# ركس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ركس

الرِّكْسُ: الجماعة من الناس، وقيل: الكثير من الناس، والرِّكْسُ شبيه بالرَّجِيع. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أُتيَّ برَوْثٍ في الاستنجاء فقال: إِنه رِكْسٌ؛ قال أَبو عبيد: الرِّكْسُ شبيه المعنى بالرجيع. يقال: رَكَسْتُ الشيء وأَرْكَسْتُه إِذا رَدَدْتَه ورَجَعْتَه، وفي رواية: إِنه رَكِيس، فعيل بمعنى مفعول؛ ومنه الحديث: اللهم أَركِسْهما في الفتنة رَكْساً؛ والرَّكْسُ: قلبُ الشيء على رأْسه أَو ردُّ أَوله على آخره؛ رَكَسَه يَرْكُسُه رَكْساً، فهو مَرْكوس ورَكِيسٌ، وأَرْكَسَه فارْتَكَس فيهما. وفي التنزيل: واللَّه أَرْكَسهم بما كسَبوا؛ قال الفراء: يقول رَدَّهم إِلى الكفر، قال: ورَكَسهم لغة. ويقال: رَكَسْتُ الشيء وأَرْكَسْتُه لغتان إِذا رَدَدْتَه. والاْرتِكاسُ: الارتداد. وقال شمر: بلغني عن ابن الأَعرابي أَنه قال المَنْكُوس والمَرْكُوس المُدْبر عن حاله. والرَّكْسُ: ردُّ الشيء مقلوباً. وفي الحديث: الفِتَنُ تَرْتَكِسُ بين جراثيم العرب أَي تَزْدَحِمُ وتتردد. والرَّكِيسُ أَيضاً: الضعيف المُرْتَكِسُ؛ عن ابن الأَعرابي.
وارْتَكَسَتِ الجارية إِذا طلع ثَدْيُها، فإِذا اجتمع وضَخُمَ فقد نَهَدَ.
والرَّاكِسُ: الهادي، وهو الثور الذي يكون في وَسَطِ البَيْدَرِ عند الدِّياسِ والبقر حوله تدور ويَرْتَكِسُ هو مكانه، والأُنثى راكسة. وإِذا وقع الإِنسان في أَمر ما نجا منه قيل: ارْتَكَسَ فيه. الصحاح: ارْتَكَسَ فلانٌ في أَمر كان قد نجا منه. والرَّكُوسِيَّةُ: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين. وفي حديث عديّ بن حاتم: أَنه أَتى النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، فقال له النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: إِنك من أَهل دين يقال لهم الرَّكُوسِيَّة؛ وروي عن ابن الأَعرابي أَنه قال: هذا من نعت النصارى ولا يعرّب. والرِّكْسُ، بالكسر: الجِسْرُ؛ وراكِسٌ في شعر النابغة: وعِيدُ أَبي قابُوسَ في غيرِ كُنْهه
أَتاني، ودوني راكِسٌ فالضَّواجِعُ
اسم واد. وقوله في غير كنهه أَي لم أَكن فعلت ما يوجب غضبه عليَّ فجاء وعيده في غير حقيقة أَي على غير ذنب أَذنبته. والضواجع: جمع ضاجعة، وهو مُنْحَنَى الوادي ومُنْعَطَفُه.

### Türkçe

**الرِّكْسُ**: insanlardan topluluk; ve denildi: insanlardan çokluk; ve **الرِّكْسُ** **الرَّجِيع**’e benzer. Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, istincâda (temizlenmede) bir **رَوْثٍ** (hayvan dışkısı) getirildi; bunun üzerine dedi ki: “Şüphesiz o **رِكْسٌ**’tur.” Ebû Ubeyd dedi: **الرِّكْسُ** anlam bakımından **الرجيع**’e benzer. Denir ki: **رَكَسْتُ** şeyi ve **أَرْكَسْتُه**; onu geri çevirdiğim ve onu geri döndürdüğüm zaman. Ve bir rivayette: “Şüphesiz o **رَكِيس**’tir”; (bu) mef‘ûl anlamında فعيل’dir; ve ondan hadis: “Allah’ım, ikisini fitnede **أَركِسْهما** bir **رَكْساً** ile (altüst et/geri çevir).” Ve **الرَّكْسُ**: şeyin başı üzerine çevrilmesi yahut evvelinin âhirine geri döndürülmesi; **رَكَسَه** **يَرْكُسُه** **رَكْساً**; artık o **مَرْكوس** ve **رَكِيسٌ**’tir; ve **أَرْكَسَه**; böylece o ikisinde **فارْتَكَس** etti. Ve tenzîlde: “Ve Allah onları kazandıkları sebebiyle **أَرْكَسهم**”; Ferrâ dedi: “Yani onları küfre geri döndürdü”; dedi ki: “Ve **رَكَسهم** (da) bir dildir.” Ve denir: **رَكَسْتُ** şeyi ve **أَرْكَسْتُه** iki dildir; onu geri çevirdiğin zaman. Ve **الاْرتِكاسُ**: irtidat (geri dönme). Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî’den bana ulaştı ki o şöyle demiş: **المَنْكُوس** ve **المَرْكُوس** hâlinden yüz çeviren (kimse)dir. Ve **الرَّكْسُ**: şeyi ters çevrilmiş olarak geri döndürmek. Ve hadiste: “**الفِتَنُ** Arapların kökleri arasında **تَرْتَكِسُ** eder”; yani sıkışır ve gidip gelir. Ve **الرَّكِيسُ** ayrıca: zayıf, **المُرْتَكِسُ**; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve cariye **ارْتَكَسَتِ**; memesi çıktığı zaman; artık toplandığı ve irileştiği zaman, gerçekten **نَهَدَ** etmiştir.

Ve **الرَّاكِسُ**: yol gösteren; ve o, harman yerinin ortasında, dövme (harman dövme) sırasında bulunan öküzdür; sığırlar onun etrafında döner ve o kendi yerinde **يَرْتَكِسُ** eder; dişisi **راكسة**’dir. Ve insan bir işte, ondan kurtulmuşken, içine düşerse denir: “Onda **ارْتَكَسَ** etti.” **الصحاح**: “Falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارْتَكَسَ** etti.” Ve **الرَّكُوسِيَّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim. Adiyy b. Hâtim hadîsinde: Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldiği; bunun üzerine Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ona dedi ki: “Şüphesiz sen, kendilerine **الرَّكُوسِيَّة** denilen bir dinin ehlindensin.” Ve İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi ki o dedi: “Bu, Hristiyanların sıfatındandır ve Arapçalaştırılmaz.” Ve **الرِّكْسُ** (kesre ile): köprü; ve Nâbiga’nın şiirinde **راكِسٌ**:
وعِيدُ أَبي قابُوسَ في غيرِ كُنْهه
أَتاني، ودوني راكِسٌ فالضَّواجِعُ
(Bu) bir vadi adıdır. Ve onun “**في غير كنهه**” sözü: yani benim, onun bana öfkesini gerektirecek bir şey yapmış olmamam; böylece tehdidi, hakikat dışında, yani işlediğim bir günah olmaksızın geldi. Ve **الضواجع**: **ضاجعة**’nin çoğuludur; o, vadinin kıvrımı ve onun dönemeç yeridir.
