# ركك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ركك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ركك

الركيك، كأمير وغراب وغرابة، والأرك من الرجال: الفسل الضعيف في عقله ورأيه وقيل: الركيك هو الضعيف؛ فلم يقيد، قال جميل بن مرثد:
  لا تكونن ركيكا تنبلا
  لعوا إذا لاقيته تقهلا أو من لا يغار على أهله، وهو الديوث أو من لا يهابه أهله وكله من الضعف، وفي الحديث: أنه لعن الركاكة سماه ركاكة على المبالغة في وصفه بالركاكة على وجهين: أحدهما بالبناء لأن فعالا أبلغ من فعيل كقولك طوال في طويل، والثانية إلحاق الهاء للمبالغة. وقال أبو زيد: رجل ركاكة وركيك: إذا كن النساء يستضعفنه، فلا يهبنه، ولا يغار عليهن، وفي الحديث:  إن الله يبغض السلطان الركاكة  . أي: الضعيف وهي ركاكة وركيكة، ركاك بالكسر.
 وقد رك يرك ركاكة: ضعف عقله ورأيه ونقص. ورك الشيء رق ومنه قولهم اقطعه من حيث رك، والعامة تقول: من حيث رق. وقال الليث: ركه، كمده ركا: طرح بعضه على بعض قال رؤبة:
  ونجنا من حبس حاجات ورك
  فالذخر منها عندنا والأجر لك ورك الذنب في عنقه ركا: ألزمه إياه. وقال الليث: الرك: إلزامك الشيء إنسانا، تقول: رككت هذا الحق في عنقه، ورككت الأغلال في أعناقهم. وقال ابن دريد: رك الشيء بيده ركا: إذا غمزه غمزة خفيفة ليعرف حجمه.
 قال: ورك المرأة ركا، وبكها بكا، ودكها دكا: إذا جامعها فجهدها في الجماع، قالت خرنق بنت عبعبة تهجو عبد عمرو بن بشر:
  ألا ثكلتك أمك عبد عمـرو                      أبالخزيات آخيت الملوكـا
  هم ركوك للوركـين ركـا                      ولو سألوك أعطيت البروكا واستركه: استضعفه قال القطامي يصف أحوال الناس:
  تراهم يغمزون من استركـوا                      ويجتنبون من صدق المصاعا والمرتك: من تراه بليغا وحده وإذا خاصم عيي أي إذا وقع في خصومة عجز. وقد ارتك ارتكاكا: ضعف.
 وارتك في أمره، أي: شك. وقال ابن عباد: المرتك من الجمال: الرخو الممذوق النقي. والركركة: الضعف في كل شيء. والرك بالفتح ويكسر، وكسفينة: المطر القليل وفي التهذيب: الضعيف أو هو فوق الدث. وقال ابن الأعرابي: أول المطر الرش، ثم الطش، ثم البغش، ثم الرك، بالكسر أركاك وركاك زاد الصاغاني وركان، وجمع الركيكة ركائك، قال الشاعر:
  توضحن في قرن الغزالة بعدما                      ترشفن درات الذهاب الركائك

  وقد أركت السماء: جاءت بالرك ورككت وهذه عن ابن عباد وأرض مرك عليها، وركيكة ورك، بالكسر، وهذه عن ابن شميل: لم يصبها مطر إلا ضعيف. وأرض مرككة، وركيكة: أصابها رك، وما بها مرتع إلا قليل، وقال ابن الأعرابي: قيل لأعرابي ما مطر أرضك? فقال: مرككة، فيها ضروس وثرد يذر بقله ولا يقرح، قال: والثرد: المطر الضعيف. ورجل ركيك العلم والعقل أي: قليله. وقال شمر: كل شيء قليل دقيق من ماء ونبت وعلم فهو ركيك. والركاء بالمد: صوت الصدى يردك من الجبل ويحاكي ما به نطقت. وقال ابن عباد: ارتك: مثل ارتج يقال: مر يرتك ويرتج واحد، وقال يعقوب: إنه بدل. قال: وارتك في أمره أي: شك. ورك: ماء شرقي سلمى أحد جبلي طيئ، له ذكر في سرية علي رضي الله عنه إلى القلس، وفي المراصد: محلة من محال سلمى، قال الشاعر:
  هذا أحق منزل برك
  الذئب يعوي والغراب يبكي وفك إدغامه زهير بن أبي سلمى ضرورة فقال:
  ثم استمروا فقالوا: إن مشربكم                      ماء بشرقي سلمى فيد أو ركك قال ابن جني في الشواذ: قال أبو عثمان: قال الأصمعي: سألت أعرابيا ونحن في الموضع الذي ذكره زهير - يعني هذا البيت - فقلت: هل تعرف رككا? فقال: قد كان ها هنا ماء يسمى ركا، فعلمت أن زهيرا احتاج إليه فحركه. والركراكة: المرأة العظيمة العجز والفخذين. وقولهم في المثل: شحمة الركى، كربى، وهو الذي يذوب سريعا، يضرب لمن لا يعينك في الحاجات ولا يغني عنك. وسقاء مركوك: قد عولج وأصلح قال ابن عباد: وتركركه، أي السقاء هو تمخضه بالزبد.
 ومما يستدرك عليه: سكران مرتك: إذا لم يبين كلامه. وثوب ركيك النسج: ضعيفه. وورد في الحديث: أنه يبغض الولاة الرككة هو جمع ركيك كضعيف وضعفة وزنا ومعنى. وقال اللحياني: أركت الأرض - على ما لم يسم فاعله - فهي مركة: أصابها الركاك من الأمطار، وكذلك رككت فهي مرككة. وقال ابن شميل: الرك، بالكسر: المكان المضعوف.
 ورك الأمر يركه ركا: رد بعضه على بعض. والمركوك، والركيك: المغموز. وقال ابن الأعرابي: يقال: ائتزر فلان إزرة عك رك، وهو أن يسبل، طرفي إزاره، وأنشد:
  إزرته تجده عـك وكـا
  مشيته في الدار هاك ركا قال: هاك رك: حكاية لتبختره. وركرك: إذا جبن، عن ابن الأعرابي. وقال أبو عمرو: الركى، على فعلى: العفلق الواسع. والرك، بالكسر: المهزول، قال:
  يا حبذا جارية مـن عـك
  تلفق المرط علـى مـدك
  مثل كثيب الرمل غير رك وذكره الجوهري في ز ك ك قال الصاغاني: وهو تصحيف، والصواب في اللغة والرجز بالراء، وسيأتي.
 وقال ابن عباد: رك الله نماه، أي: غض الله نماه. والركوكة بالضم: الضعف.

### Türkçe

**الركيك**, **كأمير** ve **غراب** ve **غرابة** (vezninde); ve erkeklerden **الأرك**: aklında ve görüşünde gevşek, zayıf olan alçak (kimse); ve denildi ki: **الركيك** zayıf olandır; böylece kayıtlanmadı. Cemîl b. Merşed dedi:
  “Sakın **ركيكا** olma, **تنبلا**;
  Ona rastladığında ‘**لعوا**’ (derler), ‘**تقهلا**’.”
Veya ehline kıskançlık göstermeyen; o **الديوث**tur; yahut ehlinin kendisinden çekinmediği; bunların hepsi zayıflıktandır. Hadiste: onun **الركاكة**yi lânetlediği (vardır); onu, **الركاكة** ile vasfetmede mübalağa için **ركاكة** diye adlandırdı; **الركاكة** ile vasfetmede iki vecih üzere: birincisi bina iledir; çünkü **فعال** vezni **فعيل**den daha beliğdir; senin “**طوال**” (demende) “**طويل**” (gibi); ikincisi mübalağa için **الهاء**’yı ilhak etmektir. Ebû Zeyd dedi: **رجل ركاكة وركيك**: kadınlar onu zayıf gördüklerinde; artık ondan çekinmezler, onlara kıskançlık göstermez. Hadiste: “Allah **السلطان الركاكة**’yi buğzeder.” Yani: zayıf. Ve o **ركاكة** ve **ركيكة**dir; **ركاك** (kesre ile).

Ve **رك** eder, **يرك** (eder), **ركاكة** (olarak): aklı ve görüşü zayıfladı ve eksildi. Ve **رك** (oldu) şey, **رق** (oldu); ondan onların sözü: “Onu, **رك** olduğu yerden kes.” Avam ise der: “**رق** olduğu yerden.” Leys dedi: **ركه** (etti), **كمده** (etti) **ركا** (olarak): onun bir kısmını bir kısmı üzerine attı. Ru’be dedi:
  “Ve bizi, ihtiyaçların hapsinden ve **رك**’ten kurtardık;
  Artık azık bizde, ecir ise senindir.”
Ve **رك** etti günahı onun boynuna **ركا** (olarak): onu ona yükledi. Leys dedi: **الرك**: senin bir şeyi bir insana ilzam etmendir; dersin ki: “Bu hakkı onun boynuna **رككت** ettim” ve “Boyunlarına zincirleri **رككت** ettim.” İbn Düreyd dedi: **رك** etti şeyi eliyle **ركا** (olarak): eğer onu, hacmini bilmek için hafif bir sıkma ile sıktıysa.

Dedi ki: ve **رك** etti kadını **ركا**, ve **بكها** (etti) **بكا**, ve **دكها** (etti) **دكا**: eğer onunla cima etti de cima’da onu zorladıysa. Hırnık bint ‘Ub‘ube, ‘Abd ‘Amr b. Bişr’i hicvederek dedi:
  “Anan seni yitirsin, ey ‘Abd ‘Amr;
  Krallarla ayıplar üzere mi kardeşlik ettin?
  Onlar iki kalçaya **ركوك** (ederler) **ركا** (olarak);
  Senden isteselerdi, **البروكا**’yı verirdin.”
Ve **استركه**: onu zayıf gördü. Kutâmî, insanların hallerini vasfederek dedi:
  “Onlar, **استركوا** ettiklerini dürterler;
  Ve doğru vuruşu tasdik edeni sakınırlar.”
Ve **المرتك**: onu tek başına beliğ görürsün; fakat çekiştiğinde **عيي** (olur); yani bir husumete düştüğünde aciz kalır. Ve **ارتك** etti **ارتكاكا** (olarak): zayıfladı.

Ve **ارتك** etti işinde; yani: şüphe etti. İbn ‘Abbâd dedi: develerden **المرتك**: gevşek, inceltilmiş, temiz (olan). Ve **الركركة**: her şeyde zayıflık. Ve **الرك** (fetha ile) ve (kesre ile de): ve **كسفينة** (vezninde): az yağmur. Ve **التهذيب**’de: zayıf (yağmur); yahut o, **الدث**’in üstündedir. İbnü’l-A‘râbî dedi: yağmurun ilki **الرش**; sonra **الطش**; sonra **البغش**; sonra **الرك** (kesre ile): **أركاك** ve **ركاك**. Sâğânî artırdı: **وركان**. Ve **الركيكة**’nin cemi **ركائك**. Şair dedi:
  “Gazel boynuzunda,
  **الركائك** gidişin damlalarını yudumladıktan sonra belirginleşirler.”

Ve sema **أركت** etti: **الرك** ile geldi. Ve **رككت** (etti). Bu, İbn ‘Abbâd’dandır. Ve üzerinde **رك** bulunan yer: **أرض مرك**; ve **ركيكة** ve **رك** (kesre ile). Bu, İbn Şümeyl’dendir: ona yağmur isabet etmedi; ancak zayıf (olan). Ve **أرض مرككة** ve **ركيكة**: ona **رك** isabet etti; ve onda otlak yoktur; ancak az. İbnü’l-A‘râbî dedi: bir bedevîye “Toprağının yağmuru nedir?” denildi; dedi ki: “**مرككة**; onda **ضروس** ve **ثرد** vardır; onun azını saçar, fakat (toprağı) yarmaz.” Dedi ki: **الثرد**: zayıf yağmurdur. Ve ilimde ve akılda **رجل ركيك**; yani: onun azı. Şemmer dedi: sudan, bitkiden ve ilimden her az, ince şey **ركيك**tir. Ve **الركاء** (med ile): dağın senden geri çevirdiği ve onunla konuştuğun şeyi taklit eden yankının sesidir. İbn ‘Abbâd dedi: **ارتك**: **ارتج** gibidir; denilir: “Şu geçti, **يرتك** eder ve **يرتج** eder”; birdir. Ya‘kūb dedi: o, bedeldir. Dedi ki: ve **ارتك** etti işinde; yani: şüphe etti. Ve **رك**: Selmâ’nın doğusunda bir sudur; Tayıy’ın iki dağından biridir; Ali (Allah ondan razı olsun)’in **القلس**’e seriyyesinde onun zikri vardır. Ve **المراصد**’da: Selmâ’nın mahallelerinden bir mahalledir. Şair dedi:
  “Bu, **رك** menzilinin en haklısıdır;
  Kurt ulur, karga ağlar.”
Züheyr b. Ebî Sülmâ, zaruret olarak idğamını çözdü; dedi ki:
  “Sonra yürüdüler ve dediler ki: sizin su yeriniz,
  Selmâ’nın doğusunda bir sudur: **فيد** yahut **ركك**.”
İbn Cinnî, **الشواذ**’da dedi: Ebû ‘Osmân dedi: Asma‘î dedi: Züheyr’in zikrettiği yerde biz iken bir bedevîye sordum – yani bu beyti – ve dedim: “**رككا**’yı tanır mısın?” Dedi ki: “Burada **ركا** diye adlandırılan bir su vardı.” Böylece bildim ki Züheyr ona muhtaç oldu da onu harekeledi. Ve **الركراكة**: kalçası ve uylukları büyük kadın. Ve onların meselde sözü: “**شحمة الركى**: **كربى**”; o, çabuk eriyen şeydir; ihtiyaçlarda sana yardım etmeyen ve senden yana fayda sağlamayan kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve **سقاء مركوك**: işlenmiş ve ıslah edilmiş (tulum). İbn ‘Abbâd dedi: ve **تركركه**; yani tulum: onu kaymakla çalkalaman (dır).

Ve ona ilave olarak istidrâk olunanlardandır: **سكران مرتك**: eğer onun sözü açıklık kazanmazsa. Ve **ثوب ركيك النسج**: dokuması zayıf olanı. Ve hadiste vârid oldu: “O, **الولاة الرككة**’yi buğzeder”; o, **ركيك**’in cemidir; **ضعيف** ve **ضعفة** gibi; vezin ve mana bakımından. Lihyânî dedi: **أركت الأرض** – faili adlandırılmayan üzere – artık o **مركة**dir: yağmurlardan **الركاك** ona isabet etti; ve yine **رككت** (oldu) da o **مرككة**dir. İbn Şümeyl dedi: **الرك** (kesre ile): zayıflatılmış yer.

Ve **رك** etti iş, **يركه** (eder) **ركا** (olarak): onun bir kısmını bir kısmı üzerine geri çevirdi. Ve **المركوك** ve **الركيك**: sıkılmış (olan). İbnü’l-A‘râbî dedi: denilir: “Falan, **إزرة عك رك** ile izar bağladı”; o, izarının iki ucunu salmasıdır. Ve inşad etti:
  “İzarı: onu bulursun **عـك وكـا**;
  Evde yürüyüşü: **هاك ركا**.”
Dedi ki: **هاك رك**: onun salınışını hikâye (eden söz)dür. Ve **ركرك**: eğer korkaklık ettiyse; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû ‘Amr dedi: **الركى**, **فعلى** üzere: geniş **العفلق**. Ve **الرك** (kesre ile): zayıf, cılız. Dedi ki:
  “Ne hoş, **عـك**’ten bir cariye;
  **المرط**’u **مدك** üzerine yamalar;
  **رك** olmayan kum tepeciği gibi.”
Cevherî onu **ز ك ك**’de zikretti. Sâğânî dedi: o, tashiftir; doğru olan, dilde ve recezde **الراء** iledir; ve gelecektir.

İbn ‘Abbâd dedi: “Allah onu **رك** etti”; yani: Allah onun gelişmesini eksiltti. Ve **الركوكة** (damme ile): zayıflık.
