# ركس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ركس

الركس: رد الشيء مقلوبا، وقيل: قلب الشيء على رأسه، أورد أوله على آخره، قاله الليث، ومنه: أركس الثوب في الصبغ، أي أعده فيه، وقد ركسه يركسه ركسا، فهو مركوس وركيس. والركس: شد الركاس، ككتاب، وهو حبل يشد في خطم الجمل إلى رسغ يده فيضيق عليه فيبقى رأسه معلقا، ليذل، عن الفراء. قلت: والركاس: مثل الرفاس والإباض والعكاس والحجاز والشغار والخطام. والزمام والكمام والخشاش والعران والهجار والرفاق. وكل منها مذكور في محله. والركس، بالكسر: الرجس، وقال أبو عبيد: هو شبيه المعنى بالرجيع، وبه فسر الحديث حين رد الروث فقال: إنه ركس. والركس من الناس: الكثير، وقيل: الجماعة من الناس. والراكس: اسم واد، والصواب فيه: راكس، بلا لام. قال النابغة:
  وعيد أبي قابوس في غير كنهه                      أتاني ودوني راكس فالضواجع وقال ضبعان بن عباد النميري:
  بدور براق الخيل أو بطن راكس                      سقاها بجود بعد عقر لجيمهـا والراكس: الهادي، وهو الثور الذي يكون في وسط البيدر حين يداس والثيران حواليه تدور وهو يرتكس مكانه، فإن كانت بقرة فهي راكسة، ولا يخفى لو قال: والبقر حوله ويرتكس هو. وهي بهاء، لأصاب في حسن الاختصار. والركوسية، بالفتح: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين، وروي عن ابن الأعرابي أنه قال: هذا من نعت النصارى، ولا يعرب. والركاسة، بالفتح وتكسر: ما أدخل في الأرض، كالآخية، وضبطه الصاغاني بالفتح والتشديد. وفي التنزيل العزيز:  والله أركسهم بما كسبوا  قال ابن الأعرابي: نكسهم. وقال الفراء: ردهم في كفرهم.
 قال: وركسهم لغة، ويقال: ركست الشيء وأركسته، لغتان، إذا رددته. وعن ابن الأعرابي: أركست الجارية، إذا طلع ثديها، كذا نص الصاغاني، وفي اللسان: ارتكست الجارية، وزاد: فإذا اجتمع وضخم فقد نهد، وقد سبق ذكره في موضعه. وارتكس: انتكس وارتد، وهو مطاوع ركسه وأركسه. وإذا وقع الإنسان في أمر ما نجا منه قيل: ارتكسفيه وفي الصحاح ارتكس فلان في أمر كان نجا منه. وارتكس: ازدحم، ومنه الحديث: الفتن ترتكس بين جراثيم العرب، أي تزدحم وتتردد. ومما يستدرك عليه: الركيس، كأمير: الرجيع وكل مستقذر. والمركوس والركيس: المردود. والمركوس: المدبر عن حاله، كالمنكوس. قاله ابن الأعرابي. والركيس: الضعيف المرتكس. والركس، بالكسر: الجسر. وشعر متراكس: متراكب. وبناء ركس: رم بعد الهدم، كما في الأساس.

### Türkçe

**الركس**: şeyin ters çevrilerek geri döndürülmesi; ve denildi: şeyin başı üzerine çevrilmesi; yahut onun evvelini âhirine döndürmesi. Bunu Leys söylemiştir. Ondandır: **أركس الثوب في الصبغ**, yani onu onda iade etti. Ve onu **ركسه يركسه ركسا**; o hâlde o **مركوس** ve **ركيس**tir.

Ve **الركس**: **الركاس**ın sıkılmasıdır; **ككتاب** (vezninde). O, devenin **خطم**una (burun yularına) bağlanan, elinin **رسغ**ine (bileğine) doğru sıkılan bir iptir; ona dar gelir de başı asılı kalır; zelil olsun diye. Ferrâ’dan.

Dedim: ve **الركاس**: **الرفاس** ve **الإباض** ve **العكاس** ve **الحجاز** ve **الشغار** ve **الخطام** gibidir. Ve **الزمام** ve **الكمام** ve **الخشاش** ve **العران** ve **الهجار** ve **الرفاق**. Bunların her biri kendi yerinde zikredilmiştir.

Ve **الركس** (kesre ile): **الرجس**tir. Ebû Ubeyd dedi: o, mana bakımından **الرجيع**e benzer; ve onunla, tezeği geri çevirdiği vakit hadisi tefsir etti; şöyle dedi: “Şüphesiz o **ركس**tir.”

Ve insanlardan **الركس**: çok olan; ve denildi: insanlardan cemaat.

Ve **الراكس**: bir vadi adıdır; ve onda doğru olan: **راكس**, lamsızdır. Nâbiga dedi:
  وعيد أبي قابوس في غير كنهه                      أتاني ودوني راكس فالضواجع

Ve Dub‘ân b. ‘Abbâd en-Nümeyrî dedi:
  بدور براق الخيل أو بطن راكس                      سقاها بجود بعد عقر لجيمهـا

Ve **الراكس**: yol gösteren (hâdî)dir; o, harmanın ortasında, dövüldüğü sırada bulunan öküzdür; öküzler onun etrafında döner, o ise yerinde **يرتكس** eder. Eğer inek olursa o **راكسة**dir. Ve gizli değildir ki, “ve inekler onun etrafında, ve o **يرتكس** eder” deseydi; ve o, **بهاء**dır; güzel ihtisarda isabet ederdi.

Ve **الركوسية** (fetha ile): Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavimdir. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: bu, Hristiyanların sıfatındandır; ve i‘rablanmaz.

Ve **الركاسة** (fetha ile; ve kesrelenir): yere sokulan şeydir; **كالآخية** gibi. Sâgânî onu fetha ve teşdîd ile ضبط etti.

Ve aziz tenzilde:  **والله أركسهم بما كسبوا**  İbnü’l-A‘râbî dedi: onları **نكسهم** etti. Ferrâ dedi: onları küfürlerinde geri döndürdü.

Dedi: ve **ركسهم** bir lugattır. Ve denilir: **ركست الشيء وأركسته**; iki lugattır; onu geri döndürdüğün vakit.

İbnü’l-A‘râbî’den: **أركست الجارية**; cariyenin memesi çıktığı vakit. Sâgânî’nin nassı böyledir. Ve Lisân’da: **ارتكست الجارية**; ve ekledi: toplandığı ve irileştiği vakit artık **نهد** etmiştir; ve onun zikri kendi yerinde geçmişti.

Ve **ارتكس**: **انتكس** etti ve geri döndü; o, **ركسه** ve **أركسه**nin mutâvi‘idir. Ve insan bir işte vaki olup ondan kurtulmuş iken (yine) ona düşerse denilir: onda **ارتكس** etti. Ve Sıhâh’ta: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti.

Ve **ارتكس**: sıkıştı/izdiham oldu. Ondandır hadis: **الفتن ترتكس بين جراثيم العرب**, yani sıkışır ve gidip gelir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الركيس**; **كأمير** (vezninde): **الرجيع** ve her iğrenç şey.

Ve **المركوس** ve **الركيس**: geri döndürülmüş olandır.

Ve **المركوس**: hâlinden geri çevrilmiş olandır; **كالمنكوس** gibi. Bunu İbnü’l-A‘râbî söylemiştir.

Ve **الركيس**: zayıf, **المرتكس** olan.

Ve **الركس** (kesre ile): köprüdür.

Ve **شعر متراكس**: üst üste binmiş.

Ve **بناء ركس**: yıkımdan sonra onarılmış (rammedilmiş)tir; Esâs’ta olduğu gibi.
