# ركض (ر-ك-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rekud (Dat) sert yay demektir

- Harfler: ر - ك - ض
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ارْكُضْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/siga/%D8%A7%D8%B1%D9%92%D9%83%D9%8F%D8%B6%D9%92.md) | افْعُلْ | Kaç | 1 | 1 | [38:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/ayet/38:42.md) |
| [تَرْكُضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%83%D9%8F%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعُلُوا | Kaçmayın | 1 | 1 | [21:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/ayet/21:13.md) |
| [يَرْكُضُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%83%D9%8F%D8%B6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Kaçarlar | 1 | 1 | [21:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/ayet/21:12.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Su bitkisi
2. [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gocuk demektir
3. [حسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Küçük taş kırıntısı anlamındadır
4. [ترف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Telef yerlere dökülüp hedere olan meyveler demektir
5. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İçecek
6. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rical ayak demektir
7. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sikkin” bıçak demektir
8. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bes besese dağınık taşlar demektir
9. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
10. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sehl” ova demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md), [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md), [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md), [سعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ayağı sertçe bir zemine vurmak, biniti iki ayakla depeleyerek hızlandırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Ayakla yere vurarak şifa ve kaynak fışkırtma ile dehşet anında panikle tabanları yağlayıp kaçışma |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel dürtünün veya içsel itkinin ani, sarsıcı ve hızlı bir yer değiştirme hareketine dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir koşma veya kaçma eylemi sanıp temelindeki ayakla sert darbe vurma ve tahrik edici sarsıntı unsurunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Bir zemin üzerine baskı uygulama, yerleşme, temas ve ağırlık aktarma. Bu temel anlam [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) (üzerine binme), [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) (sabitlenip durma), [ركز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2.md) (saplama, dikme), [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md) (ters yüz edip bastırma), [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md) (aşağıya doğru eğilme), [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) (üst üste yığma) ve [ركن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%86.md) (bir yere dayanma) köklerinde açıkça görülür. | ض | Dilin yan tarafının azı dişlerine baskısıyla oluşan yayılma ve baskılı çarpma sesi, köke ayağın zemine veya binitin böğrüne sertçe vurulması, itici bir tahrik ve panikle kaçışma dinamizmi kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin yönlendirici bir irade, hedef veya üst merkezden gelen bilinçli yönelimle başlatılması. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Kuvvetin zemine veya nesneye doğrudan temas ettirilmesi, kavrayıcı ve odaklı bir güç aktarımı. |
| ض | Bitki filizi veya kıvrılmış yan gövde; yana açılma, sıkışıp fışkırma, sert basınç (türetme imge) | Sıkışan enerjinin sert bir darbe veya tazyikle dışarı fırlaması, ayağın zemini sertçe ezmesi. |
| ركض | İradeli yönelimin temas gücüyle zemine sert darbe indirip hareketi fışkırtması | Ayağın bir noktaya sertçe vurularak oradan bir sonucun çıkarılması ya da bu vuruşlarla bedenin hızla ileriye ve uzağa fırlatılması hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Süvarinin atını hızlandırmak için iki ayağının topuklarıyla binitin böğürlerine sertçe vurması (teplemesi), ayağı yere vurarak çiğneme ve anne karnındaki ceninin tekme atıp çırpınması (irtikâd). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî bir beytinde kökü kadınların yürürken eteklerini ayaklarıyla savurması anlamında kullanmıştır: وَالرّاكِضاتِ ذُيُولَ الرَّيْطِ فَنَّقَهَا / بَرْدُ الهَوَاجِرِ كَالغِزْلَانِ بِالجَرَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Ebü’d-Dukeyş’in naklettiği erken bedevi kullanımında genç kadının ayağıyla kocasının göğsüne sertçe vurup tepmesi bağlamında فَرَكَضَتْ بِرِجْلَيْهَا فِي صَدْرِي ibaresiyle aktarılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ركض kökü, özellikle Güney-Batı Sami (Arapça) kolunda spesifikleşmiş, ayağın sertçe bir yüzeye vurulması ve bu vuruşun doğurduğu itici ivme semantiği üzerine odaklanmıştır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan aynı fonetik dizilimle geniş bir kök ailesi oluşturmaktan ziyade, benzer fonosemantik nüanslar sert temas ve ayak vurma eylemlerini ifade eden köklerde yankılanır. Arapçada kökün asıl dairesi, bir biniti mahmuzlamak ve hızlandırmak için topuklarla vurmak (rakadâ’d-dâbbe) iken, sonradan bu vuruşların sonucu olan hızlı koşma binitin kendisine isnat edilerek mecazen yaygınlaşmıştır. Kökün ceninin anne karnındaki hareketi için kullanılması (irtikâd), içsel bir baskının dışa doğru yaptığı ritmik darbeleri gösteren en arkaik tabakayı muhafaza eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ركض kökünden türeyen eylemler | İlk somut anlam ayakla vurmaktır (ed-darb bi’r-ricl); koşma ve kaçma bu sert vuruşların doğurduğu ikincil bir sonuçtur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik alanı | Binitin tepelenmesi, ceninin tekmelemesi ve sert zemin teması Arapça ve yakın lehçelerde korunmuş özgün bir semantik düğümdür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik kollarda düzenli ses denklikleriyle örtüşen güvenilir veri tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركض | Anlamlı | Ayağı sertçe vurmak, koşturmak | Binicinin biniti ayaklarıyla tepmesi, ayağı yere vurmak, dehşetle kaçışmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رضك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%83.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [كرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B6.md) | Anlamlı | Katılaşmak, pıhtılaşmak, suyu ayrılmak | Kurutulmuş peynir veya süzme katık (karîd) yapımı, sıvının tortudan ayrılması | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| كضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [ضرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%83.md) | Anlamlı | Düşkünleşmek, helak olmak, zayıflamak | Kötü durum ve yoksulluk sebebiyle helake yaklaşmış kimse (darîk), erkek kartal | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| ضكر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركض | Merkez | Ayak vurarak hareket etme ve kaçışma | Hareketi ayak darbeleriyle veya bir tahrikle başlatıp dehşet içinde süratle savrulma | Aslen ayağı vurmak, sonradan hızlıca koşup uzaklaşmak |
| [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Korkudan kaçma | Tehlikeden kurtulmak amacıyla yön belirleyip uzaklaşma | Zihinsel plan veya korkuyla sığınağa doğru yönelme |
| [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Kaçıp kurtulma | Kuşatılmış veya sıkışık bir alandan yarıp sıyrılarak sıvışma | Dar bir alandan veya hasımdan hızla bağını koparma |
| [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) | Komşu | Süratle koşma, haddi aşma | Adımları peş peşe ve ritmik olarak hızlandırıp mesafeyi aşma | Fiziksel hız ve sınır ihlali boyutu baskındır |
| [سعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | Hedefe dönük çaba ve yürüyüş | Bilinçli bir maksat ve amaç doğrultusunda gayretle ilerleme | İçsel kastın eşlik ettiği amaca yönelik hareket |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit kalma, yerinde durma | Mekânda ve durumda sarsılmadan, kıpırdamadan kök salıp bekleme | Hareketsizlik, yerleşiklik ve sebat etme hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركض | Ayak vurmak, kaçmak, koşturmak | Temelinde ayağı yere veya bineğe vurma dürtüsü olan hızlı hareket | Kesin |
| Latince | Calcitrare, fugere | Ayakla tepmek, hızla kaçmak | Calcitrare kökün ayağı vurma/tepme fiziksel çekirdeğini, fugere ise kaçış eylemini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Stamp, gallop, flee in panic | Ayağını yere vurmak, dörtnala koşturmak, panikle kaçmak | Stamp ayağı sertçe vurmayı, gallop biniti mahmuzlayarak koşturmayı, flee panik kaçışını verir | Güçlü |
| Almanca | Stampfen, antreiben, fliehen | Yere vurmak/tepmek, dürtmek/hızlandırmak, kaçmak | Kökün hem itki/darbe tarafını hem de hızla kaçma yönünü parça parça karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Frapper du pied, galoper, s'enfuir | Ayakla vurmak, at sürmek, kaçmak | Ayağın zeminle darbeli teması ve korku kaynaklı kaçışma boyutu | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ارْكُضْ (Emir kipi) | Ayağını yere sertçe vurmak, tepmek | İlahi şifa ve su kaynağının fışkırması için Hz. Eyyûb’a verilen fiziksel eylem emri (Sâd [38:42](https://lisan.digital/tr/ayet/38:42.md)). |
| يَرْكُضُونَ (Muzari kipi) | Dehşet ve azap baskısıyla tabanları yağlayıp kaçmak | İlahi azabın gelişini ve baskınını hissedince yerleşim yerlerinden şuursuzca kaçışan inkârcılar (Enbiyâ [21:12](https://lisan.digital/tr/ayet/21:12.md)). |
| لَا تَرْكُضُوا (Nehiy kipi) | Kaçmaya kalkışmamak, firardan men edilmek | Azap anında kaçmanın anlamsızlığını bildiren, şımarılan nimetlerle yüzleşmeye çağıran kınama ve alay bağlamı (Enbiyâ [21:13](https://lisan.digital/tr/ayet/21:13.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiil ve sebep-sonuç ilişkisi | Hz. Eyyûb’un ayağını yere vurmasıyla suyun fışkırmasında sebebin mahiyeti; mucizenin fiziksel bir fiille irtibatlandırılması | Maddi eylemin ilahi kudretin tecellisine vesile kılınması |
| Fıkıh | Haddi aşma ve savaş hukuku | Savaş meydanından panikle kaçmanın (firar) fıkhi hükmü ve azap anındaki kaçışın mükellefiyet boyutu | Kaçışın iradi sorumluluğu ve terk edilmemesi gereken mevzi |
| Tefsir | ركض kelimesinin Kur'an'daki özgün semantiği | Kelimenin sıradan kaçıştan (firâr) farkı; ayakları telaşla vura vura, dehşetle ve çaresizce savruluş olarak yorumlanması | Tehdit ve şaşkınlık kaynaklı kontrolsüz kaçışma hali |
| Hadis | İstihaza kanının nitelenmesi | İstihaza kanı hakkında geçen "şeytanın bir dürtmesi/darbesidir" (rakdatün mine'ş-şeytân) ifadesindeki vurma ve tahrik mecazı | Şeytani bir tahrik, itici bir çarpma veya fışkırtma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun acziyeti ve tevhide teslimiyeti | Hidayet ve arınma için adım atma | Kendi imkânını zemine vurarak ilahi rahmet kapısını aralama | Kulun fiili bir vuruşla (say/hareket) harekete geçmesi ve rahmetin açığa çıkması | Güçlü |
| İlmi | Kinetik itki ve reaksiyon | Basınç kaynaklı tahrik ve fırlama | Bir temas noktasından yüksek ivmeli kinetik enerji üretilmesi | Fiziksel darbenin sistemde yarattığı ivmelenme ve kütlesel savrulma | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal çöküş ve panik dalgası | Güç ve otorite karşısında hezimet firarı | Düzenin dağılmasıyla tebaanın sığınağını kaybedip dağılması | Otorite baskınında şımarık elitlerin kontrolsüzce kaçışması ve nizamın yıkılışı | Güçlü |
| İktisadi | Kriz anında kaynak kaçışı | Panik sermaye firarı (capital flight) | Güvensizlik ve çöküş ortamında varlıkların hızla piyasayı terk etmesi | Refah içindekilerin hesap vermekten kaçarak varlıklarını tahliye etme refleksi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İtme (impulse) ve şok dalgası | Çok kısa bir zaman diliminde uygulanan yüksek kuvvetin ($F \cdot \Delta t$) sistemde ani momentum değişimi üretmesi. Hz. Eyyûb kıssasında darbenin hidrolik basınçla su çıkarması; azap anında ise şok dalgasının parçacıkları merkezden dışarı fırlatması gibidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif panik davranışı ve kaçış sendromu | Bireylerin veya kitlelerin tehdit karşısında rasyonel muhakemeyi tamamen yitirip yalnızca fiziksel olarak uzaklaşma refleksi göstermesi; refah ve güven yanılsamasının çöküşüyle beliren ani kaçış psikolojisi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü çağdaş Arapçadaki "koşmak" (el-cedy veya er-rakd) anlamına indirgeyerek, Kur'an'daki kullanımları yalnızca alelade bir yürüme veya beden eğitimi koşusu düzeyinde algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün hem ayağın sertçe yere basılıp bir dönüşüm başlatmasını (mucizevi suyun çıkışı) hem de dehşet ve baskı altında ayakların şuursuzca yere vurularak hedefsizce kaçılmasını kapsayan sarsıcı dinamizmini görememek. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Eyyûb'a verilen "Ayağını yere vur" emrini "Ayağınla koş" sanarak ayetteki doğrudan temas ve hidrolik arınma emrini zedelemek; inkârcıların kaçışındaki dehşet ve azap darbesini ise sıradan bir geri çekilmeye indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hareket bildiren kelimeleri rastgele seçmediğini, her fiilin özgül bir fiziksel tabana oturduğunu gösterir. ركض, içinde sarsıcı bir darbe, itici bir basınç ve ani bir fırlama barındıran müstesna bir hareket tarzını anlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sabır ve şifa sınavının nihayete erdiği kıssa ayetlerinde (Sâd [38:42](https://lisan.digital/tr/ayet/38:42.md)) ve müreffeh toplumların helak tehdidi karşısındaki psikolojik çöküşünü anlatan ceza ayetlerinde (Enbiyâ [21:12](https://lisan.digital/tr/ayet/21:12.md)-13) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md), [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) ve ركض köklerinin eşanlamlı olduğu yanılgısını düzeltir; ركض kökünün ayakların zeminle sert temasından kaynaklanan fiziksel ve panik temelli dinamizmini açığa çıkarır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ayağın veya topuğun zemine veya binitin gövdesine sertçe vurulması, bu vuruşun yarattığı itkiyle hızlanma veya panikle kaçışma.
- Soyut anlam: Bir sisteme uygulanan ani ve yüksek şiddetteki darbenin (dürtünün) sistemi statik dengeden koparıp kontrolsüz bir kaçışa veya ani bir kaynak salınımına sürüklemesi.
- Sistematik karşılık: Biriken baskının tek bir temas noktasından fışkırması ve bu darbe karşısında merkezin dağılarak dışa doğru süratle yayılması.
- LaTeX modeli: $$I = \int_{t_1}^{t_2} F \, dt = \Delta p = m \cdot v$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F$ uygulanan sert temas kuvvetini (ayağın vurulmasını), $t_1$ ve $t_2$ darbenin gerçekleştiği çok kısa zaman aralığını, $I$ oluşan itkiyi (impulse) temsil eder. Bu darbe, sistemin kütlesi ($m$) üzerinde ani bir hızlanma ve momentum değişimi ($\Delta p$) doğurarak durağan halden yüksek süratli kaçış ($v$) durumuna geçişi matematiksel olarak modeller. Sâd [38:42](https://lisan.digital/tr/ayet/38:42.md)'de darbe durağan zemini yarıp suyu fışkırtırken, Enbiyâ [21:12](https://lisan.digital/tr/ayet/21:12.md)-13'te ilahi azap darbesi inkârcı kütleyi panik hızına sevk eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/ayet/21:12.md) — يَرْكُضُونَ

فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُونَ

Meal (IK): Bizim baskınımızı hissettikleri zaman; onlar, oradan kaçmaya yelteniyordu

### [Enbiya 21:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/ayet/21:13.md) — تَرْكُضُوا

لَا تَرْكُضُوا وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَمَسَاكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ

Meal (IK): Koşup kaçmayın, size nimet verilen yere, yurtlarınıza dönün. Elbette sorguya çekileceksiniz.

### [Sad 38:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/ayet/38:42.md) — ارْكُضْ

ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ

Meal (IK): Vur ayağını yere. İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rekud (Dat) sert yay demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والضاد والراء معهما
ك ر ض، ركض، ضرك مستعملات كرض: الكَريض: ضرب من الأقط، وصنعته: الكِراض. كَرَضوا كِراضاً، وهو جبن يتحلب عنه ماؤه فيمصل. والكِراض: ماء الفحل، قال:
سوف يدنيك من لميس سبنتـا		ة أمارت بالبول ماء الكِراضِ
وهذه مدخلة في التشبيه، كقولهم، يأكل الطين كأنما يأكل به سكراً.
ركض: الرَّكْضُ: مشية الرجل بالرجلين معاً، والمرأة ترُكضُ ذيولها برجليها إذا مشت، قال النابغة:
والرّاكضاتِ ذيول الريط فنقها		برد الهواجر كالغزلان بالجرد
قال أبو الدُّقيش: تزوجت جارية شابة فلم يكن عندي شيء فركضَتْ برجليها في صدري ثم قالت: يا شيخ ما أرجو بك، أي: ما أرجو منك.
وفلان يَرْكُضُ دابته يضرب جنبيها برجليه، ثم استعملوه في الدواب لكثرته على ألسنتهم، فقالوا هي تَرْكُضُ، كأن الرّكضَ منها.
والَمْرَكضاِن: موضع عقبي الفارس من معدي الدابة.
والتَّرْكَضَى: مشية فيها ترقل وتبختر.
والارِتِكاضُ: الاضطراب، كاضطرابِ الولد في البطن، والشاة إذا ذبحت، حتى جعل للطير في اضطراب طيرانها.
ضرك: الضّريك: البائس الهالك بسوء حال، وقلما يقال للمرأة: ضريكة.
والضّريك: النسر الذكر. وضُراكٌ: اسم للأسد الشديد عصب الخلق في جسم.
والفعل: ضَرُك يَضْرُك ضَراكَةً.

##### Türkçe

**الكاف** ve**الضاد** ve**الراء** bunlarla birlikte

**ك ر ض**، **ركض**، **ضرك** kullanımdadırlar. **كرَض**: **الكَريض**: **الأقط**’tan bir türdür; onun yapımı: **الكِراض**. **كَرَضوا كِراضاً**; o, suyu sağılıp ondan ayrılan, böylece ekşiyen bir peynirdir. Ve **الكِراض**: aygırın suyu (meni)dir; dedi ki:
سوف يدنيك من لميس سبنتـا		ة أمارت بالبول ماء **الكِراضِ**
Ve bu, teşbih içine sokulmuştur; onların sözü gibi: çamuru yer, sanki onunla şeker yiyormuş gibi.

**ركض**: **الرَّكْضُ**: adamın iki ayakla birlikte yürüyüşüdür; kadın yürüdüğünde eteklerini iki ayağıyla **ترُكضُ** eder. **النابغة** dedi ki:
والرّاكضاتِ ذيول الريط فنقها		برد الهواجر كالغزلان بالجرد
**أبو الدُّقيش** dedi: Genç bir cariye ile evlendim; yanımda hiçbir şey yoktu; o da iki ayağıyla göğsümde **ركضَتْ** etti, sonra dedi: “Ey şeyh, seninle ne umarım?” yani: senden ne umarım.

Ve falan, binitini **يَرْكُضُ** eder; iki yanını iki ayağıyla vurur. Sonra onu, dillerinde çokça oluşundan dolayı, binitler hakkında kullandılar; böylece “o **تَرْكُضُ** eder” dediler; sanki **الرّكضُ** ondanmış gibi.

Ve **الَمْرَكضاِن**: süvarinin topuklarının, binitin iki yanından olan yeri.

Ve **التَّرْكَضَى**: içinde **ترقل** ve **تبختر** bulunan bir yürüyüştür.

Ve **الارِتِكاضُ**: çalkalanmadır; karındaki çocuğun çalkalanması gibi; ve koyun boğazlandığında (çalkalanması) gibi; nihayet kuşa, uçuşunun çalkalanmasında da (bu ad) kılındı.

**ضرك**: **الضّريك**: kötü hâl sebebiyle yoksul, helâk olmuş (kimsedir); ve kadına: **ضريكة** denmesi pek azdır.

Ve **الضّريك**: erkek akbabadır. Ve **ضُراكٌ**: yaratılışı sinirli, bedende sert olan aslanın adıdır.

Ve fiil: **ضَرُك** **يَضْرُك** **ضَراكَةً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَكْضُ: تحريكُ الرجل. ومنه قوله تعالى: "ارْكُضْ بِرِجْلِكَ". ورَكَضْتُ الفرسَ برِجلي، إذا اسْتَحْثَثْتَهُ ليعدو، ثم كَثُرَ حتَّى قيل: رَكَضَ الفرسُ، إذا عدا. وليس بالأصل، والصوابُ رُكِضَ الفرسُ على ما لم يسمَّ فاعله، فهو مَرْكوضٌ. وفي حديث الاستِحاضَةُ: هي رَكْضَةٌ من الشيطان، يريد الدَفْعَةَ. وأَرْكَضَتِ الفرسُ، إذا عَظُمَ ولدُها في بطنها وتحَرَّك. وارتَكَضُ المهرُ في بطن أمه. وارْتَكَضَ فلانٌ في أمرِه: اضطرب. وربَّما قالوا: رَكضَ الطائر، إذا حرَّك جناحَيه في الطيران. قال الراجز:
أَرَّقَني طارِقُ هَـمٍّ أَرَّقـاوَرَكْضُ غِرْبانٍ غَدَوْنَ نُعَّقا
ورَكَضَهُ البعيرُ، إذا ضربَه برجله، ولا يقال رَمَحَهُ. وَراكَضْتُ فلاناً، إذا أعدى كلُّ واحد منكما فرسَه. وتَراكَضوا إليه خَيْلَهُمْ. ومِرْكَضَةُ القوسِ معروفة وهما مِرْكَضَتانِ وقوسٌ رَكوضٌ، أي سريعةُ السهم. ومُرْتَكَضُ الماءِ: موضعُ مَجَمِّهِ.

##### Türkçe

**الرَكْضُ**: ayağın hareket ettirilmesi. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**ارْكُضْ بِرِجْلِكَ**”. Ve “**رَكَضْتُ** **الفرسَ** **برِجلي**”, onu koşsun diye hızlandırdığım zaman; sonra çoğaldı, ta ki “**رَكَضَ** **الفرسُ**” denildi, koştuğu zaman. Ve bu aslî değildir; doğru olan: faili adlandırılmamış üzere “**رُكِضَ** **الفرسُ**”dur; o hâlde o **مَرْكوضٌ**dur. Ve **الاستِحاضَةُ** hadîsinde: “O, şeytandan bir **رَكْضَةٌ**dır”; **الدَفْعَةَ**yı (itme/itilişi) ister. Ve “**أَرْكَضَتِ** **الفرسُ**”, karnındaki yavrusu büyüdüğü ve hareket ettiği zaman. Ve tay, annesinin karnında **ارتَكَضُ** eder. Ve “**ارْتَكَضَ** falan kimse işinde”: çalkalandı/sarsıldı. Ve belki dediler: “**رَكضَ** kuş”, uçuşta iki kanadını hareket ettirdiği zaman. Râciz dedi ki:
Beni uykusuz bıraktı bir dert geceleyeni, uykusuz bıraktı
ve sabahleyin ötüşerek giden kargaların **رَكْضُ**u

Ve “**رَكَضَهُ** deve”, onu ayağıyla vurduğu zaman; “**رَمَحَهُ**” denilmez. Ve “**وَراكَضْتُ** falan kimseyi”, ikinizden her biri atını koşturduğu zaman. Ve atlarını ona doğru **تَراكَضوا** ettiler. Ve yayın **مِرْكَضَةُ**sı bilinir; ve onlar iki **مِرْكَضَتانِ**dır. Ve **قوسٌ رَكوضٌ**: yani okun hızlısı. Ve suyun **مُرْتَكَضُ**u: biriktiği yer.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ض ر
كرض ، ضرك ، ركض : مستعملة .
كرض : قال الليث : الكَرِيضُ : ضَرْب من الأقِطِ ، وصنعتُه الكِراضُ ، وقد كرَضُوا كراضاً ، وهو جُبْنٌ يتحلَّب عنه ماؤه فَيَمْصُل كقوله :
. . . . . . كَرِيضٍ مُنَمِّس
قلت : أخطأ الليث في الكَريض وصحَّفه ، والصواب : الكَريصُ بالصاد غير معجمة مسموعٌ من العرب .
وأقرأني الإياديُّ عن شمر ، والمنذريُّ عن أبي الهيثم كلاهما لأبي عبيد عن الفرَّاء قال : الكَرِيصُ والكَريزُ بالزّاي : الأقِطُ ، وهكذا أنشدونا للطِّرماح في صفة العَيْر :
وشَاخَسَ فاهُ الدَّهرُ حتى كأَنه
مُنَمِّس ثيرانِ الكريصِ الضَّوَائنِ
وثِيرانُ الكَرِيص : جمع ثَوْر : الأَقِطِ ، والضَّوائنُ : البِيض مِن قِطَع الأقِطِ ، والضَّاد فيه تصحيفٌ مُنكَرٌ لا شك فيه .
وقال الليث : الكِراضُ : ماءُ الفَحْل .
وقال الطِّرِمَّاح :
سَوْفَ تُدْنيكَ مِن لَمِيسَ سَبَنْتَا
ةٌ أَمَارتْ بالبَول ماءَ الكرَاضِ
( أبو عبيد عن الأموي ) : فإنْ قَبِلَت الناقة ماء الفَحل بعدما ضربها ثم أَلقته قيل : كَرَضتْ تَكْرِضُ ، واسمُ ذلك الماء : الكِراض .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنه قال : خالف الطِّرِمّاح الأمويّ في الكِراض ، فجَعل الطرماح الكِراضَ الفَحل ، وجعله الأموي ماءَ الفحل .
وأَخبرني المنذريُّ عن المُبَرّد أَنه حَكى عن الأصمعيّ أنَّ الكِراض : حَلَقُ الرَّحِم ، قال : ولم أَسمعه إلا في شِعر الطِّرمَّاح .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الكِراض : ماءُ الفَحل في رَحِم الناقة .
وقال أبو الهيثم : العرب تدعو الفُرْضة التي في أَعْلى القوس كُرْضَة وجمعُها : كِراضٌ ، وهي الفُرْضةُ التي تكونُ في طرَف أَعلى القوْس يُلقَى فيها عَقْدُ الوتَر .
قال : وقال الأصمعيّ : الكِراضُ : حَلَقُ الرَّحِمِ ، وأَنشد :
حيثُ تُجِنُّ الحَلَقَ الكِراضا
قال وقال غيره : هو ماء الفَحل .
( قلت ) : والصوابُ في الكِراض ما قال الأموي وابن الأعرابي وهو ماء الفحل إذا أَرْتجَت عليه رَحِمُ الطَّرُوقة .
ضرك : قال الليث : الضَّرِيكُ : اليابِسُ الهالك سُوءَ حالٍ .
قال : والضريك : النَّسِرُ الذَّكر .
قال : وقَلَّما يقال للمرأة ضَرِيكةٌ ، قال : وضُرَاكٌ : من أسماء الأسد ، وهو الغليظ الشديد عَصْبِ الخَلْق في جِسمٍ ، والفعلُ ضَرُكَ يَضْرُك ضَراكةً .
( عمرو عن أبيه ) : الضَّرِيكُ : الأعمى ، والضَّرِيكُ : الجائع .
ركض : قال الليث : الرّكْضُ : مِشْيَةُ الرجل بالرِّجلين معاً ، والمرأَةَ تَركُض ذُيولها برجْليْها إذا مَشت . قال النابغة :
والرَّاكِضاتِ ذيول الرَّيْطِ فَنَّقَها
بَرْدُ الهواجرِ كالغِزلان بالجَرَدِ
وفلانٌ يَرْكُضٌ دابّته ، وهو ضَرْبُه مَرْكلَيها برجليه . فلمّا كثر هذا على أَلْسنتهم استعملوه في الدَّوابِّ فقالوا : هي تركُض ، كأَنّ الرّكْضَ منها ، والمَركضَانِ : هما موضع عَقِبَيِ الفارس مِن مَعَدَّيِ الدابة .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( إِذَا هُمْ مِّنْهَا يَرْكُضُونَ ( ) لاَ تَرْكُضُواْ وَارْجِعُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ) ( الأنبياء : 12 ، 13 ) .
قال : يَركضون : يهربون وينهزمون ونحو ذلك قال الزجاج . قال : يهربون من العذاب .
( قلت ) ويقال : رَكض البعيرَ برجلِه كما يقال : رَمَح ذُو الحافر برجْله ، وأصل الرَّكض : الضَّرْبُ .
وفي الحديث : ( لَنَفْسُ المؤمن أَشَدُّ ارتِكاضاً عَلَى الذَّئْب من العُصفورِ حِينَ يُغْدَفُ بِه ) أي أشدُّ اضطراباً على الخطيئة حِذارَ العذاب من العُصفور إذا أُغدِفَت عليه الشَّبكةُ فاضطَرب تحتها .
وقال أبو عبيدة : أَرْكَضَتِ الفَرَسُ فهي مُرْكِضةٌ ومُرْكِضٌ إِذا اضْطَرَبَ جنينُها في بطنها . وأنشد :
ومُرْكِضةٌ صَرِيحيٌّ أَبوها
يُهانُ لها الغُلامةُ والغُلامُ
ويُروى : ومِرْكَضة بكسر الميم نعْتُ الفَرس أنها رَكَّاضةٌ ، تركض الأرض بقوائمها إذا عَدَتْ وأَحضرَت .
وقال الليث : مِشْيَةُ التَّرْكَضَى : مِشيةٌ فيها تَبخترٌ وتَرفُّلٌ ، وقوْسٌ رَكُوض . تَحِفز السهمَ حَفْزاً . وقال كعب بن زهير :
شَرِقاتٍ بالسُّمِّ مِن صُلّبيَ
ورَكوضاً مِنَ السَّرَاءِ طَحُورا
وقال آخر :
وَلَّى حَثِيثاً وهذا الشيبُ يَطْلُبُه
لو كان يُدْرِكُه رَكْضُ اليَعَاقيبُ
جَعل تصفيقها بجناحَيها في طيرانها ركْضاً لاضطرابِها .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رَكَضْت الدابةَ
بغير أَلِفٍ .
قال ولا يقال : رَكض هو ، إنما هو تحريكُكَ إياه ، سارَ أو لم يَسِر .
قال شمر : وقد وَجدْنا في كلامهم رَكَضَتِ الدّابّةُ في سيرها . وركَض الطائرُ في طيرانه . وقال زهير :
جوانِحُ يَخْلِجْن خلْجَ الظِّبَاء يركُضن مِيلاً ويَنْزِعْنَ مِيلا
وقال رؤبة :
والنَّسِرَ قد يَركُض وهو هَافِي
أي يطيرُ يَضرِب بجناحيه ، والهافي : الذي يَهفو بين السماء والأرض .
قال ابن شميل : إِذا رَكِب الرجلُ البعيرَ فضَرب بعَقِبِه مَرْكَلَيه فهو الرَّكْضُ والرَّكْلُ ، وقد رَكَضَ الرجلُ إِذا فَرَّ وعدَا .
وقال مجاهِد في قول الله : ( إِذَا هُمْ مِّنْهَا يَرْكُضُونَ ) ( الأنبياء : 12 ) أيْ يَفرُّون .
وقال ابن الأعرابيّ فيما رَوَى شمر عنه : يقال : فلانٌ لا يَركُضُ المِحْجَنَ إذا كان لا يدفعُ عن نفسه .
وَفي حديث ابن عباس : في دَمِ المُسْتَحاضة ( إِنما هو عِرقٌ عاندٌ أو رَكْضةٌ منَ الشيطان ) .
قال : الرَّكْضة : الدَّفْعةُ والحركةُ . وقال زُهير يصف صقراً انقَضَّ على قَطاً فقال :
يَرْكُضْنَ عند الذُّنابَى وهْي جاهِدَةٌ
يَكادُ يَخطَفها طَوْراً وتَهتلِكُ
قال : ورَكْضُها : طيرانُها .

##### Türkçe

ك ض ر
**كرض** ، **ضرك** ، **ركض** : kullanımdadır.

**كرض** : Leys dedi: **الكَرِيضُ**: **الأقِطِ**’ten bir türdür; onun yapımı **الكِراضُ**’dır. Ve “**كرَضُوا** **كراضاً**” demişlerdir. O, suyu sağılıp çıkan bir peynirdir; böylece suyu ayrılır; şu sözü gibi:
. . . . . . **كَرِيضٍ مُنَمِّس**

Dedim: Leys **الكَريض** hakkında hata etti ve onu tashif etti; doğrusu: **الكَريصُ** (noktasız **الصاد** ile) Araplardan işitilmiş olandır.

İyâdî bana Şemr’den, Münzirî de Ebû’l-Heysem’den okuttu; ikisi de Ebû Ubeyd’den, o da Ferrâ’dan: **الكَرِيصُ** ve **الكَريزُ** ( **الزّاي** ile): **الأقِطُ**’tur. Ve bize Tırmâh’ın **العَيْر**’in sıfatında şöyle inşad ettiğini böylece okuttular:
وشَاخَسَ فاهُ الدَّهرُ حتى كأَنه
مُنَمِّس ثيرانِ الكريصِ الضَّوَائنِ

Ve **ثِيرانُ الكَرِيص**: **ثَوْر**’un çoğuludur: **الأَقِطِ**. Ve **الضَّوائنُ**: **الأقِطِ** parçalarından beyaz olanlardır. Ve ondaki **الضَّاد** bir münker tashiftir; onda şüphe yoktur.

Leys dedi: **الكِراضُ**: erkeğin suyudur.

Tırimmâh dedi:
سَوْفَ تُدْنيكَ مِن لَمِيسَ سَبَنْتَا
ةٌ أَمَارتْ بالبَول ماءَ الكرَاضِ

( Ebû Ubeyd, Emevî’den ): Dişi deve, erkeğin suyunu onu vurduktan sonra kabul eder, sonra onu atarsa “**كَرَضتْ** **تَكْرِضُ**” denir; o suyun adı: **الكِراض**.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki şöyle dedi: Tırimmâh, **الكِراض** hususunda Emevî’ye muhalefet etti; Tırmâh **الكِراض**’ı erkek yaptı; Emevî ise onu erkeğin suyu yaptı.

Münzirî bana Müberred’den haber verdi ki: Asmaî’den naklettiğine göre **الكِراض**: rahmin halkalarıdır. Dedi: Onu ancak Tırimmâh’ın şiirinde işittim.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **الكِراض**: dişi devenin rahminde erkeğin suyudur.

Ebû’l-Heysem dedi: Araplar, yayın üst tarafında olan **الفُرْضة**’ya **كُرْضَة** der; onun çoğulu: **كِراض**’dır. O, yayın üst tarafının ucunda bulunan **الفُرْضة**’dır; kirişin düğümü onun içine konur.

Dedi: Asmaî dedi: **الكِراض**: rahmin halkalarıdır. Ve inşad etti:
حيثُ تُجِنُّ الحَلَقَ الكِراضا

Dedi: Başkası dedi: O, erkeğin suyudur.

( Dedim ): **الكِراض** hakkında doğru olan, Emevî ve İbnü’l-A‘râbî’nin söylediğidir; o, **الطَّرُوقة**’nın rahmi onun üzerine kapanınca erkeğin suyudur.

**ضرك** : Leys dedi: **الضَّرِيكُ**: kötü hâlli, kuru, helâk olmuş olandır.
Dedi: Ve **الضريك**: erkek akbabadır.
Dedi: Ve kadına **ضَرِيكةٌ** denmesi pek azdır. Dedi: Ve **ضُرَاكٌ**: aslanın adlarındandır; o, bedende yaratılış siniri kalın, sert ve şiddetli olandır. Fiil: **ضَرُكَ** **يَضْرُك** **ضَراكةً**.

( Amr, babasından ): **الضَّرِيكُ**: kördür; ve **الضَّرِيكُ**: açtır.

**ركض** : Leys dedi: **الرّكْضُ**: adamın iki ayakla birlikte yürüyüşüdür; kadın yürüdüğünde iki ayağıyla eteklerini **تركُض** eder. Nâbiga dedi:
والرَّاكِضاتِ ذيول الرَّيْطِ فَنَّقَها
بَرْدُ الهواجرِ كالغِزلان بالجَرَدِ

Ve falan, binitini **يَرْكُضٌ** eder; o, iki arka ayağını kendi iki ayağıyla vurmasıdır. Bu, dillerinde çoğalınca onu binitlerde kullandılar da “o **تركُض** eder” dediler; sanki **الرّكْض** ondanmış gibi. Ve **المَركضَانِ**: binicinin topuklarının, binitin iki yanındaki yeridir.

Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: ( **إِذَا هُمْ مِّنْهَا يَرْكُضُونَ** ( ) **لاَ تَرْكُضُواْ وَارْجِعُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ) ( **الأنبياء** : 12 ، 13 ) .
Dedi: **يَركضون**: kaçarlar, bozguna uğrarlar ve bunun benzeri; Zecâc dedi. Dedi: azaptan kaçarlar.

( Dedim ) ve denir: Deveye ayağıyla **رَكض** etti; nitekim toynak sahibi ayağıyla **رَمَح** etti denildiği gibi. Ve **الرَّكض**’un aslı: vuruştur.

Hadiste: ( **لَنَفْسُ المؤمن أَشَدُّ ارتِكاضاً عَلَى الذَّئْب من العُصفورِ حِينَ يُغْدَفُ بِه** ) yani: azaptan sakınarak günah üzerine, ağın üzerine indirildiği vakit serçenin onun altında çırpınmasından daha şiddetli bir çırpınmadır.

Ebû Ubeyde dedi: Kısrak **أَرْكَضَتِ**; o hâlde o **مُرْكِضةٌ** ve **مُرْكِضٌ**’dur; karnında cenini çırpındığı zaman. Ve inşad etti:
ومُرْكِضةٌ صَرِيحيٌّ أَبوها
يُهانُ لها الغُلامةُ والغُلامُ

Ve rivayet olunur: **ومِرْكَضة** (mimin kesresiyle), kısrağın sıfatıdır; onun **رَكَّاضةٌ** olduğudur: koştuğunda ve hızlandığında ayaklarıyla yeri **تركض** eder.

Leys dedi: **التَّرْكَضَى** yürüyüşü: içinde salınma ve ağır ağır yürüme bulunan bir yürüyüştür. Ve **قوْسٌ رَكُوض**: oku bir itişle ittirir. Ka‘b b. Züheyr dedi:
شَرِقاتٍ بالسُّمِّ مِن صُلّبيَ
ورَكوضاً مِنَ السَّرَاءِ طَحُورا

Bir başkası dedi:
وَلَّى حَثِيثاً وهذا الشيبُ يَطْلُبُه
لو كان يُدْرِكُه رَكْضُ اليَعَاقيبُ

Onun uçuşunda iki kanadıyla çırpmasını, çırpınmasından dolayı **ركْضاً** kıldı.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): Biniti **رَكَضْت** ettim; elifsiz.
Dedi: “**رَكض** o” denmez; ancak senin onu hareket ettirmendir; yürüdü yahut yürümedi.
Şemr dedi: Onların sözlerinde “binit yürüyüşünde **رَكَضَتِ**”i bulduk. Ve kuş uçuşunda **ركَض** etti. Züheyr dedi:
جوانِحُ يَخْلِجْن خلْجَ الظِّبَاء يركُضن مِيلاً ويَنْزِعْنَ مِيلا

Rü’be dedi:
والنَّسِرَ قد يَركُض وهو هَافِي

Yani: uçar; iki kanadıyla vurur. Ve **الهافي**: gökle yer arasında süzülen olandır.

İbn Şümeyl dedi: Adam deveye bindiğinde topuğuyla iki arka ayağına vurursa, o **الرَّكْضُ** ve **الرَّكْلُ**’dür. Ve adam **رَكَضَ** etti: kaçtığı ve koştuğu zaman.

Mücâhid, Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **إِذَا هُمْ مِّنْهَا يَرْكُضُونَ** ) ( **الأنبياء** : 12 ) yani: kaçarlar.

İbnü’l-A‘râbî, Şemr’in ondan rivayet ettiğinde: “Falan, kendinden savmıyorsa **المِحْجَنَ**’ı **يَركُضُ** etmez” denir.

İbn Abbâs’ın hadisi: **المُسْتَحاضة**’nın kanı hakkında: ( **إِنما هو عِرقٌ عاندٌ أو رَكْضةٌ منَ الشيطان** ).
Dedi: **الرَّكْضة**: itiş ve harekettir. Züheyr, **صقراً**’ı vasfederek, **قَطاً** üzerine daldı da şöyle dedi:
يَرْكُضْنَ عند الذُّنابَى وهْي جاهِدَةٌ
يَكادُ يَخطَفها طَوْراً وتَهتلِكُ

Dedi: ve onun **رَكْضُها**’sı: onun uçuşudur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
  (ركل)  الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  والكديد: المُرَكَّل([2]).
  (ركم)  الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه.
  (ركن)  الراء والكاف والنون أصلٌ واحد يدلُّ على قوَّة. فرُكن الشَّيء: جانبه الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديد، أي عِزٍّ ومَنْعَة. ومن الباب رَكَنْتُ إليه أرْكَن. وهي كلمة نادرة على فَعَلْتُ أفْعَلُ من غير حَرفِ حلق. وفلانٌ ركينٌ، أي وقور ثابت. والمرْكن: الإِجَّانة. ويقال: جبلٌ رَكِينٌ([3])، أي له أركان عالية. وركَنْت إليه أي مِلْتُ؛ وهو من الباب، لأنه سكن إليه وثبت عنده. قال
الخليل: رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً. ولغة سُفْلَى مضَر: ركِن يرْكَن. ويقال ركِنَ يَرْكُنُ، وفيه نظَر. وحكى أبو زيد: رَكِنَ يَرْكَنُ. وناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع، أي مُنْتَفِخَتُه، أي كَأنَّه رُكْن.
  (ركو)  الراء والكاف والحرف المعتل أصول ثلاثة: أحدُها حملُ الشيء على شيءٍ وضمُّه إليه، والآخَر إصلاحُ شيءٍ، والثالث وِعاء الشيء.
  فالأوّلُ قولُهم: رَكَوْتُ على البعير الحِملَ: ضاعفْتُه. ومن الباب ركَوْتُ عليه الأمْرَ والذَّنب، أي حملتُه عليه. وقال بعضُهم: أنَا مُرْتَكٍ على كذا، أي معوِّلٌ عليه. ومالي مُرتكىً إلاّ عليك. وحكى الفرّاء: أرْكَيْتَ عليَّ ذنباً لم أُذْنِبْه.
  ومن الباب أركَيتُ إلى فلانٍ: لجأتُ إليه. ومنه أرْكِنِي إلى كذا، أَي أخِّرْني، للدَّيْنِ يكون عليه*. وركَوتُ عنهم بقيّةَ يومي، أي أقمت.
  أمّا إصلاحُ الشيء فالمركوُّ الحَوض المستطيل، ويقال المُصْلَح، قال:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  وركَوْتُ الشيءَ، إذا سدَّدْتَه وأصلَحتَه. قال سُويد بن كُراع:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  أي إن لم تُصلِحْه. ويقال أركَيْتُ لفلانٍ شيئاً، إذا هيّأْتَه له.
  وأما الأصل الآخَر فالرَُِّكْوة معروفة؛ ومنه الرَّكِيّ؛ لأنه كأنه وعاءُ
ما يكونُ فيه.
   (ركب)  الراء والكاف والباء أصلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو علُوُّ شيءٍ شيئاً. يقال رَكِب رُكوباً يَرْكَب. والرِّكاب: المَطِيّ، واحدتَها راحلة. وزَيْتٌ ركابيٌّ؛ لأنه يُحمَل من الشام على الرِّكاب. وما له رَكُوبة ولا حَمُولة، أي ما يركبه ويَحمِل عليه. والرَّكب: القَوم الرُّكْبان؛ وكذلك الأُركُوب. وناقةٌ رَكْبانةٌ: تصلُح للرُّكوب. وأرْكَبَ المُهْر: حان أن يُرْكَبَ. ورجل مُرَكَّبٌ: استعارَ فرساً يقاتِل عليه، ويكون له نِصفُ الغَنيمة ولصاحب الفرس النِّصف.
  ومن الباب رَوَاكِبُ الشَّحم، وهي طرائقُ بعضُها فوقَ بعض في مُقدَّم السَّنام. فأمَّا التي في المؤخَّر فهي الرَّوادف، الواحدة راكبةٌ ورادفة. والرَّكَّابة: شِبه فسيلةٍ من أعلى النخلة عند قِمّتها، ربَّما حملَتْ مع أمِّها. وزعم الخليلُ أنَّ الرَّكْب والأُركوبَ راكبُو الدّوابّ، وأن الرُّكَّاب رُكَّاب السفينة. والمُرَكَّب: الأصل والمنْبِتُ. يقال هو كريم المركَّب.  ومن الباب رُكْبة الإنسان، وهي عاليةٌ على ما هي فوقَه. والأركَبُ: العظيم الرُّكْبة. ويقال: رَكَبْتُ الرّجلَ أركُبُه، إِذا ضربْتَ رُكْبتَه أو ضربتَه برُكبتِك. والرَّكيب: ما بين نَهْرَيِ الكَرْم؛ وهو الظَّهر الذي بين النَّهْرين، ويكون عالياً على دونه. والرَّاكب: داءٌ يأخذ الغنمَ في ظهورها.
  ومن الباب الرَّكَب ركَب المرأة. قال الخليل: ولا يقال للرّجل، إنَّما هو للمرأة خاصّة. وقال الفرّاء: الرَّكَب: العانةُ للرَّجُل والمرأة. قال:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *  (ركح)  الراء والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو يدل على إنابةٍ إلى شيءٍ ورُجوعٍ إليه. قال الخليل: الرُّكوح: الإنابة إلى الأمر. وأنشد:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  فهذا هو الأصل. ثمَّ يقال لرُكْن الجبلِ المُنيفِ الصّعبِ رُكْح. والرُّكْح والرُّكْحة: سَاحة الدّار. والرُّكْحة البقيّة من الثَّريد تبقى في الجَفْنة، كأنّه شيءٌ أوى إلى أسفل الجَفْنة. ويقال جَفْنةٌ مرتكِحةٌ، إذا كانت مكتنِزةً بالثَّريد. ومن الباب: سَرْجٌ مِركاحٌ، إذا كان يتأخَّر عن ظَهْر الفَرس.
  (ركد)  الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل.
  (ركز)  الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت.
  فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت.
  (ركس)  الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره.
  (ركض)  الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة.
  (ركع)  الراء والكاف والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انحناءٍ في الإنسان وغيرِه. يقال ركَعَ الرّجلُ، إذا انحنى. وكلُّ منحنٍ راكع. قال لَبيد:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  وفي الحديث ذِكْر المشايخ الرُّكَّع([8])، يريد به الذين انحنَوْا. والرُّكوع في الصلاة من هذا. ثمّ تصرّف الكلامُ فقيل للمصلِّي راكع، وقيل للسَّاجد شكراً: راكع. قال الله تعالى في شأن داودَ عليه السلام: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. وقال في موضع آخر: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]، قال قومٌ: تأويلها اسجدي، أي صلِّي؛ واركعي مع الراكعين، أي اشكري لِله جلّ ثناؤُه مع الشاكرين. قال ابن دُريد: الرُّكْعة([9]): الهُوَّة في الأرض؛ لغة يمانِيّة.
-------------------------------------------------ـ
([1]) سبق البيت في (1: 334/ 2: 319) مع تخريجه.
([2]) في اللسان: "والكديد: التراب الدقاق المكدود المركل بالقوائم. قال امرؤ القيس:
مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل".([3]) في الأصل: "ركن"، صوابه من اللسان والقاموس.
([4]) البيت في المجمل واللسان (ركا).
([5]) وكذا في البيان (3: 207). وفي اللسان: "لا يقنع".
([6]) البيت في اللسان (ركح) مبتور محرف.
([7]) ديوان لبيد 23 طبع 1880 واللسان (ركع).
([8]) هو حديث: "لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا".
([9]) الجمهرة (2: 385). وضبطت في اللسان بفتح الراء ضبط قلم، وقد نص في القاموس على أنها بالضم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الكاف** وما üçlülenenleri)

  (**ركل**)  **الراء** ve**الكاف** ve**اللام** bir asıldır; ayakla vurmanın bir cinsine delâlet eder. Denir: **رَكَلَه** ve **رَفَسه** ayağıyla. Ve atın iki yanındaki **مَرْكَلاَ**; süvarinin iki ayağıyla tekmelediği yer. Ve ayağıyla bir şeyin üzerine **تركَّل** etti. Ve kazıcı, küreğiyle **تركَّل** etti; onu ayağıyla vurduğunda, yere girsin diye. **الأخطل** dedi:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])
  Ve **الكديد**: **المُرَكَّل**([2]).

  (**ركم**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الميم** bir tek asıldır; şeyin [toplanmasına] delâlet eder. Dersin: **رَكَمت** şeyi: bir kısmını bir kısmının üzerine attım. Ve **سحاب مُرْتكمٌ** ve **رُكام**. Ve **الرُّكمة**: toplanmış çamur. Ve **مُرْتَكَم** yol: onun izi; çünkü gelip geçenler onda üst üste birikir.

  (**ركن**)  **الراء** ve**الكاف** ve**النون** bir tek asıldır; kuvvete delâlet eder. Şeyin **رُكن**u: onun daha kuvvetli yanı. Ve “o, şiddetli bir **رُكْن**e sığınır”, yani izzet ve men‘a. Ve bu bâbdan: **رَكَنْتُ** ona, **أرْكَن**. Ve bu, boğaz harfi olmaksızın **فَعَلْتُ أفْعَلُ** vezninde nadir bir kelimedir. Ve falan **ركينٌ**dir, yani vakur, sabit. Ve **المرْكن**: leğen. Ve denir: **جبلٌ رَكِينٌ**([3]), yani yüksek köşeleri vardır. Ve “ona **ركَنْت**” yani meylettim; bu da bâbdandır, çünkü ona sükûn buldu ve onun yanında sabit kaldı. Dedi
**الخليل**: **رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً**. Ve **سُفْلَى مضَر** dili: **ركِن يرْكَن**. Ve denir: **ركِنَ يَرْكُنُ**; bunda nazar vardır. **أبو زيد** nakletti: **رَكِنَ يَرْكَنُ**. Ve **ناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع**: yani memesi şişkin; yani sanki o bir **رُكْن**dür.

  (**ركو**)  **الراء** ve**الكاف** ve illetli harf üç asıldır: birincisi bir şeyi bir şey üzerine yüklemek ve ona katmak, ikincisi bir şeyi ıslah etmek, üçüncüsü şeyin kabı.

  Birincisi onların sözü: **رَكَوْتُ** deve üzerine yükü: onu iki kat yaptım. Ve bâbdan: **ركَوْتُ** ona işi ve suçu, yani onu onun üzerine yükledim. Ve bazısı dedi: “Ben şuna **مُرْتَكٍ**yim”, yani ona dayanıcıyım. Ve benim **مُرتكىً**m yoktur, ancak senin üzerinedir. **الفرّاء** nakletti: “Bana, işlemediğim bir suçu **أرْكَيْتَ**.”

  Ve bâbdan: **أركَيتُ** falana: ona sığındım. Ve ondan: “Beni şuna **أرْكِنِي**”, yani beni geciktir; üzerinde olan borç için*. Ve **ركَوتُ** onlardan günümün kalanını, yani ikamet ettim.

  Şeyin ıslahına gelince: **المركوُّ** uzun havuzdur; ve **المُصْلَح** denir. Dedi:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  Ve **ركَوْتُ** şeyi, onu doğrulttuğum ve ıslah ettiğim zaman. **سُويد بن كُراع** dedi:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])
  yani eğer onu ıslah etmezsen. Ve denir: **أركَيْتُ** falan için bir şeyi, ona hazırladığım zaman.

  Diğer asla gelince: **الرَُِّكْوة** bilinir; ve ondan **الرَّكِيّ**; çünkü o, içinde olan şey için sanki bir kaptır.

   (**ركب**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الباء** bir tek asıldır; düzenli, kıyaslıdır; o da bir şeyin bir şeyin üzerine yükselmesidir. Denir: **رَكِب** **رُكوباً** **يَرْكَب**. Ve **الرِّكاب**: binek; onun bir tanesi **راحلة**. Ve **زَيْتٌ ركابيٌّ**; çünkü Şam’dan binekler üzerinde taşınır. Ve onun ne **رَكُوبة**si vardır ne **حَمُولة**si; yani bindiği ve üzerine yüklediği şey yoktur. Ve **الرَّكب**: binekli kavim; ve كذلك **الأُركُوب**. Ve **ناقةٌ رَكْبانةٌ**: binmeye elverişlidir. Ve **أرْكَبَ** tay: binilme vakti geldi. Ve **رجل مُرَكَّبٌ**: üzerinde savaşacağı bir at ödünç aldı; ganimetin yarısı ona, at sahibine yarısı olur.

  Ve bâbdan: **رَوَاكِبُ الشَّحم**; onlar, hörgücün ön kısmında bazısı bazısının üstünde olan şeritlerdir. Arka tarafta olanlara gelince, onlar **الرَّوادف**tir; bir tanesi **راكبةٌ** ve **رادفةٌ**. Ve **الرَّكَّابة**: hurma ağacının tepesine yakın üst kısmından, annesiyle birlikte belki meyve taşıyan, fidan benzeri bir şey. **الخليل** zannetti ki **الرَّكْب** ve **الأُركوب** binek hayvanlarına binenlerdir; ve **الرُّكَّاب** geminin yolcularıdır. Ve **المُرَكَّب**: asıl ve bitiş yeri. Denir: o, **المركَّب**i kerimdir. Ve bâbdan: insanın **رُكْبة**si; o, üstünde olana göre yüksektir. Ve **الأركَبُ**: diz kapağı büyük olan. Ve denir: **رَكَبْتُ** adamı **أركُبُه**; diz kapağına vurduğun yahut dizinle ona vurduğun zaman. Ve **الرَّكيب**: **نَهْرَيِ الكَرْم** arasındaki şey; o, iki nehir arasındaki sırttır ve altındakine göre yüksek olur. Ve **الرَّاكب**: koyunları sırtlarından tutan bir hastalık.

  Ve bâbdan: **الرَّكَب** kadının **ركَب**idir. **الخليل** dedi: erkeğe denmez; ancak kadına mahsustur. **الفرّاء** dedi: **الرَّكَب**: erkek ve kadın için kasık. Dedi:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *

  (**ركح**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الحاء** bir tek asıldır; bir şeye yönelme ve ona dönmeye delâlet eder. **الخليل** dedi: **الرُّكوح**: işe yönelme. Ve okudu:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])
  İşte bu asıldır. Sonra, yüksek, sarp, zor dağın köşesine **رُكْح** denir. Ve **الرُّكْح** ve **الرُّكْحة**: evin avlusu. Ve **الرُّكْحة**: çanakta kalan tiridin artığı; sanki çanağın altına sığınmış bir şey gibidir. Ve denir: **جَفْنةٌ مرتكِحةٌ**, tiridle dolu, sıkışık olduğu zaman. Ve bâbdan: **سَرْجٌ مِركاحٌ**, atın sırtından geri kaldığı zaman.

  (**ركد**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الدال** bir asıldır; sükûna delâlet eder. Denir: **رَكَدَ الماءُ**: duruldu. Ve **ركَدتِ الرِّيحُ**. Ve **ركَد الميزان**: eşitlendi. Ve kavim **رُكوداً** **ركد** etti: sakinleştiler ve duruldular. Ve **جَفنَةٌ رَكود**: dolu. Onların “cariyeler **تراكَدَ** etti” sözüne gelince; birinin ayakları üzerine oturup sonra oturur hâlde arkadaşına sıçraması; bu sahihse, asıldan şâzdır.

  (**ركز**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الزاء** iki asıldır: birincisi, aşağıya gidecek şekilde bir şeyi bir şey içinde sabitlemektir; ikincisi sestir.

  Birincisi: **رَكَزْتُ** mızrağı **رَكْزاً**. Ve ordunun **مَرْكَز**i: onları bağladıkları yer. Ve denir: adam yayı üzerine **ارتكَزَ** etti; onun **سِيَة**sini yere koyup sonra ona dayandığı zaman. Ve bâbdan: **الرِّكَاز**; o, cahiliye devrinde gömülü maldır; ve bu, onun kıyasındandır; çünkü sahibi onu **رَكَزَه**. Ve bir kavim dedi: **الرِّكاز** maden ocağıdır. Ve adam **أركَزَ** etti: **الرِّكاز**ı buldu. Eğer bu doğruysa, o ödünçlemedir. Ve **المرتَكِز**: yaprakları kırılıp uçuşmuş kuru ot. Manası: ondan giden gitti ve bu **ارتكز** etti; yani sabit kaldı.

  (**ركس**)  **الراء** ve**الكاف** ve**السين** bir tek asıldır; şeyin baş aşağı çevrilmesi ve evvelinin âhirine döndürülmesidir. Allah, yüce senaı ile dedi: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88], yani onları küfürlerine geri döndürdü. Ve denir: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti. Ve **الرَّكوسيَّة**: Hristiyanlar ve Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavimdir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’e, istincâ için taşlar istediği vakit, bir tezek getirildi; onu attı ve dedi: “O, **رِكْس**tir.” Bunun manası: yiyecek olmaktan başkasına doğru **ارتكَسَت** etti.

  (**ركض**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الضاد** bir tek asıldır; ileriye doğru bir harekete yahut hareket ettirmeye delâlet eder. Denir: adam binitini **ركَض** etti; bu, onun iki ayağıyla ona vurmasıdır ki ilerlesin. Ve çoğaldı; nihayet “at **ركَضَ** etti” denildi; bu asıldan değildir. Ve çocuğun **ارتكاض**ı: annesinin karnındaki çırpınmasıdır. **الخليل** dedi: kuşun uçuşunda **الرَّكْض** kılındı. Ve denir: deve **أرْكَضَت**; yavrusu annesinin karnında hareket ettiği zaman. Ve bazı hadiste, istihâza kanının zikrinde: “O, şeytandan bir **رَكْضَةٌ**dir”; itişi kasteder.

  (**ركع**)  **الراء** ve**الكاف** ve**العين** bir tek asıldır; insanda ve başkasında eğilmeye delâlet eder. Denir: adam **ركَعَ** etti; eğildiği zaman. Ve her eğilen **راكع**tır. **لَبيد** dedi:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])
  Ve hadiste **المشايخ الرُّكَّع**([8]) zikri vardır; bununla, eğilmiş olanları kasteder. Namazdaki **الرُّكوع** da bundandır. Sonra söz tasarruf edildi; namaz kılana **راكع** denildi, şükür için secde edene **راكع** denildi. Allah تعالى, Davud عليه السلام hakkında dedi: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. Ve başka bir yerde dedi: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]. Bir kavim dedi: onun te’vili “secde et”, yani namaz kıl; ve “rükû et, rükû edenlerle”, yani Allah جلّ ثناؤُه için şükredenlerle birlikte şükret. **ابن دُريد** dedi: **الرُّكْعة**([9]): yerdeki çukur; Yemenî bir dildir.

-------------------------------------------------ـ
([1]) Beyit daha önce (1: 334/ 2: 319)’da, tahriciyle birlikte geçti.
([2]) Lisân’da: “Ve **الكديد**: ayaklarla çiğnenmiş, **المركل** ile dövülmüş ince toprak. **امرؤ القيس** dedi:
مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل”.
([3]) Asılda: “**ركن**”; doğrusu Lisân ve Kâmûs’tandır.
([4]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**ركا**).
([5]) **البيان** (3: 207)’de de böyledir. Lisân’da: “لا يقنع”.
([6]) Beyit Lisân’da (**ركح**) eksik, tahrifli.
([7]) **ديوان لبيد** 23, 1880 baskı; ve Lisân (**ركع**).
([8]) O, şu hadistir: “لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا”.
([9]) **الجمهرة** (2: 385). Lisân’da **الراء** fethasıyla, kalemle ضبط edildi; Kâmûs’ta onun zamme ile olduğu açıkça belirtilmiştir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الركض: الضرب بالرجل، فمتى نسب إلى الراكب فهو إعداء مركوب، نحو: ركضت الفرس، ومتى نسب إلى الماشي فوطء الأرض، نحو قوله تعالى: ﴿اركض برجلك﴾ [ص/42]، وقوله: ﴿لا تركضوا وارجعوا إلى ما أرتفتم فيه﴾ [الأنبياء/13]، فنهوا عن الانهزام.

##### Türkçe

- **الركض**: ayakla vurma; ne zaman biniciye nisbet edilirse o, binilenin koşturulmasıdır; şu gibi: **ركضت الفرس**. Ne zaman yürüyene nisbet edilirse, yerin ayakla basılmasıdır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **﴿اركض برجلك﴾** [ص/42] ve O’nun sözü: **﴿لا تركضوا وارجعوا إلى ما أرتفتم فيه﴾** [الأنبياء/13]; böylece bozguna uğrayıp kaçmaktan nehyedildiler.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ك ض
ركل الدابة برجل وركضها برجليـن‏:‏ ضربهـا ليستحثهـا واضـرب مركضيهـا ومركليهـا واضربـوا مراكضهـا ومراكلهـا‏.‏
وراكضـه الخيـل وخرجـوا يتراكضـون الخيـل وتراكضـوا إليهـم خيلهم حتى أدركوهم وارتكضوا في الحلبة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ الطائر يركض بجناحيه‏:‏ يحرّكهما ويردّهما على جسده‏.‏
قال العجاج‏:‏ إذا النهار كفّ ركض الأخيـل هو طائر أخضر لا ينجحر وقت الهجير كما يفعل سائر الطيور فوصف النهار بكفّه إياه عن الطيران لشدّة حره‏.‏
والمرأة تركض ذيولها وتركض خلخالها‏.‏
قال النابغة‏:‏ والراكضات ذيول الربـط فنقهـا ظـل الهـوادج كالغزلان بالجرد وقال ابن مقبل‏:‏ وفي الحديث ‏"‏ الله ركضة من الشيطان ‏"‏ وعن أبي الدقيش تزوّجت جارية فلم يكن عندي شـيء فركضـت برجليهـا فـي صـدري ثـم قالـت‏:‏ يـا شيـخ‏!‏ ما أرجو بك وركضه البعير نحو رمحه الفرس‏.‏
وركض النار بالمركض‏:‏ بالمسعر‏.‏
قال البريق الهذليّ‏:‏ فأنـت الـذي يتّقى شره كما تتقى النـار بالمركـض وركضت النجوم في السماء‏:‏ سارت‏.‏
وبت أرعى النجوم وهي رواكض‏.‏
ورضت القوس السهم‏:‏ حفزته وقوس ركوض‏.‏
قال كعب بن زهير‏:‏ شرقات بالسم من صلبي وركوضاً مـن السـراء طحـورا وركضت القوس‏:‏ رميت فيها‏.‏
قال البعيث‏:‏ ورشق من النشاب يحدون ورده إذا ركضوا فيه الحنـيّ المؤطـرا وقوس طوع المركضين والمركضتين وهما الستان‏.‏
قال الشماخ‏:‏ بحافته رام أعد مذرباً بالكـف طـوع المركضيـن كتوم وركض الرجل‏:‏ ضرب برجله الأرض ‏"‏ إذا هم منها يركضون ‏"‏ يعدون لشدة الوطء‏.‏
وركضت الخيـل‏:‏ ضربـت الـأرض بحوافرهـا وجاءت الخيل ركضاً‏.‏
وركض الجندب الرمضاء بكراعيه‏.‏
قال ذو الرمة يصف جندباً‏:‏ وتركته يركض بجله للموت ويرتكض ليموت‏.‏
وارتكض الولد في البطن‏:‏ اضطرب‏.‏
وأركضت الناقة‏:‏ ارتكض ولدها فهي مركض ومركضة‏.‏
وارتكـض المـاء فـي البئـر‏:‏ اضطـرب‏.‏
وهـذا مرتكـض المـاء‏:‏ لمجمـه‏.‏
وارتكـض فـي أمـره‏:‏ تقلـب فيـه وحاوله‏.‏
وقعدنا على مراكض الحوض وهي جوانبه التي يضربها الماء‏.‏

##### Türkçe

ر ك ض
**ركل** biniti bir ayakla ve **ركضها** onu iki ayakla: onu, onu sevk etmek için dövdü; ve onun **مركضيهـا**’sını ve **مركليهـا**’sını döv; ve onun **مراكضهـا**’sını ve **مراكلهـا**’sını dövün.
Ve **راكضـه** at(lar)ı; ve at(lar)ı **يتراكضـون** olarak çıktılar; ve onların atları, onları yakalayıncaya kadar onlara doğru **تراكضـوا**; ve **ارتكضوا** meydanda.
Ve mecazdan: kuş **يركض** iki kanadıyla: ikisini hareket ettirir ve ikisini bedenine geri döndürür.
El-‘Accâc dedi: “Gündüz, **ركض**’u **الأخيل**’in (kesip) engellediğinde...” O, yeşil bir kuştur; öğle sıcağı vaktinde, diğer kuşların yaptığı gibi, yuvasına girmez; böylece gündüzü, sıcağının şiddetinden dolayı onu uçmaktan alıkoymasıyla vasfetti.
Ve kadın **تركض** eteklerini ve **تركض** halhalını.
En-Nâbiğa dedi: “Ve **الراكضات** bağların etekleri; onları, hevdacların gölgesi, çıplak (düz) yerde ceylanlar gibi inceltir.” Ve İbn Mukbil dedi: Ve hadiste: “Allah, şeytandan bir **ركضة**’dir.” Ve Ebû’d-Dukayş’ten: “Bir cariye ile evlendim; yanımda hiçbir şey yoktu; derken iki ayağıyla göğsüme **ركضت**; sonra dedi ki: ‘Ey şeyh! Senden ne umayım?’” Ve **ركضه** devenin, atın mızrağına doğru (olanı).
Ve **ركض** ateşi **بالمركض**: **بالمسعر** ile.
El-Burayk el-Huzelî dedi: “Öyleyse sen, şerri sakınılan kimsesin; tıpkı ateşten **بالمركض** ile sakınıldığı gibi.” Ve yıldızlar gökte **ركضت**: yürüdü(ler).
Ve yıldızları güder olarak geceyi geçirdim; hâlbuki onlar **رواكض** idi.
Ve **رضت** yay oku: onu dürttü; ve **قوس ركوض**.
Ka‘b b. Zuheyr dedi: “Belimden zehirle boğazı yanmışlar; ve **ركوضاً** sevinçten, arınmış.” Ve **ركضت** yayı: onunla attım.
El-Ba‘îs dedi: “Ve ok(lar)dan bir atış; onun varışını sürerler; **ركضوا** onda, gerilmiş, sağlamlaştırılmış **الحنـيّ**’yi.” Ve **قوس طوع المركضين والمركضتين**; ve ikisi **الستان**’dır.
Eş-Şemmâh dedi: “Kenarında, keskinleştirilmiş bir oku, avuçla geri çevirdi; **طوع المركضيـن** (olan) ketûm.” Ve adam **ركض**: ayağıyla yere vurdu: “**إذا هم منها يركضون**” (yani) ayak basışın şiddetinden dolayı koşarlar.
Ve at(lar) **ركضت**: toynaklarıyla yere vurdu(lar); ve at(lar) **ركضاً** olarak geldi.
Ve çekirge, kızgın kumda iki arka ayağıyla **ركض**.
Zü’r-Rumme, bir çekirgeyi vasfederek dedi: “Ve onu, ölüm için gövdesiyle **يركض** eder hâlde bıraktım; ve ölmek için **يرتكض** eder.”
Ve çocuk karında **ارتكض**: çırpındı.
Ve dişi deve **أركضت**: yavrusu **ارتكض** etti; artık o **مركض** ve **مركضة**’dir.
Ve su kuyuda **ارتكـض**: çalkalandı.
Ve bu, suyun **مرتكـض**’udur: onun birikme yeri için.
Ve işinde **ارتكـض**: onda dönüp durdu ve onu yokladı.
Ve havuzun **مراكض**’ı üzerine oturduk; o, suyun vurduğu yanlarıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَكَضَ الدابةَ يَرْكُضُها رَكْضاً: ضرَب جَنْبَيْها برجله. ومِرْكَضةُ القَوْس: معروفة وهما مِرْكَضَتانِ؛ قال ابن بري: ومِرْكَضا القَوْس جانباها؛ وأَنشد لأَبي الهيثم التَّغْلَبِيّ:
لنا مَسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها
لِينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ
ورَكَضَتِ الدابةُ نفسُها، وأَباها بعضُهم. وفلان يَرْكُضُ دابّتَه: وهو ضَرْبُه مَرْكَلَيْها برِجْليْه، فلما كثر هذا على أَلسنتِهِم استعملوه في الدوابِّ فقالوا: هي تَرْكُضُ، كأَنّ الرَّكْضَ منها. والمَرْكَضانِ: هما موضع عَقِبَي الفارس من مَعَدَّي الدابّة.
وقال أَبو عبيد: أَرْكَضَتِ الفَرسُ، فهي مُرْكِضةٌ ومُرْكِضٌ إِذا اضطَرَبَ جَنِينُها في بطنها؛ وأَنشد:
ومُرْكِضةٌ صَرِيحيٌّ أَبُوها،
يُهانُ له الغُلامةُ والغُلامُ
(* قوله «ومركضة إلخ» هو كمحسنة، كما ضبطه الصاغاني. قال ابن بري: صواب انشاده الرفع لان قبله: أْعان على مراس الحرب زغف * مضاعفة لها حلق تؤام.) ويروى ومِرْكَضةٌ، بكسر الميم، نَعَت الفرس أَنها رَكّاضةٌ تركُض الأَرض بقوائمها إِذا عَدَت وأَحضَرَت. الأَصمعي: رُكِضَتِ الدابةُ، بغير أَلف، ولا يقال رَكَضَ هو، إِنما هو تحريكك إِياه، سار أَو لم يَسِرْ؛ وقال شمر: قد وجدنا في كلامهم رَكَضتِ الدابةُ في سيرها ورَكَضَ الطائرُ في طَيَرانه؛ قال الشاعر:
جَوانِح يَخْلِجْنَ خَلْجَ الظّبا
ءِ، يَرْكُضْنَ مِيلاً ويَنْزِعْنَ مِيلا
وقال رؤبة:
والنَّسْرُ قد يَرْكُضُ وهْو هافي
أَي يضرب بجناحيه. والهافي: الذي يَهْفُو بين السماء والأَرض. ابن شميل: إِذا ركب الرجل البعير فضرب بعقبيه مَرْكَلَيْه فهو الرَّكْضُ والرَّكْلُ. وقد رَكَضَ الرجلُ إِذا فَرَّ وعَدا. وقال الفراء في قوله تعالى: إِذا هم منها يَرْكُضون لا تَرْكُضوا وارجِعُوا؛ قال: يَرْكُضون يَهْرُبون ويَنْهَزِمُون ويَفِرُّون، وقال الزجاج: يَهْرُبون من العذاب. قال أََبو منصور: ويقال رَكَضَ البعيرُ برجله كما يقال رَمَحَ ذو الحافِرِ برجله، وأَصل الرَّكْضِ الضرْبُ. ابن سيده: رَكَضَ البعير برجله ولا يقال رَمَح. الجوهري: ركضَه البعير إِذا ضربَه برجله ولا يقال رَمَحه؛ عن يعقوب. وفي حديث ابن عمرو بن العاص: لَنَفْسُ المؤْمِن أَشدُّ ارْتِكاضاً على الذَّنْبِ من العُصْفور حين يُغْدَفُ أَي أَشدُّ اضطِراباً وحركةً على الخطيئة حِذارَ العذاب من العصفور إِذا أُغْدِف عليه الشّبَكةُ فاضطَرَب تحتها. ورَكَضَ الطائرُ يَرْكُضُ رَكْضاً: أَسرَعَ في طَيَرانِه؛ قال: كأَنّ تَحْتِي بازِياً رَكّاضا
فأَما قول سلامة بن جندل:
وَلَّى حَثِيثاً، وهذا الشَّيْبُ يَتْبَعُه،
لو كانَ يُدرِكُه رَكْض اليعاقِيبِ
فقد يجوز أَنْ يَعْني باليَعاقِيبِ ذكور القَبَج فيكون الرَّكْضُ من الطَّيران، ويجوز أَن يعني بها جِيادَ الخيل فيكون من المشي؛ قال الأَصمعي: لم يقل أَحد في هذا المعنى مثل هذا البيت. ورَكَضَ الأَرضَ والثوبَ: ضرَبَهما برجله. والرَّكْضُ: مشي الإِنسان برجليه معاً. والمرأَة تَرْكُضُ ذُيُولَها برجليها إِذا مشت؛ قال النابغة:
والرَّاكِضاتِ ذُيُولَ الرَّيط، فَنَّقَها
بَرْدُ الهَواجِرِ كالغِزْلانِ بالجَرِدِ
الجوهري: الرَّكْضُ تحريك الرجل؛ ومنه قوله تعالى: ارْكُضْ برجلك هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وشَراب. ورَكَضْتُ الفَرَس برجلي إِذا استحثثته لِيَعْدُوَ، ثم كثر حتى قيل رَكَضَ الفَرَسُ إِذا عَدا وليس بالأَصل، والصواب رُكِضَ الفرَسُ، على ما لم يُسمَّ فاعله، فهو مركوضٌ. وراكَضْتَ فلاناً إِذا أَعْدَى كل واحد منكما فَرَسَه. وتَراكَضُوا إِليه خَيْلَهم. وحكى سيبويه: أَتَيْتُه رَكْضاً، جاؤوا بالمصدر على غير فعل وليس في كل شيء، قيل: مثل هذا إِنما يحكى منه ما سُمِعَ.
وقَوْسٌ رَكُوضٌ ومُرْكِضةٌ أَي سريعةُ السهْم، وقيل: شديدة الدَّفْع والحَفْزِ للسّهم؛ عن أَبي حنيفة تَحْفِزُه حَفْزاً؛ قال كعب بن زهير: شَرِقاتٍ بالسمِّ مِنْ صُلَّبِيٍّ،
ورَكُوضاً من السِّراءِ طَحُورا
ومُرْتَكضُ الماء: موضع مَجَمِّه. وفي حديث ابن عباس في دم المستحاضة: إِنما هو عِرْقٌ عانِدٌ أَو رَكْضةٌ من الشيطان؛ قال: الرَّكْضةُ الدَّفْعةُ والحركة؛ وقال زهير يصف صقراً انقضّ على قطاة: يَرْكُضْنَ عند الزُّنابى، وهْيَ جاهِدةٌ،
يكاد يَخْطَفُها طَوْراً وتَهْتَلِكُ
(* وروي هذا البيت في ديوان زهير على هذه الصورة:
عندَ الذُّنابى، لها صوتٌ وأزمَلةٌ، * يكادُ يخطفها طوراً وتهتلِكُ.)
قال: رَكْضُها طَيَرانُها؛ وقال آخر:
ولَّى حَثِيثاً، وهذا الشَّيْبُ يَطْلُبُه،
لو كانَ يُدْرِكُه رَكْضُ اليَعاقِيبِ
جعل تصفيقها بجناحَيْها في طَيَرانها رَكْضاً لاضطرابها. قال ابن الأَثير
(* قوله «قال ابن إلخ» هو تفسير لحديث ابن عباس المتقدم فلعل بمسودة المؤلف تخريجاً اشتبه على الناقل منه فقدّم وأخر.): أَصل الرَّكْضِ الضرْبُ بالرجل والإِصابة بها كما تُرْكَضُ الدابةُ وتُصاب بالرجل، أَراد الإِضْرار بها والأَذى، المعنى أَن الشيطان قد وجد بذلك طريقاً إِلى التلبيس عليها في أَمر دينها وطُهْرها وصلاتها حتى أَنساها ذلك عادتها، وصار في التقدير كأَنه يَرْكُض بآلة من رَكَضاته. وفي حديث ابن عبد العزيز قال: إِنا لما دَفَنّا الوليد رَكَضَ في لحده أَي ضرب برجله الأَرض. والتَّرْكَضَى والتِّرْكِضاءُ: ضَرْبٌ من المَشْي على شكل تلك المِشْيةِ، وقيل: مِشْية التَّرْكَضَى مِشْية فيها تَرَقُّلٌ وتَبَخْتُر، إِذا فتحت التاء والكاف قَصَرْتَ، وإِذا كسرتهما مَدَدْتَ.
وارتَكَضَ الشيء: اضطَرَب؛ ومنه قول بعض الخطباء: انتقضت مِرَّتُه وارتَكَضَتْ جِرَّتُه. وارتكَضَ فلان في أَمره: اضطَرَب، وربما قالوا رَكَضَ الطائِرُ إِذا حرك جناحيه في الطَّيَران؛ قال رؤبة:
أَرَّقَنِي طارقُ هَمٍّ أَرَّقَا،
ورَكْضُ غِرْبانٍ غَدَوْنَ نُعَّقا
وأَركَضَتِ الفرس: تحرّك ولدها في بطنها وعَظُم؛ وأَنشد ابن بري لأَوس بن غَلْفاءَ الهُجَيْمِي:
ومُرْكِضةٌ صرِيحيٌّ أَبُوها،
نُهانُ لها الغُلامةُ والغُلامُ
وفلان لا يَرْكُضُ المِحْجَنَ؛ عن ابن الأَعرابي، أَي لا يَمْتَعِضُ من شيء ولا يَدْفَعُ عن نفسه.
والمِرْكَضُ: مِحْراثُ النار ومِسْعَرُها؛ قال عامر ابن العَجْلانِ الهذلي:
تَرَمَّضَ من حَرّ نَفّاحةٍ،
كما سُطِحَ الجَمْرُ بالمِرْكَضِ
ورَكّاضٌ: اسم، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**رَكَضَ** biniti **يَرْكُضُها** **رَكْضاً**: iki yanını ayağıyla vurdu.

Ve yayın **مِرْكَضةُ**’si: bilinen (bir şey)dir ve onlar iki **مِرْكَضَتانِ**’dır; İbn Berrî dedi: ve yayın **مِرْكَضا**’sı onun iki yanı (dır); ve Ebû’l-Heysem et-Teğlebî’den inşad etti:

Bizim yalancı mesihlerimiz vardır, onun **مَراكِضِها**’sında
yumuşaklık (vardır), onda gevşeklik de yoktur incelik de.

Ve binitin kendisi **رَكَضَتِ**; bazıları bunu reddetti. Ve falan, binitini **يَرْكُضُ**: o, iki ayağıyla onun iki **مَرْكَلَيْها**’sını vurmasıdır; bu onların dillerinde çoğalınca onu binitlerde kullandılar da dediler: o **تَرْكُضُ**; sanki **الرَّكْضَ** ondan (geliyor). Ve iki **المَرْكَضانِ**: onlar, binicinin iki topuğunun, binitin iki **مَعَدَّي**’sinden (olan) yeridir.

Ebû Ubeyd dedi: kısrak **أَرْكَضَتِ**, o hâlde o **مُرْكِضةٌ** ve **مُرْكِضٌ**’dur; karnında cenini çalkalanıp hareket ettiğinde; ve inşad etti:

Ve **مُرْكِضةٌ**; babası saf soyludur,
onun için kız çocuk ve erkek çocuk horlanır.

(* Onun “**ومركضة** ilh.” sözü, es-Sâğânî’nin ضبط ettiği üzere, **كمحسنة** gibidir. İbn Berrî dedi: onun inşadının doğrusu ref‘ iledir; çünkü ondan önce: **أْعان على مراس الحرب زغف * مضاعفة لها حلق تؤام**.)

Ve **ومِرْكَضةٌ** diye rivayet edilir; mîm’in kesriyle; kısrağın sıfatıdır: onun **رَكّاضةٌ** olduğu, koştuğunda ve hızlandığında ayaklarıyla yeri **تركُضُ** (yani vurduğu). el-Asma‘î: binit **رُكِضَتِ**, elifsiz; ve “o **رَكَضَ**” denmez; ancak o, senin onu hareket ettirmendir; yürüdü yahut yürümedi; Şemr dedi: onların sözlerinde binitin yürüyüşünde **رَكَضتِ** ve kuşun uçuşunda **رَكَضَ** (şeklini) bulduk; şair dedi:

Kanatlar, ceylanların seğirmesi gibi seğirir;
bir mil **يَرْكُضْنَ** ve bir mil çekip koparırlar.

Ve Ru’be dedi:

Ve akbaba, o **هافي** iken **يَرْكُضُ** olabilir,

yani iki kanadıyla vurur. Ve **الهافي**: gökle yer arasında **يَهْفُو** eden (şey)dir. İbn Şümeyl: adam deveye bindiğinde, iki topuğuyla onun iki **مَرْكَلَيْه**’ini vurursa, işte o **الرَّكْضُ** ve **الرَّكْلُ**’dür. Ve adam **رَكَضَ**: kaçtığında ve koştuğunda. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **إِذا هم منها يَرْكُضون لا تَرْكُضوا وارجِعُوا**; dedi ki: **يَرْكُضون** kaçıyorlar, bozguna uğruyorlar ve firar ediyorlar; Zeccâc dedi: azaptan kaçıyorlar. Ebû Mansûr dedi: deve ayağıyla **رَكَضَ** denir; tıpkı toynaklı olanın ayağıyla **رَمَحَ** denmesi gibi; ve **الرَّكْضِ**’ün aslı vuruştur. İbn Sîde: deve ayağıyla **رَكَضَ**; **رَمَح** denmez. Cevherî: deve onu **ركضَه**; ayağıyla ona vurduğunda; ve **رَمَحه** denmez; Ya‘kûb’dan. Ve İbn Amr b. el-Âs hadîsinde: Müminin nefsi, günah üzerinde, ağ atıldığı vakit serçeden daha şiddetli **ارْتِكاضاً** (dır); yani, azaptan sakınarak hataya karşı, serçeye ağ atıldığında onun altında çalkalanıp durmasından daha şiddetli çalkalanma ve hareket (içindedir).

Ve kuş **رَكَضَ** **يَرْكُضُ** **رَكْضاً**: uçuşunda hızlandı; dedi ki:

Sanki altımda **رَكّاضا** bir doğan var.

Ama Selâme b. Cendel’in sözü:

Hızlıca döndü gitti; ve bu ak saç onu izliyor;
eğer onu **رَكْض** **اليعاقِيبِ** yakalayacak olsaydı,

o hâlde **اليَعاقِيبِ** ile kekliğin erkeklerini kastetmesi caizdir; böylece **الرَّكْضُ** uçuş(tan) olur; ve onunla atların iyilerini kastetmesi de caizdir; böylece yürüyüşten olur; el-Asma‘î dedi: bu mânada hiç kimse bu beyit gibi söylemedi. Ve yeri ve elbiseyi **رَكَضَ**: ikisini ayağıyla vurdu. Ve **الرَّكْضُ**: insanın iki ayağıyla birlikte yürümesidir. Ve kadın yürüdüğünde eteklerini iki ayağıyla **تَرْكُضُ**; Nâbiga dedi:

Ve **الرَّاكِضاتِ** (olan) ince kumaşın eteklerini; onu
öğle sıcağının serinliği, çıplak yerdeki ceylanlar gibi inceltti.

Cevherî: **الرَّكْضُ** adamı hareket ettirmektir; ondan Yüce Allah’ın sözü: **ارْكُضْ برجلك هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وشَراب**. Ve ben atı ayağımla **رَكَضْتُ**: onu koşmaya teşvik ettiğimde; sonra bu çoğaldı da “at **رَكَضَ**” denildi; koştuğunda; aslî (olan) bu değildir; doğrusu, faili adlandırılmamış üzere, at **رُكِضَ**’dir; o hâlde o **مركوضٌ**’dur. Ve falanla **راكَضْتَ**: ikinizden her biri atını koşturduğunda. Ve ona doğru atlarını **تَراكَضُوا**. Sîbeveyh nakletti: “Ona **رَكْضاً** geldim”; masdarı fiilsiz olarak getirdiler; her şeyde değildir; denildi ki: bunun gibi (şey)den ancak işitilen nakledilir.

Ve **قَوْسٌ رَكُوضٌ** ve **مُرْكِضةٌ**: yani okun hızlısı; ve “oka şiddetli itiş ve sevk edici” denildi; Ebû Hanîfe’den: onu **تَحْفِزُه** **حَفْزاً**; Ka‘b b. Züheyr dedi:

Sert (olan)dan zehirle boğulmuşlar,
ve **رَكُوضاً** (olarak) sürûrdan, tertemiz.

Ve suyun **مُرْتَكضُ**’u: toplandığı yer. Ve İbn Abbâs’ın, müstahâzanın kanı hakkında hadîsinde: “O ancak inatçı bir damar yahut şeytandan bir **رَكْضةٌ**’dır”; dedi ki: **الرَّكْضةُ** itiş ve harekettir; ve Züheyr, bir turaç üzerine dalan bir doğanı vasfederek dedi:

**يَرْكُضْنَ** **عند الزُّنابى**; o, çabalayıcı iken,
bazen onu kapacak gibi olur ve helâk olur.

(* Bu beyit Züheyr divanında şu surette rivayet edilmiştir:
**عندَ الذُّنابى، لها صوتٌ وأزمَلةٌ، * يكادُ يخطفها طوراً وتهتلِكُ**.)

Dedi ki: onun **رَكْضُ**’u onun uçuşudur; ve bir başkası dedi:

Hızlıca döndü gitti; ve bu ak saç onu arıyor;
eğer onu **رَكْضُ** **اليَعاقِيبِ** yakalayacak olsaydı,

onun uçuşunda iki kanadıyla çırpmasını, çalkalanmasından dolayı, **رَكْضاً** kıldı. İbnü’l-Esîr dedi:

(* Onun “İbn dedi ilh.” sözü, yukarıda geçen İbn Abbâs hadîsinin tefsiridir; belki müellifin müsveddesinde, nakledenin ondan karıştırdığı bir تخريج vardı da öne aldı ve sona bıraktı.): **الرَّكْضِ**’ün aslı ayakla vurmak ve onunla isabet ettirmektir; tıpkı binitin **تُرْكَضُ** edilmesi ve ayakla ona isabet ettirilmesi gibi; ona zarar vermeyi ve eziyeti murad etti; mânâ: şeytan, onun din işi, temizliği ve namazı hususunda ona karıştırmaya bir yol bulmuştur; ta ki ona âdetini unutturdu; ve takdirde sanki o, **رَكَضاته**’sından bir aletle **يَرْكُض** ediyor gibi oldu. Ve İbn Abdülazîz hadîsinde dedi ki: “Biz Velîd’i defnettiğimizde, onun lahdi içinde **رَكَضَ**”; yani ayağıyla yere vurdu.

Ve **التَّرْكَضَى** ve **التِّرْكِضاءُ**: o yürüyüşün şekli üzere yürüyüşten bir türdür; ve “**التَّرْكَضَى** yürüyüşü, içinde **تَرَقُّلٌ** ve **تَبَخْتُر** olan bir yürüyüştür” denildi; tâ’yı ve kâf’ı فتح edersen kısaltırsın; ikisini kesr edersen uzatırsın.

Ve şey **ارتَكَضَ**: çalkalandı; ondan bazı hatiplerin sözü: “Onun **مِرَّتُه**’si bozuldu ve onun **جِرَّتُه**’si **ارتَكَضَتْ**.” Ve falan işinde **ارتكَضَ**: çalkalandı; ve bazen “kuş, uçuşta iki kanadını hareket ettirdiğinde **رَكَضَ**” derler; Ru’be dedi:

Beni, bir dert misafiri uykusuz bıraktı, uykusuz bıraktı;
ve sabahleyin ötüşen kargaların **رَكْضُ**’u.

Ve kısrak **أَركَضَتِ**: karnındaki yavrusu hareket etti ve büyüdü; İbn Berrî, Evs b. Galfâ el-Huceymî’den inşad etti:

Ve **مُرْكِضةٌ**; babası saf soyludur,
ona kız çocuk ve erkek çocuk horlanır.

Ve falan **المِحْجَنَ**’i **لا يَرْكُضُ**; İbnü’l-A‘râbî’den; yani hiçbir şeyden incinmez ve kendinden savmaz.

Ve **المِرْكَضُ**: ateşin sabanı ve onun tutuşturucusudur; Âmir b. el-Aclân el-Hüzelî dedi:

Yakıcı bir sıcağın hararetinden yandı,
tıpkı kor’un **بالمِرْكَضِ** ile düzlenmesi gibi.

Ve **رَكّاضٌ**: bir isimdir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ك ض * * الرَّكْضُ * تحريك الرجل ومنه قوله تعالى ﴿اركض برجلك﴾ وبابه نصر و * رَكَضَ * الفرس رجله استحثه ليعدو ثم كثر حتى قيل ركض الفرس إذا عدا وليس بالأصل والصواب ركض الفرس على ما لم يسم فاعله فهو * مَرْكُوضٌ * وفي حديث الاستحاضة ﴿هي * رَكْضَةٌ * من الشيطان﴾ يريد الدفعة و * رَكَضَهُ * البعير إذا ضربه برجله ولا يقال رمحه

##### Türkçe

* ر ك ض * * **الرَّكْضُ** * ayağın hareket ettirilmesidir; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**اركض برجلك**﴾; ve babı **نصر**’dır. Ve * **رَكَضَ** * at, ayağını: onu koşmaya sevk etmek için onu dürttü; sonra çoğaldı, nihayet “at koştuğu zaman **ركض**” denildi; hâlbuki bu aslî değildir. Doğru olan: at için, faili adlandırılmayan üzere **ركض**’dur; o hâlde o * **مَرْكُوضٌ** *dur. Ve istihâza hadîsinde: ﴿o, şeytandan bir * **رَكْضَةٌ** *dir﴾; itme/itilişi ister. Ve deve, onu ayağıyla vurduğu zaman **رَكَضَهُ**; “onu mızrakladı” denilmez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الركض: تحريك الرجل  ، كما في الصحاح. قال:  ومنه  قوله تعالى:  اركض برجلك هذا مغتسل بارد وشراب  قال الصاغاني: أي اضرب بها الأرض ودسها بها. وقال ابن الأثير: أصل الركض الضرب بالرجل والإصابة بها، كما تركض الدابة وتصاب بالرجل. وأنشد الصاغاني لذي الرمة يصف الجندب:
  معروريا رمض الرضراض يركضهوالشمس حيرى لها بالجو تدويم وفي الأساس: يقال: ركض الجندب الرمشاء بكراعيه. وهو مجاز. ومنه أيضا حديث عمر بن عبد العزيز  إنا لما دفنا الوليد ركض في اللحد  أي ضرب برجله الأرض. وهو مجاز. الركض:  الدفع  ، ومنه سمي دم الاستحاضة ركضة الشيطان، كما سيأتي. الركض:  استحثاث الفرس للعدو  برجله واستجلابه إياه، وقد ركض الدابة يركضها ركضا: ضرب جنبيها برجله، قال الجوهري: ثم كثر حتى قيل: ركض الفرس، إذا عدا، وليس بالأصل، والصواب ركض، بالضم، كما سيأتي. من المجاز: الركض:  تحرك الجناح  ، وهو يركض بجناحيه: يحركهما ويردهما على جسده، كما في الأساس. وفي الصحاح: وربما قالوا ركض الطائر، إذا حرك جناحيه في الطيران، وأنشد قول الراجز:
  أرقني طارق هم أرقا
  وركض غربان غدون نعقا وأنشد الصاغاني لسلامة بن جندل:
  ولى حثيثا وهذا الشيب يتبعـه                      لو كان يدركه ركض اليعاقيب

  وفي اللسان: يجوز أن يعنى باليعاقيب ذكور القبج، فيكون الركض من الطيران، ويجوز أن يعنى بها جياد الخيل فيكون من المشي. قال الأصمعي: لم يقل أحد في هذا المعنى مثل هذا البيت، ويقال: ركض الطائر ركضا: أسرع في طيرانه. الركض:  الهرب  ، وقد ركض الرجل إذا فر وعدا، قاله ابن شميل.  ومنه  قوله تعالى:  إذا هم منها يركضون لا تركضوا وراجعوا  قال الزجاج: أي يهربون من العذاب. وقال الفراء: أي ينهزمون ويفرون. الركض:  العدو  والإحضار، وقد ركضت الفرس الأرض بقوائمها، إذا عدت، وأحضرت. وقيل: ركضت الخيل: ضربت الأرض بحوافرها. وهو مجاز.  والركضة: الدفعة والحركة  ، ومنه حديث ابن عباس، رضي الله عنهما، في دم المستحاضة  إنما هو عرق عاند، أو ركضة من الشيطان  . قال ابن الأثير: أصل الركض الضرب بالرجل. أراد الإضرار بها والأذى. والمعنى أن الشيطان قد وجد بذلك طريقا إلى التلبيس عليها في أمر دينها وطهرها وصلاتها، حتى أنساها ذلك عادتها، وصار في التقدير كأنه يركض بآلة من ركضاته. قال شمر: يقال:  هو لا يركض المحجن، أي لا يدفع عن نفسه  ، نقله الصاغاني، وفسره ابن الأعرابي فقال: أي لا يمتعض من شيء، ولا يدفع عن نفسه، نقله صاحب اللسان.  وركض الفرس، كعني فركض هو: عدا، فهو راكض وركوض  يقال: فلان يركض دابته وهو ضربه مركليها برجليه، فلما كثر هذا على ألسنتهم استعملوه في الدواب فقالوا: هي تركض، كأن الركض منها. وفي الصحاح والعباب: ركضت الفرس برجلي: إذا استحثثته ليعدو، ثم كثر حتى قيل ركض الفرس، إذا عدا، وأنشد ابن دريد:
  قد سبق الجياد وهو رابض
  فكيف لا يسبق وهو راكض وليس بالأصل. والصواب ركض الفرس. على ما لم يسم فاعله، فهو مركوض. قلت: ومثله نقل عن الأصمعي، فإنه قال: ركضت الدابة، بغير ألف، ولا يقال ركض هو، إنما هو تحريكك إياه سار أو لم يسر. وكأن المصنف نظر إلى قول ابن دريد السابق فيما أنشدوه، وإلى قول سيبويه: جاءت الخيل ركضا، وإلى قول شمر، فإنه قال: قد وجدنا في كلامهم: ركضت الدابة في سيرها، وركض الطائر في طيرانه، قال الشاعر:
  جوانح يخلجن خلج الـظـبـا                      ء يركضن ميلا وينزعن ميلا وقال رؤبة:
  والنسر قد يركض وهو هافي وقد يجاب عن قول شمر هذا بأن ذلك إنما هو بضرب من المجاز. وقول الجوهري: وليس بالأصل يدل على ذلك. ويجاب عن قول سيبويه أيضا أنه جيء بالمصدر على غير فعله وليس في كل شيء قيل مثل هذا، إنما يحكى منه ما سمع. فتأمل. من المجاز: قعد على  مراكض الحوض  ، وهي  جوانبه  التي يضربها الماء. من المجاز: المركض،  كمنبر: مسعر النار  ، وقيل: هو الإسطام. قال عامر بن العجلان الهذلي:
  ترمض من حـر نـفـاحة                      كما سطح الجمر بالمركض من المجاز: المركضة،  بهاء: جانب القوس  ، كما في الصحاح. والذي قال ابن بري: هما مركضا القوس. وجمع بينهما الزمخشري فقال: قوس طوع المركضين والمركضتين، وهما السيتان، والجمع المراكض، وأنشد ابن بري لأبي الهيثم التغلبي:

  لنا مسائح زور في مراكضها                      لين وليس بها وهي ولا رقق يروى قول الشاعر:
  ومركضة صريحي أبوها                      يهان لها الغلامة والغلام بكسر الميم، وهو نعت  الفرس  أنها ركاضة  تركض الأرض بقوائمها  إذا عدت وأحضرت، وهو مجاز. قلت: والبيت لأوس بن غلفاء التميمي، كما قاله ابن بري. قال الصاغاني: ويروى: ومركضة، كمحسنة. من المجاز:  أركضت المرأة: عظم ولدها في بطنها  وتحرك، هكذا في سائر الأصول. ونص الصحاح: أركضت الفرس، وكذلك نص العباب. وفي اللسان: أركضت الفرس: تحرك ولدها في بطنها وعظم. زاد الصاغاني: ومنه فرس مركضة قلت: وبه روي قول أوس بن غلفاء السابق. قلت: وكذلك نص أبو عبيد: أركضت الفرس فهي مركضة ومركض، إذا اضطرب جنينها في بطنها، وأنشد قول أوس السابق، فقول المصنف: المرأة، وهم. من المجاز:  ارتكض  فلان في أمره:  اضطرب  . ومنه قول بعض الخطباء: انتفضت مرته، وارتكضت جرته. وكذا ارتكض الولد في البطن: اضطرب. وارتكض الماء في البئر: اضطرب. وكل ذلك مجاز. ومنه أيضا: ارتكض فلان في أمره: تقلب فيه وحاوله. وهو في معنى الاضطراب. منه أيضا  مرتكض الماء: موضع مجمه  ، كما في الصحاح والأساس.  وراكضه: أعدى كل منهما فرسه. كما في الصحاح، والعباب، والأساس.  وتركضاء وتركضاء  ، بالفتح والكسر ممدودان، هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب: التركضى والتركضاء، إذا فتحت التاء والكاف قصرت، وإذا كسرتهما مددت، هكذا  مثل بهما النحاة  في كتبهم  ولم يفسرا، وعندي أنهما الركض  . قال شيخنا: هو من القصور العجيب، فقد فسرهما أبو حيان في شرح التسهيل فقال: قالوا: يمشي التركضاء، اسم لمشية فيها تبختر، وصرح بأن التاء زائدة، وقوله:  عندي  ، غير عند، انتهى. قلت: وفي اللسان: هو ضرب من المشي على شكل تلك المشية. وقيل: مشية التركضى: مشية فيها ترقل وتبختر. ومما يستدرك عليه: المركضان: موضع عقبي الفارس من معدي الدابة. وفرس مركضة ومركض: اضطرب جنينها في بطنها، عن أبي عبيد. وفرس ركاضة: محضرة. ويقال: ركضه البعير برجله، إذا ضربه، ولا يقال رمحه، كما نقله الجوهري عن ابن السكيت، وكذلك نقله الأزهري وابن سيده. وركض الأرض والثوب: ضربهما برجله. والركض: مشي الإنسان برجليه معا. والمرأة تركض ذيولها وخلخالها برجليها إذا مشت، وهو مجاز، قال النابغة:
  والراكضات ذيول الريط فنقها                      برد الهواجر كالغزلان بالجرد وخرجوا يتراكضون. وتراكضوا إليهم خيلهم حتى أدركوهم. وارتكضوا في الحلبة. وأتيته ركضا. حكاه سيبويه، وهو مجاز. وعن أبي الدقيش: تزوجت جارية فلم يك عندي شيء، فركضت برجليها في صدري وقالت: يا شيخ، ما أرجو بك? وهو مجاز. وركضت النجوم في السماء: سارت، وهو مجاز، ومن ذلك بت أرعى النجوم وهي رواكض. وركضت القوس السهم: حفزته، ومنه قوس ركوض ومركضة، أي سريعة السهم، وقيل: شديدة الدفع والحفز للسهم، عن أبي حنيفة، تحفزه حفزا. قال كعب بن زهير:
  شرقات بالسم من صـلـبـي                      وركوضا من السراء طحورا

  وركضت القوس: رميت بها، وهو مجاز. وتركته يركض برجله للموت ويرتكض للموت. وارتكضت الناقة: اضطرب ولدها، فهي مرتكضة، وهو مجاز، كما في الأساس. وكشداد: ركاض بن أباق الدبيري: راجز مشهور. وقد سموا مركضا، كمحدث. وركضة جبرئيل علي السلام من أسماء زمزم، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**الركض**: erkeği (ayağı) hareket ettirmek; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi: Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: **اركض برجلك هذا مغتسل بارد وشراب**. **الصاغاني** dedi: yani onunla yere vur ve onunla onu (ayağını) bastır. **ابن الأثير** dedi: **الركض**’un aslı ayakla vurmak ve onunla isabet etmektir; nitekim binek hayvanı tekmelenir ve ayakla isabet edilir. **الصاغاني**, **ذي الرمة**’den çekirgeyi vasfederken şu beyti okudu:
  معروريا رمض الرضراض يركضهوالشمس حيرى لها بالجو تدويم

Ve **الأساس**’ta: denir ki: **ركض الجندب الرمشاء بكراعيه**. Ve o mecazdır. Ve ondan da **عمر بن عبد العزيز** hadisi: **إنا لما دفنا الوليد ركض في اللحد**; yani ayağıyla yere vurdu. Ve o mecazdır.

**الركض**: itme; ve ondan, istihâza kanına **ركضة الشيطان** adı verildi; geleceği üzere.

**الركض**: atı koşuya ayakla teşvik etmek ve onu buna sevk etmek; ve **ركض الدابة يركضها ركضا**: iki yanını ayağıyla vurdu. **الجوهري** dedi: sonra çoğaldı da “**ركض الفرس**” denildi, koştuğu zaman; ve bu asıl değildir; doğrusu **ركض** (ötre ile)dir; geleceği üzere.

Mecazdan: **الركض**: kanadın hareketi; ve **هو يركض بجناحيه**: ikisini hareket ettirir ve ikisini bedenine geri döndürür; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الصحاح**’ta: bazen “**ركض الطائر**” derler, uçuşta iki kanadını hareket ettirdiği zaman. Ve **الراجز**’in sözünü okudu:
  أرقني طارق هم أرقا
  وركض غربان غدون نعقا

Ve **الصاغاني**, **سلامة بن جندل**’den şu beyti okudu:
  ولى حثيثا وهذا الشيب يتبعـه                      لو كان يدركه ركض اليعاقيب

Ve **اللسان**’da: **اليعاقيب** ile **القبج**’in erkekleri kastedilmesi caizdir; böylece **الركض** uçuş(la ilgili) olur. Ve onunla atların seçkinleri kastedilmesi de caizdir; böylece yürüyüşten olur. **الأصمعي** dedi: bu mânada bu beyit gibi kimse söylemedi. Ve denir ki: **ركض الطائر ركضا**: uçuşunda hızlandı.

**الركض**: kaçış; ve adam kaçıp koştuğu zaman **ركض الرجل**; bunu **ابن شميل** söyledi. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: **إذا هم منها يركضون لا تركضوا وراجعوا**. **الزجاج** dedi: yani azaptan kaçarlar. **الفراء** dedi: yani bozguna uğrarlar ve kaçarlar.

**الركض**: koşu ve süratli yürüyüş; ve at, koştuğu ve süratli yürüdüğü zaman **ركضت الفرس الأرض بقوائمها**. Ve denildi: **ركضت الخيل**: toynaklarıyla yere vurdu. Ve o mecazdır.

Ve **الركضة**: itiş ve hareket; ve ondan **ابن عباس**’ın, Allah ikisinden de razı olsun, istihâza kanı hakkındaki hadisi: **إنما هو عرق عاند، أو ركضة من الشيطان**. **ابن الأثير** dedi: **الركض**’un aslı ayakla vurmaktır. Onunla ona zarar vermeyi ve eziyeti murad etti. Mâna: şeytan bununla onun din işi, temizliği ve namazı hususunda ona karıştırma yolunu bulmuştur; ta ki ona âdetini unutturdu; ve takdirde sanki kendi tekmelerinden bir aletle tekmeliyor gibi oldu.

**شمر** dedi: denir ki: **هو لا يركض المحجن**; yani kendinden savmaz; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **ابن الأعرابي** onu tefsir etti de dedi: yani hiçbir şeyden rahatsız olmaz ve kendinden savmaz; bunu **صاحب اللسان** nakletti.

Ve **ركض الفرس** ( **عني** gibi), böylece o **ركض** etti: koştu; o halde o **راكض** ve **ركوض**tur. Denir ki: falan kimse binitini **يركض** eder; ve o, iki arka ayağını kendi ayaklarıyla vurmasıdır. Bu onların dillerinde çoğalınca onu binitlerde kullandılar da “o **تركض** eder” dediler; sanki **الركض** ondanmış gibi.

Ve **الصحاح** ve **العباب**’da: **ركضت الفرس برجلي**: onu koşsun diye teşvik ettiğim zaman; sonra çoğaldı da “**ركض الفرس**” denildi, koştuğu zaman. Ve **ابن دريد** şu beyti okudu:
  قد سبق الجياد وهو رابض
  فكيف لا يسبق وهو راكض

Ve bu asıl değildir. Doğrusu: **ركض الفرس**; faili zikredilmeyene göre; o halde o **مركوض**tur. Dedim: bunun benzeri **الأصمعي**’den nakledildi; çünkü o dedi: **ركضت الدابة** (elif olmaksızın); ve “**ركض هو**” denmez; ancak senin onu hareket ettirmendir, yürüdü yahut yürümedi. Sanki musannif, **ابن دريد**’in okudukları önceki sözüne ve **سيبويه**’in “**جاءت الخيل ركضا**” sözüne ve **شمر**’in sözüne baktı; çünkü o dedi: onların sözlerinde bulduk: **ركضت الدابة في سيرها** ve **ركض الطائر في طيرانه**. Şair dedi:
  جوانح يخلجن خلج الـظـبـا                      ء يركضن ميلا وينزعن ميلا

Ve **رؤبة** dedi:
  والنسر قد يركض وهو هافي

**شمر**’in bu sözüne şu şekilde cevap verilebilir: bu ancak mecazdan bir tür iledir. Ve **الجوهري**’nin “ve bu asıl değildir” sözü buna delâlet eder. **سيبويه**’in sözüne de şu şekilde cevap verilir: masdar, fiilinin dışında getirildi; ve her şeyde bunun gibi denmiş değildir; ancak ondan işitilen hikâye edilir. Düşün.

Mecazdan: **مراكض الحوض** üzerine oturdu; ve onlar, suyun vurduğu onun yanlarıdır.

Mecazdan: **المركض** ( **منبر** gibi): ateşin tutuşturucusu; ve denildi: o **الإسطام**’dır. **عامر بن العجلان الهذلي** dedi:
  ترمض من حـر نـفـاحة                      كما سطح الجمر بالمركض

Mecazdan: **المركضة** ( **بهاء** ile): yayın yanı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **ابن بري**’nin dediği: onlar yayın iki **مركض**’ıdır. **الزمخشري** ikisini birleştirdi de dedi: **قوس طوع المركضين والمركضتين**; ve onlar iki **السيتان**’dır; cem‘i **المراكض**tır. Ve **ابن بري**, **أبي الهيثم التغلبي**’den şu beyti okudu:

  لنا مسائح زور في مراكضها                      لين وليس بها وهي ولا رقق

Şairin sözü şöyle rivayet edilir:
  ومركضة صريحي أبوها                      يهان لها الغلامة والغلام

Mîm’in kesriyle; ve o, **الفرس**’in sıfatıdır: onun **ركاضة** oluşu; koştuğu ve süratli yürüdüğü zaman ayaklarıyla yere **تركض** etmesidir. Ve o mecazdır. Dedim: beyit **أوس بن غلفاء التميمي**’nindir; **ابن بري**’nin dediği gibi. **الصاغاني** dedi: “**ومركضة**” diye de rivayet edilir; **محسنة** gibi.

Mecazdan: **أركضت المرأة**: karnındaki çocuğu büyüdü ve hareket etti; diğer bütün asıllarda böyledir. **الصحاح**’ın nassı: **أركضت الفرس**; ve **العباب**’ın nassı da böyledir. Ve **اللسان**’da: **أركضت الفرس**: karnındaki yavrusu hareket etti ve büyüdü. **الصاغاني** ekledi: ve ondan **فرس مركضة**. Dedim: bununla **أوس بن غلفاء**’nın önceki sözü rivayet edildi. Dedim: **أبو عبيد**’in nassı da böyledir: **أركضت الفرس فهي مركضة ومركض**; karnındaki cenini çalkalandığı zaman. Ve **أوس**’un önceki sözünü okudu. O halde musannifin “**المرأة**” sözü vehimdir.

Mecazdan: **ارتكض** falan kimse işinde: çalkalandı. Ve ondan bazı hatiplerin sözü: **انتفضت مرته، وارتكضت جرته**. Ve yine **ارتكض الولد في البطن**: çalkalandı. Ve **ارتكض الماء في البئر**: çalkalandı. Bunların hepsi mecazdır. Ve ondan da: **ارتكض فلان في أمره**: onda dönüp durdu ve onu denedi. Ve o, çalkalanma mânasındadır.

Ondan da: **مرتكض الماء**: suyun toplandığı yer; **الصحاح** ve **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **راكضه**: her biri ötekinin atını koşturdu; **الصحاح** ve **العباب** ve **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **تركضاء وتركضاء**: fetha ve kesra ile, ikisi de uzatılmış; nüshalarda böyle; ve o yanlıştır. Doğrusu: **التركضى والتركضاء**; **التاء** ve **الكاف**’ı fetha yaptığında kısaltırsın; ikisini kesra yaptığında uzatırsın; nahivciler kitaplarında bunlarla misal verdiler ve tefsir etmediler; ve benim yanımda ikisi **الركض**’dur. Şeyhimiz dedi: bu acayip bir kısalık(tır); nitekim **أبو حيان**, **شرح التسهيل**’de ikisini tefsir etti de dedi: “**يمشي التركضاء**” dediler; içinde salınma bulunan bir yürüyüşe isimdir; ve **التاء**’ın زائد olduğunu açıkça söyledi. Ve onun “**عندي**” sözü, “**عند**” değildir; bitti. Dedim: **اللسان**’da: o, o yürüyüş şekli üzere yürüyüşün bir türüdür. Ve denildi: **مشية التركضى**: içinde **ترقل** ve salınma bulunan bir yürüyüş.

Ve ona ilâve olarak: **المركضان**: süvarinin topuklarının, binitin iki yanından (sürüşte) bulunduğu yer. Ve **فرس مركضة ومركض**: karnındaki cenini çalkalandı; **أبي عبيد**’den. Ve **فرس ركاضة**: süratli yürüyen. Ve denir ki: **ركضه البعير برجله**: onu ayağıyla vurdu; ve “**رمحه**” denmez; **الجوهري**’nin **ابن السكيت**’ten naklettiği gibi; ve bunu **الأزهري** ve **ابن سيده** de nakletti. Ve **ركض الأرض والثوب**: ikisini ayağıyla vurdu. Ve **الركض**: insanın iki ayağıyla birlikte yürümesi. Ve kadın yürüdüğünde iki ayağıyla eteklerini ve halhalını **تركض** eder; ve o mecazdır. **النابغة** dedi:
  والراكضات ذيول الريط فنقها                      برد الهواجر كالغزلان بالجرد

Ve çıktılar, **يتراكضون**. Ve atları onlara doğru **تراكضوا** etti, ta ki onları yakaladılar. Ve **ارتكضوا في الحلبة**. Ve ona **ركضا** geldim. Bunu **سيبويه** hikâye etti; ve o mecazdır. Ve **أبي الدقيش**’ten: bir cariye ile evlendim de yanımda hiçbir şey yoktu; o da iki ayağıyla göğsüme **فركضت** etti ve dedi: “**يا شيخ، ما أرجو بك?**”; ve o mecazdır. Ve **ركضت النجوم في السماء**: yürüdü; ve o mecazdır; ve bundan: yıldızları gözeterek geceyi geçirdim, ve onlar **رواكض** iken. Ve **ركضت القوس السهم**: onu itti. Ve ondan: **قوس ركوض ومركضة**; yani oku hızlı (atan). Ve denildi: oka itişi ve dürtmesi şiddetli; **أبي حنيفة**’den; onu **حفزا** ile dürter. **كعب بن زهير** dedi:
  شرقات بالسم من صـلـبـي                      وركوضا من السراء طحورا

Ve **ركضت القوس**: onunla attım; bu mecazdır. Ve onu, ölüm için ayağıyla **يركض** eder ve ölüm için **يرتكض** eder hâlde bıraktım. Ve **ارتكضت الناقة**: yavrusu çalkalandı; o hâlde o, **مرتكضة**dir; bu da mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **كشداد**: **ركاض بن أباق الدبيري**: meşhur bir recez şairidir. Ve **مركضا** diye adlandırdılar; **كمحدث** gibi. Ve **ركضة جبرئيل علي السلام** Zemzem’in adlarındandır; onu **الصاغاني** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَكَضَ
1 رَكَضَ ذ , aor. رَكُضَ , inf. n. رَكْضٌ, He moved, (S, A, K,) or struck with, (Msb,) his leg, or foot: (S, A, Msb, K:) or he struck and hit therewith, like as one strikes and hits therewith a beast. (IAth.) Hence, (S, A, K,) the phrase in the Kur [xxxviii. 41], (S,) اُرْكُضْ بِرِجْلِكَ [Strike thou the ground with thy foot]: (S, A, K:) or strike thou, and tread, the ground with thy foot. (Sgh.) You say also, رَكَضَ الرَّجُلُ (tropical:) The man struck the ground with his foot: and رَكَضَتِ الخَيْلُ (tropical:) The horses struck the ground with their hoofs: and جَآءَتِ الخَيْلُ رَكْضًا (tropical:) [The horses came striking the ground with their hoofs]: and رَكَضَتِ الجُنْدَبُ الرَّمْضَآءَ بِكُرَاعَيْهَا (tropical:) [The locusts termed جندب struck the vehemently-hot ground with their two legs]: and تَرَكْتُهُ يَرْكُضُ بِرِجْلِهِ لِلْمَوْتِ (tropical:) [I left him striking the ground with his foot previously to death: see also 8]. (A.) [The above-mentioned phrases marked as tropical are so marked on the authority of the A: but the reason of their being so I do not see.] ― -b2- They also said, sometimes, رَكَضَ الطَّائِرُ, meaning (assumed tropical:) The bird moved his wings in flying: (S:) the inf. n., رَكْضٌ, signifying (tropical:) the act of moving the wing: (K, TA:) and الطَّائرُ يَرْكُضُ بِجَنَاحَيْهِ (tropical:) The bird moves his wings, and puts them back against his body: (A, TA:) or the former of these two phrases means (assumed tropical:) the bird was quick, or swift, in his flying. (TA.) ― -b3- رَكْضٌ also signifies The act of impelling; syn. دَفْعٌ: and the urging a horse to run, (A, K, TA,) [by striking] with his foot or leg: (TA:) the striking a beast with one's feet or legs, to urge him: (Mgh:) or putting him in motion, whether he go on or not. (As.) You say, رَكَضْتُ الفَرَسَ بِرِجْلِى I urged the horse to run, with my foot or leg. (S, O, Msb. *) And رَكَضَ الدَّابَّةَ, aor. رَكُضَ , inf. n. رَكْضٌ, He struck the sides of the beast with his foot or leg. (TA.) And رَكَضَ الدَّابَّةَ بِرِجْلٍ, and بِرِجْلَيْنِ, He struck the beast to urge it with a foot or leg, and with two feet or legs. (A.) ― -b4- And from frequency of usage of the phrase رَكَضْتُ الفَرَسَ, originated the saying رَكَضَ الفَرَسُ, (AZ, * S, Mgh, Msb,) meaning (tropical:) The horse ran: (S, Mgh: *) which some disallow; but without reason, since it has been transmitted by a good authority: (Msb:) it is disallowed by As: (TA:) [and J says,] the correct phrase is رُكِضَ الفَرَسُ: (S:) or you say, رُكِضَ الفَرَسُ فَرَكَضَ هُوَ, meaning [The horse was urged to run,] (assumed tropical:) and he ran: (K:) and رَكْضٌ signifies (assumed tropical:) the act of running: (K, in another place in this art.:) and (assumed tropical:) the act of fleeing: whence, [in the Kur xxi. 12], اـِذَا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُونَ (K) (assumed tropical:) lo, they fled from it, from punishment: (Zj:) or (assumed tropical:) were routed, and fled from it: (Fr:) or they ran from it: (Mgh:) [for] رَكَضَ الرَّجُلُ signifies (assumed tropical:) The man fled, and (assumed tropical:) ran. (ISh.) [Hence,] رَكَضَتِ النُّجُومُ فِى السَّمَآءِ (tropical:) The stars moved along in the sky. (A, TA.) [And hence,] رَكْضٌ also signifies (assumed tropical:) A man's going along by both his legs together. (TA.) ― -b5- You also say, رَكَضَهُ البَعِيرُ (S, A, Msb) (tropical:) The camel struck him with his kind leg: (S, Msb:) like as you say, رَمَحَهُ الفَرَسُ: (A, Msb: *) but you should not say, [when a camel is the agent,] رَمَحَهُ. (Yaakoob, S.) And رَكَضَ الأَرْضَ, and الثَّوْبَ, (assumed tropical:) He struck the ground, and the garment, or piece of cloth, with his foot or leg. (TA.) And المَرْأَةُ تَرْكُضُ ذُيُولَهَا وَخَلْخَالَهَا بِرِجْلَيْهَا اـِذَا مَشَتْ (tropical:) [The woman kicks her skirts and her anklets with her feet when she walks]. (A, TA.) ― -b6- And رَكَضَتِ القَوْسُ السَّهْمَ (tropical:) The bow propelled the arrow. (A, TA.) ― -b7- And رَكَضْتُ القَوْسَ (tropical:) I shot with the bow. (A, TA.) ― -b8- And هُوَ لَا يَرْكُضُ المِحْجَنَ (assumed tropical:) He does not defend himself: (K:) or (assumed tropical:) he is not angry and vexed at a thing, nor does he defend himself. (IAar, L.) ― -b9- And رَكَضَ النَّارَ بَالمِرْكَضِ (tropical:) [He stirred the fire with the مَركَض]. (A.)

راكضهُ
3 راكضهُ ذ , (S, K,) or راكضهُ الخَيْلَ, (A,) He contended with him in a race, each making his horse to run. (S, K.)

اركضت
4 اركضت ذ , said of a woman, (K,) or of a mare, (A 'Obeyd, S, O, L,) (tropical:) Her fœtus became large in her belly, and moved about: (S, O, L, K:) or her fœtus moved about in her belly: (A 'Obeyd;) and so ↓ ارتكضت, said of a she-camel. (A, TA.)

خَرَجُوا يَتَرَاكَضُونَ
6 خَرَجُوا يَتَرَاكَضُونَ ذ [They went forth contending together in urging their horses]. (A.) And تراكضوا اـِلَيْهِمْ خَيْلَهُمْ [They contended together in urging towards them their horses] (S, A) حَتَّى أَدْرَكُوهُمْ [until they overtook them, or came up to them]. (A.) And فِى الحَلْبَةِ ↓ ارتكضوا [app. signifies They urged their horses in the raceground]. (A, TA.)

8 اـِرْتَكَضَ see 6. ― -b2- تَرَكْتُهُ يَرْتَكِضُ لِلْمَوْتِ (tropical:) [I left him struggling with, or convulsed in, his legs, previously to death: see also 1, near the beginning]. (A, TA.) ― -b3- ارتكض also signifies (tropical:) It was, or became, in a state of commotion or agitation: (S, A, K:) said of a fœtus in the belly (S, A) of a mare: (S:) and of water in a well. (A, TA.) ― -b4- ارتكض فُلَانٌ فِى أَمْرِهِ (tropical:) Such a one was, or became, agitated, or disturbed, or disquieted, in his affair: (S, TA:) and, which implies the same, (TA,) he exercised art, or cunning, (تَقَلَّبَ,) in his affair, and strove thereby to accomplish or effect it. (A, TA.) ― -b5- Hence اِرْتِكَاضٌ signifying (assumed tropical:) The travel-ling through, or traversing, countries, or regions. (Har p. 660.) ― -b6- See also 4.

رَكْضَةً
رَكْضَةً ذ An impulse: a motion: (K:) [pl. رَكَضَاتٌ: see an ex. voce رَفَضَاتٌ.] Hence, (TA,) it is said in a trad. of I'Ab, that the blood which continues to flow after menstruation is رَكْضَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ, (S, * TA,) i. e. An impulse from the devil; (S;) whereby he finds a way of putting the woman in doubt respecting the affairs of her religion, and her state of pureness, and her prayer. (TA.) ― -b2- [Hence also,] one of the names of [the well of] Zemzem is رَكْضَةُ جِبْرِيلَ [The impulse of Gabriel; because it is fabled to have gushed forth on the ground's being struck by Gabriel's wings]. (TA.)

رَكُوضٌ
رَكُوضٌ ذ , applied to a bow (قَوْس), (tropical:) That sends the arrow swiftly: (S, TA:) or that impels it vehemently: and ↓ مُرْكِضَةٌ [or perhaps ↓ مِرْكَضَةٌ] signifies the same. (AHn, TA.) ― -b2- See also رَاكِضٌ.

رَكَّاضَةٌ
رَكَّاضَةٌ ذ : see the next paragraph.

رَاكِضٌ
رَاكِضٌ ذ , applied to a horse, (tropical:) Running; as also ↓ رَكُوضٌ: (K:) or the correct epithet is ↓ مَرْكُوضٌ: (S:) and ↓ رَكَّاضَةٌ signifies the same, applied to a mare. (TA.) [Hence,] بِتُّ أَرْعَى النُّجُومَ وَهْىَ رَوَاكِضُ (tropical:) I passed the night observing the stars while they moved along in the sky. (A, TA.)

تَرْكَضَى
تَرْكَضَى ذ and تِرْكِضَآءُ, the former incorrectly written in the K تَرْكَضَآءُ, [or, in some copies, تَرْكُضَآءُ, and the latter in one copy written تَرْكِضَآءُ,] are there said to be used as examples by the grammarians, but not explained; and the author offers his opinion that they are syn. with رَكْضٌ: (TA:) but this is a strange defect: for AHei explains them as signifying A certain gait, in which is a proud and self-conceited air, with an affected inclining of the body from side to side: and he asserts the ت to be augmentative: (MF, TA:) and in the L they are expl. as signifying a particular kind of gait: or meaning as above. (TA.)

مَرْكَضٌ
مَرْكَضٌ ذ The part of the flank of a horse which the rider strikes with his heel or foot, (A, TA, the latter in this art. and also voce يَعْسُوبٌ,) on either side: (TA:) pl. مَرَاكِضُ. (A.) ― -b2- [Hence,] مَرَاكِضُ حَوْضٍ (tropical:) The sides of a watering-trough, (A, K,) against which the water strikes. (A, TA.)

مُرْكِضٌ
مُرْكِضٌ ذ , applied to a mare, (A 'Obeyd,) or a she-camel, (A,) (tropical:) Whose fœtus moves about in her belly; (A 'Obeyd, A;) [or whose fœtus is large, and moves about in her belly; (see 4;)] as also مُرْكِضَةٌ; (A 'Obeyd;) or ↓ مُرْتَكِضَةٌ. (A.) ― -b2- See also رَكُوضٌ.

مِرْكَضٌ
مِرْكَضٌ ذ : see مِرْكَضَةٌ, in two places. ― -b2- Also (tropical:) An instrument for stirring a fire. (A, K.)

مِرْكَضَةٌ
مِرْكَضَةٌ ذ (tropical:) A mare that beats the ground with her legs (K, TA) when she runs. (TA.) ― -b2- See also رَكُوضٌ. ― -b3- Also (tropical:) A certain part of a bow; well known; one of [the two parts called] its مِرْكَضَتَانِ; (S;) or ↓ مِرْكَضَانِ: (IB:) each of the two curved extremities thereof; as also ↓ مِرْكَضٌ: (A:) or the side thereof: (K:) pl. مَرَاكِضُ. (TA.)

مَرْكُوضٌ
مَرْكُوضٌ ذ : see رَاكِضٌ.

مُرْتَكَضُ المَآءِ
مُرْتَكَضُ المَآءِ ذ (tropical:) The place in which water collects. (S, A, K.)

مُرْتَكِضَةٌ
مُرْتَكِضَةٌ ذ : see مُرْكِضٌ.

##### Türkçe

**رَكَضَ**
1 **رَكَضَ** ذ , muzârîsi **رَكُضَ** , mastarı isim **رَكْضٌ**, O, bacağını yahut ayağını hareket ettirdi; yahut onunla vurdu: yahut onunla vurdu ve isabet ettirdi; tıpkı bir kimsenin onunla bir hayvana vurup isabet ettirmesi gibi. Bundan dolayı, Kur’ân’daki [xxxviii. 41] ibare, **اُرْكُضْ بِرِجْلِكَ** [Ayağınla yere vur]: yahut ayağınla yere vur ve çiğne. Sen ayrıca dersin ki, **رَكَضَ الرَّجُلُ** (mecaz:) Adam ayağıyla yere vurdu: ve **رَكَضَتِ الخَيْلُ** (mecaz:) Atlar toynaklarıyla yere vurdular: ve **جَآءَتِ الخَيْلُ رَكْضًا** (mecaz:) [Atlar toynaklarıyla yere vurarak geldiler]: ve **رَكَضَتِ الجُنْدَبُ الرَّمْضَآءَ بِكُرَاعَيْهَا** (mecaz:) [**جُنْدَب** denilen çekirgeler iki bacağıyla şiddetle sıcak yere vurdu]: ve **تَرَكْتُهُ يَرْكُضُ بِرِجْلِهِ لِلْمَوْتِ** (mecaz:) [Onu, ölümden önce, ayağıyla yere vurur hâlde bıraktım: ayrıca 8’e bak]. (A.) [Yukarıda “mecaz” diye işaretlenen ibareler A’nın rivayetine göre böyle işaretlenmiştir; fakat bunun böyle olmasının sebebini görmüyorum.] ― -b2- Onlar bazen **رَكَضَ الطَّائِرُ** da dediler; bununla (farz edilen mecaz:) Kuş uçarken kanatlarını hareket ettirdi, kastedilir: mastar isim **رَكْضٌ**, (mecaz:) kanadı hareket ettirme fiilini ifade eder: ve **الطَّائرُ يَرْكُضُ بِجَنَاحَيْهِ** (mecaz:) Kuş kanatlarını hareket ettirir ve onları bedenine geri koyar: yahut bu iki ibareden birincisi (farz edilen mecaz:) kuşun uçuşunda çabuk yahut süratli olması demektir. ― -b3- **رَكْضٌ** ayrıca itme fiili demektir; eş anlamlısı **دَفْعٌ**: ve bir atı koşmaya sevk etmek; (ayağı yahut bacağıyla [vurarak]): bir hayvana, onu sevk etmek için, ayaklarla yahut bacaklarla vurmak: yahut yürüsün yahut yürümesin onu harekete geçirmek. Sen dersin ki, **رَكَضْتُ الفَرَسَ بِرِجْلِى** Atı ayağımla yahut bacağımla koşmaya sevk ettim. Ve **رَكَضَ الدَّابَّةَ**, muzârîsi **رَكُضَ** , mastarı isim **رَكْضٌ**, O, hayvanın yanlarına ayağıyla yahut bacağıyla vurdu. Ve **رَكَضَ الدَّابَّةَ بِرِجْلٍ**, ve **بِرِجْلَيْنِ**, O, hayvana onu sevk etmek için bir ayak yahut bir bacakla, ve iki ayak yahut iki bacakla vurdu. ― -b4- Ve **رَكَضْتُ الفَرَسَ** ibaresinin çok kullanılışından, **رَكَضَ الفَرَسُ** sözü doğdu; bununla (mecaz:) At koştu, kastedilir: bunu bazıları caiz görmez; fakat sebepsizdir; zira iyi bir otoriteyle nakledilmiştir: bunu As caiz görmez: [ve J der ki,] doğru ibare **رُكِضَ الفَرَسُ**’tur: yahut sen dersin ki, **رُكِضَ الفَرَسُ فَرَكَضَ هُوَ**, bununla [At koşmaya sevk edildi,] (farz edilen mecaz:) ve o koştu, demek istenir: ve **رَكْضٌ** (farz edilen mecaz:) koşma fiilini ifade eder: ve (farz edilen mecaz:) kaçma fiilini; buradan, [Kur’ân xxi. 12’de], **اـِذَا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُونَ** (farz edilen mecaz:) işte onlar ondan, azaptan, kaçtılar: yahut (farz edilen mecaz:) bozguna uğratıldılar ve ondan kaçtılar: yahut ondan koştular: [çünkü] **رَكَضَ الرَّجُلُ** (farz edilen mecaz:) Adam kaçtı, ve (farz edilen mecaz:) koştu, demektir. [Buradan,] **رَكَضَتِ النُّجُومُ فِى السَّمَآءِ** (mecaz:) Yıldızlar gökte ilerledi. [Ve buradan,] **رَكْضٌ** ayrıca (farz edilen mecaz:) bir adamın iki bacağını birlikte kullanarak ilerlemesi demektir. ― -b5- Sen ayrıca dersin ki, **رَكَضَهُ البَعِيرُ** (mecaz:) Deve onu arka bacağıyla vurdu: tıpkı senin **رَمَحَهُ الفَرَسُ** demen gibi: fakat [fail deve olduğunda] **رَمَحَهُ** dememelisin. Ve **رَكَضَ الأَرْضَ**, ve **الثَّوْبَ**, (farz edilen mecaz:) O, yere ve elbiseye yahut kumaş parçasına ayağıyla yahut bacağıyla vurdu. Ve **المَرْأَةُ تَرْكُضُ ذُيُولَهَا وَخَلْخَالَهَا بِرِجْلَيْهَا اـِذَا مَشَتْ** (mecaz:) [Kadın yürüdüğünde eteklerini ve halhallarını ayaklarıyla tekmeler]. ― -b6- Ve **رَكَضَتِ القَوْسُ السَّهْمَ** (mecaz:) Yay oku itti. ― -b7- Ve **رَكَضْتُ القَوْسَ** (mecaz:) Yayla attım. ― -b8- Ve **هُوَ لَا يَرْكُضُ المِحْجَنَ** (farz edilen mecaz:) O kendini savunmaz: yahut (farz edilen mecaz:) bir şeye öfkelenip hiddetlenmez ve kendini savunmaz. ― -b9- Ve **رَكَضَ النَّارَ بَالمِرْكَضِ** (mecaz:) [O, ateşi **المِرْكَض** ile karıştırdı].

**راكضهُ**
3 **راكضهُ** ذ , yahut **راكضهُ الخَيْلَ**, O, onunla yarışta çekişti; her biri atını koşturuyordu.

**اركضت**
4 **اركضت** ذ , bir kadın hakkında söylenir, yahut bir kısrak hakkında, (mecaz:) Karnındaki cenin büyüdü ve hareket etti: yahut karnındaki cenin hareket etti: ve bunun gibi ↓ **ارتكضت**, bir dişi deve hakkında söylenir.

**خَرَجُوا يَتَرَاكَضُونَ**
6 **خَرَجُوا يَتَرَاكَضُونَ** ذ [Onlar, atlarını sürmeye dair birlikte çekişerek dışarı çıktılar]. Ve **تراكضوا اـِلَيْهِمْ خَيْلَهُمْ** [Onlara doğru atlarını sürmede birlikte çekiştiler] **حَتَّى أَدْرَكُوهُمْ** [nihayet onlara yetiştiler]. Ve **فِى الحَلْبَةِ** ↓ **ارتكضوا** [görünüşe göre: yarış yerinde atlarını sürdüler].

8 ↓ **اـِرْتَكَضَ** 6’ya bak. ― -b2- **تَرَكْتُهُ يَرْتَكِضُ لِلْمَوْتِ** (mecaz:) [Onu, ölümden önce, bacaklarıyla çırpınır yahut bacaklarında kasılma hâlinde bıraktım: ayrıca başlangıca yakın 1’e bak]. ― -b3- **ارتكض** ayrıca (mecaz:) Çalkantı yahut hareketlilik hâlinde oldu yahut hâline geldi demektir: kısrağın karnındaki cenin hakkında: ve kuyudaki su hakkında. ― -b4- **ارتكض فُلَانٌ فِى أَمْرِهِ** (mecaz:) Falan kimse işinde çalkalandı yahut huzursuz oldu yahut rahatsız oldu: ve bununla aynı manayı gerektiren olarak, işinde sanat yahut hile icra etti, (**تَقَلَّبَ,**) ve bununla onu gerçekleştirmeye yahut meydana getirmeye çalıştı. ― -b5- Buradan **اِرْتِكَاضٌ** (farz edilen mecaz:) memleketler yahut bölgeler içinde yolculuk etmek yahut katetmek demektir. ― -b6- Ayrıca 4’e bak.

**رَكْضَةً**
**رَكْضَةً** ذ Bir itiş: bir hareket: [çoğulu **رَكَضَاتٌ**: **رَفَضَاتٌ** maddesinde bir örneğe bak.] Bundan dolayı, İ’Ab rivayetinde bir hadiste, hayızdan sonra akmaya devam eden kanın **رَكْضَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ** olduğu söylenir; yani şeytandan bir itiş; bununla o, kadını dininin işleri, temizlik hâli ve namazı hususunda şüpheye düşürmenin bir yolunu bulur. ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] Zemzem [kuyusu]nun adlarından biri **رَكْضَةُ جِبْرِيلَ**’dir [Cebrâil’in itişi; çünkü Cebrâil’in kanatlarıyla yere vurulması üzerine fışkırdığı rivayet edilir].

**رَكُوضٌ**
**رَكُوضٌ** ذ , bir yaya (**قَوْس**) sıfat olarak, (mecaz:) Oku süratle gönderen: yahut onu şiddetle iten: ve ↓ **مُرْكِضَةٌ** [yahut belki ↓ **مِرْكَضَةٌ**] aynı manayı ifade eder. ― -b2- Ayrıca **رَاكِضٌ**’a bak.

**رَكَّاضَةٌ**
**رَكَّاضَةٌ** ذ : sonraki paragrafa bak.

**رَاكِضٌ**
**رَاكِضٌ** ذ , bir ata sıfat olarak, (mecaz:) Koşan; bunun gibi ↓ **رَكُوضٌ**: yahut doğru sıfat ↓ **مَرْكُوضٌ**’dur: ve ↓ **رَكَّاضَةٌ** aynı manayı ifade eder, bir kısrağa uygulanır. [Buradan,] **بِتُّ أَرْعَى النُّجُومَ وَهْىَ رَوَاكِضُ** (mecaz:) Yıldızları gökte ilerler hâlde iken gözetleyerek geceyi geçirdim.

**تَرْكَضَى**
**تَرْكَضَى** ذ ve **تِرْكِضَآءُ**, birincisi K’da yanlış olarak **تَرْكَضَآءُ** yazılmıştır, [yahut bazı nüshalarda **تَرْكُضَآءُ**, ve ikincisi bir nüshada **تَرْكِضَآءُ** yazılmıştır,] orada bunların nahivciler tarafından örnek olarak kullanıldığı, fakat açıklanmadığı söylenir; ve müellif, bunların **رَكْضٌ** ile eş anlamlı olduğu görüşünü ileri sürer: fakat bu garip bir eksikliktir: zira AHei bunları, içinde kibirli ve kendini beğenmiş bir hâl bulunan, bedenin sağa sola yapmacık eğilmesiyle olan belirli bir yürüyüş tarzı diye açıklar: ve **ت**’nin ziyade olduğunu ileri sürer: ve L’de bunlar, yürüyüşün özel bir türü diye açıklanır: yahut yukarıdaki manada.

**مَرْكَضٌ**
**مَرْكَضٌ** ذ Binicinin topuğuyla yahut ayağıyla vurduğu, atın böğrünün bir kısmı, iki yandan: çoğulu **مَرَاكِضُ**. ― -b2- [Bundan dolayı,] **مَرَاكِضُ حَوْضٍ** (mecaz:) Suluk teknesinin yanları; suyun çarptığı yerler.

**مُرْكِضٌ**
**مُرْكِضٌ** ذ , bir kısrağa sıfat olarak, yahut bir dişi deveye, (mecaz:) Karnındaki cenini hareket eden; [yahut karnındaki cenini büyük olup hareket eden; (4’e bak;)] bunun gibi **مُرْكِضَةٌ**; yahut ↓ **مُرْتَكِضَةٌ**. ― -b2- Ayrıca **رَكُوضٌ**’a bak.

**مِرْكَضٌ**
**مِرْكَضٌ** ذ : iki yerde **مِرْكَضَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) Ateşi karıştırma aleti.

**مِرْكَضَةٌ**
**مِرْكَضَةٌ** ذ (mecaz:) Koştuğunda bacaklarıyla yere vuran kısrak. ― -b2- Ayrıca **رَكُوضٌ**’a bak. ― -b3- Ayrıca (mecaz:) Yayın belirli bir parçası; bilinen; onun **مِرْكَضَتَانِ** denilen [iki parçasından] biri; yahut ↓ **مِرْكَضَانِ**: onun iki kıvrık ucundan her biri; bunun gibi ↓ **مِرْكَضٌ**: yahut onun yanı: çoğulu **مَرَاكِضُ**.

**مَرْكُوضٌ**
**مَرْكُوضٌ** ذ : **رَاكِضٌ**’a bak.

**مُرْتَكَضُ المَآءِ**
**مُرْتَكَضُ المَآءِ** ذ (mecaz:) Suyun toplandığı yer.

**مُرْتَكِضَةٌ**
**مُرْتَكِضَةٌ** ذ : **مُرْكِضٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَكَضَ
رَكَضَ U ( n. ac. رَكْض 1 ),
a.  Ran; galloped.

b.  Started; urged, spurred on ( horse ).

c.  [ Bi ], Stamped, kicked, lashed out with ( the foot ).

d.  [ Min ], Fled from.

e.  Stirred, poked ( fire ).

رَاْكَضَ
رَاْكَضَ III ,
a.  Raced.

اِرْتَكَضَ
اِرْتَكَضَ VIII
a.  [ Fī ], Stirred, moved about in; troubled, bestirred himself about.

b.  [ Fī ], Traversed, scoured, explored ( country ).

رَكْض
رَكْض 1 ,
a.  Swift run; rapid course, rate; great pace, speed.

رَكْضَة
رَكْضَة 1t ,
a.  Impulse.

مِرْكَض
مِرْكَض 20 ,  مِرْكَضَة 20t ,
a.  see 45 .

رَكُوْض
رَكُوْض 26 ,
a.  Swift, fleet.

مِرْكَاْض
مِرْكَاْض 45 ,
a.  Fire-rake. fire-shovel.

##### Türkçe

**رَكَضَ**
**رَكَضَ** U (mastar adı: **رَكْض** 1),
a. Koştu; dörtnala gitti.

b. Başlattı; (atı) sürdü, mahmuzladı.

c. [ Bi ], (ayakla) tepti, tekmeledi, çifte attı.

d. [ Min ], -den kaçtı.

e. (ateşi) karıştırdı, dürttü.

**رَاْكَضَ**
**رَاْكَضَ** III,
a. Yarıştı.

**اِرْتَكَضَ**
**اِرْتَكَضَ** VIII
a. [ Fī ], içinde karıştı, hareket etti; rahatsız oldu, kendini hareketlendirdi.

b. [ Fī ], (ülkeyi) katetti, taradı, keşfetti.

**رَكْض**
**رَكْض** 1,
a. Hızlı koşu; süratli gidiş, tempo; büyük adım, hız.

**رَكْضَة**
**رَكْضَة** 1t,
a. İtki.

**مِرْكَض**
**مِرْكَض** 20, **مِرْكَضَة** 20t,
a. 45’e bak.

**رَكُوْض**
**رَكُوْض** 26,
a. Hızlı, çevik.

**مِرْكَاْض**
**مِرْكَاْض** 45,
a. Ateş tırmığı. Ateş küreği.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ركض
رَكَضَ - يَرْكُضُ
رَكَضَ - يَرْكُضُ + الكائن: يمشي مسرعاً: يتحرك مسرعاً منتقلاً من مكان إلى آخر باستخدام رجليه
رَكَضَ - يَرْكُضُ + الكائن + من شيء: يمشي مسرعاً انطلاقاً من شيء (أو فراراً وخوفاً من شيء)
﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة وأنشأنا بعدها قوما آخرين(11) فلما أحسوا بأسنا إذا هم منها يركضون﴾: إذا هم منها(من القرية) يمشون مسرعين فارين خائفين بعد أن قصمها الله
رَكَضَ - يَرْكُضُ + كائن + بـِ شيء: يمشي مسرعاً باستعمال الشيء
﴿اركض برجلك هذا مغتسل بارد وشراب﴾ اركض باستعمال رجلك: امش مسرعاً باستعمال رجلك: وهي علامة من الله على شفائه من النصب والعذاب،  فعادت رجله صالحة للركض والله أعلم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الانتقال ملامساً الأرض بالحمل على الأرجل أو ما شابه، والترتيب بحسب سرعة الانتقال، الأسرع فالأبطأ ", وهي:
رَكَضَ - يَرْكُضُ، هَرَعَ - يَهْرَعُ (هَرِعَ - يَهْرَعُ)، نَسَلَ - يَنْسِلُ، مَشَى - يَمْشِي، هَدَا - يَهْدُو، هَامَ - يَهِيْمُ
ركض - يركضون
 	﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة وأنشأنا بعدها قوما آخرين(11) فلما أحسوا بأسنا إذا هم منها يركضون(12)﴾ الأنبياء ﴿لا تركضوا وارجعوا إلى ما أترفتم فيه ومساكنكم لعلكم تسألون(13)﴾ الأنبياء
 	﴿واذكر عبدنا أيوب إذ نادى ربه أني مسني الشيطان بنصب وعذاب(41) اركض برجلك هذا مغتسل بارد وشراب(42)﴾ ص
مختار الصحاح
● [ركض] ر ك ض: الرَّكْضُ تحريك الرجل ومنه قوله تعالى ﴿اركض برجلك﴾ وبابه نصر و رَكَضَ الفرس رجله استحثه ليعدو ثم كثر حتى قيل ركض الفرس إذا عدا وليس بالأصل والصواب ركض الفرس على ما لم يسم فاعله فهو مَرْكُوضٌ وفي حديث الاستحاضة ﴿هي رَكْضَةٌ من الشيطان﴾ يريد الدفعة و رَكَضَهُ البعير إذا ضربه برجله ولا يقال رمحه
الراغب
ركض
- الركض: الضرب بالرجل، فمتى نسب إلى الراكب فهو إعداء مركوب، نحو: ركضت الفرس، ومتى نسب إلى الماشي فوطء الأرض، نحو قوله تعالى: }اركض برجلك﴿[ص/42]، وقوله:﴾لا تركضوا وارجعوا إلى ما أرتفتم فيه{ [الأنبياء/13]، فنهوا عن الانهزام.
ملخص اللسان
1.     وقد رَكَضَ الرجلُ إِذا فَرَّ وعَدا. وقال الفراء في قوله تعالى: إِذا  هم منها يَرْكُضون لا تَرْكُضوا وارجِعُوا؛ قال: يَرْكُضون يَهْرُبون  ويَنْهَزِمُون ويَفِرُّون،
2.     ورَكَضَ الطائرُ يَرْكُضُ رَكْضاً: أَسرَعَ في طَيَرانِه؛
3. قد وجدنا في كلامهم رَكَضتِ الدابةُ في سيرها ورَكَضَ الطائرُ في  طَيَرانه
4.    رَكَضَ الدابةَ يَرْكُضُها رَكْضاً: ضرَب جَنْبَيْها برجله.
5.    وفلان يَرْكُضُ دابّتَه: وهو  ضَرْبُه مَرْكَلَيْها برِجْليْه، فلما كثر هذا على أَلسنتِهِم استعملوه  في الدوابِّ فقالوا: هي تَرْكُضُ، كأَنّ الرَّكْضَ منها.إِذا ركب الرجل البعير فضرب بعقبيه مَرْكَلَيْه فهو الرَّكْضُ  والرَّكْلُ.
6.    ورَكَضْتُ الفَرَس برجلي إِذا استحثثته  لِيَعْدُوَ، ثم كثر حتى قيل رَكَضَ الفَرَسُ إِذا عَدا وليس بالأَصل، والصواب  رُكِضَ الفرَسُ، على ما لم يُسمَّ فاعله، فهو مركوضٌ. وراكَضْتَ فلاناً إِذا  أَعْدَى كل واحد منكما فَرَسَه. وتَراكَضُوا إِليه خَيْلَهم.
7.     نَعَت الفرس أَنها رَكّاضةٌ تركُض الأَرض  بقوائمها إِذا عَدَت وأَحضَرَت.
لسان العرب
● - ركض: رَكَضَ الدابةَ يَرْكُضُها رَكْضاً: ضرَب جَنْبَيْها برجله.  ومِرْكَضةُ القَوْس: معروفة وهما مِرْكَضَتانِ؛ قال ابن بري: ومِرْكَضا القَوْس  جانباها؛ وأَنشد لأَبي الهيثم التَّغْلَبِيّ:  لنا مَسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها  لِينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ  ورَكَضَتِ الدابةُ نفسُها، وأَباها بعضُهم. وفلان يَرْكُضُ دابّتَه: وهو  ضَرْبُه مَرْكَلَيْها برِجْليْه، فلما كثر هذا على أَلسنتِهِم استعملوه  في الدوابِّ فقالوا: هي تَرْكُضُ، كأَنّ الرَّكْضَ منها. والمَرْكَضانِ:  هما موضع عَقِبَي الفارس من مَعَدَّي الدابّة.  وقال أَبو عبيد: أَرْكَضَتِ الفَرسُ، فهي مُرْكِضةٌ ومُرْكِضٌ إِذا  اضطَرَبَ جَنِينُها في بطنها؛ وأَنشد:  ومُرْكِضةٌ صَرِيحيٌّ أَبُوها،  يُهانُ له الغُلامةُ والغُلامُ  (* قوله «ومركضة إلخ» هو كمحسنة، كما ضبطه الصاغاني. قال ابن بري: صواب  انشاده الرفع لان قبله: أْعان على مراس الحرب زغف * مضاعفة لها حلق تؤام.)  ويروى ومِرْكَضةٌ، بكسر الميم، نَعَت الفرس أَنها رَكّاضةٌ تركُض الأَرض  بقوائمها إِذا عَدَت وأَحضَرَت. الأَصمعي: رُكِضَتِ الدابةُ، بغير أَلف،  ولا يقال رَكَضَ هو، إِنما هو تحريكك إِياه، سار أَو لم يَسِرْ؛ وقال  شمر: قد وجدنا في كلامهم رَكَضتِ الدابةُ في سيرها ورَكَضَ الطائرُ في  طَيَرانه؛ قال الشاعر:  جَوانِح يَخْلِجْنَ خَلْجَ الظّبا  ءِ، يَرْكُضْنَ مِيلاً ويَنْزِعْنَ مِيلا  وقال رؤبة:  والنَّسْرُ قد يَرْكُضُ وهْو هافي  أَي يضرب بجناحيه. والهافي: الذي يَهْفُو بين السماء والأَرض. ابن شميل:  إِذا ركب الرجل البعير فضرب بعقبيه مَرْكَلَيْه فهو الرَّكْضُ  والرَّكْلُ. وقد رَكَضَ الرجلُ إِذا فَرَّ وعَدا. وقال الفراء في قوله تعالى: إِذا  هم منها يَرْكُضون لا تَرْكُضوا وارجِعُوا؛ قال: يَرْكُضون يَهْرُبون  ويَنْهَزِمُون ويَفِرُّون، وقال الزجاج: يَهْرُبون من العذاب. قال أََبو  منصور: ويقال رَكَضَ البعيرُ برجله كما يقال رَمَحَ ذو الحافِرِ برجله،  وأَصل الرَّكْضِ الضرْبُ. ابن سيده: رَكَضَ البعير برجله ولا يقال رَمَح.  الجوهري: ركضَه البعير إِذا ضربَه برجله ولا يقال رَمَحه؛ عن يعقوب. وفي  حديث ابن عمرو بن العاص: لَنَفْسُ المؤْمِن أَشدُّ ارْتِكاضاً على  الذَّنْبِ من العُصْفور حين يُغْدَفُ أَي أَشدُّ اضطِراباً وحركةً على الخطيئة  حِذارَ العذاب من العصفور إِذا أُغْدِف عليه الشّبَكةُ فاضطَرَب تحتها.  ورَكَضَ الطائرُ يَرْكُضُ رَكْضاً: أَسرَعَ في طَيَرانِه؛ قال:  كأَنّ تَحْتِي بازِياً رَكّاضا  فأَما قول سلامة بن جندل:  وَلَّى حَثِيثاً، وهذا الشَّيْبُ يَتْبَعُه،  لو كانَ يُدرِكُه رَكْض اليعاقِيبِ  فقد يجوز أَنْ يَعْني باليَعاقِيبِ ذكور القَبَج فيكون الرَّكْضُ من  الطَّيران، ويجوز أَن يعني بها جِيادَ الخيل فيكون من المشي؛ قال الأَصمعي:  لم يقل أَحد في هذا المعنى مثل هذا البيت. ورَكَضَ الأَرضَ والثوبَ:  ضرَبَهما برجله. والرَّكْضُ: مشي الإِنسان برجليه معاً. والمرأَة تَرْكُضُ  ذُيُولَها برجليها إِذا مشت؛ قال النابغة:  والرَّاكِضاتِ ذُيُولَ الرَّيط، فَنَّقَها  بَرْدُ الهَواجِرِ كالغِزْلانِ بالجَرِدِ  الجوهري: الرَّكْضُ تحريك الرجل؛ ومنه قوله تعالى: ارْكُضْ برجلك هذا  مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وشَراب. ورَكَضْتُ الفَرَس برجلي إِذا استحثثته  لِيَعْدُوَ، ثم كثر حتى قيل رَكَضَ الفَرَسُ إِذا عَدا وليس بالأَصل، والصواب  رُكِضَ الفرَسُ، على ما لم يُسمَّ فاعله، فهو مركوضٌ. وراكَضْتَ فلاناً إِذا  أَعْدَى كل واحد منكما فَرَسَه. وتَراكَضُوا إِليه خَيْلَهم. وحكى  سيبويه: أَتَيْتُه رَكْضاً، جاؤوا بالمصدر على غير فعل وليس في كل شيء، قيل:  مثل هذا إِنما يحكى منه ما سُمِعَ.  وقَوْسٌ رَكُوضٌ ومُرْكِضةٌ أَي سريعةُ السهْم، وقيل: شديدة الدَّفْع  والحَفْزِ للسّهم؛ عن أَبي حنيفة تَحْفِزُه حَفْزاً؛ قال كعب بن زهير:  شَرِقاتٍ بالسمِّ مِنْ صُلَّبِيٍّ،  ورَكُوضاً من السِّراءِ طَحُورا  ومُرْتَكضُ الماء: موضع مَجَمِّه. وفي حديث ابن عباس في دم المستحاضة:  إِنما هو عِرْقٌ عانِدٌ أَو رَكْضةٌ من الشيطان؛ قال: الرَّكْضةُ  الدَّفْعةُ والحركة؛ وقال زهير يصف صقراً انقضّ على قطاة:  يَرْكُضْنَ عند الزُّنابى، وهْيَ جاهِدةٌ،  يكاد يَخْطَفُها طَوْراً وتَهْتَلِكُ  (* وروي هذا البيت في ديوان زهير على هذه الصورة:  عندَ الذُّنابى، لها صوتٌ وأزمَلةٌ، * يكادُ يخطفها طوراً  وتهتلِكُ.)  قال: رَكْضُها طَيَرانُها؛ وقال آخر:  ولَّى حَثِيثاً، وهذا الشَّيْبُ يَطْلُبُه،  لو كانَ يُدْرِكُه رَكْضُ اليَعاقِيبِ  جعل تصفيقها بجناحَيْها في طَيَرانها رَكْضاً لاضطرابها. قال ابن  الأَثير  (* قوله «قال ابن إلخ» هو تفسير لحديث ابن عباس المتقدم فلعل بمسودة  المؤلف تخريجاً اشتبه على الناقل منه فقدّم وأخر.): أَصل الرَّكْضِ الضرْبُ  بالرجل والإِصابة بها كما تُرْكَضُ الدابةُ وتُصاب بالرجل، أَراد  الإِضْرار بها والأَذى، المعنى أَن الشيطان قد وجد بذلك طريقاً إِلى التلبيس  عليها في أَمر دينها وطُهْرها وصلاتها حتى أَنساها ذلك عادتها، وصار في  التقدير كأَنه يَرْكُض بآلة من رَكَضاته. وفي حديث ابن عبد العزيز قال: إِنا  لما دَفَنّا الوليد رَكَضَ في لحده أَي ضرب برجله الأَرض.  والتَّرْكَضَى والتِّرْكِضاءُ: ضَرْبٌ من المَشْي على شكل تلك  المِشْيةِ، وقيل: مِشْية التَّرْكَضَى مِشْية فيها تَرَقُّلٌ وتَبَخْتُر، إِذا  فتحت التاء والكاف قَصَرْتَ، وإِذا كسرتهما مَدَدْتَ.  وارتَكَضَ الشيء: اضطَرَب؛ ومنه قول بعض الخطباء: انتقضت مِرَّتُه  وارتَكَضَتْ جِرَّتُه. وارتكَضَ فلان في أَمره: اضطَرَب، وربما قالوا رَكَضَ  الطائِرُ إِذا حرك جناحيه في الطَّيَران؛ قال رؤبة:  أَرَّقَنِي طارقُ هَمٍّ أَرَّقَا،  ورَكْضُ غِرْبانٍ غَدَوْنَ نُعَّقا  وأَركَضَتِ الفرس: تحرّك ولدها في بطنها وعَظُم؛ وأَنشد ابن بري لأَوس  بن غَلْفاءَ الهُجَيْمِي:  ومُرْكِضةٌ صرِيحيٌّ أَبُوها،  نُهانُ لها الغُلامةُ والغُلامُ  وفلان لا يَرْكُضُ المِحْجَنَ؛ عن ابن الأَعرابي، أَي لا يَمْتَعِضُ من  شيء ولا يَدْفَعُ عن نفسه.  والمِرْكَضُ: مِحْراثُ النار ومِسْعَرُها؛ قال عامر ابن العَجْلانِ  الهذلي:  تَرَمَّضَ من حَرّ نَفّاحةٍ،  كما سُطِحَ الجَمْرُ بالمِرْكَضِ  ورَكّاضٌ: اسم، واللّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
(ركض)  الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة.
القاموس المحيط:
الرَّكْضُ تَحريكُ الرِّجْلِ، ومنه اركُضْ بِرِجْلِكَ والدَّفْعُ، واسْتِحْثَاثُ الفرسِ للعَدْوِ، وتَحَرُّكُ الجَناحِ، والهَرَبُ، ومنه " إذا هُمْ منها يَرْكُضُونَ " والعَدْوُ. والرَّكْضَةُ الدَّفْعَةُ، والحركةُ. وهو لا يَرْكُضُ المِحْجَنَ أي لا يَدْفَعُ عن نَفْسِهِ. ورُكِضَ الفرسُ، كعُنِيَ، فَرَكَضَ هو عَدا، فهو راكِضٌ ورَكُوضٌ. ومَراكِضُ الحوضِ جَوانِبُهُ. وكمِنْبَرٍ مِسْعَرُ النارِ، وبهاء جانِبُ القَوْسِ، والفرسُ تَرْكُضُ الأرضَ بقوائِمِها. وأرْكَضَتِ المرأةُ عَظُمَ وَلدُهَا في بَطْنِهَا. وارْتَكَضَ اضْطَرَبَ.
ومُرْتَكَضُ الماء: مَوْضِعُ مَجَمِّه. وراكَضَهُ: أعْدَى كلٌّ مِنْهُمَا فَرَسَهُ. وتَرْكَضَاء، وتِرْكِضاء: مثَّلَ بهما النُّحاةُ، ولم يُفَسَّرَا، وعندي أنهما الرَّكْضُ.
تاج العروس:
ركض
" الرَّكْضُ : تَحْرِيكُ الرِّجْلِ " كما في الصّحاح . قال : " ومنه " قَوْلُه تَعَالَى : " اركُضْ برِجْلك هذَا مُغْتَسَلٌ باردٌ وشَرَابٌ " قال الصَّاغَانيّ : أَي اضْربْ بهَا الأَرْضَ ودُسْهَا بها . وقال ابنُ الأَثير : أَصْلُ الرَّكْضِ الضَّرْبُ بالرِّجل والإِصَابَةُ بهَا كما تُرْكَضُ الدّابَّةُ وتُصابُ بالرِّجْل . وأَنشد الصَّاغَانيّ لذي الرُّمَّة يَصف الجُنْدَبَ :
" مُعْرَوْرِياً رَمَضَِ الرَّضْرَاضِ يَرْكُضُهوالشَّمْسُ حَيْرَى لَها بالجَوِّ تَدْوِيمُ وفي الأَسَاس : يقال : رَكَضَ الجُنْدَبُ الرَّمْشَاءَ بكُرَاعَيْه . وهو مَجَاز . ومنه أَيْضاً حَديثُ عُمَرَ بن عَبْد العَزِيز " إِنّا لَمَّا دَفَنَّا الوَليدَ رَكَضَ في اللَّحْدِ " أَي ضَرَب برِجْلِه الأَرْضَ . وهو مَجاز . الرَّكْضُ : " الدَّفْعُ " ومنه سُمِّيَ دَمُ الاسْتِحاضَةِ رَكْضَةَ الشَّيْطَان كما سَيَأْتي . الرَّكْضُ : " اسْتِحْثَاثُ الفَرَسِ للعَدْوِ " برِجْلِهِ واسْتجْلابُه إِيَّاهُ وقَد رَكَضَ الدَّابَّةَ يَرْكُضُها رَكْضاً : ضَرَبَ جَنْبَيْهَا برِجْلِهِ قال الجَوْهَرِيّ : ثُمَّ كَثُر حَتَّى قيلَ : رَكَضَ الفَرَسُ إِذا عَدَا ولَيْسَ بالأَصْل والصَّوابُ رُكِضَ بالضَّمِّ كما سَيَأْتي . من المَجَاز : الرَّكْضُ : " تَحَرُّكُ الجَنَاحِ " وهو يَرْكُضُ بجَنَاحَيْه : يُحَرِّكُهُمَا ويَرُدُّهُمَا عَلَى جَسَده كما في الأَسَاس . وفي الصّحاح : ورُبما قالُوا رَكَضَ الطَّائرُ إِذا حَرَّكَ جَناحَيْه في الطَّيَرَان وأَنْشَدَ قَوْلَ الرّاجز :
" أَرَّقَنِي طَارِقُ هَمٍّ أَرَّقَا
" ورَكْضُ غِرْبانٍ غَدَوْنَ نُعَّقَا وأَنشدَ الصَّاغَانيّ لسَلاَمَةَ بن جَنْدَلٍ :
وَلَّى حَثِيثاً وهذَا الشَّيْبُ يَتْبَعُهُ ... لو كان يُدْرِكُه رَكْضُ اليَعَاقِيبِ
وفي اللّسَان : يَجُوز أَن يُعْنَى باليَعَاقِيب ذُكُورُ القَبَجِ فيكون الرَّكْضُ من الطَّيَرَان ويَجُوز أَنْ يُعْنَى بهَا جِيَادُ الخَيْل فيكُون من المَشْيِ . قال الأَصْمَعِيّ : لَمْ يَقُل أَحدٌ في هذا المَعْنَى مثْلَ هذَا البَيْتِ ويُقَال : رَكَضَ الطّائرُ رَكْضاً : أَسْرَعَ في طَيَرَانه . الرَّكْضُ : " الهَرَبُ " وقد رَكَضَ الرَّجُلُ إِذا فَرَّ وَعَدَا قاله ابن شُمَيْلٍ . " ومنه " قولُه تعالَى : " إِذا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُون لا تَرْكُضُوا وراْجعُوا " قال الزّجّاجُ : أَي يَهْرُبُون من العَذَاب . وقال الفَرّاءُ : أَي يَنْهَزِمُون ويَفِرُّون . الرَّكْضُ : " العَدْوُ " والإِحْضَارُ وقد رَكَضَت الفَرَسُ الأَرْضَ بقَوَائمهَا إِذا عَدَتْ وأَحْضَرَتْ . وقيلَ : رَكَضَت الخَيْلُ : ضَرَبَت الأَرْضَ بحَوَافِرها . وهو مَجَازٌ . " والرَّكْضَةُ : الدَّفْعَةُ والحَرَكَةُ " ومنه حَديثُ ابن عَبَّاسٍ رَضيَ الله عَنْهُمَا في دَمِ المُسْتَحَاضَةِ " إِنَّمَا هو عِرْقٌ عانِدٌ أَو رَكْضَةٌ من الشَّيْطَان " . قال ابنُ الأَثير : أَصْلُ الرَّكْضِ الضَّرْبُ بالرِّجْل . أَرادَ الإِضْرَارَ بها والأَذَى . والمَعْنَى أَنّ الشَّيْطَانَ قد وَجَدَ بذلكَ طَريقاً إِلى التَّلْبِيس عليها في أَمرِ دِينهَا وطُهْرِها وصَلاَتِهَا حَتَّى أَنْسَاهَا ذلكَ عَادَتَهَا وصار في التَّقْدير كَأَنَّهُ يَرْكُضُ بآلَةٍ من رَكَضاتِه . قال شَمِرٌ : يُقَال : " هو لا يَرْكُضُ المِحْجَنَ أَيْ لا يَدْفَعُ عن نَفْسه " نقله الصَّاغَانيّ وفَسَّرَه ابنُ الأَعْرَابيّ فقال : أَي لا يَمْتَعِضُ من شَيْءٍ ولا يَدْفَعُ عن نَفْسِهِ نقله صاحِبُ اللّسَان . " ورُكِضَ الفَرَسُ كعُنِيَ فرَكَضَ هو : عَدَا فهو راكضٌ ورَكُوضٌ " يُقَالُ : فُلانٌ يَرْكُضُ دَابَّتَه وهو ضَرْبُه مَرْكَلَيْهَا برِجْلَيْه فلمّا كَثُرَ هذا على أَلْسِنَتِهم استَعْمَلُوهُ في الدَّوَابِّ فقالُوا : هي تَرْكُضُ كأَنَّ الرَّكْضَ منها . وفي الصّحاح والعُبَاب : رَكَضْتُ الفَرَسَ برِجْلي : إِذا استَحْثَثْتَهُ لِيَعْدُو ثمّ كَثُرَ حَتَّى قِيلَ رَكَضَ الفَرسُ إِذا عَدَا وأَنْشَدَ ابنُ دُرَيْدٍ :
" قد سَبَقَ الجِيَادَ وهُوَ رَابِضُ
" فكَيْفَ لا يَسْبِق وهُوَ راكِضُ وليس بالأَصْل . والصَّوابُ رُكِضَ الفَرَسُ . على ما لم يُسَمَّ فاعِلُه فهو مَرْكُوضٌ . قلت : ومثله نُقِلَ عن الأَصْمَعِيّ فإِنَّهُ قال : رُكِضَت الدَّابَّةُ بغَيْر أَلفٍ ولا يُقَالُ رَكَضَ هُوَ إِنَّمَا هو تَحْرِيكُك إِيّاه سارَ أَوْ لَمْ يَسِرْ . وكأَنَّ المُصَنِّف نَظَر إلى قول ابنِ دُرَيْدٍ السّابق فيما أَنْشَدُوهُ وإِلَى قَوْل سيبَوَيْه : جاءَت الخَيْلُ رَكْضاً وإِلى قَوْل شَمِرٍ فإِنَّهُ قال : قد وَجَدْنَا في كَلاَمِهم : رَكَضَت الدَّابَّةُ في سَيْرها ورَكَضَ الطائرُ في طَيَرَانه قال الشّاعرُ :
جَوَانِحُ يَخْلِجْنَ خَلْجَ الظِّبَا ... ءِ يَرْكُضْنَ مِيلاً ويَنْزِعْنَ مِيلاَ وقال رُؤْبَة :
" والنَّسْرُ قَدْ يَرْكُضُ وَهْوَ هَافِي وقد يُجَابُ عن قَوْل شَمِرٍ هذا بأَنَّ ذلكَ إِنما هو بضَرْبٍ من المَجَاز . وقول الجَوْهَريّ : ولَيْس بالأَصْل يَدُلُّ على ذلكَ . ويُجَابُ عن قَوْل سِيبَوَيْه أَيْضاً أَنّه جيءَ بالمَصْدَر على غَيْرِ فعْلِه وليس في كُلّ شَيْءٍ قيل مِثْل هذا إِنّمَا يُحْكَى منه ما سُمِعَ . فتأَمَّلْ . من المَجَاز : قَعَدَ على " مَرَاكض الحَوْضِ " وهي " جَوَانِبه " الَّتي يَضْرِبُهَا الماءُ . من المَجَاز : المِركَضُ " كمِنْبَرٍ : مِسْعَرُ النّارِ " وقيلَ : هو الإِسْطَامُ . قال عامرُ بْن العَجْلان الهُذَليّ :
تَرَمَّضَ من حَرِّ نَفَّاحَةٍ ... كما سُطِحَ الجَمْرُ بالمِرْكَضِ من المَجَاز : المِرْكَضَةُ " بهَاءٍ : جَانِبُ القَوْسِ " كما في الصّحاح . والَّذي قالَ ابنُ بَرّيّ : هُمَا مِرْكَضَا القَوْسِ . وجَمَعَ بَيْنَهُمَا الزَّمَخْشَريّ فقال : قَوْسٌ طَوْعُ المِرْكَضَيْنِ والمِرْكَضَتَيْن وهُمَا السِّيَتَانِ والجَمْعُ المَرَاكِضُ وأَنْشَدَ ابنُ بَرّيّ لأَبي الهَيْثَم التَّغْلَبيّ :
لَنا مَسَائِحُ زُورٌ في مَرَاكِضِها ... لِينٌ ولَيْسَ بهَا وَهْيٌ ولا رَقَقُ يُرْوَى قولُ الشّاعِرِ :
ومِرْكَضَةٌ صَرِيحيٌّ أَبُوها ... يُهَانُ لها الغُلاَمَةُ والغُلامُ بكَسْر الميم وهو نَعْتُ " الفَرَس " أَنّها رَكَّاضَةٌ " تَرْكُضُ الأَرْضَ بقَوَائمها " إِذا عَدَتْ وأَحْضَرَتْ وهوَ مَجَاز . قُلتُ : والبَيْتُ لأَوْس بن غلْفاءَ التَّمِيميّ كما قاله ابن بَرِّيّ . قال الصّاغَانيّ : ويُرْوَى : ومُرْكِضَةٌ كمُحْسِنَة . من المَجَاز : " أَرْكَضَت المَرْأَةُ : عَظُمَ وَلَدُهَا في بَطْنِهَا " وتَحَرَّكَ هكذا في سائر الأُصُول . ونَصُّ الصّحاح : أَرْكَضَت الفَرَسُ وكذلك نَصُّ العُبَاب . وفي اللّسَان : أَرْكَضَت الفَرَسُ : تَحرَّكَ وَلدُهَا في بَطْنهَا وعَظُمَ . زَادَ الصَّاغَانيّ : ومنه فَرَسٌ مُرْكِضَةٌ قُلتُ : وبه رُوِيَ قَولُ أَوْسِ بن غَلْفَاءَ السَّابق . قلتُ : وكذلكَ نَصَّ أَبُو عُبَيْدٍ : أَرْكَضَت الفَرَسُ فهي مُرْكِضَةٌ ومُرْكِضٌ إِذا اضْطَرَب جَنِينُهَا في بَطْنهَا وأَنشد قَوْلَ أَوْسٍ السَّابقَ فقَوْلُ المُصَنِّف : المَرْأَة وَهَمٌ . من المَجَاز : " ارْتَكَضَ " فُلانٌ في أَمرِه : " اضْطَرَبَ " . ومنه قَولُ بَعْض الخُطَبَاءِ : انتَفَضَتْ مِرَّتُه وارْتَكَضَتْ جِرَّتُه . وكَذَا ارْتَكَضَ الوَلَدُ في البَطْن : اضْطَرَبَ . وارْتَكَضَ الماءُ في البِئْر : اضْطَرَبَ . وكُلُّ ذلك مَجازٌ . ومنه أَيْضاً : ارْتَكَضَ فُلانٌ في أَمْره : تَقَلَّبَ فيه وحَاوَلَه . وهو في مَعْنَى الاضْطرابِ . منه أَيْضاً " مُرْتَكَضُ المَاءِ : مَوْضِعُ مَجَمِّه " كما في الصّحاح والأَسَاس . " ورَاكَضَهُ : أَعْدَى كُلٌّ منْهُمَا فَرَسَهُ . كما في الصَّحاح والعُبَاب والأَسَاس . " وتَرْكَضَاءُ وتَرْكِضَاءُ " بالفَتْح والكَسْر مَمْدُودانِ هكذَا في النُّسخ وهو غَلَطٌ والصَّوابُ : التَّرْكَضَى والتِّرْكِضَاءُ إِذَا فَتَحْتَ التّاءَ والكَافَ قَصَرْتَ وإِذا كَسَرْتَهُمَا مَدَدْت هكذا " مَثَّلَ بهمَا النُّحَاةُ " في كُتُبهم " ولم يُفَسَّرَا وعنْدي أَنَّهُما الرَّكْضُ " . قال شَيْخُنا : هو من القُصُور العَجيب فقد فَسَّرَهُمَا أَبُو حَيّانَ في شَرْح التَّسهيل فقال : قالوا : يَمْشِي التِّرْكِضَاءَ اسمٌ لِمشْيَةٍ فيها تَبَخْتُرٌ وصَرَّح بأَنَّ التَّاءَ زائدَةٌ وقَولُه : " عنْدي " غَيْرُ عنْدٍ انْتَهَى . قُلْتُ : وفي اللّسَان : هو ضَرْبٌ من المَشْي عَلَى شَكْلِ تلْكَ الْمِشْيَةِ . وقيلَ : مِشْيَةُ التَّرْكَضَى : مِشْيَةٌ فيها تَرَقُّلٌ وتَبَخْتُرٌ . وممّا يُسْتَدْرَك عَلَيْه : المَرْكَضَانِ : مَوْضِعُ عَقِبَيِ الفَارسِ من مَعَدَّيِ الدَّابَّةِ . وفَرَسٌ مُرْكِضَةٌ ومُرْكِضٌ : اضْطَرَب جَنِينُهَا في بَطْنهَا عن أَبي عُبَيْد . وفَرَسٌ رَكَّاضَةٌ : مُحْضِرَةٌ . ويقال : رَكَضَه البَعِيرُ برِجْلِه إِذَا ضَرَبَه ولا يُقَالُ رَمَحَه كما نقلَه الجَوْهَريّ عن ابن السِّكِّيت وكذلك نَقَله الأَزْهَريُّ وابنُ سِيدَه . ورَكَضَ الأَرضَ والثَّوْبَ : ضَرَبَهما برِجْله . والرَّكْضُ : مَشْيُ الإِنْسَانِ برِجْلَيْهِ مَعاً . والمَرْأَةُ تَرْكُضُ ذُيُولَهَا وخَلْخَالَهَا برِجْلَيْهَا إِذا مَشَت وهو مَجاز قال النَّابغَة :
والرَّاكِضَاتُ ذُيُولَ الرِّيْطِ فَنَّقَهَا ... بَرْدُ الهَوَاجِرِ كالغِزْلانِ بالجَرَدِ وخَرَجُوا يَتَرَاكَضُونَ . وتَرَاكَضُوا إِلَيْهم خَيْلَهُم حَتَّى أَدْرَكُوهم . وارْتَكَضُوا في الحَلْبَةِ . وأَتَيْتُه رَكْضاً . حَكَاه سِيبَوَيْه وهو مَجاز . وعن أَبي الدُّقَيْشِ : تَزَوَّجْتُ جَارِيَةً فلم يَكُ عنْدي شَيْءٌ فرَكَضَت برِجْلَيْهَا في صَدْرِي وقَالت : يا شَيْخُ ما أَرجُو بك ؟ وهو مَجَاز . ورَكَضَت النُّجُومُ في السَّمَاءِ : سَارَت وهو مَجَاز ومِنْ ذلكَ بِتُّ أَرْعَى النُّجُومَ وهي رَوَاكِضُ . ورَكَضَت القَوْسُ السَّهْمَ : حَفَزَتْه ومنه قَوْسٌ رَكُوضٌ ومُرْكِضَةٌ أَي سَرِيعَةُ السَّهْمِ وقيلَ : شَديدَةُ الدَّفْعِ والحَفْزِ للسَّهْم عن أَبي حنيفة تَحْفِزُه حَفْزاً . قال كَعْبُ بنُ زُهَيْر :
شَرِقَاتٍ بالسّمِّ مِنْ صُلَّبِيٍّ ... ورَكُوضاً من السَّرَاءِ طَحُورَا
ورَكَضْتُ القَوْسَ : رَمَيْتُ بهَا وهو مجاز . وتَرَكْتُه يَرْكُض برِجْله للمَوْت ويَرْتَكِضُ للمَوْت . وارْتَكَضَت النَّاقةُ : اضطَرَبَ وَلدُهَا فهيَ مُرْتَكِضَةٌ وهو مَجَازٌ كما في الأَسَاس . وكشَدَّادٍ : رَكّاضُ بن أَبَّاقٍ الدُّبَيْريُّ : راجزٌ مَشْهُورٌ . وقد سَمَّوْا مُرَكِّضاً كمُحَدِّثٍ . ورَكْضَةُ جَبْرَئِيل علي السلام منْ أَسْمَاءِ زَمْزَمَ نَقَلَه الصّاغَانيّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
