# ركم (ر-ك-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Rükbe” diz demektir

- Harfler: ر - ك - م
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رُكَامًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/siga/%D8%B1%D9%8F%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَالًا | Yığın | 1 | 1 | [24:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/ayet/24:43.md) |
| [فَيَرْكُمَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَيَفْعُلَهُ | Hermen onu yığar | 1 | 1 | [8:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/ayet/8:37.md) |
| [مَرْكُومٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8C.md) | مَفْعُولٌ | Yığılmış | 1 | 1 | [52:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/ayet/52:44.md) |

## Mücavir kökler — 32 mücavir (43 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Fışkıran sudur
2. [سني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Parıltı
3. [ودق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sicim gibi yağmurdur
4. [زجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · İter
5. [ميز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ayırt eder
6. [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gocuk demektir
7. [كسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Kisfe” pamuk veya yün yığınına denir
8. [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
9. [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Habes bozuk yemek demektir
10. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Berg parlak taş demektir
11. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
12. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
13. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
14. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
15. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
16. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Neredeyse o
17. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
18. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dağ anlamındadır
19. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İyi
20. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
21. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sağanak yağmur demektir
22. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
23. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
24. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
25. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yumruk demektir
26. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
27. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
28. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Nezle” konaklama yeri demektir
29. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şey
30. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
31. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
32. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md), [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md), [نضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AF.md), [كوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Maddelerin, nesnelerin veya parçaların birbiri üzerine bindirilerek kat kat yığılması ve kümelenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Dağınık ve parçalı unsurların dikey ve yoğun bir kitle halinde toplanıp tek bir hacimli blok veya yığın haline getirilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Birikimin yoğunlaşarak ağırlık, baskı ve kaçınılmaz bir akıbet doğurması; niteliklerin ayrışıp kendi cinsine eklenerek tebarüz etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir bir araya getirme veya mekanik toplama sayarak katmanlaşma, ağırlık ve dikey yığılma dinamiğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Baskı uygulama, bir yere dayanma, üzerine binme, çökme veya sebat etme hareketini ifade eder; nitekim [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) (üstüne binmek), [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) (hareketsiz çöküp kalmak), [ركز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2.md) (saplayıp sabitlemek), [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md) (ters yüz edip üstüne bindirmek), [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md) (eğilerek çökmek) ve [ركن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%86.md) (güçlü bir yana dayanıp yerleşmek) köklerinde bu baskı ve dayanma esastır. | م | Çekirdeğe eklenen mim harfi kapsama, birleşme ve kütlesel hacim katarak baskı ve dayanma hareketini nesnelerin üst üste katmanlar halinde yığılması ve yekpare bir kütle oluşturması (ركم) haline dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bir hareketin veya nesnenin en üst noktasını, tepeye doğru yükselmeyi ve yönelimi temsil eder. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Unsurları bir arada tutmayı, çevreleyip sıkıştırmayı ve kavramayı sağlar. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Birbirine karışan unsurların oluşturduğu kütlesel çokluğu, yoğunlaşmayı ve hacimsel birikimi simgeler. |
| ركم | Başa doğru kavranarak toplanan kütlesel yığın | Parçaların avuçlanır gibi toplanıp üst üste bindirilmesiyle dikey olarak yükselen, yoğunlaşan ve derinlikli bir kitle haline gelen yığılma hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kum, çamur, ekin veya bulut gibi maddelerin rüzgâr ya da el yardımıyla üst üste yığılarak tepecik ve katmanlı kütle oluşturması; devenin semirip etinin üst üste binmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde devenin et bağlayıp sırtında yağ tabakalarının kat kat birikmesi ve develerin oluşturduğu yoğun sürü anlamında yer alır; Sa‘lebe’nin naklettiği beyitte yoğun ve kalabalık deve sürüsünü nitelemek üzere şöyle geçer: وتَحْمِي به حَوْماً رُكاماً ونسوة / عليهن قَزٌّ ناعم وحَريرُ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A‘râbî ve Cevherî'nin aktardığı üzere rüzgârın çöldeki kumu kat kat yığması, yolcuların çiğnemesiyle belirginleşip sıkışan ana yol (mürtekamü't-tarîk) ve yağmur duası hadisindeki yoğun bulut kümesi tasvirlerinde kullanılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, es-Sıhâh, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde ركم kökü, parçalı nesnelerin dikey eksende biriktirilmesi, üst üste konularak yığılması ve katmanlaşması temelinde ortak bir semantik izlek gösterir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan bu dizilimdeki kök yerine fonetik ve anlamsal açıdan yakın duran ve biriktirme, yığma, tepecik oluşturma anlamı taşıyan köklerle (örneğin Aramice r-k-m kökünün dokuma ve desenleme yoluyla katman oluşturma türevleri ya da r-k-b kökünün üst üste binme anlam alanı) paralellik kurulabilir. Arapçada kök, özellikle akışkan ve gevşek parçacıkların (kum, bulut, toprak) yerçekimi ve dış bir etkiyle birbirine binerek hacimli bir gövdeye dönüşmesi anlamında korunmuş ve özelleşmiştir. Arapçadaki kullanım, kökün Sami dillerindeki mekanik temas ve üst üste binme imgesini meteorolojik ve fiziksel kütleleşme boyutuna genişlettiğini gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رك çekirdeğinden türeyen dikey birikim | Baskı ve üst üste binme bildiren kök yapısına mim harfinin dahil olmasıyla nesnelerin yığılması ve katmanlaşması anlamı pekişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Orta Sami birikim kökleri | Benzer fonetik yapıdaki Sami köklerinde üst üste konma, tepecik oluşturma ve katman yapma anlamları mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan bu dizilime ait doğrulanabilir ortak köken bağı tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركم | Anlamlı | Üst üste yığmak, kümelemek | Parçalı unsurları dikey ve yoğun bir tabaka halinde toplamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رمك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83.md) | Anlamlı | Bir yerde kalmak, sabitlenmek | Kül rengi olmak veya bir mekânda çöküp kalmak | Kur'an'da geçmez; durağanlaşma yönüyle رك çekirdeğiyle temas eder |
| [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Cömert ve şerefli olmak | Kendi özünde kıymetli, üstün ve bol verici olmak | Kur'an'da geçer; zenginlik ve bolluk barındırır |
| [كمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | Örtmek, gizlemek | Bir şeyi bütünüyle kapatıp örtmek | Kur'an'da geçmez; sarıp kapatma anlamı taşır |
| [مرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%83.md) | Anlamlı | İyice ovmak, karıştırmak | Bir nesneyi başka bir şeyin içinde ezerek yoğurmak | Kur'an'da geçmez; unsurların birbirine geçmesi yönüyle temas eder |
| [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) | Anlamlı | Gizli düzen kurmak, hile yapmak | Karşı tarafa hissettirmeden plan yürütmek, entrika çevirmek | Kur'an'da geçer; niyetleri iç içe saklama yönü bulunur |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركم | Merkez | Katmanlı yığma | Unsurların dikey eksende birbiri üzerine bindirilerek katılaşması ve hacim kazanması | Ağırlık ve dikey yığılmayı barındıran toplama |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Genel toplama | Dağınık unsurları bir araya getirmek | Dikey katmanlaşma veya ağırlık şartı olmaksızın birleşme |
| [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Sevkle toplama | Varlıkları zorla, belirli bir merkeze sürerek bir araya getirmek | İrade dışı yönlendirme ve sevk unsuru ön plandadır |
| [نضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AF.md) | Komşu | Düzenli dizme | Nesneleri belirli bir intizam ve sıra ile üst üste yerleştirmek | Estetik, simetrik ve düzenli bir dikey dizilim bildirir |
| [كوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Tepeleme yığma | Nesneleri dökerek tepecik oluşturmak | Katmanlaşma ve kaynaşmadan ziyade sadece yüksek bir küme oluşturma |
| [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) | Zıt | Saçıp dağıtma | Bir arada duran şeyleri etrafa saçarak birbirinden uzaklaştırmak | Yığmanın ve birikimin tamamen dağıtılması hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركم | Üst üste yığmak, katmanlaştırmak | Dağınık unsurların üst üste binerek yoğun bir kitleye dönüşmesi | Kesin |
| Latince | Cumulare, congerere | Yığmak, biriktirmek | Nesnelerin üst üste konularak bir tepe oluşturmasını karşılar; bulut dinamiğini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To pile up, accumulate, heap | Kat kat yığmak, kümelenmek | Fiziksel ve soyut birikimi iyi karşılar; dikey basınç ve yoğunlaşma nüansını tam yansıtmayabilir | Kesin |
| Almanca | Anhäufen, auftürmen | Tepeleme yığmak, kule gibi yükseltmek | Maddelerin üst üste yığılarak kütle oluşturmasını ve yükselmesini doğrudan ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Entasser, accumuler | Üst üste koymak, biriktirmek | Hacimsel birikimi ve baskıyı karşılar; dikey katmanlaşma sürecini ikincil düzeyde taşır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رُكَامًا | Bulutların birbiri üstüne katmanlaşarak yoğun bir yağmur kütlesi haline gelmesi | Tabiat ayetlerinde bulutların sevk edilip birleştirilmesi ve dikey olarak yoğunlaşması bağlamı; Nûr [24:43](https://lisan.digital/tr/ayet/24:43.md). |
| فَيَرْكُمَهُ | Kötü ve murdar olanın ayrıştırılıp üst üste yığılarak tek bir azap kütlesi yapılması | Hak ile bâtılın, temiz ile murdarın hesap gününde ayrıştırılması ve inkârcıların cehenneme topluca sürülmesi bağlamı; Enfâl [8:37](https://lisan.digital/tr/ayet/8:37.md). |
| مَرْكُومٌ | Gökyüzünden düşen bir parçanın inat ve inkâr sebebiyle zararsız, katmanlı bir bulut sanılması | İnkârcıların mucize ve tehditleri tahrif edip kendi algılarına göre basitleştirmeleri bağlamı; Tûr [52:44](https://lisan.digital/tr/ayet/52:44.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb, günah birikimi ve ceza | İnsanın işlediği kötülüklerin birikerek kalbi ve fıtratı örtmesi, nihayetinde ilahi adaletle murdar kütlenin cehenneme yığılması | Kötülüğün ve inkârın birikerek ağır bir sorumluluk kütlesi teşkil etmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhi bir terim olarak doğrudan tanımlanmış bir hüküm kalıbı bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kevnî ayetler ve ceza tasvirleri | Bulutların birleşerek yağmur yüklü hale gelme fiziği ile günahkârların cehennemde üst üste yığılması arasındaki semantik paralellik | Dikey yoğunlaşma, ağırlık kazanma ve yekpare bir azap ya da rahmet gövdesi oluşturma |
| Hadis | Yağmur duası ve günah tasvirleri | İstiska hadislerinde gökte beliren ağır, katmanlı bulutlar ile küçük günahların birike birike büyük bir yığına dönüşmesini anlatan rivayetler | Küçük parçaların toplanıp ağırlığı inkâr edilemez devasa bir kütleye varması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve ahiret adaleti | Kötülüğün kütleselleşmesi | Ayrıştırma ve cezalandırma | Murdar olan unsurların temiz olanlardan bütünüyle tecrit edilip üst üste yığılarak mahkûm edilmesi | Kesin |
| İlmi | Meteoroloji ve jeoloji | Katmanlaşma ve yoğunlaşma | Kütle oluşturma | Dağınık partiküllerin veya su buharının dikey eksende birikerek yağış veya tabaka meydana getirmesi | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal kutuplaşma ve tasfiye | Menfi güçlerin kümelenmesi | İttifakın ağırlık noktası | Bozguncu unsurların aynı zeminde toplanıp tek bir direnç veya tehdit kütlesi haline gelmesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve kaynak birikimi | Atıl sermaye yığılması | Tıkanma ve dengesizlik | Kaynakların tedavülden çekilerek tek bir elde ya da dar bir çevrede kat kat yığılması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümülonimbus oluşumu ve tortul katmanlaşma | Fizik ve meteorolojide parçacıkların yerçekimi, termal akımlar veya basınçla üst üste binerek yoğun kütle ve yüksek potansiyel enerji meydana getirmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Yapısal tortulaşma ve kümülatif suç birikimi | Kriminoloji ve sosyolojide bireysel küçük ihlallerin veya sapmaların zamanla üst üste binerek aşılması güç kolektif bir yozlaşma kütlesi üretmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir yığın veya gelişigüzel bir birikim gibi görerek dikey katmanlaşmayı ve ağırlık olgusunu dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ركم sadece bir araya gelme değil; ayrışmış unsurların kendi türleriyle birleşerek yoğunlaşması, basınç kazanması ve nihai bir neticeye (rahmet ya da azap) dönüşmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl [8:37](https://lisan.digital/tr/ayet/8:37.md) ve Nûr [24:43](https://lisan.digital/tr/ayet/24:43.md)'teki süreçlerin dinamik boyutu anlaşılamaz; ilahi cezanın veya tabiat kanunlarının aşamalı, katmanlı ve kaçınılmaz işleyiş mantığı gözden kaçar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel tabiat olaylarını (bulutların yoğunlaşıp yağmur indirmesi) hem de metafizik/ahlaki süreçleri (kötülüğün birikip cehenneme yığılması) aynı dinamik yasayla (dikey katmanlaşma ve ağırlık kazanma) açıkladığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tabiatın işleyişini ve yağmurun oluşumunu anlatan kevnî ayetlerde (Nûr [24:43](https://lisan.digital/tr/ayet/24:43.md)), inkârcıların psikolojik körlüğünü tasvir eden uyarılarda (Tûr [52:44](https://lisan.digital/tr/ayet/52:44.md)) ve hesap gününde temiz ile murdarın ayrışmasını bildiren ilahi ceza ayetlerinde (Enfâl [8:37](https://lisan.digital/tr/ayet/8:37.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğün ve günahların etkisizce kaybolup gideceği zannını düzeltir; her eylemin biriktiğini, kendi cinsine eklenerek ağırlaşan bir kütle oluşturduğunu ve bu kütlenin sahibini kaçınılmaz bir akıbete sürükleyeceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağınık parçaların, kumun veya bulutların üst üste bindirilerek katmanlı, yoğun ve ağır bir yığın haline getirilmesi.
- Soyut anlam: Nitelikleri benzeşen unsurların aşamalı olarak birikmesi, yoğunlaşarak dikey bir baskı ve ağırlık merkezine dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Dağınık verilerin veya varlıkların cinslerine göre ayrışıp kümülatif olarak katmanlaşması neticesinde tekil ve ağır bir hüküm kütlesine evrilmesi.
- LaTeX modeli: $$K = \sum_{i=1}^{n} p_i \quad \text{ve} \quad \frac{\partial \rho}{\partial z} > 0 \implies M = f(K, \rho)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $p_i$ dağınık halde bulunan münferit parçacıkları veya fiilleri, $K$ bu unsurların bir araya gelerek oluşturduğu kümülatif toplamı, $z$ dikey ekseni, $\rho$ ise dikey eksendeki yoğunluk artışını temsil eder. Bağıntı, dağınık unsurların dikey eksende katmanlaşarak yoğunlaşmasını ve bu sürecin sonunda ağır, yekpare ve kaçınılmaz bir $M$ kütlesinin (yığının) ortaya çıkışını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/ayet/8:37.md) — فَيَرْكُمَهُ

لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Allah; murdarı temizden ayırdetsin ve murdarı birbiri üstüne koyup topunu birden yığsın da, cehenneme atsın diye. İşte onlar; hüsrana uğrayanların kendileridir.

### [Nur 24:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/ayet/24:43.md) — رُكَامًا

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ

Meal (IK): Görmedin mi ki; Allah, bulutları sürer, sonra onları bir araya getirip üst üste yığar. Ve sen, onların arasından yağmurun yağdığını görürsün. Gökten içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlar indirir de dilediğini ona uğratır ve dilediğinden onu uzak tutar. Onun şimşeğinin pırıltısı, neredeyse gözleri alıverecek.

### [Tur 52:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/ayet/52:44.md) — مَرْكُومٌ

وَإِنْ يَرَوْا كِسْفًا مِنَ السَّمَاءِ سَاقِطًا يَقُولُوا سَحَابٌ مَرْكُومٌ

Meal (IK): Gökten bir parçanın düşmekte olduğunu görseler: Birbiri üstüne yığılmış buluttur, derler.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Rükbe” diz demektir. B mim’e dönüşmüş, üstüste binmiş anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والراء والميم معهما

ك ر م، ك م ر، ر ك م، م ك ر، ر م ك مستعملات كرم: الكَرَم: شرف الرجل. رجل كريمٌ وقوم كرَمٌ وكِرامٌ، نحو أديم وأدم، وعمود وعمد، وكثر ما يجيء فعل في جمع فعيل وفعول، قال الشاعر:
وأن يعدين إن كُسِيَ الجواري		فتنبو العينُ عن كَرَمٍ عجاف
ورجل كُرامٌ: أي: كريم.
وتكرّم عن الشائنات، أي: تنزه، وأكرم نفسه عنها ورفعها.
والكَرامةُ: طبق يوضع على رأس الحب.
والكَرامةُ: اسم للإكرام، مثل الطاعة للإطاعة ونحوه من المصادر.
والمَكْرَمانُ: الكَريمُ، نقيض الملأمان.
وكرُم كرَماً، أي: صار كريماً.
والكَرْمُ: القلادة، والكَرْمةُ: طاقة من الكَرْم، قال أبو محجن الثقفي:
إذا مت فادفني إلى أصل كَـرْمةٍ		تروي عظامي بعد موتي عروقها
والعرب تقول: هذه البلدة إنما هي كَرْمةٌ ونخلة، يعني بذلك الكثرة. والعرب تقول: "هي أكثر الأرض سمنة وعسلة".
وإذا جاد السحاب بغيثه قيل: كَرَّم. وكَرُمَ فلان علينا كَرامة.
والكَرَمُ: أرض مثارة منقاة من الحجارة.
قال الضرير: يقال: أكرمت فاربط، أي: استفدت كريماً فارتبطه.
كمر: الكَمَرُ: جماعة الكمرة.
ركم: الرِّكمُ: جمعك شيئاً فوق شيء، حتى تجعله رُكاماً مَركوماً كرُكام الرمل والسحاب ونحوه من الشيء المرتكم بعضه على بعض، قال الله عز وجل: "فيركُمَهُ جميعاً" و"ثم يجعله رُكاماً".
مكر: المَكْرُ: احتيال في خفية، والمَكْرُ: احتيال بغير ما يضمر، والاحتيال بغير ما يبدي هو الكيد، والكيد في الحرب حلال، والمكر في كل حال حرام.
والمَكْرُ: ضرب من النبات، الواحدة: مَكْرةٌ، وسميت لارتوائها وأما مُكُور الأغصان فهي شجرة على حدة، وضروب من الشجر تسمى المكور، مثل الرغل ونحوه.
والمكْرُ حسن خدالة الساق، فهي مرتوية خدلة، شبهت بالمَكْر من النبات، كما قال:
عجزاء ممكورةٌ خمصانة قلق
ورجل مَكْوَرَّى، أي قصير، عريض، لئيم الخلقة، يقال: يا ابن مَكْوَرَّى، وهو في هذا القول: قذف كأنما توصف بزنية.
والمَكْرُ: المغرة.
رمك: الرَّمكَةُ: الفرس والبرذونة تتخذ للنسل، والجميع: الرَّمَكُ والأرماك.
والرَّامِكُ: شيء أسود كالقار يخلط بالمسك فيجعل سكاً، قال:
إن لك الفصل على صحبتـي		والمسك قد يستصحب الرّامِكا
والرُّمكةُ: لون في ورقة وسواد، من ألوان الإبل. والنعتُ: أرمكٌ ورَمكاءُ.

##### Türkçe

**الكاف والراء والميم** bunlarla birlikte

**ك ر م**، **ك م ر**، **ر ك م**، **م ك ر**، **ر م ك** kullanımdadır. **كرم**: **الكَرَم**: erkeğin şerefi. **رجل كريمٌ** ve **قوم كرَمٌ** ve **كِرامٌ**; **أديم** ve **أدم** gibi, ve **عمود** ve **عمد** gibi. Ve çoğu kez **فعيل** ve **فعول**’ün cem‘inde **فعل** gelir. Şair dedi ki:
وأن يعدين إن كُسِيَ الجواري		فتنبو العينُ عن **كَرَمٍ** عجاف
Ve **رجل كُرامٌ**: yani: **كريم**.
Ve **تكرّم** **عن الشائنات**, yani: arındı; ve kendisini onlardan **أكرم** etti ve onu yükseltti.
Ve **الكَرامةُ**: **الحب**’ın başına konulan bir tabaktır.
Ve **الكَرامةُ**: **الإكرام** için bir isimdir; **الطاعة**’nın **الإطاعة** için (isim olması) gibi ve kaynaklardan buna benzer.
Ve **المَكْرَمانُ**: **الكَريمُ**; **الملأمان**’ın zıddı.
Ve **كرُم** **كرَماً**, yani: **كريماً** oldu.
Ve **الكَرْمُ**: gerdanlık; ve **الكَرْمةُ**: **الكَرْم**’den bir salkımdır. Ebû Muhcin es-Sekafî dedi ki:
إذا مت فادفني إلى أصل **كَـرْمةٍ**		تروي عظامي بعد موتي عروقها
Ve Araplar der ki: bu belde ancak bir **كَرْمةٌ** ve bir hurma ağacıdır; bununla çokluğu kasteder. Ve Araplar der ki: “O, yerin en çok yağı ve balıdır.”
Ve bulut yağmuruyla cömertlik ettiğinde denir ki: **كَرَّم**. Ve falan bize karşı **كَرامة** olarak **كَرُمَ**.
Ve **الكَرَمُ**: taşlardan arındırılmış, sürülmüş bir arazidir.
Ed-Darîr dedi ki: denir ki: **أكرمت** **فاربط**; yani: bir **كريماً** elde ettin, onu bağla.

**كمر**: **الكَمَرُ**: **الكمرة**’nin topluluğudur.

**ركم**: **الرِّكمُ**: bir şeyi bir şeyin üstüne toplaman; ta ki onu, kum yığını ve bulut yığını gibi ve benzeri, bir kısmı bir kısmının üstüne yığılmış şeyden, yığılmış bir **رُكاماً مَركوماً** yapıncaya kadar. Aziz ve yüce Allah dedi ki: “**فيركُمَهُ** جميعاً” ve “ثم يجعله **رُكاماً**”.

**مكر**: **المَكْرُ**: gizlilik içinde bir hiledir; ve **المَكْرُ**: içinde sakladığının dışında bir hiledir. Ve açığa vurduğunun dışında hile yapmak **الكيد**’dir; ve **الكيد** savaşta helâldir; ve **المكر** her hâlde haramdır.
Ve **المَكْرُ**: bitkiden bir türdür; teki: **مَكْرةٌ**; ve suya kanmışlığından dolayı adlandırıldı. Ama dalların **مُكُور**’u ise başlı başına bir ağaçtır; ve ağaçtan türler **المكور** diye adlandırılır; **الرغل** ve benzeri gibi.
Ve **المكْرُ**: bacağın dolgunluğunun güzelliğidir; o, suya kanmış, dolgun olur; bitkiden **المَكْر**’e benzetildi; dediği gibi:
عجزاء ممكورةٌ خمصانة قلق
Ve **رجل مَكْوَرَّى**: yani kısa, geniş, yaratılışı aşağılık; denir ki: يا ابن **مَكْوَرَّى**; ve bu sözde o: bir iftiradır; sanki zina ile nitelenirmiş gibi.
Ve **المَكْرُ**: kırmızı topraktır (aşı boyası).

**رمك**: **الرَّمكَةُ**: nesil için edinilen kısrak ve binek atı; hepsi: **الرَّمَكُ** ve **الأرماك**.
Ve **الرَّامِكُ**: misk ile karıştırılan, zift gibi siyah bir şeydir; böylece **سكاً** yapılır. Dedi ki:
إن لك الفصل على صحبتـي		والمسك قد يستصحب **الرّامِكا**
Ve **الرُّمكةُ**: deve renklerindendir; beyazlık içinde bir renk ve siyahlıktır. Sıfat: **أرمكٌ** ve **رَمكاءُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَكَمَ الشيء يَرْكُمُهُ، إذا جمعَه وألقى بعضَه على بعض. وارْتَكَمَ الشيء وتراكَمَ، إذا اجتمع. والرُكْمَةُ: الطين المجموع. والرُكامُ: الرمل المُتَراكِمُ، وكذلك السحاب المُتَراكِمُ وما أشبهه. ومُرْتَكَمُ الطريق: جَادَّتُهُ.

##### Türkçe

**رَكَمَ** şeyi **يَرْكُمُهُ**, onu topladığı ve onun bir kısmını bir kısmının üzerine attığı zaman. Ve şey **ارْتَكَمَ** ve **تراكَمَ**, toplandığı zaman. Ve **الرُكْمَةُ**: toplanmış çamur. Ve **الرُكامُ**: birikmiş kum; bunun gibi birikmiş bulut ve ona benzeyen şeyler. Ve **مُرْتَكَمُ** yolun: onun ana yolu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ر م
كرم ، كمر ، ركم ، رمك ، مكر : مستعملات .
كرم : الكَرِيمُ : من صفاتِ الله عز وجل وأسمائه ، وهو الكثيرُ الخيرِ الجوادُ المنعمُ المفضِلُ .
وقال الله جل ثناؤه : ( أَوَلَمْ يَرَوْاْ إِلَى الاَرْضِ كَمْ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ ) ( الشعراء : 7 ) .
معنى الزَّوْجِ : النَّوْعُ ، والكَرِيمُ : المحمود فيما تحتاج إليه فيه ، المعنى من كل نوع نافع لا يثبته إلا رب العالمين .
وقال جل وعز : ( الْمَلأُ إِنَّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُلْقِىَ إِلَىَّ كِتَابٌ ) ( النمل : 29 ) .
قال بعضهُم : معناه : حسنٌ ما فيه ، ثمَّ بَينَتْ ما فيه فقالت : ( إنَّهُ منْ سَلَيمانَ وإنَّه بسمِ اللَّهِ الرحمن الرحيمِ أن لا تَعْلُوا عليَّ وأْتُوني مسلِمينَ ) ( النمل : 30 ، 31 ) .
وقيل : ( ألقيَ إليَّ كِتاب كريمٍ ) ( النمل : 29 ) ، عَنَت أنه جاءَ من عند رجل كريمٍ .
وقيل : كتابٌ كرِيمٌ أي مَخْتومٌ ، وقوله تعالى : ( ) ( يَحْمُومٍ لاَّ بَارِدٍ وَلاَ ) ( الواقعة : 44 ) .
قال الفراء : العرَبُ تَجعل الكَريم تابعاً لكُلِّ شيء نَفَتْ عنه فِعْلاً تنْوي به الذَّمَّ .
يقال : أَسَمِينُ هذا ؟ .
فيقال : ما هو بسمينٍ ولا كَريم ، وما هذه الدَّارُ بواسعة ولا كَريمةٍ .
والكريم : اسمٌ جامعٌ لكُلِّ ما يُحمدُ . فالله كريمٌ حميدُ الفعال .
وقال : ( عَظِيمٌ إِنَّهُ لَقُرْءَانٌ كَرِيمٌ ( ) كَرِيمٌ فِى كِتَابٍ مَّكْنُونٍ ) ( الواقعة : 77 ، 78 ) أي قرآن يحمد ما فيه من الهدْي والبيان والعِلم والحكمة .
وقوله : ( وَقُل لَّهُمَا قَوْلاً كَرِيمًا ( أي سهلاً ليناً ، ) ورب العرش الكريم العظيم .
وقوله : أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا ) ( الإسراء : 23 ) أي كثيراً .
وروينا عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَسَمُّوا العِنَبَ الكَرْمَ فإنَّمَا الكَرْمُ الرَّجُلُ المسْلمُ ) :
رَوَاهُ أبو الزِّناد عن الأعرج عن أبي هريرة عن النبي صلى الله عليه وآله .
وتأويله والله أعلم أن الكرم : صفةٌ محمودة ، والكريمُ من صفات الله جل ذِكْرُه . ومَنْ آمن بالله فهو كريمٌ ، والكَرَم : مصدر يقامُ مُقَامَ الموصُوفِ .
فيقال : رَجْلٌ كَرَمٌ . ورجُلانِ كَرَمٌ ، ورجالٌ كَرَمٌ ، وامرأةٌ كَرَمٌ ، لا يثنى ولا يجمعُ ولا يُؤَنَّثُ ، لأنَّ معنى قولك : رَجل كَرَمٍ أي ذو كرم . ولذلك أُقيم مُقامَ المنعوتِ فُخفِّفَ ، والكرْمُ سُمِّي كَرْماً لأنهُ وصف بكَرَمِ شجرته وثمرته .
وقيل : كرمٌ بسكُونِ الرَّاء لأنَّهُ خُفِّف عن لفظة كَرَمٍ لما كثر في الكلام . فقيل : كَرْمٌ كما قال امرؤُ القيس :
نَزَلْتُ عَلَى عمْرِو بْنِ دَرْعَاءَ بُلْطَةً
فَيَا كَرْمَ ما جارٍ ويا كَرْمَ ما محلْ
أراد : يا كَرَم جارٍ ، وما صِلةٌ .
ونهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن تسميته بهذا الاسم لأنه يُعتْصرُ منه المسكِر المنْهيُّ عن شُرْبه وأنه يغير عَقْلَ شاربه ، ويوقعْ بين شَرْبه العداوةَ والبغْضَاءَ .
فقال : الرجُلُ المسلم أَحقُّ بهذه الصِّفة من هذه الشجرة التي يؤدي ما يُعْتَصر من ثمرها إلى الأخْلاق الذَّميمة اللئيمة .
قال أبو بكر : يسمى الكَرْمُ كرْماً لأن الخمر المتخذ منه يحث على السخاء والكرم ويأمر بمكارم الأخلاق فاشتقوا له اسماً من الكرم للكرم الذي يتولد منه فكره النبي صلى الله عليه وآله أن يسمى أصل الخمر باسم مأخوذ من الكرم ، وجعل المرء المؤمن أولى بهذا الاسم الحسن ، وأنشد :
والخَمْرُ مشتقَّة المعنى من الكرَمِ
ولذلك سموا الخمر راحاً لأن شاربها يرتاح للعطاء أي يخف .
قال : ويقال للكرم : الجَفْنَة والحَبَلة ، والزَّرَجُون .
وقال الليث يقال : رَجلٌ كريمٌ ، وقوم كرم كما قالوا : أَدِيم وأَدَم وعمود وعمَدٌ ، وأنشد :
وأَنْ يَعْرَيْنَ إِنْ كُسِيَ الجَواري
فتنبوا العيْنُ عن كرمٍ عِجافِ
( قلت ) : والنحويون يأبون ما قال الليث .
ويقولون : رجلٌ كَرِيمٌ وقومٌ كِرامٌ .
كما يقال : صغيرٌ وصِغَارٌ ، وكبيرٌ وكِبارٌ .
ولكن يقال : رَجُلٌ كَرَمٌ ، ورِجَالٌ كَرمٌ أي ذَوُو كَرَم ، ونساءٌ كَرَم أي ذَوَات كَرَمٍ .
كما يُقالُ : رجُلٌ عَدْلٌ ، وقومٌ عدلٌ ، ورَجْلٌ حَرَضٌ ، وقومٌ حرضٌ ، ورَجلٌ دَنَفٌ وقومٌ دنفٌ .
وقال أبو عبيد وابن السكيت وهو قول الفراء : رجلٌ كَرِيمٌ ، وكُرَامٌ ، وكُرَّامٌ ، بمعنى واحد .
قالوا : وكُرَامٌ : أبلغُ في الوصفِ من كريمٍ ، وكُرَّامٌ بالتشديد ، أبلغ من كُرَامٍ .
وكذلك : رجلٌ كبيرٌ وكبَارٌ وكُبَّارٌ وظريفٌ وظُراف وظُرَّافٌ .
وقال الليث : يُقال : تكرَّمَ فلانٌ عما يشينه إذا تَنَزَّه ، وأكرَمَ نفسه عن الشَّائِنَات والكَرَامةُ : اسمٌ يوضعُ موضع الإكرامِ ، كما وُضعت الطاعةُ موضع الإطاعة ، والغارةُ موضعَ الإغارة .
والكَرْمَةُ : الطاقةُ الواحدة من الكَرْم .
ويقالُ : هذه البقعةُ إنما هي كرمةٌ ونَخلةٌ ، يُعنى بذلكَ الكَثرَةُ .
والعرب تقول : هي أكْثرُ الأرضِ سَمْنَة وعَسَلةً .
وإذا جاءتِ السماءُ بالقَطْر قيل : كَرَّمَتْ تَكْرِيماً .
قال الليث : والمُكْرَمُ : الرجُلُ الكَرِيُم على كلِّ أحد .
ويقال : كَرُمَ الشيءُ الكَرِيمُ كَرَماً ، وكَرُمَ فلان علينا كَرَامة .
والكَرَمُ : أرضٌ مُثارة مُنَقّاة من الحجارةِ .
وسمعت العرب تقول : للبُقْعَة الطَّيِّبِة التُّربةِ العَذاةِ المنبتِ : هذه بقعةٌ مكْرُمةٌ ويقولون للرَّجُل الكَرِيم : مكْرَمَانٌ إذا وُصف بالسخاءِ وسَعةِ الصدرِ .
( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : الكُرُومُ : القلائدُ ، واحدها كرْمٌ ، وأنشد :
تَبَاهَى بصَوْغٍ من كُرُومٍ وفِضَّةٍ
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن رَجُلاً أهدى إليه راويةَ خمرٍ فقال : ( إنَّ الله حَرَّمَها ، فقال الرجل : أَفَلا أُكَارِمُ بها يَهودَ ؟ فقال : إنَّ الَّذِي حَرَّمَها حَرَّم أنْ يكَارَمَ بها ) أراد بقوله أكَارِمُ بها يهودَ أي أُهديها إليهم ، فَيُثيبوني عليها .
ومنه قول دُكَيْن :
يا عُمَرَ الخَيْراتِ والمَكَارِم
إنِي امْرُؤٌ من قَطَنِ بنِ دَارِم
أَطْلَبُ دَيْني من أخٍ مُكارِمٍ
أي من أخٍ يْكافِئُني على مدحي إياه ، يقول : لا أطلب جائزتهُ بغير وسيلةٍ ، وقال اللِّحْيَانِيُّ : أفعلُ ذلك وكرْمَة لك وكُرْمَى لك ، وكَرَامَةً لك ، وكُرْماً لك ، وَكُرْمَةَ عَيْنٍ ، ونَعيمَ عينٍ ونُعمْة عينٍ ، ونُعْمَ عينٍ ، ونُعَامى عَيْنٍ ونَعام عينٍ .
وقال أبو ذؤيب في الكُرْمِ :
وأَيْقَنْتُ أَنِّ الجُود منكَ سَجِيَّة
وما عِشْتَ عْيشاً مِثْلَ عْيشِك بالكُرْم
أَراد بالكُرْمِ : الكَرَامَةَ .
وقال ابن شميلٍ : يقال : كَرُمَتْ أرضُ فلان العامَ ، وذلك إذا دَمَلها فزَكا نَبْتُها ، قال : ولا يَكْرُمُ الحَبُّ حتى يكونَ كَثير العَصْفِ يعني التِّبْنَ والورق .
( عمرو عن أبيه ) : يقال لطبق القدر والحُبِّ : الكرامة .
وقال الكسائي : لم يجىء عن العرب مَفْعُلٌ مصدراً بغير هاء إلا حرفان : مَكْرُمٌ ومعْونٌ .
وأنشد في المكْرُمِ :
لِيَوْمِ رَوْعٍ أَوْ فَعَالِ مَكْرُمِ
وقال :
بُثَيْنَ الْزَمِي ( لا ) إنَّ ( لا ) إِنْ لَزِمْتِهِ
على كَثْرَة الواشينَ أيُّ مَعُونِ
وقال الفراء : مَكْرُمٌ : جَمْعُ مَكْرُمَة وكذلك مَعُونٌ : جَمْعُ مَعُونَةٍ ، وروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن الله يقول : إذا أنا أَخَذْتُ من عَبْدِي كَرِيمَتَيْهِ وهو بهما ضَنِينٌ فصَبَرَ لي لم أرْضَ له بِهمَا ثَوَاباً دُونَ الجَنَّةِ ) . ورواه بعضهم : إذا أَخذْتُ من عبدي كَرِيمَتَهُ .
وقال شمر : قال إسحاق بنُ مَنْصُورٍ : قال بعضهم : يُرِيدُ أَهله ، وبعضُهم يقول : عَيْنَه ، قال : ومن رواهُ كَرِيمَتَيْهِ فهما : العينانِ .
قال شمر : كلُّ شَيْءٍ يَكْرُمُ عليك فهو كَرِيمُكَ وكَرِيمَتُكَ ، قال : والكَرِيمَةُ : الرجُلُ الحَسيبُ ، تقول : هو كَرِيمَة قَوْمِهِ . وأنشد :
وأَرَى كَرِيمَكَ لا كُرِيمةَ دُونَهُ
وأَرَى بِلادَكَ مَنْقَعَ الأَجْوَادِ
أراد من يَكْرُمُ عليك لا تَدَّخِرُ عنه شيئاً يَكْرُمُ عليك .
وفي حديث آخره : ( إذا أَتَاكُمْ كَرِيمَةُ قَوْمٍ فَأكْرِمُوهُ ) أي كرِيمُ قومٍ . وقال صَخْرُ بنُ عمرو :
أَبَى الفَحْرَ أَنِّي قَدْ أَصَابُوا كَرِيمَتِي
وأَنْ ليسَ إِهْدَاءُ الخَنَا من شِمَالِيَا
يعني بقوله كَرِيمَتِي : أخَاه معاوية بن عمرو وأما الحديثُ الآخرُ ( خيْرُ الناسِ يَوْمَئذٍ مُؤمِنٌ بَيْنَ كَرِيمْينِ ) فإنَّ بعضهم قال هما الحَجُّ والجِهَادُ ، وقيل أراد بين فَرَسَيْنِ يَغْزُو عليهما .
وقيل بين أَبَوَيْنِ مُؤْمِنَيْنِ كَرِيميْنِ .
ويقال : هذا رجُلٌ كَرَمٌ أَبوهُ وكرمٌ آباؤُهُ ، وقول الله جل وعز : ( وَنُدْخِلْكُمْ مُّدْخَلاً كَرِيماً ) ( النساء : 31 ) قالوا حَسَناً وهو الجَنَّةُ ، وقوله : ( وَقُل لَّهُمَا قَوْلاً كَرِيمًا ) ( الإسراء : 23 ) أي ليناً سهلاً إكراماً لهما ، وقوله : ( هذا الذي كرمت علي ) ( الإسراء : 62 ) أي فضَّلتَ ، وقوله : ( رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ ) ( المؤمنون : 116 ) أي العظيم .
وقوله : ( كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّى غَنِىٌّ ) ( النمل : 40 ) أي عظيم مفضل وقوله : ( أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا ) ( الأحزاب : 31 ) أي كثيراً .
مكر : قال الليث : المكْرُ : احتيالٌ في خُفْيَة ، قال : وسمعنا أنَّ الكَيْدَ في الحربِ حلالٌ ، والمَكْرُ في كلِّ حالٍ حرامٌ .
وقال الله جل وعز : ( لله ( لَصَادِقُونَ وَمَكَرُواْ مَكْراً وَمَكَرْنَا مَكْراً وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ ) ( النمل : 50 ) .
قال غير واحدٍ من أهلِ العلم بالتأويلِ : المَكْرُ من الله : جَزَاءٌ ، سُمِّيَ باسم مَكْرِ المُجَازَى كما قال : ( يَنتَصِرُونَ وَجَزَآءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا ) ( الشورى : 40 ) ، فالثانية ليستْ بسيّئة في الحقيقة ، ولكنها سمّيت سَيِّئة للجَزَاء ، وكذلك قوله جل وعز : ( فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ ) ( البقرة : 194 ) ، فالأول : ظلمٌ
والثاني : ليس بظلم ، ولكنَّه سُمِّيَ باسم الذنب ليُعْلَمَ أنه عِقابٌ عليه . وجَزَاءٌ به ، ويَجْرِي مَجْرى هذا القول قول الله جل وعز : ( يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ ) ( النساء : 142 ) و ) اللَّهُ يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ ) ( البقرة : 15 ) من هذا الضَّرب .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : المَكْرُ : الغْرَةُ . وقال القَطَامِيُّ :
بِضَرْبٍ تَهْلِكُ الأبطالُ فيه
وتَمْتَكِرُ اللِّحَى منه امْتِكارَا
أي تَخْتِضِبُ ، ويقال لِلأَسدِ : كأنه مُكِرَ بالمَكْرِ أي طُلِيَ بالمغْرَةِ ، والمَكرُ : نَبْتٌ وجمعه : مُكُورٌ . قال العجاج :
تَظَلُّ في عَلْقَى وفي مُكُورِ
النَّضْرُ عن الجعْدِيِّ قال : المَكْرُ : سَقْيُ الأرض ، يقال : امْكُرُوا الأرضَ فَإِنَّها صُلبةٌ ثمَّ احْرُثُوهَا يريد : اسْقُوهَا .
وقال الليث : المكْرُ : ضرْبٌ من النّباتِ ، الواحِدةُ : مَكْرَةٌ ، سُمِّيت مَكْرَةً لارْتوائِها ، وأمّا مُكُورُ الأغْصَانِ فهي شجرة على حِدَةٍ .
قال : وضروبٌ من الشجرِ تُسَمَّى المكُورَ مثل الرُّغْل ونحوه .
وقال أبو عبيد قال الأصمعي : الممْكُورَةُ من النِّساء : المَطْوِيَّةُ الخَلْقِ .
وقال الليث : المَكْرُ : حُسْنُ خَدَالةِ السَّاقِ .
يقال : هي مَمْكُورَةٌ : مُرْتَوِيَة السَّاقِ خَدْلةٌ ، شُبِّهَت بالمَكْرِ من النَّباتِ .
قال : ومَكْوَرَّى : نَعْتٌ للرجُل ، يقال : هو القصيرُ اللئيمُ الخِلْقَةِ .
ويقال في الشَّتِيمةِ : ابن مَكْوَرَّى ، وهو في هذا القول : قَذْف ، كأنَّها توصفُ بزِنْيةٍ .
قلت : هذا حرف لا أَحْفَظُه لغير الليث ، ولا أَدْري أَعَرَبٌ يٌّ هو أو أَعْجَمِيٌّ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المَكْرَةُ : الرُّطَبة الفاسدة .
والمكْرةُ : التَّدبِيرُ والحِيلة في الحرب .
والمكْرةُ : الساقُ الغليظةُ الحَسْنَاءُ .
والمكْرةُ : السَّقْيَةُ للزَّرْع .
يقال : مررت بزَرْعٍ مَمْكُورٍ أَي مَسْقِيَ .
والمكْرةُ : شجرةٌ ، وجمعها : مُكُورٌ .
ركم : قال الليث : الرَّكْمُ : جمعُكَ شيئاً فوق شيءٍ حتى تجعلَه رُكاماً مَرْكوماً ، كرُكامِ الرَّمْل والسَّحابِ ونحو ذلك من الشيء المرْتَكِمِ بعضُه على بعْضٍ .
وقال ابن الأعرابي : الرّكَمُ : السحابُ المُتَرَاكِمُ .
كمر : أبو عبيد عن الأصمعي : المكْمُورُ من الرجال : الذي أَصَاب الخاتنُ كمَرَتَهُ .
وقال الليث : الكَمَرُ : جمع الكَمَرَةِ .
وقال : رجلٌ كِمِرَّى إذا كان ضَخْمَ الكَمَرَةِ .
رمك : قال الليث : الرَّمَكَةُ : هي الفَرَسُ . والبِرْذَوْنَةُ التي تتخذ للنسل ، والجميعُ : الأرْماكُ ، وأَمَّا قول رؤبة :
لا تَعْدِليِني بالرُّذالاَتِ الحَمَكْ
وَلاَ شَظٍ فَدْمً ولا عَبْدٍ فَلِكْ
يَربِضُ في الرَّوْثِ كَبِرْذَوْنِ الرَّمَكْ
فإنَّ أَبا عمرو زَعمَ أنَّ الرَّمَكَ في بيت رؤبةَ أصله بالفارسيَّةِ : رَمَهْ .
قال : وقولُ الناسِ : رَمَكَةٌ : خطأٌ .
وقال أبو زيد : رَمَكَ الرَّجلُ إذا أَوْطَنَ البَلَد فلم يَبْرَحْ ، ورَمَكَ في الطعام رُمُوكاً ، ورَجَنَ فيه يَرْجُنُ رجوناً إذا لم يَعَفْ منه شيئاً .
وروى أبو عبيد عنه : رَمَكْتُ بالمكانِ . وأَرْمَكْتُ غيري .
ثعلب عن ابن الأعرابي : رَمَك بالمكان ودَمَكَ ومَكَدَ إِذا أَقام فيه .
وقال الكسائي : رَمَكَ بالمكان رُمُوكاً ، ورَجَنَ رُجوناً .
والرامِكُ : المُقيمُ ، بكسرِ الميم .
والرامِكُ بالكسْرِ : الذي يُسَمِّيهِ الناسُ الرَّامَك وهو شيء ، يُصَيَّرُ في الطَّيبِ .
الليث : الرامَكُ : شيءٌ أسودُ كالقَارِ يخلط بالمِسْكِ فيجعل سُكًّا ، والرَّامَكُ تَتَضَيَّقُ به المَرْأَةُ .
ابن السكيت عن الفراء قال : هو الرامِك والرامَكُ ، في باب ما يُفْتَحُ ويُكْسَرُ .
غيره : اسْتَرْمَكَ القومُ استرماكاً إذا اسْتَهْجَنُوا في أَحسابِهِم ، ورجلٌ رمَكَةٌ إذا كان ضعيفاً .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : إذا اشتدّتْ كُمْتَةُ البعير حتى يَدخُلَهَا سوادٌ فتلك الرُّمْكةُ ، وبعيرٌ أَرْمَكُ .
ابن الأعرابي قال حُنَيْفُ الحَنَاتمِ وكان من آبَلِ العربِ الرَّمْكاءُ من النُّوقِ : بُهْيَا والحَمْرَاءُ : صُبْرَى والخَوَّارةُ : غُزْرَى ، والصَّهْبَاءُ : سُرْعَى .

##### Türkçe

ك ر م
**كرم** ، **كمر** ، **ركم** ، **رمك** ، **مكر**: kullanımdaki (lafızlar)dır.

**كرم**: **الكَرِيمُ**: Allah azze ve celle’nin sıfatlarından ve isimlerindendir; o, hayrı çok olan, cömert, nimet veren, lütfeden (dir).

Allah celle senâuhu şöyle dedi: ( “Yeryüzüne bakmadılar mı: orada her **زَوْجٍ كَرِيمٍ**’den ne kadar bitirdik” ) (eş-Şuarâ: 7).

**الزَّوْجِ**’ün manası: türdür; **الكَرِيمُ**: kendisine ihtiyaç duyulan şeyde övülen (dir); mana: her faydalı türden (ki) onu ancak âlemlerin Rabbi bitirir.

Celle ve azze şöyle dedi: ( “**الْمَلأُ**! Şüphesiz ben (sallallahu aleyhi ve sellem) bana bir **كِتَابٌ** atıldı” ) (en-Neml: 29).

Onlardan bazıları dedi ki: manası: içindekinin güzel olmasıdır; sonra içindekini açıkladı da şöyle dedi: ( “Şüphesiz o, Süleyman’dandır; ve şüphesiz o, Allah’ın adıyladır: Rahmân, Rahîm; bana karşı üstünlük taslamayın ve bana Müslümanlar olarak gelin” ) (en-Neml: 30, 31).

Ve denildi: ( “Bana **كِتابٌ كَرِيمٌ** atıldı” ) (en-Neml: 29); kastetti ki o, kerîm bir adamın yanından geldi.

Ve denildi: **كتابٌ كرِيمٌ** yani mühürlü; ve Yüce’nin sözü: ( ) ( “**يَحْمُومٍ** ne soğuk ne de …” ) (el-Vâkıa: 44).

Ferrâ dedi: Araplar, zemmi kastederek ondan bir fiili nefyettikleri her şeye **الكَريم**’i tâbi kılarlar.

Denir: “Bu semiz midir?”

Bunun üzerine denir: “O semiz değildir ve **كَريم** de değildir”; “Bu ev de geniş değildir ve **كَريمة** de değildir.”

Ve **الكريم**: övülen her şeyi toplayan bir isimdir. Allah kerîmdir, fiilleri övülendir.

Ve dedi: ( “Şüphesiz o, **لَقُرْءَانٌ كَرِيمٌ** ( ) **كَرِيمٌ فِى كِتَابٍ مَّكْنُونٍ**” ) (el-Vâkıa: 77, 78); yani içinde hidayet, beyan, ilim ve hikmet bulunan (şey) övülen bir Kur’an.

Ve O’nun sözü: ( “Ve ikisine **قَوْلاً كَرِيمًا** söyle” ) yani kolay, yumuşak (söz); ve kerîm, azîm Arş’ın Rabbi.

Ve O’nun sözü: ( “... onun ecrini iki kere (veririz) ve ona hazırladık” ) (el-İsrâ: 23) yani çokça.

Ve Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet ettik ki şöyle dedi: ( “Üzüme **الكَرْم** adını vermeyin; ancak **الكَرْم** Müslüman adamdır” ):

Bunu Ebû’z-Zinâd, el-A‘rec’den, Ebû Hureyre’den, Nebî’den (sallallahu aleyhi ve âlihî) rivayet etti.

Onun te’vili—Allah daha iyi bilir—şudur: **الكرم**: övülen bir sıfattır; **الكريم** Yüce zikri’nin sıfatlarındandır. Allah’a iman eden kimse kerîmdir; **الكَرَم**: mevsûfun makamına ikame edilen bir mastardır.

Böylece denir: “**رَجْلٌ كَرَمٌ**.” “İki adam: **كَرَمٌ**.” “Adamlar: **كَرَمٌ**.” “Bir kadın: **كَرَمٌ**.” İkilenmez, çoğullanmaz, müennes yapılmaz; çünkü senin “**رَجل كَرَمٍ**” sözünün manası “kerem sahibi”dir. Bu yüzden sıfatlanan (isim) yerine ikame edildi de hafifletildi; **الكرْم** ise, ağacının ve meyvesinin keremiyle vasıflandığı için **كَرْماً** diye adlandırıldı.

Ve denildi: **كرمٌ** râ’nın sükûnu ile; çünkü konuşmada çokça geçtiğinden **كَرَمٍ** lafzından hafifletildi. Böylece **كَرْمٌ** denildi; nitekim İmru’ul-Kays şöyle dedi:

نَزَلْتُ عَلَى عمْرِو بْنِ دَرْعَاءَ بُلْطَةً
فَيَا كَرْمَ ما جارٍ ويا كَرْمَ ما محلْ

İstediği: “ya **كَرَم** جارٍ”; “**ما**” ise sıladır.

Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) onu bu adla adlandırmayı yasakladı; çünkü ondan, içilmesi yasaklanan sarhoş edici (şey) sıkılır; ve o, içenin aklını değiştirir; içenler arasında düşmanlık ve kin düşürür.

Bunun üzerine dedi ki: Müslüman adam, bu sıfata, meyvesinden sıkılanın kötü, alçak ahlâklara götürdüğü bu ağaçtan daha layıktır.

Ebû Bekir dedi: **الكَرْم** “kerm” diye adlandırılır; çünkü ondan yapılan şarap, cömertliğe ve kereme sevk eder ve ahlâkın yüce (taraflarını) emreder; böylece onda doğan kerem için keremden bir isim türettiler. Nebî (sallallahu aleyhi ve âlihî) şarabın aslının, keremden alınmış bir adla adlandırılmasını kerih gördü; ve mümin kişiyi bu güzel isme daha layık kıldı. Ve şu beyti okudu:

والخَمْرُ مشتقَّة المعنى من الكرَمِ

Ve bunun için şaraba **راحاً** adını verdiler; çünkü içeni vermeye “rahatlar” yani hafifler.

Dedi ki: **الكرم** için **الجَفْنَة** ve **الحَبَلة** ve **الزَّرَجُون** denir.

Ve Leys dedi: “**رَجلٌ كريمٌ**” denir; “kavim: **كرم**” (denir); nitekim “**أَدِيم** ve **أَدَم**; **عمود** ve **عمَدٌ**” dedikleri gibi. Ve şu beyti okudu:

وأَنْ يَعْرَيْنَ إِنْ كُسِيَ الجَواري
فتنبوا العيْنُ عن كرمٍ عِجافِ

( Ben dedim ): Nahivciler, Leys’in dediğini kabul etmezler.

Ve derler ki: “**رجلٌ كَرِيمٌ** ve kavim: **كِرامٌ**.”

Nitekim denir: “**صغيرٌ** ve **صِغَارٌ**; **كبيرٌ** ve **كِبارٌ**.”

Fakat denir: “**رَجُلٌ كَرَمٌ** ve adamlar: **كَرمٌ**” yani kerem sahipleri; ve kadınlar: **كَرَم** yani kerem sahibi kadınlar.

Nitekim denir: “**رجُلٌ عَدْلٌ** ve kavim: **عدلٌ**; **رَجْلٌ حَرَضٌ** ve kavim: **حرضٌ**; **رَجلٌ دَنَفٌ** ve kavim: **دنفٌ**.”

Ebû Ubeyd ve İbnü’s-Sikkît—ki Ferrâ’nın sözüdür—dedi: “**رجلٌ كَرِيمٌ**; **كُرَامٌ**; **كُرَّامٌ**” bir mana üzeredir.

Dediler ki: **كُرَامٌ**, vasıfta **كريمٍ**’den daha beliğdir; ve **كُرَّامٌ** şeddeli olarak, **كُرَامٍ**’dan daha beliğdir.

Ve bunun gibi: “**رجلٌ كبيرٌ** ve **كبَارٌ** ve **كُبَّارٌ**; ve **ظريفٌ** ve **ظُراف** ve **ظُرَّافٌ**.”

Leys dedi: “Falanca, kendisini ayıplayacak şeyden uzak durduğunda **تكرَّمَ** denir”; ve kendisini ayıplardan uzak tuttuğunda “kendini **أكرَمَ** etti.” Ve **الكَرَامةُ**: ikramın yerine konulan bir isimdir; nitekim **الطاعةُ** itaatin yerine, **الغارةُ** da yağmanın yerine konulduğu gibi.

Ve **الكَرْمَةُ**: **الكَرْم**’den tek bir çubuktur.

Ve denir: “Bu yer parçası ancak bir **كرمةٌ** ve bir hurma ağacıdır”; bununla çokluk kastedilir.

Araplar der ki: “O, yerin en çok yağlısı ve en çok ballısıdır.”

Gök yağmurla geldiğinde “**كَرَّمَتْ** تَكْرِيماً” denir.

Leys dedi: **المُكْرَمُ**: her bir kimseye karşı kerîm olan adamdır.

Ve denir: Kerîm şey **كَرُمَ** **كَرَماً**; ve falanca bize karşı **كَرُمَ** **كَرَامة** (ile).

Ve **الكَرَمُ**: taşlardan arındırılmış, sürülmüş bir arazidir.

Arapların şöyle dediğini işittim: iyi toprağı olan, tatlı (sulu), bitiren yer parçasına: “Bu bir **بقعةٌ مكْرُمةٌ**” (derler); ve kerîm adama: cömertlik ve göğüs genişliğiyle vasıflandığında “**مكْرَمَانٌ**” derler.

( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ): **الكُرُومُ**: gerdanlıklardır; tekili **كرْمٌ**’dur. Ve şu beyti okudu:

تَبَاهَى بصَوْغٍ من كُرُومٍ وفِضَّةٍ

Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki bir adam ona bir şarap kırbası hediye etti; bunun üzerine dedi ki: ( “Şüphesiz Allah onu haram kıldı.” Adam dedi ki: “Onunla Yahudilere **أُكَارِمُ** etmeyeyim mi?” Dedi ki: “Onu haram kılan, onunla **يُكَارَمَ** edilmeyi de haram kıldı.” ) “**أكَارِمُ** بها يهودَ” sözüyle kastetti: onu onlara hediye edeyim de, onun karşılığında bana karşılık versinler.

Bundan (şu) Dükeyn’in sözü (dür):

يا عُمَرَ الخَيْراتِ والمَكَارِم
إنِي امْرُؤٌ من قَطَنِ بنِ دَارِم
أَطْلَبُ دَيْني من أخٍ مُكارِمٍ

Yani: beni, onu övmeme karşılık mükâfatlandıran bir kardeşten (isterim); der ki: onun ödülünü bir vasıta olmaksızın istemem. Lihyânî dedi: “Bunu yaparım; ve senin için **كرْمَة** ve senin için **كُرْمَى**; ve senin için **كَرَامَةً**; ve senin için **كُرْماً**; ve **كُرْمَةَ عَيْنٍ**; ve **نَعيمَ عينٍ** ve **نُعمْة عينٍ**; ve **نُعْمَ عينٍ**; ve **نُعَامى عَيْنٍ** ve **نَعام عينٍ**.”

Ebû Züeyb **الكُرْم** hakkında şöyle dedi:

وأَيْقَنْتُ أَنِّ الجُود منكَ سَجِيَّة
وما عِشْتَ عْيشاً مِثْلَ عْيشِك بالكُرْم

**بالكُرْم** ile kastetti: **الكَرَامَةَ**.

İbn Şümeyl dedi: “Falancanın arazisi bu yıl **كَرُمَتْ** denir”; bu, onu gübrelediğinde ve bitkisi geliştiğinde (olur). Dedi ki: “**الحَبُّ** çok **العَصْفِ** oluncaya kadar **يَكْرُمُ** olmaz”; **العَصْفِ** ile samanı ve yaprağı kasteder.

( Amr, babasından ): tencerenin kapağına ve **الحُبِّ**’e: **الكرامة** denir.

Kisâî dedi: Araplardan, hâ’sız olarak mastar şeklinde **مَفْعُلٌ** gelmedi; ancak iki harf: **مَكْرُمٌ** ve **مَعْونٌ**.

**المكْرُمِ** hakkında şu beyti okudu:

لِيَوْمِ رَوْعٍ أَوْ فَعَالِ مَكْرُمِ

Ve dedi:

بُثَيْنَ الْزَمِي ( لا ) إنَّ ( لا ) إِنْ لَزِمْتِهِ
على كَثْرَة الواشينَ أيُّ مَعُونِ

Ferrâ dedi: **مَكْرُمٌ**: **مَكْرُمَة**’nin cem‘idir; ve bunun gibi **مَعُونٌ**: **مَعُونَةٍ**’nin cem‘idir. Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( “Allah der ki: Ben kulumdan onun iki **كَرِيمَتَيْهِ**’ni aldığımda—o da onlara karşı cimri iken—benim için sabrederse, onlara karşılık olarak ona cennetten aşağı bir sevap razı olmam.” ) Bazıları onu şöyle rivayet etti: “Kulumdan onun **كَرِيمَتَهُ**’ni aldığımda.”

Şemmer dedi: İshak b. Mansûr dedi ki: Bazıları “ailesini” ister; bazıları “gözünü” der. Dedi ki: Kim onu **كَرِيمَتَيْهِ** diye rivayet ettiyse, onlar iki gözdür.

Şemmer dedi: Sana ağır gelen her şey senin **كَرِيمُكَ**’dır ve **كَرِيمَتُكَ**’dır. Dedi ki: **الكَرِيمَةُ**: soylu adamdır; “O, kavminin **كَرِيمَة**’sidir” dersin. Ve şu beyti okudu:

وأَرَى كَرِيمَكَ لا كُرِيمةَ دُونَهُ
وأَرَى بِلادَكَ مَنْقَعَ الأَجْوَادِ

Kastetti: sana ağır gelen kimse için, sana ağır gelen hiçbir şeyi ondan esirgeme.

Başka bir hadiste: ( “Size bir kavmin **كَرِيمَةُ**’si geldiğinde onu ikram edin” ) yani kavminin kerîmi. Ve Sahr b. Amr dedi:

أَبَى الفَحْرَ أَنِّي قَدْ أَصَابُوا كَرِيمَتِي
وأَنْ ليسَ إِهْدَاءُ الخَنَا من شِمَالِيَا

**كَرِيمَتِي** sözüyle kardeşi Muâviye b. Amr’u kasteder. Diğer hadis ise: ( “O gün insanların hayırlısı, iki **كَرِيمْينِ** arasında bir mümindir” ); bazıları dedi ki onlar hac ve cihaddır; ve denildi: iki at arasında, onların üzerinde gazaya çıkar. Ve denildi: iki kerîm mümin ebeveyn arasındadır.

Ve denir: “Bu, babası **كَرَمٌ** olan ve ataları **كرمٌ** olan bir adamdır.” Allah celle ve azze’nin sözü: ( “Ve sizi **مُّدْخَلاً كَرِيماً**’a sokarız” ) (en-Nisâ: 31); “güzel” dediler; o da cennettir. Ve O’nun sözü: ( “Ve ikisine **قَوْلاً كَرِيمًا** söyle” ) (el-İsrâ: 23); yani ikisine ikram olarak yumuşak, kolay (söz). Ve O’nun sözü: ( “Bu, bana karşı **كرمت** (ettiğin) şeydir” ) (el-İsrâ: 62); yani üstün tuttun. Ve O’nun sözü: ( “**رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ**” ) (el-Mü’minûn: 116); yani azîm. Ve O’nun sözü: ( “Kim inkâr ederse, şüphesiz Rabbim **غَنِىٌّ**” ) (en-Neml: 40); yani azîm, lütfeden. Ve O’nun sözü: ( “... onun ecrini iki kere (veririz) ve ona hazırladık” ) (el-Ahzâb: 31); yani çokça.

**مكر**: Leys dedi: **المكْرُ**: gizlilik içinde bir hiledir. Dedi ki: savaşta **الكَيْدَ**’in helâl olduğunu işittik; **المَكْرُ** ise her hâlde haramdır.

Allah celle ve azze şöyle dedi: ( “... elbette doğru söyleyenleriz; ve **مَكَرُواْ مَكْراً**; ve biz de **مَكَرْنَا مَكْراً**; ve onlar farkında değiller” ) (en-Neml: 50).

Te’vil ilminden olanlardan birden fazlası dedi ki: Allah’tan **المَكْرُ**: bir cezadır; karşılık verilenin **مَكْرِ**’inin adıyla adlandırıldı; nitekim şöyle dedi: ( “... ve bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür; kim affederse...” ) (eş-Şûrâ: 40); ikincisi hakikatte kötülük değildir; fakat ceza için “kötülük” diye adlandırıldı. Ve bunun gibi Yüce’nin sözü: ( “Kim size saldırırsa siz de ona saldırın” ) (el-Bakara: 194); birincisi zulümdür; ikincisi zulüm değildir; fakat onun bir ceza ve onunla bir karşılık olduğu bilinsin diye günah adıyla adlandırıldı. Bu sözün yürüdüğü yol üzere, Allah celle ve azze’nin sözü de böyledir: ( “Allah’ı aldatırlar; hâlbuki O, onların aldatıcısıdır” ) (en-Nisâ: 142) ve ( “Allah onlarla alay eder” ) (el-Bakara: 15); bu türdendir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَكْرُ**: **الغْرَةُ**’dir. Katâmî şöyle dedi:

بِضَرْبٍ تَهْلِكُ الأبطالُ فيه
وتَمْتَكِرُ اللِّحَى منه امْتِكارَا

Yani: kınalanır; ve aslana denir: sanki **مُكِرَ** **بالمَكْرِ** ile, yani **بالمغْرَةِ** ile sıvandı. Ve **المَكرُ**: bir bitkidir; cem‘i: **مُكُورٌ**. ‘Accâc dedi:

تَظَلُّ في عَلْقَى وفي مُكُورِ

Nadr, el-Ca‘dî’den dedi: **المَكْرُ**: toprağın sulanmasıdır; “Toprağı **امْكُرُوا**; çünkü o serttir; sonra onu sürün” denir; yani: onu sulayın.

Leys dedi: **المكْرُ**: bitkiden bir türdür; tekili: **مَكْرَةٌ**; sulanmışlığından dolayı **مَكْرَةً** diye adlandırıldı. Ama **مُكُورُ الأغْصَانِ** ise başlı başına bir ağaçtır.

Dedi ki: Ağaçtan türler **المكُورَ** diye adlandırılır; **الرُّغْل** ve benzeri gibi.

Ebû Ubeyd dedi; Asma‘î dedi: kadınlardan **الممْكُورَةُ**: yaratılışı kıvrılmış olandır.

Leys dedi: **المَكْرُ**: baldırın dolgunluğunun güzelliğidir.

Denir: “O, **مَمْكُورَةٌ**’dir”: baldırı dolgun, kalın (dır); bitkiden olan **المَكْرِ**’e benzetildi.

Dedi ki: **مَكْوَرَّى**: adam için bir niteleme (dir); denir: o, kısa, alçak yaratılışlıdır.

Ve sövgüde denir: “**ابن مَكْوَرَّى**”; bu sözde o, bir iftiradır; sanki zina ile vasıflandırılır.

Ben dedim: Bu, Leys’ten başkası için hatırlamadığım bir harftir; Arapça mı yoksa yabancı mı bilmiyorum.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المَكْرَةُ**: bozuk taze hurmadır.

Ve **المكْرةُ**: savaşta tedbir ve hiledir.

Ve **المكْرةُ**: kalın, güzel baldırdır.

Ve **المكْرةُ**: ekin için sulamadır.

Denir: “**زَرْعٍ مَمْكُورٍ**’dan geçtim” yani sulanmış.

Ve **المكْرةُ**: bir ağaçtır; cem‘i: **مُكُورٌ**.

**ركم**: Leys dedi: **الرَّكْمُ**: bir şeyi bir şeyin üstüne toplayıp onu yığılmış, üst üste konmuş bir yığın yapmandır; kum yığını ve bulut yığını ve bunun gibi, bir kısmı bir kısmı üzerine yığılan şey gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرّكَمُ**: üst üste yığılmış buluttur.

**كمر**: Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: erkeklerden **المكْمُورُ**: sünnetçi onun **كمَرَتَهُ**’sine isabet eden kimsedir.

Leys dedi: **الكَمَرُ**: **الكَمَرَةِ**’nin cem‘idir.

Ve dedi: **رجلٌ كِمِرَّى**: **الكَمَرَةِ**’si iri olduğunda.

**رمك**: Leys dedi: **الرَّمَكَةُ**: kısraktır; ve nesil için edinilen kısrak (türü) **البِرْذَوْنَةُ**’dur; hepsi: **الأرْماكُ**. Ama Rü’be’nin sözü:

لا تَعْدِليِني بالرُّذالاَتِ الحَمَكْ
وَلاَ شَظٍ فَدْمً ولا عَبْدٍ فَلِكْ
يَربِضُ في الرَّوْثِ كَبِرْذَوْنِ الرَّمَكْ

Ebû Amr, Rü’be’nin beytindeki **الرَّمَكَ**’ın aslının Farsça **رَمَهْ** olduğunu iddia etti.

Dedi ki: insanların “**رَمَكَةٌ**” sözü hatadır.

Ebû Zeyd dedi: Adam, bir beldeyi yurt edinip ayrılmadığında “**رَمَكَ**” (denir); ve yemekte “**رَمَكَ**” **رُمُوكاً** (yaptı); ve onda “**رَجَنَ**” **رجوناً** (yaptı): ondan hiçbir şeyi bırakmadığında.

Ebû Ubeyd ondan rivayet etti: “Mekânda **رَمَكْتُ**.” Ve başkasını “**أَرْمَكْتُ**.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Mekânda **رَمَك** ve **دَمَكَ** ve **مَكَدَ**”: orada ikamet ettiğinde.

Kisâî dedi: “Mekânda **رَمَكَ** **رُمُوكاً**; ve **رَجَنَ** **رُجوناً**.”

**والرامِكُ**: ikamet eden (dir); mîm’in kesriyle.

Ve kesirle **الرامِكُ**: insanların **الرَّامَك** diye adlandırdığı şeydir; o bir şeydir; kokuya konulur.

Leys: **الرَّامَكُ**: katran gibi siyah bir şeydir; misk ile karıştırılır da **سُكًّا** yapılır; ve kadın onunla daralır.

İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan dedi: O, **الرامِك** ve **الرامَكُ**’tur; açılan ve kırılan (harekelenen) babında.

Başkası: Kavim, soylarında çirkinlik gördüklerinde “**اسْتَرْمَكَ**” **استرماكاً** (yapar); ve adam “**رمَكَةٌ**” (dır): zayıf olduğunda.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: Devenin **كُمْتَةُ**’si şiddetlenip içine siyahlık girince, işte o **الرُّمْكةُ**’dir; ve deve: **أَرْمَكُ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **حُنَيْفُ الحَنَاتمِ**—Arapların en iyi deve bilicilerinden idi—dedi ki: dişi develerden **الرَّمْكاءُ**: **بُهْيَا**; ve **الحَمْرَاءُ**: **صُبْرَى**; ve **الخَوَّارةُ**: **غُزْرَى**; ve **الصَّهْبَاءُ**: **سُرْعَى**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
  (ركل)  الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  والكديد: المُرَكَّل([2]).
  (ركم)  الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه.
  (ركن)  الراء والكاف والنون أصلٌ واحد يدلُّ على قوَّة. فرُكن الشَّيء: جانبه الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديد، أي عِزٍّ ومَنْعَة. ومن الباب رَكَنْتُ إليه أرْكَن. وهي كلمة نادرة على فَعَلْتُ أفْعَلُ من غير حَرفِ حلق. وفلانٌ ركينٌ، أي وقور ثابت. والمرْكن: الإِجَّانة. ويقال: جبلٌ رَكِينٌ([3])، أي له أركان عالية. وركَنْت إليه أي مِلْتُ؛ وهو من الباب، لأنه سكن إليه وثبت عنده. قال
الخليل: رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً. ولغة سُفْلَى مضَر: ركِن يرْكَن. ويقال ركِنَ يَرْكُنُ، وفيه نظَر. وحكى أبو زيد: رَكِنَ يَرْكَنُ. وناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع، أي مُنْتَفِخَتُه، أي كَأنَّه رُكْن.
  (ركو)  الراء والكاف والحرف المعتل أصول ثلاثة: أحدُها حملُ الشيء على شيءٍ وضمُّه إليه، والآخَر إصلاحُ شيءٍ، والثالث وِعاء الشيء.
  فالأوّلُ قولُهم: رَكَوْتُ على البعير الحِملَ: ضاعفْتُه. ومن الباب ركَوْتُ عليه الأمْرَ والذَّنب، أي حملتُه عليه. وقال بعضُهم: أنَا مُرْتَكٍ على كذا، أي معوِّلٌ عليه. ومالي مُرتكىً إلاّ عليك. وحكى الفرّاء: أرْكَيْتَ عليَّ ذنباً لم أُذْنِبْه.
  ومن الباب أركَيتُ إلى فلانٍ: لجأتُ إليه. ومنه أرْكِنِي إلى كذا، أَي أخِّرْني، للدَّيْنِ يكون عليه*. وركَوتُ عنهم بقيّةَ يومي، أي أقمت.
  أمّا إصلاحُ الشيء فالمركوُّ الحَوض المستطيل، ويقال المُصْلَح، قال:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  وركَوْتُ الشيءَ، إذا سدَّدْتَه وأصلَحتَه. قال سُويد بن كُراع:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  أي إن لم تُصلِحْه. ويقال أركَيْتُ لفلانٍ شيئاً، إذا هيّأْتَه له.
  وأما الأصل الآخَر فالرَُِّكْوة معروفة؛ ومنه الرَّكِيّ؛ لأنه كأنه وعاءُ
ما يكونُ فيه.
   (ركب)  الراء والكاف والباء أصلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو علُوُّ شيءٍ شيئاً. يقال رَكِب رُكوباً يَرْكَب. والرِّكاب: المَطِيّ، واحدتَها راحلة. وزَيْتٌ ركابيٌّ؛ لأنه يُحمَل من الشام على الرِّكاب. وما له رَكُوبة ولا حَمُولة، أي ما يركبه ويَحمِل عليه. والرَّكب: القَوم الرُّكْبان؛ وكذلك الأُركُوب. وناقةٌ رَكْبانةٌ: تصلُح للرُّكوب. وأرْكَبَ المُهْر: حان أن يُرْكَبَ. ورجل مُرَكَّبٌ: استعارَ فرساً يقاتِل عليه، ويكون له نِصفُ الغَنيمة ولصاحب الفرس النِّصف.
  ومن الباب رَوَاكِبُ الشَّحم، وهي طرائقُ بعضُها فوقَ بعض في مُقدَّم السَّنام. فأمَّا التي في المؤخَّر فهي الرَّوادف، الواحدة راكبةٌ ورادفة. والرَّكَّابة: شِبه فسيلةٍ من أعلى النخلة عند قِمّتها، ربَّما حملَتْ مع أمِّها. وزعم الخليلُ أنَّ الرَّكْب والأُركوبَ راكبُو الدّوابّ، وأن الرُّكَّاب رُكَّاب السفينة. والمُرَكَّب: الأصل والمنْبِتُ. يقال هو كريم المركَّب.  ومن الباب رُكْبة الإنسان، وهي عاليةٌ على ما هي فوقَه. والأركَبُ: العظيم الرُّكْبة. ويقال: رَكَبْتُ الرّجلَ أركُبُه، إِذا ضربْتَ رُكْبتَه أو ضربتَه برُكبتِك. والرَّكيب: ما بين نَهْرَيِ الكَرْم؛ وهو الظَّهر الذي بين النَّهْرين، ويكون عالياً على دونه. والرَّاكب: داءٌ يأخذ الغنمَ في ظهورها.
  ومن الباب الرَّكَب ركَب المرأة. قال الخليل: ولا يقال للرّجل، إنَّما هو للمرأة خاصّة. وقال الفرّاء: الرَّكَب: العانةُ للرَّجُل والمرأة. قال:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *  (ركح)  الراء والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو يدل على إنابةٍ إلى شيءٍ ورُجوعٍ إليه. قال الخليل: الرُّكوح: الإنابة إلى الأمر. وأنشد:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  فهذا هو الأصل. ثمَّ يقال لرُكْن الجبلِ المُنيفِ الصّعبِ رُكْح. والرُّكْح والرُّكْحة: سَاحة الدّار. والرُّكْحة البقيّة من الثَّريد تبقى في الجَفْنة، كأنّه شيءٌ أوى إلى أسفل الجَفْنة. ويقال جَفْنةٌ مرتكِحةٌ، إذا كانت مكتنِزةً بالثَّريد. ومن الباب: سَرْجٌ مِركاحٌ، إذا كان يتأخَّر عن ظَهْر الفَرس.
  (ركد)  الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل.
  (ركز)  الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت.
  فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت.
  (ركس)  الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره.
  (ركض)  الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة.
  (ركع)  الراء والكاف والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انحناءٍ في الإنسان وغيرِه. يقال ركَعَ الرّجلُ، إذا انحنى. وكلُّ منحنٍ راكع. قال لَبيد:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  وفي الحديث ذِكْر المشايخ الرُّكَّع([8])، يريد به الذين انحنَوْا. والرُّكوع في الصلاة من هذا. ثمّ تصرّف الكلامُ فقيل للمصلِّي راكع، وقيل للسَّاجد شكراً: راكع. قال الله تعالى في شأن داودَ عليه السلام: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. وقال في موضع آخر: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]، قال قومٌ: تأويلها اسجدي، أي صلِّي؛ واركعي مع الراكعين، أي اشكري لِله جلّ ثناؤُه مع الشاكرين. قال ابن دُريد: الرُّكْعة([9]): الهُوَّة في الأرض؛ لغة يمانِيّة.
-------------------------------------------------ـ
([1]) سبق البيت في (1: 334/ 2: 319) مع تخريجه.
([2]) في اللسان: "والكديد: التراب الدقاق المكدود المركل بالقوائم. قال امرؤ القيس:
مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل".([3]) في الأصل: "ركن"، صوابه من اللسان والقاموس.
([4]) البيت في المجمل واللسان (ركا).
([5]) وكذا في البيان (3: 207). وفي اللسان: "لا يقنع".
([6]) البيت في اللسان (ركح) مبتور محرف.
([7]) ديوان لبيد 23 طبع 1880 واللسان (ركع).
([8]) هو حديث: "لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا".
([9]) الجمهرة (2: 385). وضبطت في اللسان بفتح الراء ضبط قلم، وقد نص في القاموس على أنها بالضم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الكاف** وما يثلثهما)
  (**ركل**)  **الراء** ve**الكاف** ve**اللام** bir asıldır; **الرِّجْل** ile vurmanın bir cinsine delâlet eder. Denir: **رَكَلَه** ve **رَفَسه** **برِجله**. Ve atın iki yanından **مَرْكَلاَ**; süvarinin iki ayağıyla tekmelediği yer. Ve **تركَّل** bir şeyin üzerine ayağıyla. Ve **تركَّل** nal sahibi **بمِسْحَاتِه**; onu ayağıyla vurduğunda ki yere girsin. **الأخطل** dedi:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  Ve **الكديد**: **المُرَكَّل**([2]).
  (**ركم**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الميم** bir tek asıldır; şeyin [toplanmasına] delâlet eder. Dersin: **رَكَمت** şeyi: bir kısmını bir kısmının üzerine attım. Ve **سحاب مُرْتكمٌ** ve **رُكام**. Ve **الرُّكمة**: toplanmış çamur. Ve **مُرْتَكَم** yol: onun izi; çünkü gelip geçenler onda **تَرْتَكِمُ**.
  (**ركن**)  **الراء** ve**الكاف** ve**النون** bir tek asıldır; kuvvete delâlet eder. Şeyin **رُكن**’u: onun daha kuvvetli yanı. Ve “o, şiddetli bir **رُكْن**’a sığınır”, yani izzet ve men‘a. باب’dan: **رَكَنْتُ** ona, **أرْكَن**. Ve bu, **حَرفِ حلق** olmaksızın **فَعَلْتُ أفْعَلُ** üzere nadir bir kelimedir. Ve falan **ركينٌ**: yani vakur, sabit. Ve **المرْكن**: **الإِجَّانة**. Ve denir: **جبلٌ رَكِينٌ**([3]), yani yüksek köşeleri vardır. Ve **ركَنْت** ona, yani meylettim; o da باب’dandır, çünkü ona sükûn buldu ve onun yanında sabit kaldı. Dedi
**الخليل**: **رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً**. Ve **سُفْلَى مضَر** dili: **ركِن يرْكَن**. Ve denir **ركِنَ يَرْكُنُ**; onda nazar vardır. **أبو زيد** nakletti: **رَكِنَ يَرْكَنُ**. Ve **ناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع**: yani memesi şişkin; yani sanki o bir **رُكْن**’dur.
  (**ركو**)  **الراء** ve**الكاف** ve illetli harf üç asıldır: birincisi bir şeyi bir şey üzerine yüklemek ve onu ona katmak, ikincisi bir şeyi ıslah etmek, üçüncüsü şeyin kabıdır.
  Birincisi onların sözü: **رَكَوْتُ** deve üzerine yükü: onu iki kat yaptım. Ve باب’dandır: **ركَوْتُ** ona işi ve suçu; yani onu onun üzerine yükledim. Ve bazısı dedi: “Ben şuna **مُرْتَكٍ**’yim”, yani ona dayanıcıyım. Ve benim **مُرتكىً**’m yoktur, ancak senin üzerinedir. **الفرّاء** nakletti: “**أرْكَيْتَ** benim üzerime bir suç ki onu işlemedim.”
  Ve باب’dandır: **أركَيتُ** falana: ona sığındım. Ve ondan: “Beni şuna **أرْكِنِي**”, yani beni ertele; üzerindeki borç için*. Ve **ركَوتُ** onlardan günümün kalanını; yani ikamet ettim.
  Şeyin ıslahına gelince: **المركوُّ** uzun havuzdur; ve denir **المُصْلَح**; dedi:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  Ve **ركَوْتُ** şeyi, onu doğrulttuğum ve ıslah ettiğim zaman. **سُويد بن كُراع** dedi:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  yani onu ıslah etmezsen. Ve denir: **أركَيْتُ** falan için bir şeyi; onu onun için hazırladığım zaman.
  Diğer asla gelince: **الرَُِّكْوة** bilinen (şey)dir; ve ondan **الرَّكِيّ**; çünkü o, sanki içinde olanın kabıdır.
   (**ركب**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الباء** bir tek asıldır; düzenli, kıyaslıdır; o da bir şeyin bir şeyin üzerine yükselmesidir. Denir: **رَكِب** **رُكوباً** **يَرْكَب**. Ve **الرِّكاب**: binek; onun birili **راحلة**’dir. Ve **زَيْتٌ ركابيٌّ**; çünkü Şam’dan **الرِّكاب** üzerinde taşınır. Ve onun ne **رَكُوبة**’si ne **حَمُولة**’si vardır; yani bindiği ve üzerine yüklediği yoktur. Ve **الرَّكب**: binen kavim; ve كذلك **الأُركُوب**. Ve **ناقةٌ رَكْبانةٌ**: binmeye elverişlidir. Ve **أرْكَبَ** tay: binilme vakti geldi. Ve **رجل مُرَكَّبٌ**: üzerinde savaşacağı bir at ödünç aldı; ganimetin yarısı ona, at sahibine yarısı olur.
  Ve باب’dandır: **رَوَاكِبُ الشَّحم**; o, hörgücün ön kısmında bir kısmı bir kısmının üstünde olan şeritlerdir. Arkadaki ise **الرَّوادف**’dir; birili **راكبةٌ** ve **رادفة**. Ve **الرَّكَّابة**: hurma ağacının tepesine yakın üst kısmından, annesiyle birlikte belki meyve taşıyan, fidan benzeri bir şey. Ve **الخليل** zannetti ki **الرَّكْب** ve **الأُركوب** binek hayvanlarına binenlerdir; ve **الرُّكَّاب** geminin yolcularıdır. Ve **المُرَكَّب**: asıl ve bitiş yeri. Denir: o, **المركَّب**’i kerimdir. Ve باب’dandır: insanın **رُكْبة**’si; o, üstünde olana göre yüksektir. Ve **الأركَبُ**: büyük dizli. Ve denir: **رَكَبْتُ** adamı **أركُبُه**; dizine vurduğun yahut dizinle ona vurduğun zaman. Ve **الرَّكيب**: **نَهْرَيِ الكَرْم** arasındaki (yer)dir; o, iki nehir arasındaki sırttır ve altındakine göre yüksek olur. Ve **الرَّاكب**: koyunları sırtlarından tutan bir hastalıktır.
  Ve باب’dandır: **الرَّكَب** kadının **ركَب**’idir. **الخليل** dedi: erkeğe denmez; ancak kadına mahsustur. **الفرّاء** dedi: **الرَّكَب**: erkek ve kadın için **العانةُ**’dır. Dedi:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *  (**ركح**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الحاء** bir tek asıldır; bir şeye yönelme ve ona dönmeye delâlet eder. **الخليل** dedi: **الرُّكوح**: işe yönelme. Ve okudu:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  İşte bu asıldır. Sonra, yüksek, sarp, zor dağın köşesine **رُكْح** denir. Ve **الرُّكْح** ve **الرُّكْحة**: evin avlusu. Ve **الرُّكْحة**: **الجَفْنة**’de kalan **الثَّريد** artığı; sanki **الجَفْنة**’nin altına sığınmış bir şey gibi. Ve denir: **جَفْنةٌ مرتكِحةٌ**; **الثَّريد** ile dolgun olduğu zaman. Ve باب’dandır: **سَرْجٌ مِركاحٌ**; atın sırtından geri kaldığı zaman.
  (**ركد**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الدال** bir asıldır; sükûna delâlet eder. Denir: **رَكَدَ الماءُ**: sakinleşti. Ve **ركَدتِ الرِّيحُ**. Ve **ركَد الميزان**: eşitlendi. Ve kavim **رُكوداً** **ركد**: sakinleştiler ve duruldular. Ve **جَفنَةٌ رَكود**: dolu. Onların “**تراكَدَ الجوارِي**” sözüne gelince; birinin ayakları üzerinde oturup sonra oturur hâlde arkadaşına sıçraması (hakkında), bu sahih ise asıldan şâzdır.
  (**ركز**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الزاء** iki asıldır: birincisi bir şeyi, aşağıya gidecek şekilde bir şey içinde sabitlemektir; ikincisi sestir.
  Birincisi: **رَكَزْتُ** mızrağı **رَكْزاً**. Ve **مَرْكَز** asker: onları zorunlu kıldıkları yer. Ve denir: adam yayı üzerine **ارتكَزَ**; onun **سِيَة**’sini yere koyup sonra ona dayandığı zaman. Ve باب’dandır: **الرِّكَاز**; o, cahiliye devrinde gömülü maldır; ve o, onun kıyasındandır; çünkü sahibi onu **رَكَزَه**. Ve bir kavim dedi: **الرِّكاز** maden (dir). Ve adam **أركَزَ**: **الرِّكاز** buldu. Eğer bu doğru ise o, ödünçlemedir. Ve **المرتَكِز**: yaprakları kırılıp uçuşmuş kuru ot. Manası: ondan giden gitti ve bu **ارتكز** etti; yani sabit kaldı.
  (**ركس**)  **الراء** ve**الكاف** ve**السين** bir tek asıldır; şeyin baş aşağı çevrilmesi ve evvelinin âhirine döndürülmesidir. Allah yüce sena etti: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]؛ yani onları küfürlerine geri döndürdü. Ve denir: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti. Ve **الرَّكوسيَّة**: Hristiyanlar ve Sâbiîler arasında bir dini olan bir kavimdir. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’e, istincâ için taşlar istediği vakit, bir **رَوْثَة** getirildi; onu attı ve dedi: “Şüphesiz o **رِكْس**’tir.” Bunun manası: onun, yiyecek olmaktan başka şeye doğru **ارتكَسَت** etmiş olmasıdır.
  (**ركض**)  **الراء** ve**الكاف** ve**الضاد** bir tek asıldır; öne doğru bir harekete yahut hareket ettirmeye delâlet eder. Denir: adam binitini **رَكَض** etti; bu, onu iki ayağıyla vurmasıdır ki ilerlesin. Ve çoğaldı; nihayet “at **رَكَضَ** etti” denildi; ve bu asıl değildir. Ve çocuğun **ارتكاض**’ı: annesinin karnında çırpınmasıdır. **الخليل** dedi: kuş için uçuşunda **الرَّكْض** kılındı. Ve denir: deve **أرْكَضَت**; yavrusu annesinin karnında hareket ettiği zaman. Ve istihâza kanının zikrinde bazı hadiste: “O, şeytandan bir **رَكْضَةٌ**’dır”; itişi kasteder.
  (**ركع**)  **الراء** ve**الكاف** ve**العين** bir tek asıldır; insanda ve başkasında eğilmeye delâlet eder. Denir: adam **ركَعَ**; eğildiği zaman. Ve her eğilen **راكع**’dır. **لَبيد** dedi:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  Ve hadiste **المشايخ الرُّكَّع**([8]) zikri vardır; bununla eğilmiş olanları kasteder. Namazdaki **الرُّكوع** da bundandır. Sonra söz tasarruf edildi; namaz kılana **راكع** denildi ve şükür için secde edene: **راكع** denildi. Allah تعالى Davud عليه السلام hakkında dedi: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. Ve başka bir yerde dedi: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]؛ bir kavim dedi: onun te’vili “secde et”, yani namaz kıl; ve “**واركعي** **مع الراكعين**”, yani Allah جلّ ثناؤه’na şükredenlerle birlikte şükret. **ابن دُريد** dedi: **الرُّكْعة**([9]): yerdeki çukur; Yemenî bir dildir.
-------------------------------------------------ـ
([1]) Beyit (1: 334/ 2: 319)’da tahriciyle birlikte geçti.
([2]) Lisân’da: “**والكديد**: ayaklarla çiğnenmiş, **المُرَكَّل** ince toprak. **امرؤ القيس** dedi:
مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل”.
([3]) Asılda: “**ركن**”; doğrusu Lisân ve Kâmûs’tandır.
([4]) Beyit **المجمل** ve Lisân’da (**ركا**).
([5]) **البيان** (3: 207)’de de böyledir. Lisân’da: “لا يقنع”.
([6]) Beyit Lisân’da (**ركح**) eksik, tahrifli.
([7]) **ديوان لبيد** 23, 1880 baskı ve Lisân (**ركع**).
([8]) O, şu hadistir: “لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا”.
([9]) **الجمهرة** (2: 385). Lisân’da **الراء**’nın fethasıyla kalem zabtı yapıldı; Kâmûs’ta onun zamme ile olduğu açıkça belirtilmiştir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: (سحاب مركوم) (الآية 44 من سور الطور، ﴿وإن يروا كسفا من السماء ساقطا يقولوا سحاب مركوم﴾ ) أي: متراكم، والركام: ما يلقى بعضه على بعض، قال تعالى: ﴿ثم يجعله ركاما﴾ [النور/43]، والركام يوصف به الرمل والجيش، ومرتكم الطريق: جادته التي فيها ركمة، أي: أثر متراكم. *** ركن
- ركن الشيء: جانبه الذي يسكن إليه، ويستعار للقوة، قال تعالى: ﴿لو أن لي بكم قوة أو آوي إلى ركن شديد﴾ [هود/80]، وركنت إلى فلان أركن بالفتح، والصحيح أن يقال: ركن يركن، وركن يركن (قال السرقسطي: ركن إلى الدنيا، وإلى الشيء، وركن ركونا: مال.
والمضارع فيهما يركن على الشذوذ لركن، كأبى يأبى، وعلى القياس ل: ركن. ذكر صاحب العين في لغة سفلى مضر: ركن يركن، بفتح الكاف في الماضي، وضمه في المضارع. انظر: الأفعال 3/89)، قال تعالى: ﴿ولا تركنوا إلى الذين ظلموا﴾ [هود/13]، وناقة مركنة الضرع: له أركان تعظمه، والمركن: الإجانة، وأركان العبادات: جوانبها التي عليها مبناها (قال الناظم:
الركن ما في ذات شيء ولجا *** والشرط عن ماهية قد خرجنا)، وبتركها بطلانها.

##### Türkçe

- Denilir: (**سحاب مركوم**) (Tûr sûresinin 44. âyeti, ﴿وإن يروا كسفا من السماء ساقطا يقولوا سحاب مركوم﴾) yani: üst üste yığılmış; ve **الركام**: bir kısmı bir kısmının üzerine atılan şeydir. Yüce Allah dedi ki: ﴿ثم يجعله ركاما﴾ [Nûr/43]. Ve **الركام** ile kum ve ordu vasıflandırılır. Ve **مرتكم الطريق**: içinde **ركمة** bulunan ana yolu; yani: üst üste birikmiş iz. *** ركن
- **ركن** الشيء: kendisine sığınılan (dayanılan) yanı; ve kuvvet için ödünç alınır. Yüce Allah dedi ki: ﴿لو أن لي بكم قوة أو آوي إلى ركن شديد﴾ [Hûd/80]. Ve “**ركنت** إلى فلان **أركن**” (fetha ile); ve doğru olan, “**ركن يركن**” denilmesidir; ve “**ركن يركن**” (Sarakustî dedi ki: “**ركن** إلى الدنيا, ve إلى الشيء, ve **ركن ركونا**: meyletti. Ve her ikisinde muzâri‘, **ركن** için şâzlık üzere **يركن**’dir; tıpkı **أبى يأبى** gibi; ve القياس üzere: **ركن** için. Sâhibu’l-‘Ayn, Suflâ Mudar lügatinde zikretti: “**ركن يركن**”, mâzîde kâfın fethasıyla, muzâri‘de onun zammıyla. Bak: **الأفعال** 3/89)” dedi. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولا تركنوا إلى الذين ظلموا﴾ [Hûd/13]. Ve **ناقة مركنة الضرع**: memesi, onu büyüten **أركان**’lara sahiptir. Ve **المركن**: leğendir. Ve ibadetlerin **أركان**’ı: üzerine binasının kurulduğu yanlarıdır (nâzım dedi ki:
**الركن ما في ذات شيء ولجا *** والشرط عن ماهية قد خرجنا**), ve onları terk etmekle onların bâtıl olmasıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ك م
ركم المتاع فارتكم وتراكم‏.‏
وسحاب ورمل مركوم وركام ومرتكم ومتراكم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تراكم لحم الناقة إذا سمنت وناقة مركومة‏:‏ سمينة‏.‏
وتراكمت الأشغال وارتكمت‏.‏
وهذا مرتكم الطريق‏:‏ مستـواه جادّتـه وتقـول‏:‏ أخـذ فلـان لقـم الطريـق وثكمـه وسلـك جادّتـه ومرتَكَمَه.

##### Türkçe

ر ك م
**ركم** eşyayı yığdı; böylece o yığıldı ve üst üste birikti.
Yığılmış ve yığın hâlinde ve yığılmış ve üst üste birikmiş bulut ve kum.
Mecazdan: Deve eti semirdiği zaman üst üste birikir; ve **ناقة مركومة**: semizdir.
İşler üst üste birikti ve yığıldı.
Ve bu, yolun **مرتكم**’idir: ana yolunun düzlüğüdür; ve şöyle denir: Falan, yolun lokmalarını ve yığınını aldı ve ana yolunu ve onun **مرتكم**’ini tuttu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّكْمُ: جمعك شيئاً فوق شي حتى تَجْعله رُكاماً مركوماً كركام الرمل والسحاب ونحو ذلك من الشيء المُرْتكِم بعضه على بعض. رَكَمَ الشيء يَرْكُمُه إذا جَمَعه وأَلقى بعضه على بعض، وهو مَرْكُومٌ بعضُه على بعض. وارْتَكَمَ الشيءُ وتَراكَمَ إذا اجتمع. الن سيده: الرَّكْمُ إلقاء بعض الشيء على بعض وتَنْضيده، رَكَمَه يَرْكُمُهُ رَكْماً فارْتَكَمَ وتَراكَمَ. وشيء رُكامٌ: بعضه على بعض. وفي التنزيل العزيز: ثم يجعله رُكاماً؛ يعني السحاب. ابن الأعرابي: الرَّكَمُ السحاب المُتَراكِمُ. الجوهري: الرُّكامُ الرمل المُتَراكم، وكذلك السحاب وما أَشبهه. وفي حديث الاستسقاء: حتى رأَيتُ رُكاماً؛ الرُّكامُ: ضَخْمٌ كأنه قد رُكِمَ بعضُه على بعض؛ أَنشد ثعلب:
وتَحْمِي به حَوْماً رُكاماً ونسوة،
عليهن قَزٌّ ناعم وحَريرُ
والرُّكْمةُ: الطين والتراب المجموع. وفي الحديث: فجاء بعُودٍ وجاء ببعرة حتى رَكَموا فصار سواداً. ومُرْتَكَمُ الطريق، بفتح الكاف: جادَّتُهُ ومَحَجَّتُهُ.

##### Türkçe

**الرَّكْمُ**: bir şeyi bir şeyin üstüne toplaman ki onu, kum yığını ve bulut yığını ve bunun benzeri, şeyin bir kısmı bir kısmının üstüne yığılmış olan şeylerden, yığılmış bir yığın, yığılmış kılınmış yapasın. Bir şeyi **رَكَمَ** eder, onu **يَرْكُمُه**: onu topladığı ve bir kısmını bir kısmının üstüne attığı zaman; o, bir kısmı bir kısmının üstüne **مَرْكُومٌ**dur. Şey **ارْتَكَمَ** etti ve **تَراكَمَ** etti: toplandığı zaman. İbn Sîde dedi ki: **الرَّكْمُ**, şeyin bir kısmını bir kısmının üstüne atmak ve onu üst üste dizmektir; onu **رَكَمَه** eder, onu **يَرْكُمُهُ** **رَكْماً** (bir **رَكْم** ile), derken **ارْتَكَمَ** etti ve **تَراكَمَ** etti. Ve **رُكامٌ** bir şey: bir kısmı bir kısmının üstüne. Aziz tenzilde: “sonra onu **رُكاماً** yapar”; yani bulut. İbnü’l-A‘râbî: **الرَّكَمُ**, **المُتَراكِمُ** buluttur. Cevherî: **الرُّكامُ**, **المُتَراكم** kumdur; aynı şekilde bulut ve ona benzeyen şeyler. İstiskā hadîsinde: “ta ki bir **رُكاماً** gördüm”; **الرُّكامُ**: iri, sanki bir kısmı bir kısmının üstüne **رُكِمَ** edilmiş gibi; Sa‘leb inşâd etti:

Ve onunla, bir **رُكاماً** havmı ve kadınları korursun,
Onların üzerinde yumuşak ipek ve ipek vardır.

**والرُّكْمةُ**: toplanmış çamur ve toprak. Hadîste: “derken bir çubukla geldi ve bir tezekle geldi, ta ki **رَكَموا** ettiler de bir karaltı oldu.” **ومُرْتَكَمُ الطريق** (kâfın fethiyle): onun ana yolu ve ana caddesidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ك م * * رَكَم * الشيء إذا جمعه وألقى بعضه على بعض وبابه نصر و * ارْتَكَمَ * الشيء و * تَرَاكَمَ * اجتمع و * الرُّكَامُ * الرمل * المُتَرَاكِمُ * والسحاب ونحوه

##### Türkçe

* ر ك م * **رَكَم**: şeyi, onu topladığı ve bir kısmını bir kısmının üzerine attığı zaman; babı **نصر**’dır. Ve **ارْتَكَمَ**: şey. Ve **تَرَاكَمَ**: toplandı. Ve **الرُّكَامُ**: **المُتَرَاكِمُ** kum; ve bulut ve benzeri.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الرَّكْم : جَمْعُ شَيء فَوْق آخَر حتى | يَصِيرُ ركاماً مَرْكُوماً كَرُكَام الرَّمْل ) ، | والسَّحاب ونَحوِ ذلِك من الشَّيءِ | المُرْتَكِم بَعضُه على بَعْض . وفي | المُحْكَم : الرَّكْم : إلقاءُ بَعضِ | الشيءِ على بَعضٍ وتَنْضِيده . رَكَمَه | يَركُمه رَكْماً . وشيء رُكامٌ : بَعضُه | على بَعْض . | | ( و ) الرَّكَم ( بالتَّحْريك : السَّحابُ | المُتَاركِمُ ) ، عن اْبنِ الأعرابيّ | ( كالرُّكَامِ ) بالضَّم ، وفي الصحاح : | الرُّكَام : الرَّمل المتراكِمُ ، وكذلك | السّحاب وما أَشْبَهَه . ومنه قوله | تعالى : ! 2 \< ثم يجعله ركاما > 2 ! يعني | السّحاب . وفي الحَدِيث :   حتى | رأيتُ رُكاماً   يعني في الاْستِسْقاء . | | ( و ) من المجاز : ( مُرْتَكَم الطَّريق : | جَادَّتُه ) . يقال : سلك جادَّته ومُرْتَكَمه | أي : مَحَجَّته . | | ( والرُّكْمةُ ، بالضَّمّ : الطِّين ) | والتُّرابُ ( المَجْمُوع ) . ووقع في | نُسَخ الصّحاح بالتَّحْرِيك . | | ( و ) من المجاز : ( قَطِيعٌ ركامٌ ، | كغُرابٍ ) أي : ( ضَخْم ) ، شُبّهِ بُركام | السَّحاب أو الرَّمل ، أَنْشدَ ثَعْلب : | % ( ونَحْمِي به حَوْباً رُكاماً ونِسوةً % | عليهن قَزٌّ ناعِمٌ وحِرِيرُ ) % | | ( واْرتَكَم الشيءُ وتَرَاكَم : اجْتَمَع ) | بَعضُه فَوْق بَعْض . | | [ ] وَمِمَا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | سَحابٌ ورَمْلٌ مرْكُومٌ ومُرتِكم | ومُتراكِمٌ . وتراكم لَحْمُ الناقة : | سَمِنت . وناقة مَركُومَة : سَمِينة . | وتَراكَمَت الأَشغالُ واْرتَكَمَت ، وهو | مجاز . |

|

##### Türkçe

| | ( **الرَّكْم** : bir şeyi başka bir şeyin üstüne toplamak; ta ki, **رُكاماً مَرْكُوماً** (kum yığını gibi) yığılmış bir yığın hâline gelinceye kadar ) ، | ve bulut ve bunun benzeri, şeyden | bir kısmı bir kısmı üzerine yığılmış olan şey. Ve | **المُحْكَم**’de: **الرَّكْم**: şeyin bir kısmını | bir kısmının üzerine atmak ve onu üst üste dizmektir. **رَكَمَه** | **يَركُمه** **رَكْماً**. Ve bir şey **رُكامٌ**: bir kısmı | bir kısmının üzerinedir. | | ( ve ) **الرَّكَم** (harekeli olarak: üst üste yığılmış bulut ) ، İbnü’l-A‘râbî’den; | ( **كالرُّكَامِ** ) zamme ile; ve **الصحاح**’ta: | **الرُّكَام**: üst üste yığılmış kumdur; aynı şekilde | bulut ve ona benzeyen şeyler. Ondandır O’nun sözü | (yüce): ! 2 \< ثم يجعله ركاما > 2 ! yani | bulut. Ve hadiste:   “ta ki | **رُكاماً** gördüm”   yani yağmur istemede. | | ( ve ) mecazdan: ( **مُرْتَكَم الطَّريق** : | onun ana yolu ) . Denir: onun ana yoluna ve **مُرْتَكَمه**’ne girdi; | yani: onun açık yoluna. | | ( ve **الرُّكْمةُ** , zamme ile: çamur ) | ve toprak ( toplanmış olan ) . Ve | **الصحاح** nüshalarında harekeli olarak vâki olmuştur. | | ( ve ) mecazdan: ( **قَطِيعٌ ركامٌ** , | **كغُرابٍ** ) yani: ( iri ) ; bulut yığınına | veya kum yığınına benzetilmiştir. Sa‘leb inşâd etti: | % ( ونَحْمِي به حَوْباً رُكاماً ونِسوةً % | عليهن قَزٌّ ناعِمٌ وحِرِيرُ ) % | | ( **واْرتَكَم الشيءُ** ve **تَرَاكَم** : toplandı ) | bir kısmı bir kısmının üstüne. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **سَحابٌ** ve **رَمْلٌ** **مرْكُومٌ** ve **مُرتِكم** | ve **مُتراكِمٌ**. Ve dişi devenin eti **تراكم** etti: | semirdi. Ve **ناقة مَركُومَة**: semizdir. | Ve işler **تَراكَمَت** ve **اْرتَكَمَت**; ve o | mecazdır. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَكَمَ الشَّىْءَ
1 رَكَمَ الشَّىْءَ ذ , aor. رَكُمَ , (S, M,) inf. n. رَكْمٌ (M, K,) He heaped up, piled up, or accumulated, the thing; i. e. he collected together the thing, and put, or threw, one part of it upon another; (S, K; *) or he put, or threw, one part of the thing upon another. (M, TA.)

تراكم
6 تراكم ذ and ↓ ارتكم It (a thing) was, or became heaped, or piled, up, or together, or accumulated; i. e., collected together, (S, K, TA,) one part upon [or overlying] another. (TA.) You say, تراكم السَّحَابُ The clouds were, or became, [heaped, or piled, up,] one above, or upon, [or overlying,] another; as also تراكب. (TA in art. ركب.) And تراكم لَحْمُ النَّاقَةِ [lit. The flesh of the she-camel became accumulated]; meaning the she-camel became fat. (TA.) [And تراكمت الظَّلْمَةُ (assumed tropical:) The darkness became condensed, or dense: for the Arabs describe thick darkness as “ darknesses one above another: ” see Kur xxiv. 40.] And تراكمت الأَشْغَالُ and ↓ ارتكمت (tropical:) [Occupations, or the occupations, became accumulated]. (TA.)

8 اـِرْتَكَمَ see the next preceding paragraph, in two places.

رَكَمٌ
رَكَمٌ ذ : see رُكَامٌ.

رُكْمَةٌ
رُكْمَةٌ ذ , (S, K, [so in my copies of the S,]) with damm, (K,) in [some of] the copies of the S رَكَمَةٌ, (TA,) Clay, or mud, (S, K, TA,) and earth, or dust, (TA,) collected together [and app. heaped up]. (S, K, TA.)

رُكَامٌ
رُكَامٌ ذ (S, K) and ↓ رَكَمٌ (IAar, K) and ↓ مُتَرَاكِمٌ (S, K) and ↓ مُرْتَكِمٌ and ↓ مَرْكُومٌ (TA) Clouds (سَحَابٌ) collected together, and heaped, or piled, up; (IAar, S, K, TA;) and so sand; (S, TA;) and the like: (S:) [or, as the explanations seem to indicate, the first and second are used as substs., implying what is collected together &c; and the rest only as epithets:] and you say also رُكَامُ سَحَابِ (TA) and رُكَامُ رَمْلٍ: (K, TA:) and شَىْءٌ رُكَامٌ means a thing accumulated, one part upon another. (TA.) ― -b2- And قَطِيعٌ رُكَامٌ (tropical:) A large herd or flock or the like; (K, TA;) likened to the ركام of clouds or of sand. (TA.)

مَرْكُومٌ
مَرْكُومٌ ذ : see the next preceding paragraph. ― -b2- [Hence,] نَاقَةٌ مَرْكُومَةٌ (tropical:) A fat she-camel. (TA. [See 6.]) ― -b3- مَرْكُومٌ is applied by Dhu-r-Rummeh as an epithet to midnight (جَوْزُ اللَّيْلِ) [meaning مَرْكُومٌ ظُلُمَاتُهُ, i. e. Densely dark, as though its darknesses were heaped one upon another: see 6]. (TA in art. خفق.)

مُرْتَكَمٌ
مُرْتَكَمٌ ذ (tropical:) The main part, or middle, of a road. (S, K, TA.)

مُرْتَكِمٌ
مُرْتَكِمٌ ذ : see رُكَامٌ.

مُتَرَاكِمٌ
مُتَرَاكِمٌ ذ : see رُكَامٌ.

##### Türkçe

رَكَمَ الشَّىْءَ
1 **رَكَمَ الشَّىْءَ** ذ, muzâri‘ı **رَكُمَ**, (S, M,) mastarı **رَكْمٌ** (M, K,) O, şeyi yığdı, üst üste koydu yahut biriktirdi; yani o, şeyi bir araya topladı ve onun bir kısmını diğer bir kısmının üzerine koydu yahut attı; (S, K; *) yahut o, şeyin bir kısmını diğer bir kısmının üzerine koydu yahut attı. (M, TA.)

تراكم
6 **تراكم** ذ ve ↓ **ارتكم** O (bir şey) yığılmış yahut üst üste konmuş oldu, yahut yığıldı, yahut birikti; yani, bir araya toplanmış (S, K, TA,) bir kısmı [yahut üst üste geleni] diğerinin üzerine. (TA.) Sen dersin: **تراكم السَّحَابُ** Bulutlar, [yığılmış yahut üst üste konmuş olarak,] biri diğerinin üstünde yahut üzerinde [yahut üst üste gelen olarak] oldu yahut oldu; **تراكب** da böyledir. (TA, madde **ركب**’de.) Ve **تراكم لَحْمُ النَّاقَةِ** [lafzen: dişi devenin eti birikti]; mânâsı: dişi deve semirdi. (TA.) [Ve **تراكمت الظَّلْمَةُ** (farz olunan mecaz:) Karanlık yoğunlaştı yahut sıklaştı: zira Araplar koyu karanlığı “birbiri üstüne karanlıklar” diye vasfederler: bk. Kur xxiv. 40.] Ve **تراكمت الأَشْغَالُ** ve ↓ **ارتكمت** (mecaz:) [İşler yahut meşguliyetler birikti]. (TA.)

8 اـِرْتَكَمَ Bir önceki paragrafın iki yerinde bak.

رَكَمٌ
**رَكَمٌ** ذ: **رُكَامٌ**’a bak.

رُكْمَةٌ
**رُكْمَةٌ** ذ, (S, K, [S’nin nüshalarımda böyle,]) damme ile, (K,) S’nin [bazı] nüshalarında **رَكَمَةٌ**, (TA,) Kil yahut çamur, (S, K, TA,) ve toprak yahut toz, (TA,) bir araya toplanmış [ve görünüşe göre yığılmış]. (S, K, TA.)

رُكَامٌ
**رُكَامٌ** ذ (S, K) ve ↓ **رَكَمٌ** (IAar, K) ve ↓ **مُتَرَاكِمٌ** (S, K) ve ↓ **مُرْتَكِمٌ** ve ↓ **مَرْكُومٌ** (TA) Bir araya toplanmış ve yığılmış yahut üst üste konmuş bulutlar (**سَحَابٌ**); (IAar, S, K, TA;) ve kum da böyledir; (S, TA;) ve benzeri: (S:) [yahut, açıklamalarının işaret ettiği üzere, birinci ve ikinci, bir araya toplanmış vb. olanı ifade eden isimler olarak kullanılır; geri kalanlar ise yalnız sıfatlar olarak:] ve sen ayrıca **رُكَامُ سَحَابِ** (TA) ve **رُكَامُ رَمْلٍ** de dersin: (K, TA:) ve **شَىْءٌ رُكَامٌ** bir şeyin birikmiş, bir kısmı diğerinin üzerine (olmuş) olması demektir. (TA.) ― -b2- Ve **قَطِيعٌ رُكَامٌ** (mecaz:) büyük bir sürü yahut davar sürüsü yahut benzeri; (K, TA;) bulutların yahut kumun **ركام**’ına benzetilmiştir. (TA.)

مَرْكُومٌ
**مَرْكُومٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **نَاقَةٌ مَرْكُومَةٌ** (mecaz:) semiz bir dişi deve. (TA. [6’ya bak.]) ― -b3- **مَرْكُومٌ**, Zû-r-Rumme tarafından gece yarısına (**جَوْزُ اللَّيْلِ**) sıfat olarak uygulanır [mânâsı **مَرْكُومٌ ظُلُمَاتُهُ**, yani karanlıkları birbiri üzerine yığılmış gibi, pek koyu karanlık: 6’ya bak]. (TA, madde **خفق**’de.)

مُرْتَكَمٌ
**مُرْتَكَمٌ** ذ (mecaz:) yolun ana kısmı yahut ortası. (S, K, TA.)

مُرْتَكِمٌ
**مُرْتَكِمٌ** ذ: **رُكَامٌ**’a bak.

مُتَرَاكِمٌ
**مُتَرَاكِمٌ** ذ: **رُكَامٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَكَمَ
رَكَمَ U ( n. ac. رَكْم 1 ),
a.  Piled, heaped up.

تَرَاْكَمَ
تَرَاْكَمَ VI ,  اِرْتَكَمَ VIII ,
a.  Was piled, heaped up.

b.  Swarmed; multiplied.

رُكْمَة
رُكْمَة 3t ,
a.  Heap or accumulation of mud.

رَكَم
رَكَم 4 ,
a.  Masses of clouds.

رُكَاْم
رُكَاْم 24 ,
a.  Heap, pile.

b.  Numerous.

##### Türkçe

رَكَمَ
**رَكَمَ** U (mastar-ı aslî: **رَكْم** 1),
a. Yığdı, üst üste yığdı.

تَرَاْكَمَ
**تَرَاْكَمَ** VI, **اِرْتَكَمَ** VIII,
a. Yığıldı, üst üste yığıldı.

b. Üşüştü; çoğaldı.

رُكْمَة
**رُكْمَة** 3t,
a. Çamurun yığını veya birikimi.

رَكَم
**رَكَم** 4,
a. Bulut kütleleri.

رُكَاْم
**رُكَاْم** 24,
a. Yığın, küme.

b. Çok sayıda.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ركم
رَكَمَ - يَرْكُمُ - رُكَام - مَرْكُوْم
رَكَمَ - يَرْكُمُ + كائن + شيئاً أو أشياء + بعضها على بعض: يجمع ويضم ويراكب أشياء فوق بعضها بعضاً: يأتي إلى عدد من الأشياء، فيجمعها ويؤلف بينها ثم يجعلها بعضها على بعض
رُكَام: على وزن " فـُعال": اسم فعل مبالغة من " رَكَمَ - يَرْكُمُ ": وهي كذلك بمعنى مفعول: المنضم والمتراكب فوق بعضه بعضاً بشكل عظيم وكبير
مَرْكُوْم: اسم مفعول صفة مسبهة من " رَكَمَ - يَرْكُمُ ": الأشياء التي وقع عليها فعل " رَكَمَ - يَرْكُمُ " فصارت مجموعة، مُؤَلَّفٌ بينها، بعضها على بعض
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " جمع أشياء فوق بعضها على شكل كتلة أو ركام أو كبة، واستعمالها لتغطية وطم كائن أو حفرة"، وهي:
رَكَمَ - يَرْكُمُ، كَبْكَبَ - يُكَبْكِبُ، طَمَّ - يَطُمُّ (طَمَّ - يَطِمُّ)، كَثَبَ - يَكْثُبُ، رَدَمَ - يَرْدِمُ، دَمَّ - يَدُمُّ (دَمْدَمَ - يُدَمْدِمُ)

فيركمه
 	﴿لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنْ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُوْلَئِكَ هُمْ الْخَاسِرُونَ(37)﴾ الأنفال
ركاما
 ﴿ألم ترى أن الله يزجي سحابا ثم يؤلف بينه ثم يجعله ركاما فترى الودق يخرج من خلاله وينزل من السماء من جبال فيها من برد فيصيب به من يشاء ويصرفه عن من يشاء يكاد سنا برقه يذهب بالأبصار(43)﴾ النور
مركوم
 ﴿وإن يروا كسفا من السماء ساقطا يقولوا سحاب مركوم(44)﴾ الطور
مختار الصحاح
● [ركم] ر ك م: رَكَم الشيء إذا جمعه وألقى بعضه على بعض وبابه نصر و ارْتَكَمَ الشيء و تَرَاكَمَ اجتمع و الرُّكَامُ الرمل المُتَرَاكِمُ والسحاب ونحوه
الراغب
ركم
- يقال: (سحاب مركوم) (الآية 44 من سور الطور، }وإن يروا كسفا من السماء ساقطا يقولوا سحاب مركوم﴿) أي: متراكم، والركام: ما يلقى بعضه على بعض، قال تعالى:﴾ثم يجعله ركاما{ [النور/43]، والركام يوصف به الرمل والجيش، ومرتكم الطريق: جادته التي فيها ركمة، أي: أثر متراكم. *** ركن
ملخص اللسان
1.     الرَّكْمُ: جمعك شيئاً فوق شي حتى تَجْعله رُكاماً مركوماً كركام الرمل والسحاب ونحو ذلك من الشيء المُرْتكِم بعضه على بعض. رَكَمَ الشيء يَرْكُمُه إذا جَمَعه وأَلقى بعضه على بعض، وهو مَرْكُومٌ بعضُه على بعض.
2.     وارْتَكَمَ الشيءُ وتَراكَمَ إذا اجتمع.
3.    الرَّكْمُ إلقاء بعض الشيء على بعض وتَنْضيده، رَكَمَه يَرْكُمُهُ رَكْماً فارْتَكَمَ  وتَراكَمَ
4. وشيء رُكامٌ: بعضه على بعض
5.     الرُّكامُ الرمل المُتَراكم، وكذلك السحاب وما أَشبهه.
6. والرُّكْمةُ: الطين والتراب المجموع
لسان العرب
● - ركم: الرَّكْمُ: جمعك شيئاً فوق شي حتى تَجْعله رُكاماً مركوماً كركام      الرمل والسحاب ونحو ذلك من الشيء المُرْتكِم بعضه على بعض. رَكَمَ الشيء      يَرْكُمُه إذا جَمَعه وأَلقى بعضه على بعض، وهو مَرْكُومٌ بعضُه على بعض.      وارْتَكَمَ الشيءُ وتَراكَمَ إذا اجتمع. الن سيده: الرَّكْمُ إلقاء بعض      الشيء على بعض وتَنْضيده، رَكَمَه يَرْكُمُهُ رَكْماً فارْتَكَمَ      وتَراكَمَ. وشيء رُكامٌ: بعضه على بعض. وفي التنزيل العزيز: ثم يجعله رُكاماً؛      يعني السحاب. ابن الأعرابي: الرَّكَمُ السحاب المُتَراكِمُ. الجوهري:      الرُّكامُ الرمل المُتَراكم، وكذلك السحاب وما أَشبهه. وفي حديث الاستسقاء:      حتى رأَيتُ رُكاماً؛ الرُّكامُ: ضَخْمٌ كأنه قد رُكِمَ بعضُه على بعض؛      أَنشد ثعلب:      وتَحْمِي به حَوْماً رُكاماً ونسوة،      عليهن قَزٌّ ناعم وحَريرُ
والرُّكْمةُ: الطين والتراب المجموع. وفي الحديث: فجاء بعُودٍ وجاء      ببعرة حتى رَكَموا فصار سواداً. ومُرْتَكَمُ الطريق، بفتح الكاف: جادَّتُهُ      ومَحَجَّتُهُ.
مقاييس اللغة:
(ركم)  الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه.
القاموس المحيط:
الرَّكْمُ، جمعُ شيءٍ فوقَ آخَرَ حتى يصيرَ رُكاماً مَرْكوماً كرُكامِ الرَّمْلِ، وبالتحريكِ السحابُ المُتَراكِمُ، كالرُّكامِ. ومُرْتَكَم الطريقِ، بالفتح جادَّتُه. والرُّكْمَةُ، بالضم الطينُ المَجْمُوعُ.
وقَطيعٌ رُكامٌ، كغُرابٍ: ضَخْمٌ وارْتَكَمَ الشيءُ وتَرَاكَمَ: اجْتَمَعَ.
تاج العروس:
( الركم جمع شئ فوق آخر حتى يصير ركاما مركوما كركام الرمل ) والسحاب ونحو ذلك من الشئ المرتكم بعضه على بعض وفي المحكم الركم القاء بعض الشئ على بعض وتنضيده ركمه يركمه ركما وشئ ركام بعضه على بعض ( و ) الركم ( بالتحريك السحاب المتراكم ) عن ابن الاعرابي ( كالركام ) بالضم وفي الصحاح الركام الرمل المتراكم وكذلك السحاب وما أشبهه ومنه قوله تعالى ثم يجعله ركاما يعنى السحاب وفي الحديث حتى رأيت ركاما يعنى في الاستسقاء ( و ) من المجاز ( مرتكم الطريق جادته ) يقال سلك جادته
ومرتكمه أي مححته ( والركمة بالضم الطين ) والتراب ( المجموع ) ووقع في نسخ الصحاح بالتحريك ( و ) من المجاز ( قطيع ركام كغراب ) أي ( ضخم ) شبه بركام السحاب أو الرمل أنشد ثعلب ونحمى به حوما ركاما ونسوة * عليهن قزناعم وحرير ( وارتكم الشئ وتراكم اجتمع ) بعضه فوق بعض * ومما يستدرك عليه سحاب ورمل مركوم ومرتكم ومتراكم وتراكم لحم الناقة سمنت وناقة مركومة سمينة وتراكمت الاشغال وارتكمت وهو مجاز

##### Türkçe

ركم
**رَكَمَ - يَرْكُمُ - رُكَام - مَرْكُوْم**
**رَكَمَ - يَرْكُمُ** + bir varlık + bir şeyi veya şeyleri + onların bir kısmını diğer bir kısmı üzerine: toplar ve bir araya getirir ve şeyleri birbirinin üstüne bindirir: bir sayıdaki şeye gelir; onları toplar ve aralarını birleştirir, sonra onları bir kısmını diğer bir kısmı üzerine yapar.
**رُكَام**: “**فـُعال**” vezni üzere: “**رَكَمَ - يَرْكُمُ**”dan mübalağa fiil ismi: ve o, كذلك mef‘ûl manasında: büyük ve iri bir şekilde birbiri üzerine eklenmiş ve üst üste binmiş olan.
**مَرْكُوْم**: “**رَكَمَ - يَرْكُمُ**”dan ism-i mef‘ûl, sıfat-ı müşebbehe: üzerine “**رَكَمَ - يَرْكُمُ**” fiili vuku bulan şeyler; böylece toplanmış, araları birleştirilmiş, bir kısmı diğer bir kısmı üzerine olmuş.

Ve lafız, “bir kütle veya **رُكَام** veya yumak şeklinde şeyleri birbiri üzerine toplamak ve onu bir varlığı veya bir çukuru örtmek ve doldurmak için kullanmak” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**رَكَمَ - يَرْكُمُ**، **كَبْكَبَ - يُكَبْكِبُ**، **طَمَّ - يَطُمُّ** (**طَمَّ - يَطِمُّ**)، **كَثَبَ - يَكْثُبُ**، **رَدَمَ - يَرْدِمُ**، **دَمَّ - يَدُمُّ** (**دَمْدَمَ - يُدَمْدِمُ**)

**فيركمه**
﴿**لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنْ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُوْلَئِكَ هُمْ الْخَاسِرُونَ(37)**﴾ الأنفال

**ركاما**
﴿**ألم ترى أن الله يزجي سحابا ثم يؤلف بينه ثم يجعله ركاما فترى الودق يخرج من خلاله وينزل من السماء من جبال فيها من برد فيصيب به من يشاء ويصرفه عن من يشاء يكاد سنا برقه يذهب بالأبصار(43)**﴾ النور

**مركوم**
﴿**وإن يروا كسفا من السماء ساقطا يقولوا سحاب مركوم(44)**﴾ الطور

مختar الصحاح
● [**ركم**] ر ك م: **رَكَم** şeyi, onu topladığı ve onun bir kısmını diğer bir kısmı üzerine attığı zaman; ve onun bâbı **نصر**’dır. Ve **ارْتَكَمَ** şey ve **تَرَاكَمَ**: toplandı. Ve **الرُّكَامُ**: üst üste birikmiş kum; ve bulut ve benzeri.

الراغب
ركم
- denilir: (**سحاب مركوم**) (Tûr sûresinin 44. âyeti, ﴿**وإن يروا كسفا من السماء ساقطا يقولوا سحاب مركوم**﴾) yani: üst üste yığılmış; ve **الركام**: bir kısmı diğer bir kısmı üzerine atılan şeydir. Yüce Allah dedi: ﴿**ثم يجعله ركاما**﴾ [Nûr/43]. Ve **الركام** ile kum ve ordu vasfedilir. Ve **مرتكم الطريق**: içinde **ركمة** bulunan ana yolu; yani: üst üste birikmiş iz. *** ركن

ملخص اللسان
1. **الرَّكْمُ**: bir şeyi bir şeyin üstüne toplaman; ta ki onu **رُكاماً مركوماً** yapasın; kumun ve bulutun **رُكام**ı gibi ve bunun benzeri, bir kısmı diğer bir kısmı üzerine **المُرْتكِم** olan şeyden. **رَكَمَ** şeyi **يَرْكُمُه**: onu topladığı ve onun bir kısmını diğer bir kısmı üzerine attığı zaman; ve o, bir kısmı diğer bir kısmı üzerine **مَرْكُومٌ**dur.
2. Ve **ارْتَكَمَ** şey ve **تَراكَمَ**: toplandığı zaman.
3. **الرَّكْمُ**: şeyin bir kısmını diğer bir kısmı üzerine atmak ve onu dizmek; **رَكَمَه يَرْكُمُهُ رَكْماً**; böylece **ارْتَكَمَ** ve **تَراكَمَ**.
4. Ve bir şey **رُكامٌ**: bir kısmı diğer bir kısmı üzerinedir.
5. **الرُّكامُ**: üst üste birikmiş kum; ve كذلك bulut ve ona benzeyen şey.
6. Ve **الرُّكْمةُ**: toplanmış çamur ve toprak.

لسان العرب
● - **ركم**: **الرَّكْمُ**: bir şeyi bir şeyin üstüne toplaman; ta ki onu **رُكاماً مركوماً** yapasın; kumun ve bulutun **رُكام**ı gibi ve bunun benzeri, bir kısmı diğer bir kısmı üzerine **المُرْتكِم** olan şeyden. **رَكَمَ** şeyi **يَرْكُمُه**: onu topladığı ve onun bir kısmını diğer bir kısmı üzerine attığı zaman; ve o, bir kısmı diğer bir kısmı üzerine **مَرْكُومٌ**dur. Ve **ارْتَكَمَ** şey ve **تَراكَمَ**: toplandığı zaman. الن سيده: **الرَّكْمُ** şeyin bir kısmını diğer bir kısmı üzerine atmak ve onu dizmektir; **رَكَمَه يَرْكُمُهُ رَكْماً**; böylece **ارْتَكَمَ** ve **تَراكَمَ**. Ve bir şey **رُكامٌ**: bir kısmı diğer bir kısmı üzerinedir. Ve tenzîl-i azîzde: **ثم يجعله رُكاماً**; yani bulut. İbnü’l-A‘râbî: **الرَّكَمُ** üst üste yığılmış buluttur. el-Cevherî: **الرُّكامُ** üst üste birikmiş kumdur; ve كذلك bulut ve ona benzeyen şey. Ve istiskā hadîsinde: “ta ki **رُكاماً** gördüm”; **الرُّكامُ**: iri, sanki onun bir kısmı diğer bir kısmı üzerine **رُكِمَ** edilmiş gibidir. Sa‘leb inşâd etti:
وتَحْمِي به حَوْماً رُكاماً ونسوة،
عليهن قَزٌّ ناعم وحَريرُ

Ve **الرُّكْمةُ**: toplanmış çamur ve toprak. Ve hadîste: “sonra bir çubukla geldi ve bir tezekle geldi; ta ki **رَكَموا**; böylece bir karaltı oldu.” Ve **مُرْتَكَمُ الطريق** (kâfın fethiyle): onun ana yolu ve açık yoludur.

مقاييس اللغة:
(**ركم**) **الراء والكاف والميم** tek bir asıldır; şeyin [toplanmasına] delâlet eder. Dersin: **رَكَمت** şeyi: onun bir kısmını diğer bir kısmı üzerine attım. Ve **سحاب مُرْتكمٌ** ve **رُكام**. Ve **الرُّكمة**: toplanmış çamur. Ve **مُرْتَكَم الطريق**: onun yolu; çünkü gelip geçenler onda **تَرْتَكِمُ** eder.

القاموس المحيط:
**الرَّكْمُ**: bir şeyi diğerinin üstüne toplaman; ta ki **رُكاماً مَرْكوماً** olsun; kumun **رُكام**ı gibi. Ve hareke ile: üst üste yığılmış bulut; **الرُّكام** gibi. Ve **مُرْتَكَم الطريق**: fetihle, onun ana yolu. Ve **الرُّكْمَةُ**: damme ile, toplanmış çamur.
Ve **قَطيعٌ رُكامٌ** ( **غُرابٍ** gibi): iri. Ve **ارْتَكَمَ** şey ve **تَرَاكَمَ**: toplandı.

تاج العروس:
(**الركم** bir şeyi diğerinin üstüne toplamak; ta ki kumun **رُكام**ı gibi **ركاما مركوما** olsun) ve bulut ve bunun benzeri, bir kısmı diğer bir kısmı üzerine **المرتكم** olan şeyden. Ve **المحكم**’de: **الركم** şeyin bir kısmını diğer bir kısmı üzerine atmak ve onu dizmektir; **ركمه يركمه ركما**; ve bir şey **ركام**: bir kısmı diğer bir kısmı üzerinedir. (Ve) **الركم** (hareke ile: üst üste yığılmış bulut) İbnü’l-A‘râbî’den. ( **كالركام** ) damme ile. Ve **الصحاح**’ta: **الركام** üst üste birikmiş kumdur; ve كذلك bulut ve ona benzeyen şey. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **ثم يجعله ركاما**; yani bulut. Ve hadîste: “ta ki **ركاما** gördüm”; yani istiskāda. (Ve) mecazdan: **مرتكم الطريق جادته**; denilir: onun ana yolunu tuttu.
Ve **مرتكمه** yani onun açık yolu. (Ve **الركمة** damme ile: çamur) ve (toplanmış) toprak. Ve **الصحاح** nüshalarında hareke ile vâki olmuştur. (Ve) mecazdan: **قطيع ركام كغراب** yani (iri); bulutun veya kumun **ركام**ına benzetildi. Sa‘leb inşâd etti:
ونحمى به حوما ركاما ونسوة * عليهن قزناعم وحرير
(Ve **ارتكم** şey ve **تراكم**: toplandı) bir kısmı diğerinin üstüne. * Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **سحاب** ve **رمل** **مركوم** ve **مرتكم** ve **متراكم**; ve **تراكم لحم الناقة**: semirdi; ve **ناقة مركومة**: semiz; ve **تراكمت الاشغال** ve **ارتكمت**; ve o mecazdır.
