# ركض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ركض

رَكَضَ الدابةَ يَرْكُضُها رَكْضاً: ضرَب جَنْبَيْها برجله. ومِرْكَضةُ القَوْس: معروفة وهما مِرْكَضَتانِ؛ قال ابن بري: ومِرْكَضا القَوْس جانباها؛ وأَنشد لأَبي الهيثم التَّغْلَبِيّ:
لنا مَسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها
لِينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ
ورَكَضَتِ الدابةُ نفسُها، وأَباها بعضُهم. وفلان يَرْكُضُ دابّتَه: وهو ضَرْبُه مَرْكَلَيْها برِجْليْه، فلما كثر هذا على أَلسنتِهِم استعملوه في الدوابِّ فقالوا: هي تَرْكُضُ، كأَنّ الرَّكْضَ منها. والمَرْكَضانِ: هما موضع عَقِبَي الفارس من مَعَدَّي الدابّة.
وقال أَبو عبيد: أَرْكَضَتِ الفَرسُ، فهي مُرْكِضةٌ ومُرْكِضٌ إِذا اضطَرَبَ جَنِينُها في بطنها؛ وأَنشد:
ومُرْكِضةٌ صَرِيحيٌّ أَبُوها،
يُهانُ له الغُلامةُ والغُلامُ
(* قوله «ومركضة إلخ» هو كمحسنة، كما ضبطه الصاغاني. قال ابن بري: صواب انشاده الرفع لان قبله: أْعان على مراس الحرب زغف * مضاعفة لها حلق تؤام.) ويروى ومِرْكَضةٌ، بكسر الميم، نَعَت الفرس أَنها رَكّاضةٌ تركُض الأَرض بقوائمها إِذا عَدَت وأَحضَرَت. الأَصمعي: رُكِضَتِ الدابةُ، بغير أَلف، ولا يقال رَكَضَ هو، إِنما هو تحريكك إِياه، سار أَو لم يَسِرْ؛ وقال شمر: قد وجدنا في كلامهم رَكَضتِ الدابةُ في سيرها ورَكَضَ الطائرُ في طَيَرانه؛ قال الشاعر:
جَوانِح يَخْلِجْنَ خَلْجَ الظّبا
ءِ، يَرْكُضْنَ مِيلاً ويَنْزِعْنَ مِيلا
وقال رؤبة:
والنَّسْرُ قد يَرْكُضُ وهْو هافي
أَي يضرب بجناحيه. والهافي: الذي يَهْفُو بين السماء والأَرض. ابن شميل: إِذا ركب الرجل البعير فضرب بعقبيه مَرْكَلَيْه فهو الرَّكْضُ والرَّكْلُ. وقد رَكَضَ الرجلُ إِذا فَرَّ وعَدا. وقال الفراء في قوله تعالى: إِذا هم منها يَرْكُضون لا تَرْكُضوا وارجِعُوا؛ قال: يَرْكُضون يَهْرُبون ويَنْهَزِمُون ويَفِرُّون، وقال الزجاج: يَهْرُبون من العذاب. قال أََبو منصور: ويقال رَكَضَ البعيرُ برجله كما يقال رَمَحَ ذو الحافِرِ برجله، وأَصل الرَّكْضِ الضرْبُ. ابن سيده: رَكَضَ البعير برجله ولا يقال رَمَح. الجوهري: ركضَه البعير إِذا ضربَه برجله ولا يقال رَمَحه؛ عن يعقوب. وفي حديث ابن عمرو بن العاص: لَنَفْسُ المؤْمِن أَشدُّ ارْتِكاضاً على الذَّنْبِ من العُصْفور حين يُغْدَفُ أَي أَشدُّ اضطِراباً وحركةً على الخطيئة حِذارَ العذاب من العصفور إِذا أُغْدِف عليه الشّبَكةُ فاضطَرَب تحتها. ورَكَضَ الطائرُ يَرْكُضُ رَكْضاً: أَسرَعَ في طَيَرانِه؛ قال: كأَنّ تَحْتِي بازِياً رَكّاضا
فأَما قول سلامة بن جندل:
وَلَّى حَثِيثاً، وهذا الشَّيْبُ يَتْبَعُه،
لو كانَ يُدرِكُه رَكْض اليعاقِيبِ
فقد يجوز أَنْ يَعْني باليَعاقِيبِ ذكور القَبَج فيكون الرَّكْضُ من الطَّيران، ويجوز أَن يعني بها جِيادَ الخيل فيكون من المشي؛ قال الأَصمعي: لم يقل أَحد في هذا المعنى مثل هذا البيت. ورَكَضَ الأَرضَ والثوبَ: ضرَبَهما برجله. والرَّكْضُ: مشي الإِنسان برجليه معاً. والمرأَة تَرْكُضُ ذُيُولَها برجليها إِذا مشت؛ قال النابغة:
والرَّاكِضاتِ ذُيُولَ الرَّيط، فَنَّقَها
بَرْدُ الهَواجِرِ كالغِزْلانِ بالجَرِدِ
الجوهري: الرَّكْضُ تحريك الرجل؛ ومنه قوله تعالى: ارْكُضْ برجلك هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وشَراب. ورَكَضْتُ الفَرَس برجلي إِذا استحثثته لِيَعْدُوَ، ثم كثر حتى قيل رَكَضَ الفَرَسُ إِذا عَدا وليس بالأَصل، والصواب رُكِضَ الفرَسُ، على ما لم يُسمَّ فاعله، فهو مركوضٌ. وراكَضْتَ فلاناً إِذا أَعْدَى كل واحد منكما فَرَسَه. وتَراكَضُوا إِليه خَيْلَهم. وحكى سيبويه: أَتَيْتُه رَكْضاً، جاؤوا بالمصدر على غير فعل وليس في كل شيء، قيل: مثل هذا إِنما يحكى منه ما سُمِعَ.
وقَوْسٌ رَكُوضٌ ومُرْكِضةٌ أَي سريعةُ السهْم، وقيل: شديدة الدَّفْع والحَفْزِ للسّهم؛ عن أَبي حنيفة تَحْفِزُه حَفْزاً؛ قال كعب بن زهير: شَرِقاتٍ بالسمِّ مِنْ صُلَّبِيٍّ،
ورَكُوضاً من السِّراءِ طَحُورا
ومُرْتَكضُ الماء: موضع مَجَمِّه. وفي حديث ابن عباس في دم المستحاضة: إِنما هو عِرْقٌ عانِدٌ أَو رَكْضةٌ من الشيطان؛ قال: الرَّكْضةُ الدَّفْعةُ والحركة؛ وقال زهير يصف صقراً انقضّ على قطاة: يَرْكُضْنَ عند الزُّنابى، وهْيَ جاهِدةٌ،
يكاد يَخْطَفُها طَوْراً وتَهْتَلِكُ
(* وروي هذا البيت في ديوان زهير على هذه الصورة:
عندَ الذُّنابى، لها صوتٌ وأزمَلةٌ، * يكادُ يخطفها طوراً وتهتلِكُ.)
قال: رَكْضُها طَيَرانُها؛ وقال آخر:
ولَّى حَثِيثاً، وهذا الشَّيْبُ يَطْلُبُه،
لو كانَ يُدْرِكُه رَكْضُ اليَعاقِيبِ
جعل تصفيقها بجناحَيْها في طَيَرانها رَكْضاً لاضطرابها. قال ابن الأَثير
(* قوله «قال ابن إلخ» هو تفسير لحديث ابن عباس المتقدم فلعل بمسودة المؤلف تخريجاً اشتبه على الناقل منه فقدّم وأخر.): أَصل الرَّكْضِ الضرْبُ بالرجل والإِصابة بها كما تُرْكَضُ الدابةُ وتُصاب بالرجل، أَراد الإِضْرار بها والأَذى، المعنى أَن الشيطان قد وجد بذلك طريقاً إِلى التلبيس عليها في أَمر دينها وطُهْرها وصلاتها حتى أَنساها ذلك عادتها، وصار في التقدير كأَنه يَرْكُض بآلة من رَكَضاته. وفي حديث ابن عبد العزيز قال: إِنا لما دَفَنّا الوليد رَكَضَ في لحده أَي ضرب برجله الأَرض. والتَّرْكَضَى والتِّرْكِضاءُ: ضَرْبٌ من المَشْي على شكل تلك المِشْيةِ، وقيل: مِشْية التَّرْكَضَى مِشْية فيها تَرَقُّلٌ وتَبَخْتُر، إِذا فتحت التاء والكاف قَصَرْتَ، وإِذا كسرتهما مَدَدْتَ.
وارتَكَضَ الشيء: اضطَرَب؛ ومنه قول بعض الخطباء: انتقضت مِرَّتُه وارتَكَضَتْ جِرَّتُه. وارتكَضَ فلان في أَمره: اضطَرَب، وربما قالوا رَكَضَ الطائِرُ إِذا حرك جناحيه في الطَّيَران؛ قال رؤبة:
أَرَّقَنِي طارقُ هَمٍّ أَرَّقَا،
ورَكْضُ غِرْبانٍ غَدَوْنَ نُعَّقا
وأَركَضَتِ الفرس: تحرّك ولدها في بطنها وعَظُم؛ وأَنشد ابن بري لأَوس بن غَلْفاءَ الهُجَيْمِي:
ومُرْكِضةٌ صرِيحيٌّ أَبُوها،
نُهانُ لها الغُلامةُ والغُلامُ
وفلان لا يَرْكُضُ المِحْجَنَ؛ عن ابن الأَعرابي، أَي لا يَمْتَعِضُ من شيء ولا يَدْفَعُ عن نفسه.
والمِرْكَضُ: مِحْراثُ النار ومِسْعَرُها؛ قال عامر ابن العَجْلانِ الهذلي:
تَرَمَّضَ من حَرّ نَفّاحةٍ،
كما سُطِحَ الجَمْرُ بالمِرْكَضِ
ورَكّاضٌ: اسم، واللّه أَعلم.

### Türkçe

**رَكَضَ** biniti **يَرْكُضُها** **رَكْضاً**: iki yanını ayağıyla vurdu.

Ve yayın **مِرْكَضةُ**’si: bilinen (bir şey)dir ve onlar iki **مِرْكَضَتانِ**’dır; İbn Berrî dedi: ve yayın **مِرْكَضا**’sı onun iki yanı (dır); ve Ebû’l-Heysem et-Teğlebî’den inşad etti:

Bizim yalancı mesihlerimiz vardır, onun **مَراكِضِها**’sında
yumuşaklık (vardır), onda gevşeklik de yoktur incelik de.

Ve binitin kendisi **رَكَضَتِ**; bazıları bunu reddetti. Ve falan, binitini **يَرْكُضُ**: o, iki ayağıyla onun iki **مَرْكَلَيْها**’sını vurmasıdır; bu onların dillerinde çoğalınca onu binitlerde kullandılar da dediler: o **تَرْكُضُ**; sanki **الرَّكْضَ** ondan (geliyor). Ve iki **المَرْكَضانِ**: onlar, binicinin iki topuğunun, binitin iki **مَعَدَّي**’sinden (olan) yeridir.

Ebû Ubeyd dedi: kısrak **أَرْكَضَتِ**, o hâlde o **مُرْكِضةٌ** ve **مُرْكِضٌ**’dur; karnında cenini çalkalanıp hareket ettiğinde; ve inşad etti:

Ve **مُرْكِضةٌ**; babası saf soyludur,
onun için kız çocuk ve erkek çocuk horlanır.

(* Onun “**ومركضة** ilh.” sözü, es-Sâğânî’nin ضبط ettiği üzere, **كمحسنة** gibidir. İbn Berrî dedi: onun inşadının doğrusu ref‘ iledir; çünkü ondan önce: **أْعان على مراس الحرب زغف * مضاعفة لها حلق تؤام**.)

Ve **ومِرْكَضةٌ** diye rivayet edilir; mîm’in kesriyle; kısrağın sıfatıdır: onun **رَكّاضةٌ** olduğu, koştuğunda ve hızlandığında ayaklarıyla yeri **تركُضُ** (yani vurduğu). el-Asma‘î: binit **رُكِضَتِ**, elifsiz; ve “o **رَكَضَ**” denmez; ancak o, senin onu hareket ettirmendir; yürüdü yahut yürümedi; Şemr dedi: onların sözlerinde binitin yürüyüşünde **رَكَضتِ** ve kuşun uçuşunda **رَكَضَ** (şeklini) bulduk; şair dedi:

Kanatlar, ceylanların seğirmesi gibi seğirir;
bir mil **يَرْكُضْنَ** ve bir mil çekip koparırlar.

Ve Ru’be dedi:

Ve akbaba, o **هافي** iken **يَرْكُضُ** olabilir,

yani iki kanadıyla vurur. Ve **الهافي**: gökle yer arasında **يَهْفُو** eden (şey)dir. İbn Şümeyl: adam deveye bindiğinde, iki topuğuyla onun iki **مَرْكَلَيْه**’ini vurursa, işte o **الرَّكْضُ** ve **الرَّكْلُ**’dür. Ve adam **رَكَضَ**: kaçtığında ve koştuğunda. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **إِذا هم منها يَرْكُضون لا تَرْكُضوا وارجِعُوا**; dedi ki: **يَرْكُضون** kaçıyorlar, bozguna uğruyorlar ve firar ediyorlar; Zeccâc dedi: azaptan kaçıyorlar. Ebû Mansûr dedi: deve ayağıyla **رَكَضَ** denir; tıpkı toynaklı olanın ayağıyla **رَمَحَ** denmesi gibi; ve **الرَّكْضِ**’ün aslı vuruştur. İbn Sîde: deve ayağıyla **رَكَضَ**; **رَمَح** denmez. Cevherî: deve onu **ركضَه**; ayağıyla ona vurduğunda; ve **رَمَحه** denmez; Ya‘kûb’dan. Ve İbn Amr b. el-Âs hadîsinde: Müminin nefsi, günah üzerinde, ağ atıldığı vakit serçeden daha şiddetli **ارْتِكاضاً** (dır); yani, azaptan sakınarak hataya karşı, serçeye ağ atıldığında onun altında çalkalanıp durmasından daha şiddetli çalkalanma ve hareket (içindedir).

Ve kuş **رَكَضَ** **يَرْكُضُ** **رَكْضاً**: uçuşunda hızlandı; dedi ki:

Sanki altımda **رَكّاضا** bir doğan var.

Ama Selâme b. Cendel’in sözü:

Hızlıca döndü gitti; ve bu ak saç onu izliyor;
eğer onu **رَكْض** **اليعاقِيبِ** yakalayacak olsaydı,

o hâlde **اليَعاقِيبِ** ile kekliğin erkeklerini kastetmesi caizdir; böylece **الرَّكْضُ** uçuş(tan) olur; ve onunla atların iyilerini kastetmesi de caizdir; böylece yürüyüşten olur; el-Asma‘î dedi: bu mânada hiç kimse bu beyit gibi söylemedi. Ve yeri ve elbiseyi **رَكَضَ**: ikisini ayağıyla vurdu. Ve **الرَّكْضُ**: insanın iki ayağıyla birlikte yürümesidir. Ve kadın yürüdüğünde eteklerini iki ayağıyla **تَرْكُضُ**; Nâbiga dedi:

Ve **الرَّاكِضاتِ** (olan) ince kumaşın eteklerini; onu
öğle sıcağının serinliği, çıplak yerdeki ceylanlar gibi inceltti.

Cevherî: **الرَّكْضُ** adamı hareket ettirmektir; ondan Yüce Allah’ın sözü: **ارْكُضْ برجلك هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وشَراب**. Ve ben atı ayağımla **رَكَضْتُ**: onu koşmaya teşvik ettiğimde; sonra bu çoğaldı da “at **رَكَضَ**” denildi; koştuğunda; aslî (olan) bu değildir; doğrusu, faili adlandırılmamış üzere, at **رُكِضَ**’dir; o hâlde o **مركوضٌ**’dur. Ve falanla **راكَضْتَ**: ikinizden her biri atını koşturduğunda. Ve ona doğru atlarını **تَراكَضُوا**. Sîbeveyh nakletti: “Ona **رَكْضاً** geldim”; masdarı fiilsiz olarak getirdiler; her şeyde değildir; denildi ki: bunun gibi (şey)den ancak işitilen nakledilir.

Ve **قَوْسٌ رَكُوضٌ** ve **مُرْكِضةٌ**: yani okun hızlısı; ve “oka şiddetli itiş ve sevk edici” denildi; Ebû Hanîfe’den: onu **تَحْفِزُه** **حَفْزاً**; Ka‘b b. Züheyr dedi:

Sert (olan)dan zehirle boğulmuşlar,
ve **رَكُوضاً** (olarak) sürûrdan, tertemiz.

Ve suyun **مُرْتَكضُ**’u: toplandığı yer. Ve İbn Abbâs’ın, müstahâzanın kanı hakkında hadîsinde: “O ancak inatçı bir damar yahut şeytandan bir **رَكْضةٌ**’dır”; dedi ki: **الرَّكْضةُ** itiş ve harekettir; ve Züheyr, bir turaç üzerine dalan bir doğanı vasfederek dedi:

**يَرْكُضْنَ** **عند الزُّنابى**; o, çabalayıcı iken,
bazen onu kapacak gibi olur ve helâk olur.

(* Bu beyit Züheyr divanında şu surette rivayet edilmiştir:
**عندَ الذُّنابى، لها صوتٌ وأزمَلةٌ، * يكادُ يخطفها طوراً وتهتلِكُ**.)

Dedi ki: onun **رَكْضُ**’u onun uçuşudur; ve bir başkası dedi:

Hızlıca döndü gitti; ve bu ak saç onu arıyor;
eğer onu **رَكْضُ** **اليَعاقِيبِ** yakalayacak olsaydı,

onun uçuşunda iki kanadıyla çırpmasını, çalkalanmasından dolayı, **رَكْضاً** kıldı. İbnü’l-Esîr dedi:

(* Onun “İbn dedi ilh.” sözü, yukarıda geçen İbn Abbâs hadîsinin tefsiridir; belki müellifin müsveddesinde, nakledenin ondan karıştırdığı bir تخريج vardı da öne aldı ve sona bıraktı.): **الرَّكْضِ**’ün aslı ayakla vurmak ve onunla isabet ettirmektir; tıpkı binitin **تُرْكَضُ** edilmesi ve ayakla ona isabet ettirilmesi gibi; ona zarar vermeyi ve eziyeti murad etti; mânâ: şeytan, onun din işi, temizliği ve namazı hususunda ona karıştırmaya bir yol bulmuştur; ta ki ona âdetini unutturdu; ve takdirde sanki o, **رَكَضاته**’sından bir aletle **يَرْكُض** ediyor gibi oldu. Ve İbn Abdülazîz hadîsinde dedi ki: “Biz Velîd’i defnettiğimizde, onun lahdi içinde **رَكَضَ**”; yani ayağıyla yere vurdu.

Ve **التَّرْكَضَى** ve **التِّرْكِضاءُ**: o yürüyüşün şekli üzere yürüyüşten bir türdür; ve “**التَّرْكَضَى** yürüyüşü, içinde **تَرَقُّلٌ** ve **تَبَخْتُر** olan bir yürüyüştür” denildi; tâ’yı ve kâf’ı فتح edersen kısaltırsın; ikisini kesr edersen uzatırsın.

Ve şey **ارتَكَضَ**: çalkalandı; ondan bazı hatiplerin sözü: “Onun **مِرَّتُه**’si bozuldu ve onun **جِرَّتُه**’si **ارتَكَضَتْ**.” Ve falan işinde **ارتكَضَ**: çalkalandı; ve bazen “kuş, uçuşta iki kanadını hareket ettirdiğinde **رَكَضَ**” derler; Ru’be dedi:

Beni, bir dert misafiri uykusuz bıraktı, uykusuz bıraktı;
ve sabahleyin ötüşen kargaların **رَكْضُ**’u.

Ve kısrak **أَركَضَتِ**: karnındaki yavrusu hareket etti ve büyüdü; İbn Berrî, Evs b. Galfâ el-Huceymî’den inşad etti:

Ve **مُرْكِضةٌ**; babası saf soyludur,
ona kız çocuk ve erkek çocuk horlanır.

Ve falan **المِحْجَنَ**’i **لا يَرْكُضُ**; İbnü’l-A‘râbî’den; yani hiçbir şeyden incinmez ve kendinden savmaz.

Ve **المِرْكَضُ**: ateşin sabanı ve onun tutuşturucusudur; Âmir b. el-Aclân el-Hüzelî dedi:

Yakıcı bir sıcağın hararetinden yandı,
tıpkı kor’un **بالمِرْكَضِ** ile düzlenmesi gibi.

Ve **رَكّاضٌ**: bir isimdir; Allah daha iyi bilir.
