim dedi: **الرِّكاز** maden ocağıdır. Ve adam **أركَزَ** etti: **الرِّكاز** buldu. Eğer bu doğru ise, o ödünçlemedir. Ve **المرتَكِز**: yaprakları kırılıp uçuşmuş kuru ot. Manası: ondan giden gitti ve bu **ارتكز** etti; yani sabit kaldı.

  (**ركس**)  **الراء** ve**الكاف** ve**السين**; bir tek asıldır; şeyi başı üzerine çevirmek ve başını sonuna, ilkini sonuna döndürmektir. Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88] yani onları küfürlerine geri döndürdü. Ve denir: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti. Ve **الرَّكوسيَّة**: Hristiyanlar ve Sâbiîler arasında bir dinleri olan bir kavimdir. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’e, istincâ için taşlar istediği vakit, bir **بِرَوْثَة** getirildi; onu attı ve dedi: “O, **رِكْس**’tir.” Bunun manası: yiyecek olmaktan başka şeye doğru **ارتكَسَت** etmiştir.

  (**ركض**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الضاد**; bir tek asıldır, öne doğru bir harekete yahut hareket ettirmeye delâlet eder. Denir: adam binitini **ركَض** etti; bu, onu ilerlesin diye iki ayağıyla vurmasıdır. Çoğaldı, nihayet “at **ركَضَ** etti” denildi; bu asıl değildir. Ve çocuğun **ارتكاض**’ı: annesinin karnındaki çırpınmasıdır. **الخليل** dedi: kuşun uçuşunda ona **الرَّكْض** kılındı. Ve denir: deve **أرْكَضَت**; yavrusu annesinin karnında hareket ettiği zaman. Bazı hadiste istihâza kanının zikrinde: “O, şeytandan bir **رَكْضَةٌ**’dır”; itişi kasteder.

  (**ركع**)  **الراء** ve**الكاف** ve**العين**; insanda ve başkasında eğilmeye delâlet eden bir tek asıldır. Denir: adam **ركَعَ** etti; eğildiği zaman. Ve her eğilen **راكع**’dır. **لَبيد** dedi:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  Hadiste **المشايخ الرُّكَّع**([8]) zikri vardır; bununla eğilmiş olanları kasteder. Namazdaki **الرُّكوع** da bundandır. Sonra söz tasarruf edildi de namaz kılana **راكع** denildi; şükür için secde edene de **راكع** denildi. Allah تعالى Davud عليه السلام hakkında dedi: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. Başka bir yerde dedi: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]. Bir kavim dedi: bunun te’vili “secde et”tir; yani namaz kıl; ve “**واركعي**” yani Allah جلّ ثناؤه’ne şükredenlerle birlikte şükret. **ابن دُريد** dedi: **الرُّكْعة**([9]): yerdeki çukur; Yemenî bir dildir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الركس: قلب الشيء على رأسه، ورد أوله إلى آخره. يقال: أركسته فركس وارتكس في أمره، قال تعالى: ﴿والله أركسهم بما كسبوا﴾ [النساء/88]، أي: ردهم إلى كفرهم.

##### Türkçe

- **الركس**: şeyin başı üzerine çevrilmesidir; onun evvelini âhirine döndürmektir. Denilir: **أركسته** de, o da **ركس** etti; ve işinde **ارتكس** etti. Yüce Allah dedi ki: ﴿والله **أركسهم** بما كسبوا﴾ [النساء/88], yani: onları küfürlerine geri döndürdü.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ك س
أركسه وركسه‏:‏ قلبه على رأسه‏.‏
وهو منكوس مركوس‏.‏
وأركسه في الشرّ‏:‏ ردّه فيه ‏"‏ كلما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها ‏"‏ وأركش الله عدوك‏:‏ قلبه على رأسه أو قلب حاله‏.‏
وارتكس فلان في أمر كان نجا منه‏.‏
وفي الحديـث ‏"‏ والفتـن ترتكـس بيـن جراثيـم العـرب ‏"‏ يرتكـس أهلهـا فيهـا أو ترتد هي بعد أن تذهب‏.‏
وأركس الثوب في الصبغ‏:‏ أعده فيه‏.‏
وشعر متراكس‏:‏ متراكب‏.‏
وشدّ دابته إلى الركاسة وهي الآخّية‏.‏
وهذا ركس رجس‏.‏
وبناء ركس‏:‏ رم بعد الانهدام‏.‏

##### Türkçe

ر ك س
**أركسه** ve **ركسه**: onu başı üzerine çevirdi.
O, **منكوس** **مركوس**tur.
**وأركسه في الشرّ**: onu onda geri çevirdi: “Her ne zaman fitneye geri çevrildilerse, onun içinde **أركسوا**.” Ve Allah senin düşmanını **أركش** etti: onu başı üzerine çevirdi yahut onun hâlini çevirdi.
Falan kimse, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti.
Hadiste: “Fitneler Arapların kökleri arasında **ترتكـس** eder.” Onun ehli onların içinde **يرتكـس** eder; yahut o, gittikten sonra geri döner.
**وأركس الثوب في الصبغ**: onu onda iade etti.
**وشعر متراكس**: üst üste binmiş.
Binitini **الركاسة**’ye bağladı; o da **الآخّية**’dir.
Ve bu, **ركس** **رجس**tir.
**وبناء ركس**: yıkılıştan sonra onarım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرِّكْسُ: الجماعة من الناس، وقيل: الكثير من الناس، والرِّكْسُ شبيه بالرَّجِيع. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أُتيَّ برَوْثٍ في الاستنجاء فقال: إِنه رِكْسٌ؛ قال أَبو عبيد: الرِّكْسُ شبيه المعنى بالرجيع. يقال: رَكَسْتُ الشيء وأَرْكَسْتُه إِذا رَدَدْتَه ورَجَعْتَه، وفي رواية: إِنه رَكِيس، فعيل بمعنى مفعول؛ ومنه الحديث: اللهم أَركِسْهما في الفتنة رَكْساً؛ والرَّكْسُ: قلبُ الشيء على رأْسه أَو ردُّ أَوله على آخره؛ رَكَسَه يَرْكُسُه رَكْساً، فهو مَرْكوس ورَكِيسٌ، وأَرْكَسَه فارْتَكَس فيهما. وفي التنزيل: واللَّه أَرْكَسهم بما كسَبوا؛ قال الفراء: يقول رَدَّهم إِلى الكفر، قال: ورَكَسهم لغة. ويقال: رَكَسْتُ الشيء وأَرْكَسْتُه لغتان إِذا رَدَدْتَه. والاْرتِكاسُ: الارتداد. وقال شمر: بلغني عن ابن الأَعرابي أَنه قال المَنْكُوس والمَرْكُوس المُدْبر عن حاله. والرَّكْسُ: ردُّ الشيء مقلوباً. وفي الحديث: الفِتَنُ تَرْتَكِسُ بين جراثيم العرب أَي تَزْدَحِمُ وتتردد. والرَّكِيسُ أَيضاً: الضعيف المُرْتَكِسُ؛ عن ابن الأَعرابي.
وارْتَكَسَتِ الجارية إِذا طلع ثَدْيُها، فإِذا اجتمع وضَخُمَ فقد نَهَدَ.
والرَّاكِسُ: الهادي، وهو الثور الذي يكون في وَسَطِ البَيْدَرِ عند الدِّياسِ والبقر حوله تدور ويَرْتَكِسُ هو مكانه، والأُنثى راكسة. وإِذا وقع الإِنسان في أَمر ما نجا منه قيل: ارْتَكَسَ فيه. الصحاح: ارْتَكَسَ فلانٌ في أَمر كان قد نجا منه. والرَّكُوسِيَّةُ: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين. وفي حديث عديّ بن حاتم: أَنه أَتى النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، فقال له النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: إِنك من أَهل دين يقال لهم الرَّكُوسِيَّة؛ وروي عن ابن الأَعرابي أَنه قال: هذا من نعت النصارى ولا يعرّب. والرِّكْسُ، بالكسر: الجِسْرُ؛ وراكِسٌ في شعر النابغة: وعِيدُ أَبي قابُوسَ في غيرِ كُنْهه
أَتاني، ودوني راكِسٌ فالضَّواجِعُ
اسم واد. وقوله في غير كنهه أَي لم أَكن فعلت ما يوجب غضبه عليَّ فجاء وعيده في غير حقيقة أَي على غير ذنب أَذنبته. والضواجع: جمع ضاجعة، وهو مُنْحَنَى الوادي ومُنْعَطَفُه.

##### Türkçe

**الرِّكْسُ**: insanlardan topluluk; ve denildi: insanlardan çokluk; ve **الرِّكْسُ** **الرَّجِيع**’e benzer. Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, istincâda (temizlenmede) bir **رَوْثٍ** (hayvan dışkısı) getirildi; bunun üzerine dedi ki: “Şüphesiz o **رِكْسٌ**’tur.” Ebû Ubeyd dedi: **الرِّكْسُ** anlam bakımından **الرجيع**’e benzer. Denir ki: **رَكَسْتُ** şeyi ve **أَرْكَسْتُه**; onu geri çevirdiğim ve onu geri döndürdüğüm zaman. Ve bir rivayette: “Şüphesiz o **رَكِيس**’tir”; (bu) mef‘ûl anlamında فعيل’dir; ve ondan hadis: “Allah’ım, ikisini fitnede **أَركِسْهما** bir **رَكْساً** ile (altüst et/geri çevir).” Ve **الرَّكْسُ**: şeyin başı üzerine çevrilmesi yahut evvelinin âhirine geri döndürülmesi; **رَكَسَه** **يَرْكُسُه** **رَكْساً**; artık o **مَرْكوس** ve **رَكِيسٌ**’tir; ve **أَرْكَسَه**; böylece o ikisinde **فارْتَكَس** etti. Ve tenzîlde: “Ve Allah onları kazandıkları sebebiyle **أَرْكَسهم**”; Ferrâ dedi: “Yani onları küfre geri döndürdü”; dedi ki: “Ve **رَكَسهم** (da) bir dildir.” Ve denir: **رَكَسْتُ** şeyi ve **أَرْكَسْتُه** iki dildir; onu geri çevirdiğin zaman. Ve **الاْرتِكاسُ**: irtidat (geri dönme). Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî’den bana ulaştı ki o şöyle demiş: **المَنْكُوس** ve **المَرْكُوس** hâlinden yüz çeviren (kimse)dir. Ve **الرَّكْسُ**: şeyi ters çevrilmiş olarak geri döndürmek. Ve hadiste: “**الفِتَنُ** Arapların kökleri arasında **تَرْتَكِسُ** eder”; yani sıkışır ve gidip gelir. Ve **الرَّكِيسُ** ayrıca: zayıf, **المُرْتَكِسُ**; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve cariye **ارْتَكَسَتِ**; memesi çıktığı zaman; artık toplandığı ve irileştiği zaman, gerçekten **نَهَدَ** etmiştir.

Ve **الرَّاكِسُ**: yol gösteren; ve o, harman yerinin ortasında, dövme (harman dövme) sırasında bulunan öküzdür; sığırlar onun etrafında döner ve o kendi yerinde **يَرْتَكِسُ** eder; dişisi **راكسة**’dir. Ve insan bir işte, ondan kurtulmuşken, içine düşerse denir: “Onda **ارْتَكَسَ** etti.” **الصحاح**: “Falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارْتَكَسَ** etti.” Ve **الرَّكُوسِيَّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim. Adiyy b. Hâtim hadîsinde: Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldiği; bunun üzerine Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ona dedi ki: “Şüphesiz sen, kendilerine **الرَّكُوسِيَّة** denilen bir dinin ehlindensin.” Ve İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi ki o dedi: “Bu, Hristiyanların sıfatındandır ve Arapçalaştırılmaz.” Ve **الرِّكْسُ** (kesre ile): köprü; ve Nâbiga’nın şiirinde **راكِسٌ**:
وعِيدُ أَبي قابُوسَ في غيرِ كُنْهه
أَتاني، ودوني راكِسٌ فالضَّواجِعُ
(Bu) bir vadi adıdır. Ve onun “**في غير كنهه**” sözü: yani benim, onun bana öfkesini gerektirecek bir şey yapmış olmamam; böylece tehdidi, hakikat dışında, yani işlediğim bir günah olmaksızın geldi. Ve **الضواجع**: **ضاجعة**’nin çoğuludur; o, vadinin kıvrımı ve onun dönemeç yeridir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ك س * * الرَّكْسُ * رد الشيء مقلوبا وبابه نصر و * أرْكَسَهُ * مثله وقوله تعالى ﴿والله أركسهم بما كسبوا﴾ أي ردهم إلى كفرهم و * الرِّكْسُ * بالكسر الرجس

##### Türkçe

* ر ك س * * **الرَّكْسُ** * şeyi ters çevrilmiş olarak geri döndürmektir; babı **نصر**’dır. Ve * **أرْكَسَهُ** *: onun benzeridir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿والله أركسهم بما كسبوا﴾ yani: onları küfürlerine geri döndürdü. Ve * **الرِّكْسُ** * (kesre ile): pisliktir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الركس: رد الشيء مقلوبا، وقيل: قلب الشيء على رأسه، أورد أوله على آخره، قاله الليث، ومنه: أركس الثوب في الصبغ، أي أعده فيه، وقد ركسه يركسه ركسا، فهو مركوس وركيس. والركس: شد الركاس، ككتاب، وهو حبل يشد في خطم الجمل إلى رسغ يده فيضيق عليه فيبقى رأسه معلقا، ليذل، عن الفراء. قلت: والركاس: مثل الرفاس والإباض والعكاس والحجاز والشغار والخطام. والزمام والكمام والخشاش والعران والهجار والرفاق. وكل منها مذكور في محله. والركس، بالكسر: الرجس، وقال أبو عبيد: هو شبيه المعنى بالرجيع، وبه فسر الحديث حين رد الروث فقال: إنه ركس. والركس من الناس: الكثير، وقيل: الجماعة من الناس. والراكس: اسم واد، والصواب فيه: راكس، بلا لام. قال النابغة:
  وعيد أبي قابوس في غير كنهه                      أتاني ودوني راكس فالضواجع وقال ضبعان بن عباد النميري:
  بدور براق الخيل أو بطن راكس                      سقاها بجود بعد عقر لجيمهـا والراكس: الهادي، وهو الثور الذي يكون في وسط البيدر حين يداس والثيران حواليه تدور وهو يرتكس مكانه، فإن كانت بقرة فهي راكسة، ولا يخفى لو قال: والبقر حوله ويرتكس هو. وهي بهاء، لأصاب في حسن الاختصار. والركوسية، بالفتح: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين، وروي عن ابن الأعرابي أنه قال: هذا من نعت النصارى، ولا يعرب. والركاسة، بالفتح وتكسر: ما أدخل في الأرض، كالآخية، وضبطه الصاغاني بالفتح والتشديد. وفي التنزيل العزيز:  والله أركسهم بما كسبوا  قال ابن الأعرابي: نكسهم. وقال الفراء: ردهم في كفرهم.
 قال: وركسهم لغة، ويقال: ركست الشيء وأركسته، لغتان، إذا رددته. وعن ابن الأعرابي: أركست الجارية، إذا طلع ثديها، كذا نص الصاغاني، وفي اللسان: ارتكست الجارية، وزاد: فإذا اجتمع وضخم فقد نهد، وقد سبق ذكره في موضعه. وارتكس: انتكس وارتد، وهو مطاوع ركسه وأركسه. وإذا وقع الإنسان في أمر ما نجا منه قيل: ارتكسفيه وفي الصحاح ارتكس فلان في أمر كان نجا منه. وارتكس: ازدحم، ومنه الحديث: الفتن ترتكس بين جراثيم العرب، أي تزدحم وتتردد. ومما يستدرك عليه: الركيس، كأمير: الرجيع وكل مستقذر. والمركوس والركيس: المردود. والمركوس: المدبر عن حاله، كالمنكوس. قاله ابن الأعرابي. والركيس: الضعيف المرتكس. والركس، بالكسر: الجسر. وشعر متراكس: متراكب. وبناء ركس: رم بعد الهدم، كما في الأساس.

##### Türkçe

**الركس**: şeyin ters çevrilerek geri döndürülmesi; ve denildi: şeyin başı üzerine çevrilmesi; yahut onun evvelini âhirine döndürmesi. Bunu Leys söylemiştir. Ondandır: **أركس الثوب في الصبغ**, yani onu onda iade etti. Ve onu **ركسه يركسه ركسا**; o hâlde o **مركوس** ve **ركيس**tir.

Ve **الركس**: **الركاس**ın sıkılmasıdır; **ككتاب** (vezninde). O, devenin **خطم**una (burun yularına) bağlanan, elinin **رسغ**ine (bileğine) doğru sıkılan bir iptir; ona dar gelir de başı asılı kalır; zelil olsun diye. Ferrâ’dan.

Dedim: ve **الركاس**: **الرفاس** ve **الإباض** ve **العكاس** ve **الحجاز** ve **الشغار** ve **الخطام** gibidir. Ve **الزمام** ve **الكمام** ve **الخشاش** ve **العران** ve **الهجار** ve **الرفاق**. Bunların her biri kendi yerinde zikredilmiştir.

Ve **الركس** (kesre ile): **الرجس**tir. Ebû Ubeyd dedi: o, mana bakımından **الرجيع**e benzer; ve onunla, tezeği geri çevirdiği vakit hadisi tefsir etti; şöyle dedi: “Şüphesiz o **ركس**tir.”

Ve insanlardan **الركس**: çok olan; ve denildi: insanlardan cemaat.

Ve **الراكس**: bir vadi adıdır; ve onda doğru olan: **راكس**, lamsızdır. Nâbiga dedi:
  وعيد أبي قابوس في غير كنهه                      أتاني ودوني راكس فالضواجع

Ve Dub‘ân b. ‘Abbâd en-Nümeyrî dedi:
  بدور براق الخيل أو بطن راكس                      سقاها بجود بعد عقر لجيمهـا

Ve **الراكس**: yol gösteren (hâdî)dir; o, harmanın ortasında, dövüldüğü sırada bulunan öküzdür; öküzler onun etrafında döner, o ise yerinde **يرتكس** eder. Eğer inek olursa o **راكسة**dir. Ve gizli değildir ki, “ve inekler onun etrafında, ve o **يرتكس** eder” deseydi; ve o, **بهاء**dır; güzel ihtisarda isabet ederdi.

Ve **الركوسية** (fetha ile): Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavimdir. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: bu, Hristiyanların sıfatındandır; ve i‘rablanmaz.

Ve **الركاسة** (fetha ile; ve kesrelenir): yere sokulan şeydir; **كالآخية** gibi. Sâgânî onu fetha ve teşdîd ile ضبط etti.

Ve aziz tenzilde:  **والله أركسهم بما كسبوا**  İbnü’l-A‘râbî dedi: onları **نكسهم** etti. Ferrâ dedi: onları küfürlerinde geri döndürdü.

Dedi: ve **ركسهم** bir lugattır. Ve denilir: **ركست الشيء وأركسته**; iki lugattır; onu geri döndürdüğün vakit.

İbnü’l-A‘râbî’den: **أركست الجارية**; cariyenin memesi çıktığı vakit. Sâgânî’nin nassı böyledir. Ve Lisân’da: **ارتكست الجارية**; ve ekledi: toplandığı ve irileştiği vakit artık **نهد** etmiştir; ve onun zikri kendi yerinde geçmişti.

Ve **ارتكس**: **انتكس** etti ve geri döndü; o, **ركسه** ve **أركسه**nin mutâvi‘idir. Ve insan bir işte vaki olup ondan kurtulmuş iken (yine) ona düşerse denilir: onda **ارتكس** etti. Ve Sıhâh’ta: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti.

Ve **ارتكس**: sıkıştı/izdiham oldu. Ondandır hadis: **الفتن ترتكس بين جراثيم العرب**, yani sıkışır ve gidip gelir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الركيس**; **كأمير** (vezninde): **الرجيع** ve her iğrenç şey.

Ve **المركوس** ve **الركيس**: geri döndürülmüş olandır.

Ve **المركوس**: hâlinden geri çevrilmiş olandır; **كالمنكوس** gibi. Bunu İbnü’l-A‘râbî söylemiştir.

Ve **الركيس**: zayıf, **المرتكس** olan.

Ve **الركس** (kesre ile): köprüdür.

Ve **شعر متراكس**: üst üste binmiş.

Ve **بناء ركس**: yıkımdan sonra onarılmış (rammedilmiş)tir; Esâs’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَكَسَهُ
1 رَكَسَهُ ذ , (S, Msb,) aor. رَكُسَ , (Msb, TA,) inf. n. رَكْسٌ, (S, A, Msb, K,) He turned it over, or upside down; (S, A, Msb, K;) as also ↓ أَرْكَسَهُ: (S:) or the former, (TA,) or ↓ latter, (Msb,) he turned it over upon its head: (Msb, TA:) and the former, he reversed it; made the first part of it to be last; or turned it fore part behind. (Lth, A, Msb, K.) It is said in the Kur [iv. 90], بِمَا كَسَبُوا ↓ وَاللّٰهُ أَرْكَسَهُمْ Since God hath subverted them [for what they have done, or committed]; syn. تَكَّسَهُمْ: (IAar, K:) or hath made them return to their unbelief; (Fr, S, K;) and رَكَسَهُمْ signifies the same: (Fr, TA:) or hath separated, or dispersed, them, for what they have done of their disbelief, and acts of disobedience: (Jel:) رَكَسْتُ الشَّىْءَ and ↓ أَرْكَسْتُهُ both signify I separated the thing; or set it apart. (TA.) You say also, اللّٰهُ عَدُوَّكَ ↓ أَرْكَسَ May God overturn thine enemy upon his head: or change, or reverse, the state, or condition, of thine enemy. (A.) And فِى الشَّرِّ ↓ أَرْكَسَهُ He turned him back, or caused him to return, to evil. (A.) And ↓ أَرْكِسِ الثَّوْبَ فِى الصِّبْغِ Return thou the garment, or piece of cloth, to the dyeing-liquor. (A.)

4 أَرْكَسَ see 1, throughout.

ارتكس
8 ارتكس ذ He, or it, became turned over, upside down, or upon his, or its, head; became inverted, subverted, or reversed; became turned fore part behind: (K, TA:) he returned, reverted, or went back, from one thing or state to another: (TA:) he fell. (K.) You say, ارتكس فُلَانٌ فِى أَمْرٍ كَانَ قَدْ نَجَا مِنْهُ (S, A, TA) Such a one fell [again] into a case from which he had escaped. (TA.)

رِكْسٌ
رِكْسٌ ذ i. q. رِجْسٌ [Uncleanness, dirt, or filth; or an unclean, a dirty, or a filthy, thing]: (S, A, Msb, K:) and anything that is disliked, or hated, for its uncleanness, dirtiness, or filthiness; (Msb;) as also ↓ رَكِيسٌ: (TA:) the former is similar in meaning to رَجِيعٌ [dung of a man, or of a horse and the like, or of a wild beast]; (A 'Obeyd, TA;) and ↓ رَكِيسٌ [also] is syn. with رَجِيعٌ. (TA.)

رَكِيسٌ
رَكِيسٌ ذ : see مَرْكُوسٌ, throughout: -A2- see also رِكْسٌ, in two places.

مَرْكُوسٌ
مَرْكُوسٌ ذ A thing turned over, or upside down; turned over upon its head; turned fore part behind; as also ↓ رَكِيسٌ. (TA.) ― -b2- Turned, or sent, back, or away; as also ↓ the latter epithet. (TA.) ― -b3- One who goes back, or reverts, from his state or condition; like مَنْكُوسٌ: (IAar, TA:) and ↓ the latter epithet (ركيس), a weak person, who returns, or reverts, from one thing or state to another; syn. ضَعِيفٌ مُرْتَكِسٌ. (TA.)

##### Türkçe

رَكَسَهُ
1 **رَكَسَهُ** ذ , (S, Msb,) muzâri‘ı **رَكُسَ** , (Msb, TA,) mastarı **رَكْسٌ**, (S, A, Msb, K,) Onu çevirdi; yahut başaşağı etti; (S, A, Msb, K;) **أَرْكَسَهُ** da böyledir: (S:) yahut birincisi, (TA,) yahut ikincisi, (Msb,) onu başı üzerine çevirdi: (Msb, TA:) ve birincisi, onu tersine çevirdi; onun ilk kısmını son yaptı; yahut ön kısmını arka yaptı. (Lth, A, Msb, K.) Kur’ân’da [iv. 90] şöyle denilmiştir: **بِمَا كَسَبُوا وَاللّٰهُ أَرْكَسَهُمْ** Allah onları yaptıkları, yahut işledikleri şey sebebiyle altüst etti; eş anlamlısı **تَكَّسَهُمْ**: (IAar, K:) yahut onları küfürlerine dönmüş kıldı; (Fr, S, K;) ve **رَكَسَهُمْ** de aynı manaya gelir: (Fr, TA:) yahut onları, küfürlerinden ve itaatsizlik fiillerinden yaptıkları şey sebebiyle ayırdı, yahut dağıttı: (Jel:) **رَكَسْتُ الشَّىْءَ** ve **أَرْكَسْتُهُ** ikisi de “şeyi ayırdım; yahut onu ayrı tuttum” manasına gelir. (TA.) Yine şöyle dersin: **اللّٰهُ عَدُوَّكَ أَرْكَسَ** Allah düşmanını başı üzerine devirsin: yahut düşmanının hâlini, yahut durumunu değiştirsin, yahut tersine çevirsin. (A.) Ve **فِى الشَّرِّ أَرْكَسَهُ** Onu şerre geri çevirdi; yahut onu şerre döndürdü. (A.) Ve **أَرْكِسِ الثَّوْبَ فِى الصِّبْغِ** Elbiseyi, yahut kumaş parçasını, boya sıvısına geri döndür. (A.)

4 **أَرْكَسَ**: 1’e bak, bütünüyle.

ارتكس
8 **ارتكس** ذ O, yahut o (şey), çevrilmiş oldu; başaşağı oldu; yahut başı, yahut onun başı, üzerine çevrilmiş oldu; tersine dönmüş, altüst edilmiş, yahut ters çevrilmiş oldu; ön kısmı arka yapılmış oldu: (K, TA:) bir şeyden yahut bir hâlden başka bir şeye yahut hâle döndü, geri döndü, yahut geri gitti: (TA:) düştü. (K.) Şöyle dersin: **ارتكس فُلَانٌ فِى أَمْرٍ كَانَ قَدْ نَجَا مِنْهُ** (S, A, TA) Falan, ondan kurtulmuş olduğu bir işe [yeniden] düştü. (TA.)

رِكْسٌ
**رِكْسٌ** ذ **رِجْسٌ** ile aynı manadadır [Necaset, pislik, yahut murdarlık; yahut necis, pis, yahut murdar bir şey]: (S, A, Msb, K:) ve necaseti, pisliği, yahut murdarlığı sebebiyle hoşlanılmayan, yahut nefret edilen her şey; (Msb;) **رَكِيسٌ** da böyledir: (TA:) birincisi mana bakımından **رَجِيعٌ**’e benzer [insanın, yahut atın ve benzerinin, yahut yabanî hayvanın dışkısı]; (A 'Obeyd, TA;) ve **رَكِيسٌ** [dahi] **رَجِيعٌ** ile eş anlamlıdır. (TA.)

رَكِيسٌ
**رَكِيسٌ** ذ : bütünüyle **مَرْكُوسٌ**’a bak: -A2- ayrıca iki yerde **رِكْسٌ**’a da bak.

مَرْكُوسٌ
**مَرْكُوسٌ** ذ Çevrilmiş bir şey; yahut başaşağı edilmiş; başı üzerine çevrilmiş; ön kısmı arka yapılmış; **رَكِيسٌ** de böyledir. (TA.) ― -b2- Geri çevrilmiş, yahut geri gönderilmiş, yahut uzaklaştırılmış; **رَكِيسٌ** olan sıfat da böyledir. (TA.) ― -b3- Hâlinden yahut durumundan geri dönen, yahut rücû eden kimse; **مَنْكُوسٌ** gibi: (IAar, TA:) ve **رَكِيسٌ** olan sıfat, bir şeyden yahut bir hâlden başka bir şeye yahut hâle dönen, yahut rücû eden zayıf kimse; eş anlamlısı **ضَعِيفٌ مُرْتَكِسٌ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَكَسَ
رَكَسَ U ( n. ac. رَكْس 1 ),
a.  Turned over, upside down, reversed, inverted.

أَرْكَسَ
أَرْكَسَ IV ,
a.  see I .

اِرْتَكَسَ
اِرْتَكَسَ VIII ,
a.  Was turned over, inverted.

رِكْس
رِكْس 2 ,
a.  Dirt, filth.

b.  Crowd; rout, rabble.

##### Türkçe

رَكَسَ
**رَكَسَ** U (mast. isim **رَكْس** 1),
a. Ters çevirdi, baş aşağı çevirdi, tersine çevirdi, altüst etti.

أَرْكَسَ
**أَرْكَسَ** IV,
a. I’e bak.

اِرْتَكَسَ
**اِرْتَكَسَ** VIII,
a. Ters çevrildi, altüst edildi.

رِكْس
**رِكْس** 2,
a. Pislik, kir.

b. Kalabalık; güruh, ayaktakımı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ركس
رَكَسَ - يَرْكُسُ - أَرْكَسَ - يُرْكِسُ
رَكَسَ - يَرْكُسُ + الكائن + في مكان أو أمر: يتردد ويتذبذب وينكس ويعاود فيه: يعود ويرجع إلى مكان أو أمر كان قد غادره وتركه، ثم يتركه ويغادره، ثم يعود إليه، وذلك عدة مرات: يتردد ويحتار ويتذبذب في اختيار الفعل أو الموقع الذي ينبغي أن يكون عليه
أَرْكَسَ - يُرْكِسُ: على وزن" أفعل من " رَكَسَ - يَرْكُسُ " جعله " يَرْكُسُ ": جعله يتذبذب ويتردد ويحتار في اختيار الفعل أو الموقع الذي ينبغي أن يكون عليه
﴿والله أركسهم بما كسبوا﴾: جعلهم يترددون في حكمهم وولائهم بسبب ما كسبوا
﴿كل ما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها﴾: كلما أرجعوا إلى الفتنة (إلى الاختبار بالموقف الصعب)، جُعِلوا بذلك مترددين محتارين في ولائهم في هذه الفتنة
ملاحظة: جاء في التفسير: أركسوا: أي ردوا، أو نكسوا، أو رجعوا، ولا يستقيم الكلام بهذه الدلالة: كلما ردوا إلى الفتنة، ردوا فيها، أو أرجعوا فيها !!!
واللفظ ينتمي إلى محموعة ألفاظ " الحركة المعاودة والمتكررة على مسار مستقيم "، وهي:
نَابَ - يَنُوْبُ، كَرَّ - يَكُرُّ، حَارَ - يَحَارُ، دَالَ - يَدُوْلُ، تَارَ - يَتُوْرُ، رَكَسَ - يَرْكُسُ

أركسهم
 	﴿فما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(88)﴾ النساء ﴿ستجدون آخرين يريدون أن يأمنوكم ويأمنوا قومهم كل ما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها فإن لم يعتزلوكم ويلقوا إليكم السلم ويكفوا أيديهم فخذوهم واقتلوهم حيث ثقفتموهم وأولئكم جعلنا لكم عليهم سلطانا مبينا(91)﴾ النساء
جاء في التفسير: أركسوا: أي ردوا، أو نكسوا، أو رجعوا
مختارالصحاح
● [ركس] ر ك س: الرَّكْسُ رد الشيء مقلوبا وبابه نصر و أرْكَسَهُ مثله وقوله تعالى ﴿والله أركسهم بما كسبوا﴾ أي ردهم إلى كفرهم و الرِّكْسُ بالكسر الرجس
الراغب
ركس
- الركس: قلب الشيء على رأسه، ورد أوله إلى آخره. يقال: أركسته فركس وارتكس في أمره، قال تعالى: }والله أركسهم بما كسبوا{ [النساء/88]، أي: ردهم إلى كفرهم.
ملخص اللسان
1.     وفي الحديث: الفِتَنُ تَرْتَكِسُ  بين جراثيم العرب أَي تَزْدَحِمُ وتتردد.
2.     والرَّكِيسُ أَيضاً: الضعيف  المُرْتَكِسُ؛
3.    والرِّكْسُ  شبيه بالرَّجِيع. رَكَسْتُ الشيء وأَرْكَسْتُه إِذا رَدَدْتَه  ورَجَعْتَه،
4.    وإِذا  وقع الإِنسان في أَمر ما نجا منه قيل: ارْتَكَسَ فيه. الصحاح: ارْتَكَسَ  فلانٌ في أَمر كان قد نجا منه.
5.     والرَّكْسُ: قلبُ الشيء على رأْسه أَو ردُّ  أَوله على آخره؛ رَكَسَه يَرْكُسُه رَكْساً، فهو مَرْكوس ورَكِيسٌ،  وأَرْكَسَه فارْتَكَس فيهما. والرَّكْسُ: ردُّ الشيء مقلوباً.
6.    وفي التنزيل: واللَّه أَرْكَسهم بما كسَبوا؛ قال  الفراء: يقول رَدَّهم إِلى الكفر
7.     الرِّكْسُ: الجماعة من الناس، وقيل: الكثير من الناس،
8.     المَنْكُوس والمَرْكُوس المُدْبر عن  حاله.
9.     وارْتَكَسَتِ الجارية إِذا طلع ثَدْيُها، فإِذا اجتمع وضَخُمَ فقد  نَهَدَ.  والرَّاكِسُ: الهادي
لسان العرب
● - ركس: الرِّكْسُ: الجماعة من الناس، وقيل: الكثير من الناس، والرِّكْسُ  شبيه بالرَّجِيع. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أُتيَّ  برَوْثٍ في الاستنجاء فقال: إِنه رِكْسٌ؛ قال أَبو عبيد: الرِّكْسُ شبيه  المعنى بالرجيع. يقال: رَكَسْتُ الشيء وأَرْكَسْتُه إِذا رَدَدْتَه  ورَجَعْتَه، وفي رواية: إِنه رَكِيس، فعيل بمعنى مفعول؛ ومنه الحديث: اللهم  أَركِسْهما في الفتنة رَكْساً؛ والرَّكْسُ: قلبُ الشيء على رأْسه أَو ردُّ  أَوله على آخره؛ رَكَسَه يَرْكُسُه رَكْساً، فهو مَرْكوس ورَكِيسٌ،  وأَرْكَسَه فارْتَكَس فيهما. وفي التنزيل: واللَّه أَرْكَسهم بما كسَبوا؛ قال  الفراء: يقول رَدَّهم إِلى الكفر، قال: ورَكَسهم لغة. ويقال: رَكَسْتُ  الشيء وأَرْكَسْتُه لغتان إِذا رَدَدْتَه. والاْرتِكاسُ: الارتداد. وقال شمر:  بلغني عن ابن الأَعرابي أَنه قال المَنْكُوس والمَرْكُوس المُدْبر عن  حاله. والرَّكْسُ: ردُّ الشيء مقلوباً. وفي الحديث: الفِتَنُ تَرْتَكِسُ  بين جراثيم العرب أَي تَزْدَحِمُ وتتردد. والرَّكِيسُ أَيضاً: الضعيف  المُرْتَكِسُ؛ عن ابن الأَعرابي.  وارْتَكَسَتِ الجارية إِذا طلع ثَدْيُها، فإِذا اجتمع وضَخُمَ فقد  نَهَدَ.  والرَّاكِسُ: الهادي، وهو الثور الذي يكون في وَسَطِ البَيْدَرِ عند  الدِّياسِ والبقر حوله تدور ويَرْتَكِسُ هو مكانه، والأُنثى راكسة. وإِذا  وقع الإِنسان في أَمر ما نجا منه قيل: ارْتَكَسَ فيه. الصحاح: ارْتَكَسَ  فلانٌ في أَمر كان قد نجا منه. والرَّكُوسِيَّةُ: قوم لهم دين بين النصارى  والصابئين. وفي حديث عديّ بن حاتم: أَنه أَتى النبي، صلى اللَّه عليه  وسلم، فقال له النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: إِنك من أَهل دين يقال لهم  الرَّكُوسِيَّة؛ وروي عن ابن الأَعرابي أَنه قال: هذا من نعت النصارى ولا  يعرّب. والرِّكْسُ، بالكسر: الجِسْرُ؛ وراكِسٌ في شعر النابغة:  وعِيدُ أَبي قابُوسَ في غيرِ كُنْهه  أَتاني، ودوني راكِسٌ فالضَّواجِعُ  اسم واد. وقوله في غير كنهه أَي لم أَكن فعلت ما يوجب غضبه عليَّ فجاء  وعيده في غير حقيقة أَي على غير ذنب أَذنبته. والضواجع: جمع ضاجعة، وهو  مُنْحَنَى الوادي ومُنْعَطَفُه.
مقاييس اللغة:
(ركس)  الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره.
القاموس المحيط:
الرَّكْسُ رَدُّ الشيءِ مَقْلوباً، وقَلْبُ أوله على آخِرِه، وشَدُّ الرِّكاسِ، وهو حبلٌ يُشَدُّ في خَطْمِ الجَمَلِ إلى رُسْغِ يديهِ، فَيُضَيِّقُ عليه، فيبقى رأسُهُ مُعَلَّقً، وبالكسر الرِّجْسُ، من الناسِ الكثيرُ.
والراكِسُ: وادٍ، والثَّوْرُ الذي يكونُ في وسَطِ البَيْدَرِ حينَ يُداسُ، والثِّيرانُ حَوالَيْهِ، وهو يَرْتَكِسُ مكانَهُ، فإِن كانتْ بَقَرَةً، فهي راكِسَةٌ. والرَّكوسِيَّةُ: بينَ النَّصارَى والصابِئينَ. والرَّكاسَةُ، وتُكْسَرُ: ما أُدْخِلَ في الأرضِ كالآخِيَّةِ. وأرْكَسَهُم: نَكَّسَهُم، ورَدَّهُم في كُفْرِهِم، الجاريَةُ: طَلَعَ ثَدْيُها، فإِذا اجتمعَ وضَخُمَ، فقد نَهَدَ. وارْتَكَسَ: انْتَكَسَ، ووقَعَ، وازدَحَمَ.
تاج العروس:
ر ك س
الرَّكْسُ : رَدُّ الشَّيْءِ مَقْلُوباً وقِيلَ : قَلْبُ الشَّيْءِ على رأسِه أَورَدُّ أَوَّلِهِ علَى آخِرِه قالَه اللَّيْثُ ومنه : أَرْكِس الثَّوْبَ في الصَّبغ أَي أَعِدْهُ فيه وقد رَكَسَهُ يَرْكُسُه رَكْساً فهو مَرْكُوسٌ ورَكِيسٌ . والرَّكْسُ : شَدُّ الرِّكَاسِ ككِتَابٍ وهو حَبْلٌ يُشَدُّ فِي خَطْمِ الجَمَلِ إلى رُسْغِ يَدِهِ فيُضَيَّقُ عَلَيْه فيَبْقَى رَأْسُه مُعَلَّقاً لِيَذِلَّ عن الفَرّاءِ . قلت : والرِّكَاسُ : مِثْلُ الرِّفَاسِ والإِبَاضِ والعِكَاسِ والحِجَازِ والشِّغَارِ والخِطَامِ . والزِّمَامِ والكِمَامِ والخشَاشِ والعِرَانِ والهِجَارِ والرِّفَاقِ . وكُلٌّ منها مذكورٌ في مَحَلِّه . والرِّكْسُ بالكَسْرِ : الرِّجْسُ وقالَ أَبو عُبَيْدٍ : هو شَبِيهُ المَعْنَى بالرَّجِيع وبه فُسِّر الحَدِيثُ حينَ رَدَّ الرَّوْثَ فقال : إِنَّهُ رَكْسٌ . والرِّكْسُ مِنَ النَّاسِ : الكَثِيرُ وقِيلَ : الجَمَاعَةُ مِن الناسِ . والرَّاكِسُ : اسمُ وَادٍ والصَّوابُ فيه : راكِسٌ بلا لامٍ . قالَ النَّابِغةُ :
وَعِيدُ أَبِي قَابُوسَ فِي غَيْرِ كُنْهِهِ ... أَتَانِي وَدُونِي رَاكِسٌ فَالضَّوَاجِعُ وقال ضِبْعَان بن عَبّاد النٌّمَيْرِيّ :
بدُورِ بِرَاقِ الخَيْلِ أَو بَطْنِ رَاكِسٍ ... سَقَاهَا بِجُوْدٍ بَعْدَ عُقْرٍ لَجِيمُهَا والرَّاكِسُ : الهادِي وهو الثَّوْرُ الذي يكونُ في وَسَطَ البَيْدَرِ حِينَ يُدَاسُ والثِّيرَانُ حَوَالَيْهِ تَدُورُ وهُوَ يَرْتَكِسُ مَكَانَه فإِنْ كَانَتْ بَقَرَةً فَهِي رَاكِسَةٌ ولا يَخْفَى لو قال : والبَقَرُ حَوْلَه ويَرْتَكِسُ هو . وهي بهاءٍ لأَصابَ في حُسْنِ الاخْتِصَار . والرَّكُوسِيَّةُ بالفَتْح : قَومٌ لهم دِينٌ بَيْنَ النَّصَارَى والصَّابِئينَ ورُوِيَ عن ابن الأَعْرَابِيِّ أَنَّه قال : هذا مِن نَعْتِ النَّصَارَى ولا يُعَرَّبُ . والرَّكَاسَةُ بالفَتْح وتُكْسَرُ : ما أُدْخِلَ في الأَرْضِ كالآخِيَّةِ وضَبطه الصَّاغَانِيُّ بالفَتْح والتَّشْدِيدِ . وفي التَّنْزِيل العَزِيز : " واللهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا " قالَ ابن الأَعْرابِيِّ : نَكَّسَهُمْ . وقال الفَرَّاء : رَدَّهُمْ في كُفْرِهم
قال : ورَكَسَهم لُغَةٌ ويُقَال : رَكَسْتُ الشَّيْءَ وأَرْكَسْتهُ لُغَتَان إِذا رَدَدْتَه . وعن ابنِ الأَعْرابِيِّ : أَرْكَسَتِ الجَارِيَةُ إِذا طَلَع ثَدْيُها كذا نَصُّ الصّاغَانِيِّ وفي اللِّسان : ارْتَكَستِ الجارِيةُ وزاد : فإِذا اجْتَمَع وضخُمَ فقد نَهَدَ وقد سَبقَ ذِكُره في مَوْضعه . وارْتَكَسَ : انْتَكَسَ وارْتَدَّ وهو مُطَاوِعُ رَكَسَه وأَرْكَسَه . وإِذا وَقَعَ الإِنْسانُ في أَمرٍ ما نَجَا منه قيل : ارتكسفيه وفي الصحاح ارْتَكسَ فلانٌ في أَمْر كان نَجا منه . وارْتَكسَ : ازْدَحَمَ ومنه الحَدِيثُ : الفِتَنُ تَرْتَكِسُ بَيْنَ جَرَاثيمِ العَرَبِ أَي تَزْدحِمُ وتَتَردَّدُ . ومِمَّا يُسْتَدْرك عليه : الرَّكِيسُ كأَمِير : الرَّجِيعُ وكُلُّ مُسْتَقْذَرٍ . والْمَرْكُوسُ والرَّكِيسُ : المَرْدُود . والْمَرْكُوسُ : المُدْبِرُ عن حالِه كالمَنْكوسِ . قالَهُ ابنُ الأَعْرابِيّ . والرَّكِيسُ : الضَّعِيفُ المُرْتَكِسُ . والرِّكْسُ بالكَسْر : الجِسْرُ . وشَعرٌ مُتَرَاكِسٌ : مُتَرَاكِبٌ . وبِناءٌ رِكْسٌ : رُمَّ بعد الهَدْم كما في الأَساسِ

##### Türkçe

**ركس**
**رَكَسَ - يَرْكُسُ - أَرْكَسَ - يُرْكِسُ**
**رَكَسَ - يَرْكُسُ** + varlık + bir yer veya işte: gidip gelir ve sallanır ve ters döner ve onda yeniden yapar: daha önce ayrılıp terk etmiş olduğu bir yere veya işe döner ve geri gelir; sonra onu bırakır ve ondan ayrılır; sonra ona döner; ve bu, birçok kez: olması gereken fiili veya konumu seçmede gidip gelir, şaşırır ve sallanır
**أَرْكَسَ - يُرْكِسُ**: “**أفعل**” vezninde, **رَكَسَ - يَرْكُسُ**’tan: onu “**يَرْكُسُ**” kıldı: olması gereken fiili veya konumu seçmede onu sallanır, gidip gelir ve şaşırır kıldı
﴿**والله أركسهم بما كسبوا**﴾: kazandıkları sebebiyle onları hükümlerinde ve bağlılıklarında gidip gelir kıldı
﴿**كل ما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها**﴾: her ne zaman fitneye (zor durumla sınanmaya) geri çevrildilerse, bu fitnede bağlılıklarında gidip gelen, şaşıran kimseler kılındılar

Not: tefsirde geldi: **أركسوا**: yani geri çevrildiler, yahut ters çevrildiler, yahut döndüler; ve söz bu delaletle düzgün olmaz: her ne zaman fitneye geri çevrildilerse, onda geri çevrildiler, yahut onda geri döndürüldüler!!!

Ve lafız, “düz bir hat üzerinde yeniden ve tekrarlı hareket” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَابَ - يَنُوْبُ**، **كَرَّ - يَكُرُّ**، **حَارَ - يَحَارُ**، **دَالَ - يَدُوْلُ**، **تَارَ - يَتُوْرُ**، **رَكَسَ - يَرْكُسُ**

**أركسهم**
﴿فَما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(88)﴾ النساء ﴿ستجدون آخرين يريدون أن يأمنوكم ويأمنوا قومهم كل ما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها فإن لم يعتزلوكم ويلقوا إليكم السلم ويكفوا أيديهم فخذوهم واقتلوهم حيث ثقفتموهم وأولئكم جعلنا لكم عليهم سلطانا مبينا(91)﴾ النساء
Tefsirde geldi: **أركسوا**: yani geri çevrildiler, yahut ters çevrildiler, yahut döndüler

Muhtârü’s-sıhâh
● [**ركس**] ر ك س: **الرَّكْسُ** bir şeyi ters çevrilmiş olarak geri döndürmektir; kapısı **نصر**’dır; **أرْكَسَهُ** da onun gibidir. Yüce Allah’ın sözü ﴿**والله أركسهم بما كسبوا**﴾: yani onları küfürlerine geri döndürdü. **الرِّكْسُ** (kesre ile) pisliktir.

Râgıb
**ركس**
- **الركس**: şeyi başı üzerine çevirmek ve başını sonuna geri döndürmek. Denir: **أركسته**; böylece **ركس** etti; ve işinde **ارتكس** etti. Yüce Allah dedi: }**والله أركسهم بما كسبوا**{ [النساء/88]; yani onları küfürlerine geri döndürdü.

Lisân’ın özeti
1. Ve hadiste: **الفِتَنُ تَرْتَكِسُ** Arapların kökleri arasında; yani sıkışır ve gidip gelir.
2. **الرَّكِيسُ** ayrıca: zayıf, **المُرْتَكِسُ**.
3. **الرِّكْسُ** **الرَّجِيع**e benzer. **رَكَسْتُ** şeyi ve **أَرْكَسْتُه**: onu geri çevirdiğim ve geri döndürdüğüm zaman.
4. İnsan, kurtulduğu bir işe düştüğünde denir: onda **ارْتَكَسَ** etti. **الصحاح**: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارْتَكَسَ** etti.
5. **الرَّكْسُ**: şeyi başı üzerine çevirmektir yahut başını sonuna geri döndürmektir; **رَكَسَه يَرْكُسُه رَكْساً**; o hâlde o **مَرْكوس** ve **رَكِيسٌ**dur; ve **أَرْكَسَه**; böylece ikisinde **ارْتَكَس** etti. **الرَّكْسُ**: şeyi ters çevrilmiş olarak geri döndürmektir.
6. Tenzîlde: **واللَّه أَرْكَسهم بما كسَبوا**; **الفراء** dedi: “Onları küfre geri döndürdü” der.
7. **الرِّكْسُ**: insanlardan topluluk; ve denildi: insanlardan çokluk.
8. **المَنْكُوس** ve **المَرْكُوس**: hâlinden yüz çeviren.
9. **وارْتَكَسَتِ الجارية**: memesi çıktığı zaman; artık toplandığında ve irileştiğinde, **نَهَدَ** etmiştir. **الرَّاكِسُ**: yol gösteren.

Lisânü’l-ʿArab
● - **ركس**: **الرِّكْسُ**: insanlardan topluluk; ve denildi: insanlardan çokluk. **الرِّكْسُ** **الرَّجِيع**e benzer. Hadiste: Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, istincâda (temizlenmede) tezek getirildi; dedi ki: “Şüphesiz o **رِكْسٌ**tur.” **أَبو عبيد** dedi: **الرِّكْسُ** anlam bakımından **الرجيع**e benzer. Denir: **رَكَسْتُ** şeyi ve **أَرْكَسْتُه**: onu geri çevirdiğim ve geri döndürdüğüm zaman. Bir rivayette: “Şüphesiz o **رَكِيس**tir”; **فعيل** vezninde, **مفعول** anlamında. Ondandır hadis: “Allah’ım, ikisini fitnede **أَركِسْهما**; **رَكْساً**.” **الرَّكْسُ**: şeyi başı üzerine çevirmektir yahut başını sonuna geri döndürmektir; **رَكَسَه يَرْكُسُه رَكْساً**; o hâlde o **مَرْكوس** ve **رَكِيسٌ**dur; ve **أَرْكَسَه**; böylece ikisinde **ارْتَكَس** etti. Tenzîlde: **واللَّه أَرْكَسهم بما كسَبوا**; **الفراء** dedi: “Onları küfre geri döndürdü” der. Dedi ki: **رَكَسهم** da bir dildir. Denir: **رَكَسْتُ** şeyi ve **أَرْكَسْتُه** iki dildir; onu geri döndürdüğün zaman. **الاْرتِكاسُ**: geri dönüştür. **شمر** dedi: İbnü’l-Aʿrâbî’den bana ulaştı ki o dedi: **المَنْكُوس** ve **المَرْكُوس** hâlinden yüz çevirendir. **الرَّكْسُ**: şeyi ters çevrilmiş olarak geri döndürmektir. Hadiste: **الفِتَنُ تَرْتَكِسُ** Arapların kökleri arasında; yani sıkışır ve gidip gelir. **الرَّكِيسُ** ayrıca: zayıf **المُرْتَكِسُ**; İbnü’l-Aʿrâbî’den. **وارْتَكَسَتِ الجارية**: memesi çıktığı zaman; artık toplandığında ve irileştiğinde, **نَهَدَ** etmiştir. **الرَّاكِسُ**: yol gösteren; o, harman yerinin ortasında dövme sırasında bulunan öküzdür; sığırlar onun etrafında döner; o ise yerinde **يَرْتَكِسُ** eder; dişisi **راكسة**dir. İnsan, kurtulduğu bir işe düştüğünde denir: onda **ارْتَكَسَ** etti. **الصحاح**: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارْتَكَسَ** etti. **الرَّكُوسِيَّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim. ʿAdiyy b. Hâtim hadîsinde: Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; Peygamber ona dedi: “Sen, kendilerine **الرَّكُوسِيَّة** denilen bir dinin ehlindensin.” İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet edildi ki o dedi: Bu, Hristiyanların sıfatındandır ve Arapçalaştırılmaz. **الرِّكْسُ** (kesre ile): köprüdür. Nâbiga’nın şiirinde **راكِسٌ**:
وعِيدُ أَبي قابُوسَ في غيرِ كُنْهه  أَتاني، ودوني راكِسٌ فالضَّواجِعُ
Bir vadinin adıdır. “في غير كنهه” sözü: yani onun bana öfkelenmesini gerektiren şeyi yapmamıştım; böylece tehdidi hakikat dışında geldi; yani işlediğim bir günah olmaksızın. **الضواجع**: **ضاجعة**’nin çoğuludur; o, vadinin kıvrımı ve dönemeç yeridir.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**ركس**) **الراء** ve **الكاف** ve **السين** tek bir asıldır; o da şeyi başı üzerine çevirmek ve başını sonuna geri döndürmektir. Allah, yüce övgüsüyle, dedi: ﴿**وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا**﴾ [النساء 88]; yani onları küfürlerine geri döndürdü. Denir: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti. **الرَّكوسيَّة**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim. Resûlullah’a, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine ve âline olsun, istincâ için taşlar istediği vakit, bir tezek getirildi; onu attı ve dedi: “Şüphesiz o **رِكْس**tir.” Bunun anlamı: onun, yiyecek olmaktan başkasına doğru **ارتكَسَت** etmiş olmasıdır.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**الرَّكْسُ**: şeyi ters çevrilmiş olarak geri döndürmek ve başını sonuna çevirmek; ve **الرِّكاس**ı sıkmak; o, devenin burnuna, ellerinin bileğine kadar bağlanan bir iptir; ona daraltır; böylece başı asılı kalır. Kesre ile **الرِّجْسُ**; insanlardan çokluk.
**والراكِسُ**: bir vadi; ve dövme sırasında harman yerinin ortasında bulunan öküz; öküzler onun etrafındadır; o, yerinde **يَرْتَكِسُ** eder; eğer bir inek olursa, o **راكِسَة**dir. **الرَّكوسِيَّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında. **الرَّكاسَةُ**; ve kırılır: yere sokulan şey; kazık gibi. **وأرْكَسَهُم**: onları ters çevirdi; ve onları küfürlerinde geri döndürdü. Cariye: memesi çıktı; artık toplandığında ve irileştiğinde, **نَهَدَ** etmiştir. **وارْتَكَسَ**: **انْتَكَسَ** etti; ve düştü; ve sıkıştı.

Tâcü’l-ʿarûs:
ر ك س
**الرَّكْسُ**: şeyi ters çevrilmiş olarak geri döndürmektir; ve denildi: şeyi başı üzerine çevirmek yahut başını sonuna geri döndürmektir; bunu **اللَّيْثُ** söyledi. Ondandır: “Boyayıp **أَرْكِس** elbiseyi”; yani onu onda iade et. Ve onu **رَكَسَهُ يَرْكُسُه رَكْساً**; o hâlde o **مَرْكُوسٌ** ve **رَكِيسٌ**dur. **الرَّكْسُ**: **الرِّكَاس**ı sıkmaktır; **ككِتَابٍ**; o, devenin burnunda, elinin bileğine kadar bağlanan bir iptir; ona daraltır; böylece başı asılı kalır; **الفَرّاءِ**’den. Dedim: **الرِّكَاسُ** **الرِّفَاس** ve **الإِبَاض** ve **العِكَاس** ve **الحِجَاز** ve **الشِّغَار** ve **الخِطَام** ve **الزِّمَام** ve **الكِمَام** ve **الخشَاش** ve **العِرَان** ve **الهِجَار** ve **الرِّفَاق** gibidir; bunların her biri yerinde zikredilmiştir. **الرِّكْسُ** (kesre ile): **الرِّجْسُ**tur. **أَبو عُبَيْدٍ** dedi: o, anlam bakımından **الرَّجِيع**e benzer; ve bununla, tezeği reddettiği vakit “Şüphesiz o **رَكْسٌ**tur” dediği hadis tefsir edildi. **الرِّكْسُ** insanlardan: çoktur; ve denildi: insanlardan topluluktur. **الرَّاكِسُ**: bir vadinin adıdır; ve onda doğru olan: lamsız **راكِسٌ**dur. **النَّابِغةُ** dedi:
وَعِيدُ أَبِي قَابُوسَ فِي غَيْرِ كُنْهِهِ ... أَتَانِي وَدُونِي رَاكِسٌ فَالضَّوَاجِعُ
Ve **ضِبْعَان بن عَبّاد النٌّمَيْرِيّ** dedi:
بدُورِ بِرَاقِ الخَيْلِ أَو بَطْنِ رَاكِسٍ ... سَقَاهَا بِجُوْدٍ بَعْدَ عُقْرٍ لَجِيمُهَا
**الرَّاكِسُ**: yol gösterendir; o, dövme sırasında harman yerinin ortasında bulunan öküzdür; öküzler onun etrafında döner; o ise yerinde **يَرْتَكِسُ** eder; eğer bir inek olursa, o **رَاكِسَةٌ**dir. Gizli değildir ki “ve sığırlar onun etrafında; ve o **يَرْتَكِسُ** eder” deseydi; ve o, **هاء** ile, güzel kısaltmada isabet ederdi. **الرَّكُوسِيَّةُ** (fetha ile): Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim. İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet edildi ki o dedi: Bu, Hristiyanların sıfatındandır ve Arapçalaştırılmaz. **الرَّكَاسَةُ** (fetha ile; ve kesrelenir): yere sokulan şey; kazık gibi. **الصَّاغَانِيُّ** onu fetha ve şedde ile ضبط etti. Aziz Tenzîl’de: “**واللهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا**”; İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “Onları ters çevirdi.” **الفَرَّاء** dedi: “Onları küfürlerinde geri döndürdü.” Dedi: **ورَكَسَهم** bir dildir. Denir: **رَكَسْتُ** şeyi ve **أَرْكَسْتهُ** iki dildir; onu geri döndürdüğün zaman. İbnü’l-Aʿrâbî’den: **أَرْكَسَتِ الجَارِيَةُ** memesi çıktığı zaman; **الصّاغَانِيّ**’nin nassı böyledir. **اللِّسان**’da: **ارْتَكَستِ الجارِيةُ**; ve ekledi: artık toplandığında ve irileştiğinde, **نَهَدَ** etmiştir; ve onun zikri yerinde geçmişti. **وارْتَكَسَ**: **انْتَكَسَ** etti; ve geri döndü; o, **رَكَسَه** ve **أَرْكَسَه**’in mutâviidir. İnsan, kurtulduğu bir işe düştüğünde denir: onda **ارتكس** etti. **الصحاح**’ta: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارْتَكسَ** etti. **وارْتَكسَ**: sıkıştı; ondandır hadis: **الفِتَنُ تَرْتَكِسُ بَيْنَ جَرَاثيمِ العَرَبِ**; yani sıkışır ve gidip gelir. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الرَّكِيسُ** ( **كأَمِير** ): **الرَّجِيع** ve her iğrenç şey. **الْمَرْكُوسُ** ve **الرَّكِيسُ**: geri döndürülmüş olandır. **الْمَرْكُوسُ**: hâlinden yüz çeviren; **كالمَنْكوسِ**. Bunu İbnü’l-Aʿrâbî söyledi. **الرَّكِيسُ**: zayıf **المُرْتَكِسُ**. **الرِّكْسُ** (kesre ile): köprüdür. **وشَعرٌ مُتَرَاكِسٌ**: üst üste binmiş. **وبِناءٌ رِكْسٌ**: yıkımdan sonra onarılmış; **الأَساس**’ta olduğu gibi.
