# ركس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ركس

الكاف والسين والراء معهما
ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س مستعملات كسر: كَسَرْته فانكسر. وكل شيء يفترُ عن أمر يعجز عنه، يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر.
الكَسْرُ والكِسْرُ، لغتان: الشُّقّةُ السفلى من الخباء ومن كل قبة، وغشاء يرفع أحياناً ويرخى.
ويقال لناحيتي الصحراء: كسراها، قال يصف القطاة:
أقامت عزيزاً بين كِسْرَيْ تنوفة
وقال الأخطل:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة بالكِسْرِ
والكِسْرة: قطعة خبز.
وكَسْرَى لغة في كِسْرَى، ثم جمع فقالوا: أَكاسِرة وكَساسِرة، والقياس: كِسْرُونَ مثل عيسون وموسون، ذهبت الياء لأنها زائدة.
وأرض ذات كُسُور، أي: كثيرة الصعود والهبوط.
وكُسُورُ الجبال والأودية: معاطفها وجرفتها وشعابها، لا يفرد منه الواحد، لا يقال: كِسْر الوادي.
والكَسْرُ من الحساب: ما لم يكن سهماً تاماً، وجمعه: كُسُور.
وكَسَر الطائر كُسُوراً، فإذا ذكرت الجناحين قلت: كَسَرَ جناحيه كَسْراً، وذلك إذا ضم منهما شيئاً للوقوع والانقضاض، الذكر والأنثى فيه سواء. يقال: بازٌ كاسِرٌ، وعقاب كاسرٌ، طرحوا الهاء، لأن الفعل غالب، قال:
كأنها كاسرٌ في الجو فتخاء
والكَسِيرُ من الشّاء: المنكسر الرجل. وفي الحديث: "لا يجوز في الأضاحي كسير".
ويقال للعود والرجل الباقي على الشديدة: إنه لصلب المكْسِر.
ومكْسِرُ الشجرة: أصلها حيث يُكْسَر منه أغصانها وشعبها. ويقال للشيء الذي يُكْسَر فيعرف بباطنه جودته: إنه لجيد المكْسِر، قال:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا المَكْسِرِ
يقول: لم يفسد ما اصطنع، ولم يكدره، لأن الفرع إذا عصرت ماءه فقد أفسدته.
والكِسْر: العضو من الجزور والشاء، والجميع: الكسور.
كرس: الكِرْسُ: كِرْس البناء. وكرس الحوض حيث تقف الدواب فيتلبد، ويشتد، ويُكَرَّسُ أس البناء فيصلب، وكذلك كِرْسُ الدمنة إذا تلبدت فلزقت بالأرض.
وحوض مُكْرس، ورسم مُكْرِس.
والكِرْس من أكراس القلائد والوشح. يقال: قلادة ذات كِرْسَيْن، وذات أكراس ثلاثة، إذا ضممت بعضها إلى بعض.
ورجل كَرَوّس، أي: شديد الرأس والكاهل في جسم. قال العجاج:
فينا وجدت الرجل الكَرَوّسا
والكِرياسُ، والجميع: الكَراييسُ: الكنيف يكون على السطح بقناة إلى الأرض.
سكر: السُّكْرُ: نقيض الصحو. والسُّكْر ثلاثة: سُكْرُ الشراب، وسُكْرُ المال، وسُكْرُ السلطان.
وسكْرةُ الموت: غشيته.
والسَّكَرُ: شراب يتخذ من التمر والكشوث والآس، محرم كتحريم الخمر.
والسُّكْرُكَةُ: شراب من الذرة، شراب الحبشة.
امرأة سَكْرَى وقوم سُكَارَى وسَكْرَى. ورجل سِكِّير لا يزال سكران.
والسَّكْرُ: سدك بثق الماء ومنفجره، والسِّكْرُ: اسم السداد الذي يجعل سداً للبثق ونحوه.
وسكَرتِ الريح تَسْكُرُ، أي: سكنت. قال أوس بن حجر:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ
والسُّكَّرةُ: الواحدة من السُّكَّر وهو من الحلوى.
ركس: الرَّكْسُ: قلب الشيء على آخره، أو رد أوله إلى آخره.
والمنافقون أركسهم الله وهو شبه نكسهم بكفرهم.
وارتكس الرجل فيه إذا وقع في أمر بعدما نجا منه.
والرَّكُوسيّةُ: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين، ويقال: هم نصارى.
والرّاكسُ: الثور الذي يكون في وسط البيدر حين يداس، والثيران حواليه فهو يرتكس مكانه. وإن كانت بقرة فهي راكسة.

### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve **الراء** bunlarla birlikte

**ك س ر**، **ك ر س**، **س ك ر**، **ر ك س** kullanımdadır. **كسر**: **كَسَرْته** de, böylece **انكسر**. Ve her şey, güç yetiremediği bir işten gevşeyip geri kalırsa, onda denir ki: **انكسر**; hatta denir ki: **كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر**.

**الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**; iki lugattır: çadırın ve her kubbenin alt parçası; ve bazen kaldırılan ve salıverilen bir örtü.

Ve çölün iki yanına denir: **كسراها**. **القطاة**’yi vasfederken dedi:
أقامت عزيزاً بين **كِسْرَيْ** تنوفة

Ve **الأخطل** dedi:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة **بالكِسْرِ**

Ve **الكِسْرة**: ekmek parçası.

Ve **كَسْرَى** **كِسْرَى** hakkında bir lugattır; sonra cem etti de dediler: **أَكاسِرة** ve **كَساسِرة**. Ve kıyas: **كِسْرُونَ**, **عيسون** ve **موسون** gibi; **الياء** gitti, çünkü o ziyadedir.

Ve **أرض** **ذات كُسُور**: yani, çıkış ve inişi çok.

Ve **كُسُورُ الجبال والأودية**: onların kıvrımları, yarları ve dereleridir; ondan tekil olan ayrılmaz; “**كِسْر الوادي**” denmez.

Ve hesaptan **الكَسْرُ**: tam bir hisse olmayan şey; onun cemi: **كُسُور**.

Ve kuş **كُسُوراً** **كَسَر**; iki kanadı zikrettiğinde dedin ki: **كَسَرَ جناحيه كَسْراً**; bu, onlardan bir şeyini düşmek ve saldırmak için topladığı zamandır; onda erkek ve dişi eşittir. Denir: **بازٌ كاسِرٌ** ve **عقاب كاسرٌ**; **الهاء**’yı attılar, çünkü fiil galiptir. Dedi:
كأنها **كاسرٌ** في الجو فتخاء

Ve koyundan **الكَسِيرُ**: ayağı kırık olan. Ve hadiste: “**لا يجوز في الأضاحي كسير**”.

Ve sertlik üzerinde kalan odun ve adama denir: “O, **صلب المكْسِر**’dir.”

Ve ağacın **مكْسِرُ**’i: dallarının ve kollarının ondan kırıldığı yerdeki kökü. Ve içiyle onun iyiliği bilinsin diye kırılan şeye denir: “O, **جيد المكْسِر**’dir.” Dedi:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا **المَكْسِرِ**

Der ki: yaptığı şeyi bozmadı ve onu bulandırmadı; çünkü dalın suyunu sıktığında onu bozmuş olursun.

Ve **الكِسْر**: deve ve koyundan bir uzuv; hepsi: **الكسور**.

**كرس**: **الكِرْسُ**: yapının **كِرْس**’i. Ve havuzun, binek hayvanlarının durduğu yerdeki kısmı **كرس** olur; böylece yapışıp katılaşır; ve yapının temeli **يُكَرَّسُ** da sertleşir. Aynı şekilde, gübre yığınının **كِرْسُ**’i, yapışıp yere tutunduğunda.

Ve **حوض مُكْرس** ve **رسم مُكْرِس**.

Ve **الكِرْس** gerdanlıkların ve kuşağın **أكراس**’ındandır. Denir: “İki **كِرْس**’li gerdanlık” ve “üç **أكراس**’lı”; bazılarını bazılarına kattığında.

Ve **رجل كَرَوّس**: yani, bedende başı ve omuz başı sert/kuvvetli. **العجاج** dedi:
فينا وجدت الرجل **الكَرَوّسا**

Ve **الكِرياسُ**; ve hepsi: **الكَراييسُ**: dam üzerinde olup bir kanalla yere giden hela.

**سكر**: **السُّكْرُ**: ayıklığın zıddı. Ve **السُّكْرُ** üçtür: içkinin **سُكْرُ**’ü, malın **سُكْرُ**’ü ve sultanın **سُكْرُ**’ü.

Ve **سكْرةُ الموت**: onun bastırmasıdır.

Ve **السَّكَرُ**: hurmadan, **الكشوث**’tan ve **الآس**’tan yapılan bir içki; şarabın haram kılınması gibi haramdır.

Ve **السُّكْرُكَةُ**: darıdan bir içki; Habeş’in içkisi.

**امرأة سَكْرَى** ve **قوم سُكَارَى** ve **سَكْرَى**. Ve **رجل سِكِّير**: daima sarhoş.

Ve **السَّكْرُ**: suyun yarılmasının ve fışkırmasının tıkanmasıdır; ve **السِّكْرُ**: yarılma ve benzeri için set yapılan tıkacın adıdır.

Ve rüzgâr **سَكَرتِ** **تَسْكُرُ**: yani, duruldu. **أوس بن حجر** dedi:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ

Ve **السُّكَّرةُ**: **السُّكَّر**’den bir tanedir; o da tatlıdandır.

**ركس**: **الرَّكْسُ**: bir şeyi öbür yüzüne çevirmek; yahut onun evvelini âhirine döndürmek.

Ve münafıklar: Allah onları **أركسهم**; bu, küfürleri sebebiyle onları ters çevirmesine benzetmedir.

Ve adam onda **ارتكس**: ondan kurtulduktan sonra bir işe düştüğünde.

Ve **الرَّكُوسيّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim; ve denir: onlar Hristiyanlardır.

Ve **الرّاكسُ**: harmanın ortasında olup dövüldüğü sırada bulunan öküzdür; öküzler onun çevresindedir, böylece o yerinde **يرتكس**. Eğer inek olursa, o **راكسة**’dir.
