# ركو (ر-ك-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%83%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ك - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والراء و"وايء" معهما
ك ر و، ك و ر، ر ك و، و ك ر، و ر ك، ك ر ي، ك ي ر، أ ك ر، أ ر ك مستعملات كرو: الكَرا: الذكر من الكَرَوان. ويقال: الكَرَوانة الواحدة، والجميع: الكِرْوان. ومن أمثالهم: "أطرق كَرَا إن النعام بالقرى".
والكُرَةُ في آخرها نقصان واو وتجمع على الكُرِين. والمكان المَكْرُوُّ: الذي يلعب فيه بالكرة. وكَرَوْتُ البئر كَرْواً، إذا طويتها.
كور: الكُورُ: على أفواه العامة: كِير الحداد.
والكُورُ: الرحل، والجميع: الأَكْوار، والكِيران.
والكَوْرُ: لوث العمامة على الرأس، وقد كوّرتها تكويراً.
والكِوارةُ: لوثُ تلتاثه المرأة بخمارها، وهو ضرب من الخمرة، قال:
عسراء حين تردى من تفحشها		وفي كِوارتها من بغيها مـيل
أخبر أنها لا تحسن الاختمار.
ويقال: الكوارة تعمل من غزل أو شعر تختمر بها، وتعتم بعمامة فوقها، وتلتاث بخمارها عليها. وكوّرت هذا على هذا، وذا على ذا مرة، إذا لويت، ومنه قول الله عز وجل: "يُكَوِّرُ الليل على النهار، ويُكَوِّرُ النهار على الليل".
واكتارت الدابة: رفعت ذنبها، والناقة إذا شالت بذنبها.
والمُكْتارُ: المؤتزر. قال الضرير: المُكتارُ: المتعمم، وهو من كَوْر العمامة، قال:
كأنه من يدي قبطية لهقاً		بالأتحمية مُكتارُ ومنتقب
والاكتيازُ في الصراع: أن يصرع بعضه على بعض.
والكَوْرةُ من كور البلدان.
والكَوْرُ: القطيع الضخم من الإبل.
والكَوْرُ: الزيادة. "أعوذ بالله من الحور بعد الكَوْرِ"، أي: من النقصان بعد الزيادة. ومن كَوْر العمامة قوله عز وجل: "إذا الشمس كورت"، أي: جمع ضوءها ولف كما تلف العمامة.
والكِوارةُ: شيء يتخذ للنخل من القضبان كالقرطال إلا أنه ضيق الرأس.
وسميت الكارةُ التي للقصار، لأنه يجمع ثيابه في ثوب واحد، يُكوِّرُ بعضها على بعض.
ركو:
الرَّكوةُ: شبه تور من أدم. والجميع: الرِّكاء. ويقال: تكون من أدم يسقى فيها ويحلب ويتوضأ، والجميع: الرَّكواَت والرِّكاء.
والرّكيّةُ: بئر تحفر، فإذا قلت: الرَّكِيّ فقد جمعت، وإذا قصدت إلى جمع الرَّكيّة قلت: الرّكايا.
وأَرْكَى عليه كذا، أي: كأنه ركّهُ في عنقه وورِكِهِ.
والرَّكْوُ والمَرْكُوُّ: حوض يحفر مستطيلاً. ويقال: أرك لها دعثوراً. والمَرْكُوُّ والدعثور: بؤيرة تبأر، ثم يجعل عليها ثوب يصب عليه الماء.
وكر: الوَكْرُ: موضع الطائر يبيض فيه ويفرخ، في الحيطان والشجر، وجمعه: وُكُورٌ وأَوْكار. ووَكَرَ الطائر يَكِرُ وَكْراً: أتى الوَكْر.
والوَكَرَى: ضرب من العدو، وقد وَكَرت الناقة تَكِرُ وَكْراً إذا عدت الوَكَرَى. قال:
إذا الحمل الربعي عارض أمه		عدت وَكَرَى حتى تحن الفراقد
ووَكَّرْتُ الإناء والمكيال تَوْكيراً: ملأتهما. وتَوَكَّر الطائر، إذا ملأ حوصلته. وكذلك وَكَّرَ فلان بطنه.
ورك: الوَرِكانِ هما فوق الفخذين، كالكتفين فوق العضدين.
والتَّوْريك: تَوْريكُ الرجل ذنبه غيره، كأنه يلزمه إياه.
ووَرَّكَ فلان على دابته وتَوَرَّك عليها، أي: وضع علها وَرْكه، وكذلك إذا ثنى رجليه عليها، أو وضع إحدى رجليه على عرفها.
والوِراكُ والمَوْرَكةُ من الرحال: الموضع الذي أمام قادمة الرحل. والوِراكُ: شبه صفة يغشى بها آخرة الرحل، والجميع: الوُرُك.
كري: الكَرَى: النعاس. كَرِيَ يَكْرَى كَرًى، فهو كَرٍ كما ترى.
والكِراءُ، ممدود: أجر المستأجر من دار أو دابّة أو أرض ونحوها.
واكتريتُه: أخذته بأجرة.
وأكْراني داره يُكْرِي إكراءً.
والكَرِيُّ: من يُكْريك الإبل. والمُكاري: من يُكْريكَ الدواب.
وكَرَيْتُ نهراً، أي: استحدثت حفرة.
وفي حديث ابن مسعود: "كنا عند النبي صلى الله عليه وسلم، ذات ليلة فَأَكرينا الحديث"، أي: أطلناه.
كير: الكِيْرُ: كِيرُ الحداد، وجمعه: كِيَرة.
أكر: الأَكْرةُ: حفرة تحفر إلى جنب الغدير والحوض ليصفى فيها الماء والجميع: الأُكَر.
وتأكَّرت أُكْرةً. وبه سمي الأَكّار.
أرك: الأَراكُ: شجر السواك.
وإبل أَوراكُ: اعتادت أكل الأَراك. وقد أَرَكَت تَأْرُك أَرْكاً وأُرُوكاً، وهي أَوارِكُ، إذا لزمت مكانها فلم تبرح.
وأَرَك الرجل بالمكان يَأْرُك أُرُوكاً: أقام به.
الأَرِيكَةُ: سرير في حجلة، فالحجلة والسرير: أَريكةٌ.
وأُرُك وأريك: جبلان بين النقرة والعسيلة، قال النابغة:
عفا حسم من فرتنى فالفوارع		فجنبا أَرِيكٍ فالتلاع الدوافـع

##### Türkçe

**الكاف** ve **الراء** ve onlarla birlikte “**وايء**”
ك ر و، ك و ر، ر ك و، و ك ر، و ر ك، ك ر ي، ك ي ر، أ ك ر، أ ر ك kullanımlıdır.

كرو: **الكَرا**: **الكَرَوان**’ın erkeği. Ve denilir: tek olanı **الكَرَوانة**; hepsi: **الكِرْوان**. Onların darbımesellerindendir: “أطرق **كَرَا** إن النعام بالقرى”.
Ve **الكُرَةُ**’de sonunda bir **واو** eksiltmesi vardır ve **الكُرِين** üzerine cem‘ olunur. Ve **المكان المَكْرُوُّ**: içinde topla oynanan yerdir. Ve **كَرَوْتُ** kuyuyu **كَرْواً** (yaptım), onu ördüğün zaman.

كور: **الكُورُ**: avamın ağızlarında: demircinin **كِير**’i.
Ve **الكُورُ**: semer; hepsi: **الأَكْوار** ve **الكِيران**.
Ve **الكَوْرُ**: sarığı baş üzerine dolamak; ve onu **تكويراً** olarak **كوّرتها**.
Ve **الكِوارةُ**: kadının başörtüsüyle dolandığı bir dolama; o, başörtüsünden bir türdür. Dedi ki:
عسراء حين تردى من تفحشها		وفي **كِوارتها** من بغيها مـيل
Onun, örtünmeyi iyi yapmadığını haber verdi.
Ve denilir: **الكوارة** iplikten veya kıldan yapılır; onunla örtünür, üstüne bir sarıkla sarınır, onun üzerine başörtüsüyle dolanır. Ve bunu bunun üzerine, şunu şunun üzerine bir kere **كوّرت** (doladım), doladığın zaman. Ondandır ki Allah عز وجل’in sözü: “يُكَوِّرُ الليل على النهار، ويُكَوِّرُ النهار على الليل”.
Ve **اكتارت** binek: kuyruğunu kaldırdı; ve dişi deve, kuyruğuyla kaldırdığı zaman.
Ve **المُكْتارُ**: peştamal kuşanan. **الضرير** dedi: **المُكتارُ**: sarık saran; o, sarığın **كَوْر**’undandır. Dedi ki:
كأنه من يدي قبطية لهقاً		بالأتحمية **مُكتارُ** ومنتقب
Ve güreşte **الاكتيازُ**: bir kısmının bir kısmı üzerine devrilmesidir.
Ve **الكَوْرةُ**: beldelerin **كور**’undan.
Ve **الكَوْرُ**: develerden iri sürü.
Ve **الكَوْرُ**: artış. “أعوذ بالله من الحور بعد **الكَوْرِ**”, yani: artıştan sonra eksilmeden. Ve sarığın **كَوْر**’undan Allah عز وجل’in sözü: “إذا الشمس كورت”, yani: ışığını topladı ve sarığın dolandığı gibi doladı.
Ve **الكِوارةُ**: hurma ağacı için çubuklardan yapılan bir şeydir; **القرطال** gibi, ancak başı dardır.
Ve **الكارةُ** (dokkumacı/keçeci için olan) adlandırıldı; çünkü elbiselerini tek bir elbise içinde toplar; bir kısmını bir kısmı üzerine **يُكوِّرُ**.

ركو:
**الرَّكوةُ**: deriden bir leğene benzer. Hepsi: **الرِّكاء**. Ve denilir: deriden olur; içinde su içilir, sağılır ve abdest alınır; hepsi: **الرَّكواَت** ve **الرِّكاء**.
Ve **الرّكيّةُ**: kazılan kuyu. Eğer **الرَّكِيّ** dersen cem‘ etmiş olursun; **الرَّكيّة**’nin cem‘ine kastettiğin zaman **الرّكايا** dersin.
Ve **أَرْكَى** onun üzerine şunu, yani: sanki onu boynunda ve kalçasında **ركّهُ** (yerleştirdi).
Ve **الرَّكْوُ** ve **المَرْكُوُّ**: uzunlamasına kazılan havuz. Ve denilir: ona bir **دعْثوراً** **أرك**. Ve **المَرْكُوُّ** ve **الدعثور**: küçük bir çukur; sonra onun üzerine bir bez konur, üzerine su dökülür.

وكر: **الوَكْرُ**: kuşun yumurtladığı ve yavru çıkardığı yer; duvarlarda ve ağaçlarda. Cem‘i: **وُكُورٌ** ve **أَوْكار**. Ve kuş **وَكَرَ** **يَكِرُ** **وَكْراً**: **الوَكْر**’e geldi.
Ve **الوَكَرَى**: koşunun bir türü; ve dişi deve **وَكَرت** **تَكِرُ** **وَكْراً** (yaptı), **الوَكَرَى** koştuğu zaman. Dedi ki:
إذا الحمل الربعي عارض أمه		عدت **وَكَرَى** حتى تحن الفراقد
Ve kabı ve ölçeği **تَوْكيراً** olarak **وَكَّرْتُ**: ikisini doldurdum. Ve kuş **تَوَكَّر** (yaptı), kursağını doldurduğu zaman. Aynı şekilde falan kimse karnını **وَكَّرَ**.

ورك: **الوَرِكانِ** iki kalçadır; uylukların üstündedir, pazuların üstündeki omuzlar gibi.
Ve **التَّوْريك**: adamın kuyruğunu başkasına **تَوْريكُ** etmesi; sanki onu ona yapıştırır.
Ve falan kimse bineği üzerinde **وَرَّكَ** ve onun üzerine **تَوَرَّك**; yani: onun üzerine **وَرْكه**’ini koydu. Ve aynı şekilde, onun üzerinde iki bacağını büktüğü zaman, yahut iki bacağından birini onun yelesi üzerine koyduğu zaman.
Ve semerlerden **الوِراكُ** ve **المَوْرَكةُ**: semerin ön kısmının önündeki yerdir. Ve **الوِراكُ**: semerin arkasını örten bir sıfata benzer; hepsi: **الوُرُك**.

كري: **الكَرَى**: uyuklama. **كَرِيَ** **يَكْرَى** **كَرًى**; o halde o **كَرٍ**’dir, gördüğün gibi.
Ve **الكِراءُ** (uzatılmış): ev veya binek veya arazi ve benzerinden kiracının ücreti.
Ve onu **اكتريتُه**: onu ücretle aldım.
Ve evini bana **أكْراني**; **يُكْرِي** **إكراءً**.
Ve **الكَرِيُّ**: develeri sana kiraya veren. Ve **المُكاري**: binekleri sana kiraya veren.
Ve bir nehri **كَرَيْتُ**, yani: bir çukur ihdas ettim.
Ve İbn Mes‘ûd’un hadisinde: “كنا عند النبي صلى الله عليه وسلم، ذات ليلة فَأَكرينا الحديث”, yani: onu uzattık.

كير: **الكِيْرُ**: demircinin **كِير**’i; cem‘i: **كِيَرة**.

أكر: **الأَكْرةُ**: göletin ve havuzun yanına kazılan çukur; su onun içinde durulsun diye. Hepsi: **الأُكَر**.
Ve bir **أُكْرةً** olarak **تأكَّرت**. Ve bununla **الأَكّار** adlandırıldı.

أرك: **الأَراكُ**: misvak ağacı.
Ve **أَوراكُ** develer: **الأَراك** yemeye alıştı. Ve **أَرَكَت** **تَأْرُك** **أَرْكاً** ve **أُرُوكاً**; o **أَوارِكُ**’tir; yerinde durup ayrılmadığı zaman.
Ve adam mekânda **أَرَك** **يَأْرُك** **أُرُوكاً**: orada ikamet etti.
**الأَرِيكَةُ**: bir hücre içinde bir sedir; hücre ve sedir: **أَريكةٌ**.
Ve **أُرُك** ve **أريك**: **النقرة** ile **العسيلة** arasında iki dağdır. **النابغة** dedi:
عفا حسم من فرتنى فالفوارع		فجنبا **أَرِيكٍ** فالتلاع الدوافـع

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
  (ركل)  الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  والكديد: المُرَكَّل([2]).
  (ركم)  الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه.
  (ركن)  الراء والكاف والنون أصلٌ واحد يدلُّ على قوَّة. فرُكن الشَّيء: جانبه الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديد، أي عِزٍّ ومَنْعَة. ومن الباب رَكَنْتُ إليه أرْكَن. وهي كلمة نادرة على فَعَلْتُ أفْعَلُ من غير حَرفِ حلق. وفلانٌ ركينٌ، أي وقور ثابت. والمرْكن: الإِجَّانة. ويقال: جبلٌ رَكِينٌ([3])، أي له أركان عالية. وركَنْت إليه أي مِلْتُ؛ وهو من الباب، لأنه سكن إليه وثبت عنده. قال
الخليل: رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً. ولغة سُفْلَى مضَر: ركِن يرْكَن. ويقال ركِنَ يَرْكُنُ، وفيه نظَر. وحكى أبو زيد: رَكِنَ يَرْكَنُ. وناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع، أي مُنْتَفِخَتُه، أي كَأنَّه رُكْن.
  (ركو)  الراء والكاف والحرف المعتل أصول ثلاثة: أحدُها حملُ الشيء على شيءٍ وضمُّه إليه، والآخَر إصلاحُ شيءٍ، والثالث وِعاء الشيء.
  فالأوّلُ قولُهم: رَكَوْتُ على البعير الحِملَ: ضاعفْتُه. ومن الباب ركَوْتُ عليه الأمْرَ والذَّنب، أي حملتُه عليه. وقال بعضُهم: أنَا مُرْتَكٍ على كذا، أي معوِّلٌ عليه. ومالي مُرتكىً إلاّ عليك. وحكى الفرّاء: أرْكَيْتَ عليَّ ذنباً لم أُذْنِبْه.
  ومن الباب أركَيتُ إلى فلانٍ: لجأتُ إليه. ومنه أرْكِنِي إلى كذا، أَي أخِّرْني، للدَّيْنِ يكون عليه*. وركَوتُ عنهم بقيّةَ يومي، أي أقمت.
  أمّا إصلاحُ الشيء فالمركوُّ الحَوض المستطيل، ويقال المُصْلَح، قال:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  وركَوْتُ الشيءَ، إذا سدَّدْتَه وأصلَحتَه. قال سُويد بن كُراع:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  أي إن لم تُصلِحْه. ويقال أركَيْتُ لفلانٍ شيئاً، إذا هيّأْتَه له.
  وأما الأصل الآخَر فالرَُِّكْوة معروفة؛ ومنه الرَّكِيّ؛ لأنه كأنه وعاءُ
ما يكونُ فيه.
   (ركب)  الراء والكاف والباء أصلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو علُوُّ شيءٍ شيئاً. يقال رَكِب رُكوباً يَرْكَب. والرِّكاب: المَطِيّ، واحدتَها راحلة. وزَيْتٌ ركابيٌّ؛ لأنه يُحمَل من الشام على الرِّكاب. وما له رَكُوبة ولا حَمُولة، أي ما يركبه ويَحمِل عليه. والرَّكب: القَوم الرُّكْبان؛ وكذلك الأُركُوب. وناقةٌ رَكْبانةٌ: تصلُح للرُّكوب. وأرْكَبَ المُهْر: حان أن يُرْكَبَ. ورجل مُرَكَّبٌ: استعارَ فرساً يقاتِل عليه، ويكون له نِصفُ الغَنيمة ولصاحب الفرس النِّصف.
  ومن الباب رَوَاكِبُ الشَّحم، وهي طرائقُ بعضُها فوقَ بعض في مُقدَّم السَّنام. فأمَّا التي في المؤخَّر فهي الرَّوادف، الواحدة راكبةٌ ورادفة. والرَّكَّابة: شِبه فسيلةٍ من أعلى النخلة عند قِمّتها، ربَّما حملَتْ مع أمِّها. وزعم الخليلُ أنَّ الرَّكْب والأُركوبَ راكبُو الدّوابّ، وأن الرُّكَّاب رُكَّاب السفينة. والمُرَكَّب: الأصل والمنْبِتُ. يقال هو كريم المركَّب.  ومن الباب رُكْبة الإنسان، وهي عاليةٌ على ما هي فوقَه. والأركَبُ: العظيم الرُّكْبة. ويقال: رَكَبْتُ الرّجلَ أركُبُه، إِذا ضربْتَ رُكْبتَه أو ضربتَه برُكبتِك. والرَّكيب: ما بين نَهْرَيِ الكَرْم؛ وهو الظَّهر الذي بين النَّهْرين، ويكون عالياً على دونه. والرَّاكب: داءٌ يأخذ الغنمَ في ظهورها.
  ومن الباب الرَّكَب ركَب المرأة. قال الخليل: ولا يقال للرّجل، إنَّما هو للمرأة خاصّة. وقال الفرّاء: الرَّكَب: العانةُ للرَّجُل والمرأة. قال:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *  (ركح)  الراء والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو يدل على إنابةٍ إلى شيءٍ ورُجوعٍ إليه. قال الخليل: الرُّكوح: الإنابة إلى الأمر. وأنشد:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  فهذا هو الأصل. ثمَّ يقال لرُكْن الجبلِ المُنيفِ الصّعبِ رُكْح. والرُّكْح والرُّكْحة: سَاحة الدّار. والرُّكْحة البقيّة من الثَّريد تبقى في الجَفْنة، كأنّه شيءٌ أوى إلى أسفل الجَفْنة. ويقال جَفْنةٌ مرتكِحةٌ، إذا كانت مكتنِزةً بالثَّريد. ومن الباب: سَرْجٌ مِركاحٌ، إذا كان يتأخَّر عن ظَهْر الفَرس.
  (ركد)  الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل.
  (ركز)  الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت.
  فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت.
  (ركس)  الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره.
  (ركض)  الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة.
  (ركع)  الراء والكاف والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انحناءٍ في الإنسان وغيرِه. يقال ركَعَ الرّجلُ، إذا انحنى. وكلُّ منحنٍ راكع. قال لَبيد:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  وفي الحديث ذِكْر المشايخ الرُّكَّع([8])، يريد به الذين انحنَوْا. والرُّكوع في الصلاة من هذا. ثمّ تصرّف الكلامُ فقيل للمصلِّي راكع، وقيل للسَّاجد شكراً: راكع. قال الله تعالى في شأن داودَ عليه السلام: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. وقال في موضع آخر: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]، قال قومٌ: تأويلها اسجدي، أي صلِّي؛ واركعي مع الراكعين، أي اشكري لِله جلّ ثناؤُه مع الشاكرين. قال ابن دُريد: الرُّكْعة([9]): الهُوَّة في الأرض؛ لغة يمانِيّة.
-------------------------------------------------ـ
([1]) سبق البيت في (1: 334/ 2: 319) مع تخريجه.
([2]) في اللسان: "والكديد: التراب الدقاق المكدود المركل بالقوائم. قال امرؤ القيس:
مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل".([3]) في الأصل: "ركن"، صوابه من اللسان والقاموس.
([4]) البيت في المجمل واللسان (ركا).
([5]) وكذا في البيان (3: 207). وفي اللسان: "لا يقنع".
([6]) البيت في اللسان (ركح) مبتور محرف.
([7]) ديوان لبيد 23 طبع 1880 واللسان (ركع).
([8]) هو حديث: "لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا".
([9]) الجمهرة (2: 385). وضبطت في اللسان بفتح الراء ضبط قلم، وقد نص في القاموس على أنها بالضم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الكاف** وما يثلثهما)
  (ركل)  **الراء** ve**الكاف** ve**اللام** bir asıldır; **الرِّجْل** ile vurmanın bir cinsine delâlet eder. Denir: **رَكَلَه** ve **رَفَسه** **برِجله**: onu ayağıyla tepti. Ve atın iki yanındaki **مَرْكَلاَ**: süvarinin iki ayağıyla tekmelediği yer. Ve **تركَّل** bir şeyin üzerine ayağıyla. Ve **تركَّل** nal sahibi (hayvan) **بمِسْحَاتِه**; onu ayağıyla vurduğunda ki yere girsin. **الأخطل** dedi:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1])  Ve **الكديد**: **المُرَكَّل**([2]).

  (ركم)  **الراء** ve**الكاف** ve**الميم** bir tek asıldır; şeyin [toplanmasına] delâlet eder. Dersin: **رَكَمت** şeyi: bir kısmını bir kısmının üzerine attım. Ve **سحاب مُرْتكمٌ** ve **رُكام**. Ve **الرُّكمة**: toplanmış çamur. Ve **مُرْتَكَم** yol: onun izi/âdeti; çünkü gelip geçenler onda **تَرْتَكِمُ** (üst üste yığılır/toplanır).

  (ركن)  **الراء** ve**الكاف** ve**النون** bir asıldır; kuvvete delâlet eder. Şeyin **رُكن**’u: onun daha kuvvetli yanı. Ve “o, şiddetli bir **رُكْن**’a sığınır” yani izzet ve men‘a (korunmuşluk). باب’dan: **رَكَنْتُ** ona, **أرْكَن**. Bu, boğaz harfi olmaksızın **فَعَلْتُ أَفْعَلُ** vezninde nadir bir kelimedir. Ve falan **ركينٌ**: yani vakur, sabit. Ve **المرْكن**: **الإِجَّانة**. Ve denir: **جبلٌ رَكِينٌ**([3]): yani yüksek köşeleri/yanları vardır. Ve **ركَنْتُ** ona: yani meylettim; bu da باب’dandır; çünkü ona sükûn buldu ve onun yanında sabit kaldı. **الخليل** dedi: **رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً**. Ve **سُفْلَى مُضَر** dili: **ركِن يرْكَن**. Ve denir: **ركِنَ يَرْكُنُ**; bunda nazar vardır. **أبو زيد** nakletti: **رَكِنَ يَرْكَنُ**. Ve **ناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع**: yani memesi şişkin; yani sanki o bir **رُكْن**.

  (ركو)  **الراء** ve**الكاف** ve illetli harf üç asıldır: birincisi bir şeyi bir şeyin üzerine yüklemek ve onu ona katmak; ikincisi bir şeyi ıslah etmek; üçüncüsü şeyin kabı.

  Birincisi onların sözü: **رَكَوْتُ** deve üzerine yükü: onu iki kat yaptım. Ve باب’dan: **ركَوْتُ** ona işi ve suçu; yani onu onun üzerine yükledim. Ve bazısı dedi: “Ben şuna **مُرْتَكٍ**’yim”; yani ona dayanıcıyım. Ve benim **مُرتكىً**’m yok, ancak senin üzerinedir. **الفرّاء** nakletti: “**أرْكَيْتَ** üzerime bir suç ki onu işlemedim.”

  Ve باب’dan: **أركَيتُ** falana: ona sığındım. Ve ondan: “Beni şuna **أرْكِنِي**”; yani beni geciktir; üzerinde olan borç için*. Ve **ركَوتُ** onlardan günümün kalanını: yani ikamet ettim.

  Şeyin ıslahına gelince: **المركوُّ** uzun havuzdur; ve **المُصْلَح** denir. Dedi ki:
  * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ *
  Ve **ركَوْتُ** şeyi: onu doğrulttuğum ve ıslah ettiğim zaman. **سُويد بن كُراع** dedi:
فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4])  yani eğer onu ıslah etmezsen. Ve denir: **أركَيْتُ** falan için bir şeyi; onu onun için hazırladığım zaman.

  Diğer asla gelince: **الرَُِّكْوة** bilinir; ve ondan **الرَّكِيّ**; çünkü o, içinde olan şey için sanki bir kaptır.

   (ركب)  **الراء** ve**الكاف** ve**الباء** bir tek asıldır; düzenli, kıyaslıdır; o da bir şeyin bir şeyin üzerine yükselmesidir. Denir: **رَكِب** **رُكوباً** **يَرْكَب**. Ve **الرِّكاب**: binek hayvanı; onun birili **راحلة**. Ve **زَيْتٌ ركابيٌّ**; çünkü Şam’dan **الرِّكاب** üzerinde taşınır. Ve onun ne **رَكُوبة**’si ne **حَمُولة**’si vardır: yani bindiği ve üzerine yüklediği şey yoktur. Ve **الرَّكب**: binen kavim; ve كذلك **الأُركُوب**. Ve **ناقةٌ رَكْبانةٌ**: binmeye elverişlidir. Ve **أرْكَبَ المُهْر**: binilme vakti geldi. Ve **رجل مُرَكَّبٌ**: üzerinde savaşacağı bir at ödünç aldı; ganimetin yarısı ona, at sahibine yarısı olur.

  Ve باب’dan: **رَوَاكِبُ الشَّحم**; o, hörgücün ön tarafında bir kısmı bir kısmının üstünde olan tabakalardır. Arka tarafta olanlara gelince, onlar **الرَّوادف**’dir; birili **راكبةٌ** ve **رادفةٌ**. Ve **الرَّكَّابة**: hurma ağacının tepesine yakın üst kısmından, ana ağacıyla birlikte belki meyve taşıyan, fidan benzeri bir şey. Ve **الخليل** zannetti ki **الرَّكْب** ve **الأُركوب** binek hayvanlarına binenlerdir; ve **الرُّكَّاب** geminin yolcularıdır. Ve **المُرَكَّب**: asıl ve bitiş yeri. Denir: o, **كريم المركَّب**’tir. Ve باب’dan: insanın **رُكْبة**’si; o, üstündekine göre yüksektir. Ve **الأركَبُ**: büyük dizli. Ve denir: **رَكَبْتُ** adamı **أركُبُه**; dizine vurduğun yahut dizinle ona vurduğun zaman. Ve **الرَّكيب**: **نَهْرَيِ الكَرْم** arasındaki şey; o, iki nehir arasındaki sırt/arka olup altındakine göre yüksek olur. Ve **الرَّاكب**: koyunların sırtlarında onları tutan bir hastalık.

  Ve باب’dan: **الرَّكَب** kadının **ركَب**’idir. **الخليل** dedi: erkeğe denmez; ancak kadına mahsustur. **الفرّاء** dedi: **الرَّكَب**: erkek ve kadın için **العانةُ**’dır. Dedi ki:
لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ *

  (ركح)  **الراء** ve**الكاف** ve**الحاء** bir tek asıldır; bir şeye yönelme ve ona dönmeye delâlet eder. **الخليل** dedi: **الرُّكوح**: işe yönelme. Ve şu beyti okudu:
رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6])  İşte bu asıldır. Sonra, yüksek, sarp, zor dağın köşesine/yanına **رُكْح** denir. Ve **الرُّكْح** ve **الرُّكْحة**: evin avlusu. Ve **الرُّكْحة**: **الثَّريد**’den, **الجَفْنة**’de kalan artık; sanki **الجَفْنة**’nin altına sığınmış bir şey gibidir. Ve denir: **جَفْنةٌ مرتكِحةٌ**; **الثَّريد** ile dolu, sıkışık olduğu zaman. Ve باب’dan: **سَرْجٌ مِركاحٌ**; atın sırtından geri kaldığı zaman.

  (ركد)  **الراء** ve**الكاف** ve**الدال** bir asıldır; sükûna delâlet eder. Denir: **ركَدَ الماءُ**: duruldu. Ve **ركَدتِ الرِّيحُ**. Ve **ركَد الميزان**: dengelendi. Ve kavim **رُكوداً** **ركد**: sakinleştiler ve duruldular. Ve **جَفنَةٌ رَكود**: dolu. Onların “**تراكَدَ الجوارِي**” sözüne gelince; birinin iki ayağı üzerine oturup sonra oturur hâlde arkadaşına sıçraması; bu sahih ise, asıldan şâzdır.

  (ركز)  **الراء** ve**الكاف** ve**الزاء** iki asıldır: birincisi bir şeyi, aşağıya gidecek şekilde bir şeyin içine sabitlemektir; ikincisi sestir.

  Birincisi: **رَكَزْتُ** mızrağı **رَكْزاً**. Ve **مَرْكَز** asker: onları mecbur kıldıkları yer. Ve denir: adam yayı üzerine **ارتكَزَ**; onun **سِيَتَها**’sını yere koyup sonra ona dayandığı zaman. Ve باب’dan: **الرِّكَاز**; o, cahiliye devrinde gömülü maldır; ve bu onun kıyasındandır; çünkü sahibi onu **رَكَزَه** (sapladı/gömdü). Ve bir kavim dedi: **الرِّكاز** maden ocağıdır. Ve adam **أركَزَ**: **الرِّكاز** buldu. Eğer bu doğru ise, o ödünçlemedir. Ve **المرتَكِز**: yaprakları kırılıp uçuşmuş kuru ot. Manası: ondan giden gitti ve bu **ارتكز** etti; yani sabit kaldı.

  (ركس)  **الراء** ve**الكاف** ve**السين** bir tek asıldır; şeyin baş aşağı çevrilmesi ve ilkinin sonuna döndürülmesidir. Allah جلّ ثناؤه dedi: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88] yani onları küfürlerine geri çevirdi. Ve denir: falan, kurtulmuş olduğu bir işte **ارتكس** etti. Ve **الرَّكوسيَّة**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’e, istincâ için taşlar istediği vakit, bir **رَوْثَة** getirildi; onu attı ve dedi ki: "إنّها **رِكْس**". Bunun manası: yiyecek olmaktan başka şeye doğru **ارتكَسَت** (dönüp düştü).

  (ركض)  **الراء** ve**الكاف** ve**الضاد** bir tek asıldır; öne doğru bir harekete yahut hareket ettirmeye delâlet eder. Denir: adam binitini **ركَض** etti; bu, onu iki ayağıyla vurmasıdır ki ilerlesin. Ve çoğaldı, hatta “at **ركَضَ** etti” denildi; bu asıl değildir. Ve çocuğun **ارتكاض**’ı: annesinin karnında çırpınması. **الخليل** dedi: **الرَّكْض** kuş için uçuşunda kılındı. Ve denir: **أرْكَضَتِ الناقة**; yavrusu annesinin karnında hareket ettiği zaman. Ve istihâza kanının zikrinde bazı hadiste: "هو **رَكْضَةٌ** من الشَّيطان" (o, şeytandan bir itiştir); **الدَّفْعة**’yi kasteder.

  (ركع)  **الراء** ve**الكاف** ve**العين** bir tek asıldır; insanda ve başkasında eğilmeye delâlet eder. Denir: adam **ركَعَ**; eğildiği zaman. Her eğilen **راكع**’dır. **لَبيد** dedi:
أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7])  Ve hadiste **المشايخ الرُّكَّع**([8]) zikri vardır; bununla eğilmiş olanları kasteder. Namazdaki **الرُّكوع** da bundandır. Sonra söz tasarruf gördü; namaz kılana **راكع** denildi; şükür için secde edene de **راكع** denildi. Allah تعالى, Dâvûd عليه السلام hakkında dedi: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. Ve başka bir yerde dedi: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]. Bir kavim dedi: bunun te’vili “**اسجدي**” yani namaz kıl; ve “**واركعي** مع الراكعين” yani Allah جلّ ثناؤه’ne şükredenlerle birlikte şükret. **ابن دُريد** dedi: **الرُّكْعة**([9]): yerdeki çukur; Yemenî bir dildir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ك و
ملأ الركوة من الركية والجمع الركاء والركايا‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قول بشر‏:‏ بكل قـرارة مـن حيـث جالـت ركيـة سنبـك فيهـا انثلـام أراد محفر السنبك شبّهه بركية ثلم في شقّ منها‏.‏

##### Türkçe

ر ك و
**الركوة**’yi **الركية**’den doldurdu; çoğulu **الركاء** ve **الركايا**’dır.‏
Mecazdan: Bişr’in sözü:
“Her bir çukurda, **ركية**’nin dolaştığı yerden, içinde bir yarılma bulunan bir toynağın (sünbükün) kırığı (vardır).”
**أراد**: toynağın (sünbükün) kazıntısını; onu, onun bir yarığında kırık bulunan bir **ركية**’ye benzetti.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ك و * * الرِّكْوَةُ * إناء للماء وجمعها * رِكَاءٌ * و * رَكَوَاتٌ * بفتح الكاف

##### Türkçe

* ر ك و * * **الرِّكْوَةُ** * su için bir kaptır; çoğulu **رِكَاءٌ** ve **رَكَوَاتٌ**’tır; ك’nin fethasıyla.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ) *!الرَّكْوَةُ ، مُثَلَّثَةً ) :
قالَ شيْخُنا : التَّثْليثُ فيها مَشْهورٌ والأَفْصَح الفَتْح .
قُلْتُ : وقد اقْتَصَرَ عليه الجوهريُّ وغيرُه .
قالَ الجوهريُّ : التي للماءِ .
وقال ابنُ سيدَه : شِبْهُ تَوْرٍ مِن أَدمٍ .

وفي المِصْباح : دَلْوٌ صَغِيرَةٌ .
وفي النهايَةِ : إنَاءٌ صَغيرٌ مِن جلْدٍ يُشْرَبُ فيه الماءُ .
وكلُّ ذلكَ أَعْرَض عنه المصنِّفُ وهو عَجيبٌ منه .
ثم قالَ ابنُ سِيدَه : *!والرَّكْوَةُ ( زَوْرَقٌ صَغيرٌ ) ؛ وهذا غير الذي ذَكَروه .
( و ) *!الرَّكْوَةُ : ( رقعَةٌ تَحْتَ العَواصِرِ ) ، والعَواصِرُ حِجارَةٌ ثلاثٌ بعضُها فَوْق بعضٍ ؛ كما في المُحْكَم .
( و ) الرَّكْوَةُ ( مِن المَرْأَة : فَلْهَمُها ) ، أَي فَرْجُها ؛ كذا في النسخ .
وفي التّهذِيبِ قلْفَتُها ، كما هو نَصُّ ابنِ الأعْرابيِّ والجَمْعُ *!الرَّكَا وهو على التَّشْبيهِ *!بَرَكْوَةِ الماءِ ، ( ج *!رِكاءٌ ) ككلْبَةٍ وكِلابٍ ، ( و ) يَجُوزُ ( *!رَكَواتٌ ) بالتحْرِيكِ كشَهْوةٍ وشَهَواتٍ .
( *!والرَّكِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ : ( البِئْرُ ، ج *!ركِيٌّ ) ، كعُتِيَ ، وضُبِطَ في الصِّحاحِ بالفتحِ ، ( *!ورَكايَا ) .
وفي النِّهايَةِ : *!الرُّكِيُّ جنْسٌ*! للرَّكيَّةِ وْالجَمْعُ *!رَكايَا ؛ ومنه حدِيثُ : فأَتَيْنا على *!رَكِيَ ذَمَّةٍ ؛ والذَّمَّةُ القَلِيلَةُ الماءِ .
وفي حدِيثِ عليَ : ( فإذا هو في *!رَكِيَ يَتبَرَّدُ ، وقد تَكَرَّرَ ذِكْرها مُفْرداً ومَجْموعاً .
( و ) قال ابنُ سيدَه : إنَّما قَضَيْت عليها بالواو لأنَّها من ( *!رَكَا ) الأرْضَ *!رَكْواً إذا ( حَفَرَ ) ها حَفْراً مُسْتطِيلاً .
( و ) رَكَا الأَمْرَ رَكْواً : ( أَصْلَحَ ) ؛ قالَ الشَّاعِرُ :
وأَمْرُكَ إلا تَرْكُهُ مُتَفاقِمُ قالَ الأَزْهريُّ : أَي لا تُصْلِحْه .
وفي الصِّحاحِ : هو قَوْل

سُوَيْد وصَدْرُه : .
فَدَعْ عَنْكَ قَوْماً قد كَفَوْكَ شُؤُونَهُم وشَأْنُكَ الخ .
قالَ في الحاشِيَةِ : تَرْكُه أَصْله تَرَكوه حذفَ الواو للجَازِمِ .
( و ) رَكَا ( عليه ) ؛ وفي المُحْكم : عنه ؛ ( أَثْنَى ) عليه ثَنَاءً ( قَبِيحاً ) .
وفي التكْمِلَةِ : أَسْمَعَه مَكْرُوهاً أَو زَجَره بقَبِيحٍ .
( و ) *!رَكَا *!رَكْواً : ( أَخَّرَ ) ؛ ومنه الحدِيثُ : ( يَغْفِرُ في لَيْلَةِ القَدْرِ لكُلِّ مُسْلِمٍ إلاَّ للمُتَشاحِنَيْنِ فيُقالُ *!ارْكُوهُما حتى يَصْطَلِحا ) .
قالَ الأزْهريّ : كذا رُوِيَ بضمِّ الألفِ أَي أَخّرُوهما .
قالَ ابنُ الأثيرِ : ويُرْوَى اتْرُكُوا ، مِنَ التَّرْكِ ؛ ويُرْوَى أَيْضاً : ارْهَكُوا .
( *!كأرْكَى فيهما يقالُ : *!أَرْكَى عنه وعليه : إذا أَثْنَى قَبِيحاً .
وأَرْكَى الأَمْرَ : أَخَّرَه ؛ وبه رُوِيَ أَيْضاً الحدِيثُ المَذْكُور .
وفي الصِّحاحِ : قالَ أَبو عَمْروٍ : ويقالُ للغَرِيمِ *!أَرْكِني إلى كذا ، أَي أَخِّرْني .
وبخطِّ أَبي سَهْلٍ الهَرَويّ : يقالُ للفَزعِ بَدَلَ الغَرِيمِ .
( و ) *!رَكَا *!رَكْواً : ( شَدَّ ) وأَصْلَحَ ؛ عن ابن الأَعْرابيِّ .
( و ) رَكَا ( الحِمْلَ على البَعيرِ : ضاعَفَهُ ) عليه وأَثْقَلَه به ؛ نقلَهُ الجوهريُّ وابنُ سِيَدَه .
( *!وأَرْكَى إليه : لَجَأَ ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( و ) *!أَرْكَى ( عليه الذَّنْبَ : ورَّكَهُ ) .
وفي التَّهْذيبِ : أَرْكَى عليَّ ذَنْباً لم أَجْنِيهِ وكَذلِكَ الأَمْرَ ؛ ونقلَهُ الجوهريُّ عن الفرَّاء .
( و ) قَوْلُهم في المَثَل : ( صارَتِ القَوْسُ *!رَكْوَةً ) .
قالَ الجوهريُّ : ( يُضْرَبُ في الإِدْبارِ وانْقِلابِ الأُمُورِ .
( *!والمَرْكُوُّ : الحَوْضُ الكبيرُ ) ؛ كذا هو في نسخِ الصِّحاحِ ؛ وفي بعضِ النسخِ : *!والرّكْوَةُ ، وهو غَلَطٌ ، وكَوْن *!المَرْكُوِّ

هو الحَوْضُ الكبيرُ قد نقلَهُ الأزهريُّ عن أَبي عَمْروٍ .
( و ) أَيْضاً : ( الجُرْمُوزُ الصَّغِيرُ ) ؛ وأَنْشَدَ الجوهرِيُّ :
السَّجْلُ والنُّطْفَةُ والذَّنُوبُ
حتى تَرَى *!مَرْكُوَّها يَثُوب ُيقولُ : أستقي تارَةً ذَنُوباً وتارَةً نُطْفَةً حتى يرجعَ الحَوْضُ مَلآنَ كما كانَ قَبْلَ أنْ يَشْرَبَ .
قالَ الأَزْهريُّ بَعْدَما نَقَلَ قَوْلَ أَبي عَمْرٍ و السابِقَ : والذي سَمِعْته مِنَ العَرَبِ : *!المَرْكُوُّ الحُوَيْضُ الصَّغيرُ يُسَوِّيه الرَّجُلُ بيَدَيْه على رأْسِ البِئرِ إذا أَعْوَزَه إناءٌ يَسْقي فيه بَعِيراً أَو بَعِيرَيْن .
ويقالُ : *!ارْكُ *!مَرْكُوّاً تَسْقِي فيه بَعِيرَكَ ، وأَمَّا الكَبيرُ فلا يُسَمَّى *!مَرْكُوّاً .
( *!وأَرْكَى لهم جُنْداً : هَيَّأَهُمْ ) .
ونَصّ الصِّحاحِ والتَّهْذيبِ : هَيَّأَهُ لَهُم .
( *!والمُراكِي *!والمُرْتَكِي : الَّدائِمُ الثَّابِتُ ) المُقِيمُ الذي لا يَنْقَطِعُ ، مِن *!راكى على الأمْرِ *!وارْتَكَى *!مُراكَاةً *!وارْتِكاءً .
( *!والمُراكِيَةُ ) ، بالضَّمِّ : ( شجرةٌ من الحَمْضِ ) تَرْعاهُ الإِبلُ ، ( ج *!المَراكِي ) ، بالفتْحِ .
( و ) يقالُ : ( أَنا *!مُرْتَكٍ عليه ) ، أَي ( مُعَوِّلٌ ) عليه ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( وما له *!مُرْتَكىً إلاَّ عليكَ ) ، أَي ( مُعْتَمَدٌ ) ، نقلَهُ الجوهريُّ أَيْضاً .
( *!والرَّكَّاءُ ، كَشَدَّادٍ : وادٍ ) ، هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ *!الرَّكَاءُ كسَحابٍ ، كما في المُحْكم ، وأَنْشَدَ للبيدٍ :
فدَعْدَعا سُرَّةَ *!الرَّكاءِ كما
دَعْدَعَ ساقِي الأَعاجِمِ الغَرَباقالَ : وفي بعضِ نسخِ الجَمْهرةِ المَوْثوقِ بها : *!الرِّكاء بالكَسْر ، وبالوَجْهَيْن ضُبِط في نسخِ الصِّحاحِ أَيْضاً ؛ ثم قالَ : وإنَّما قَضَيْتُ على هذه

الكَلِماتِ بالواوِ لأنَّه ليسَ في الكلامِ

##### Türkçe

: ( و ) **الرَّكْوَةُ ، مُثَلَّثَةً** ) :
Şeyhimiz dedi: onda üçleme meşhurdur; en fasih olan fetha(lı okunuş)tur.
Dedim: Cevherî ve başkaları yalnız onunla yetinmiştir.
Cevherî dedi: su için olan(ı).
İbn Sîde dedi: deriden bir tekneye benzer.

Ve **المِصْباح**’ta: küçük bir kova.
Ve **النهايَة**’de: içinde su içilen deriden küçük bir kap.
Bütün bunlardan musannif yüz çevirmiştir; bu, ondan acayiptir.
Sonra İbn Sîde dedi: **والرَّكْوَةُ** (küçük bir kayık)tır; bu, onların zikrettikleri şeyden başkadır.
( و ) **الرَّكْوَةُ**: (sıkacakların altındaki bir yama), ve sıkacaklar üst üste (konmuş) üç taştır; **المُحْكَم**’de olduğu gibi.
( و ) **الرَّكْوَةُ** (kadından: onun **فَلْهَمُها**’sı), yani onun ferci; nüshalarda böyle.
Ve **التّهذِيب**’de: onun **قُلْفَتُها**’sı; İbnü’l-A‘râbî’nin nassı böyledir; cem‘i **الرَّكَا**’dır ve bu, **بَرَكْوَةِ الماءِ**’a benzetme üzerinedir; (ç. **رِكاءٌ**) **ككلْبَةٍ وكِلابٍ** gibi; ( و ) harekeli olarak **رَكَواتٌ** (demek) caizdir; **كشَهْوةٍ وشَهَواتٍ** gibi.
( **والرَّكِيَّةُ** ) **كغَنِيَّةٍ**: (kuyu), (ç. **ركِيٌّ**) **كعُتِيَ** gibi; **الصِّحاح**’ta fetha ile ضبط edilmiştir; (ve **رَكايَا**).
Ve **النِّهايَة**’de: **الرُّكِيُّ** **جنسٌ** **لِلرَّكيَّةِ**’dir; cem‘i **رَكايَا**’dır; ondan, hadis: “Biz **رَكِيَ ذَمَّةٍ** üzerine geldik”; ve **الذَّمَّةُ** suyu az olandır.
Ve Ali’nin hadisinde: “Derken o, serinlemek üzere **رَكِيَ** içindedir”; onun zikri müfred ve cem‘ olarak tekrarlanmıştır.
( و ) İbn Sîde dedi: Ona ancak **الواو** ile hükmettim; çünkü o, “yeri **رَكَا** etmek **رَكْواً**”dandır; (yani) onu uzunlamasına bir kazı ile ( **حَفَرَ** ) ettiğinde.
( و ) **رَكَا** işi **رَكْواً**: (ıslah etti); şair dedi:
وأَمْرُكَ إلا تَرْكُهُ مُتَفاقِمُ
Ezherî dedi: yani onu ıslah etme.
Ve **الصِّحاح**’ta: o, Suveyd’in sözüdür ve صدرُه’si:
فَدَعْ عَنْكَ قَوْماً قد كَفَوْكَ شُؤُونَهُم وشَأْنُكَ الخ .
Haşiyede dedi: **تَرْكُه**’nin aslı **تَرَكوه**’dur; cezmeden dolayı **الواو**’yu hazf etti.
( و ) **رَكَا** (ona); ve **المُحْكم**’de: ondan; ona (çirkin) bir övgü ile ( **أَثْنَى** ) etti.
Ve **التكْمِلَة**’de: ona mekruh bir şeyi işittirdi yahut onu çirkin bir şeyle azarladı.
( و ) **رَكَا** **رَكْواً**: (erteledi); ondan hadis: “Kadir gecesinde her Müslüman için bağışlar; ancak iki çekişen hariç; denir ki: **ارْكُوهُما** ta ki barışsınlar.”
Ezherî dedi: böyle, elifin dammesiyle rivayet edildi; yani onları erteleyin.
İbnü’l-Esîr dedi: **اتْرُكُوا** diye de rivayet edilir; **التَّرْكِ**’ten; ayrıca **ارْهَكُوا** diye de rivayet edilir.
( **كأرْكَى**: ikisinde de denir: **أَرْكَى** ondan ve ona: çirkin övdüğünde.
Ve **أَرْكَى** işi: onu erteledi; zikredilen hadis de bununla rivayet edildi.
Ve **الصِّحاح**’ta: Ebû Amr dedi: borçluya “**أَرْكِني** şuna” denir; yani beni ertele.
Ebû Sehl el-Herevî’nin hattıyla: borçlu yerine korkana denir.
( و ) **رَكَا** **رَكْواً**: (sıktı) ve ıslah etti; İbnü’l-A‘râbî’den.
( و ) **رَكَا** (yükü deve üzerine: onu iki kat yaptı) onun üzerine ve onunla ağırlaştırdı; Cevherî ve İbn Sîde nakletti.
( **وأَرْكَى إليه**: sığındı); Cevherî nakletti.
( و ) **أَرْكَى** (ona günahı: onu **ورَّكَهُ** etti).
Ve **التَّهْذيب**’de: “Bana işlemediğim bir günahı **أَرْكَى** etti; aynı şekilde işi”; Cevherî onu Ferrâ’dan nakletti.
( و ) Meselde onların sözü: “Yay **رَكْوَةً** oldu.”
Cevherî dedi: (yüz çevirmede ve işlerin tersine dönmesinde darb olunur).
( **والمَرْكُوُّ**: büyük havuzdur); **الصِّحاح** nüshalarında böyledir; bazı nüshalarda: **والرّكْوَةُ**; o bir hatadır; ve **المَرْكُوُّ**’nun büyük havuz olması, Ezherî onu Ebû Amr’dan nakletmiştir.
( و ) Ayrıca: (küçük **الجُرْمُوزُ**); Cevherî inşad etti:
السَّجْلُ والنُّطْفَةُ والذَّنُوبُ
حتى تَرَى **مَرْكُوَّها** يَثُوب
Der ki: bazen **ذَنُوباً** ile, bazen **نُطْفَةً** ile su çekerim; ta ki havuz, içmeden önce olduğu gibi dolu olarak geri dönsün.
Ezherî, Ebû Amr’ın ve öncekinin sözünü naklettikten sonra dedi: Araplardan işittiğim: **المَرْكُوُّ** küçük havuzcuktur; adam onu, bir kap bulunmadığında, bir deve yahut iki deveye su vereceği (şey olarak) kuyunun başında iki eliyle düzeltir.
Ve denir: “**ارْكُ** **مَرْكُوّاً**; onda deveni sularsın”; büyük olana gelince, ona **مَرْكُوّاً** denmez.
( **وأَرْكَى لهم جُنْداً**: onları hazırladı).
**الصِّحاح** ve **التَّهْذيب**’in nassı: onu onlar için hazırladı.
( **والمُراكِي** **والمُرْتَكِي**: daim, sabit) kesilmeyen, mukim olandır; **راكى** iş üzerine ve **ارْتَكَى** **مُراكَاةً** ve **ارْتِكاءً**’dandır.
( **والمُراكِيَةُ** ), damme ile: (hamd’dan bir ağaç); develer onu otlar; (ç. **المَراكِي**), fetha ile.
( و ) Denir: “Ben onun üzerine **مُرْتَكٍ**’yim”; yani ona ( **مُعَوِّلٌ** )im; Cevherî nakletti.
“Onun, senden başka **مُرْتَكىً**’sı yoktur”; yani ( **مُعْتَمَدٌ** ); Cevherî bunu da nakletti.
( **والرَّكَّاءُ ، كَشَدَّادٍ**: bir vadidir); nüshalarda böyle; doğrusu **الرَّكَاءُ** **كسَحابٍ**’dır; **المُحْكم**’de olduğu gibi; Lebîd’e inşad etti:
فدَعْدَعا سُرَّةَ **الرَّكاءِ** كما
دَعْدَعَ ساقِي الأَعاجِمِ الغَرَباقالَ : Ve **الجَمْهرة**’nin güvenilir bazı nüshalarında: **الرِّكاء** kesre ile; iki vecih ile **الصِّحاح** nüshalarında da ضبط edilmiştir; sonra dedi: Bu kelimelere ancak **الواو** ile hükmettim; çünkü kelamda yoktur…

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَكَا
1 رَكَا ذ (ISd, K,) [aor. يَرْكُو,] inf. n. رَكْوٌ, (ISd, TA,) He dug, or excavated, (ISd, K, TA,) the ground, forming an oblong hollow. (ISd, TA.) ― -b2- He made, formed, or fashioned, in a suitable manner, a small watering-trough such as is termed مَرْكُوّ, (AZ, TA,) or a watering-trough [in an absolute sense]; as also ↓ اركى. (TA.)

4 أَرْكَوَ see what next precedes.

رَكْوَةٌ
رَكْوَةٌ ذ (S, Mgh, Msb, K, &c.) and رِكْوَةٌ and رُكْوَةٌ, (K,) all well known, but the first is the most chaste, (MF,) A certain thing for water: (S:) it is [a small drinking-vessel] like a تَوْر, of leather; (ISd, TA;) a small drinking-vessel of skin: (Nh, TA:) or a small دَلْو [or bucket, generally of leather], (Mgh, Msb,) well known: (Msb:) all of these explanations have been strangely neglected by the author of the K: (TA:) pl. رِكَآءٌ (S, Mgh, Msb) and رَكَوَاتٌ; (S,) Msb;) the latter allowable. (Msb.) The prov. (S) صَارَتِ القَوْسُ رَكْوَةً [lit. The bow became a ركوة, app. meaning the bow became exchanged for a vessel such as is called ركوة, but see what follows,] is applied in relation to the retiring of good fortune, and reverse in the state of affairs. (S, K.) ― -b2- A small زَوْرَق [or skiff]. (ISd, K.) ― -b3- A رُقْعَة [or piece of cloth, or rag,] beneath the عَوَاصِر, (K,) which means three stones [with which grapes are pressed so as to force out the juice,] placed one above another: so in the M. (TA.) [Hence, accord. to the TK, the prov. above mentioned: but I see not why.] ― -b4- (assumed tropical:) The فَلْهَم of a woman; i. e. her فَرْج [or vulva]: so in the copies of the K: but in the T, her قُلْفَة [i. e. the prepuce of the clitoris], on the authority of IAar; as being likened to the ركوة of water: (TA:) the pl. [app. in all its senses] is رِكَآءٌ and رَكَوَاتٌ [as above], (K,) or in the last sense رُكًى. (TA.)

رَكِىٌّ
رَكِىٌّ ذ : see what next follows, in two places.

رَكِيَّةٌ
رَكِيَّةٌ ذ A well: (S, Msb, K:) or a well containing water; (MA;) otherwise a well is not thus called: (Durrat el-Ghowwلs, in De Sacy's Chrest. Ar. ii. 332:) or a well not made neat; or not constructed [or cased] with bricks [&c.]: (MA:) pl. رَكَايَا (S, Msb, K) and ↓ رَكِىٌّ, (S, and so in some copies of the K,) or the former is the pl. and ↓ the latter is [properly speaking] a gen. n., [i. e. a coll. gen. n.,] and often occurs as a sing. and as a pl., (Nh, TA,) or the pl. is also رُكِىٌّ: (so in some copies of the K and in the TA:) accord. to ISd, it is from رَكَا in the first of the senses assigned to this verb above. (TA.)

مَرْكُوٌّ
مَرْكُوٌّ ذ [pass. part. n. of 1: ― -b2- and hence, as a subst.,] A large watering-trough or tank: (AA, T, S, K:) [in the S and K is added, وَالجُرْمُوزُ الصَّغِيرُ, which may mean either that the small watering- trough is called جرموز, and such is the case, or that مَرْكُوٌّ also signifies a small جرموز, agreeably with what here follows, and with an explanation of this word in the TA voce حَوِىٌّ:] Az, after mentioning AA's explanation given above, says, but what I have heard from the Arabs is, that the مركوّ is a small watering-trough or tank, which a man makes, or forms, or  fashions, in a suitable manner, with his hands, at the head of the well, when he has not, and cannot procure, a vessel in which to give water to a camel or to two camels: and that which is large is not thus called. (TA.) [But see an ex. voce سَلْسٌ.]

##### Türkçe

رَكَا
1 **رَكَا** ذ (ISd, K,) [muzâri‘i **يَرْكُو**,] mastar ismi **رَكْوٌ**, (ISd, TA,) O, yeri kazdı yahut oydu, (ISd, K, TA,) uzunlamasına bir çukur meydana getirerek. (ISd, TA.) ― -b2- O, **مَرْكُوّ** diye adlandırılan türden küçük bir suluk, (AZ, TA,) yahut (mutlak mânâda) bir suluk, uygun bir tarzda yaptı, oluşturdu yahut biçimlendirdi; ve yine ↓ **اركى**. (TA.)

4 **أَرْكَوَ** bir önce gelenin hemen sonrasına bak.

رَكْوَةٌ
**رَكْوَةٌ** ذ (S, Mgh, Msb, K, &c.) ve **رِكْوَةٌ** ve **رُكْوَةٌ**, (K,) hepsi iyi bilinen; fakat birincisi en fasih olandır, (MF,) su için belirli bir şey: (S:) o, deriden bir **تَوْر** gibi olan [küçük bir içme kabı]dır; (ISd, TA;) deriden küçük bir içme kabı: (Nh, TA:) yahut iyi bilinen küçük bir **دَلْو** [yahut kova, genellikle deriden], (Mgh, Msb,) : (Msb:) bu açıklamaların hepsi K’nin müellifi tarafından garip bir biçimde ihmal edilmiştir: (TA:) çoğulu **رِكَآءٌ** (S, Mgh, Msb) ve **رَكَوَاتٌ**; (S,) Msb;) ikincisi câizdir. (Msb.) Mesel (S) **صَارَتِ القَوْسُ رَكْوَةً** [lafzen: Yay bir ركوة oldu, görünüşe göre yay, ركوة denilen türden bir kap ile değiş-tokuş edildi mânâsında; fakat aşağıda gelenin hemen sonrasına bak,] iyi talihin geri çekilmesi ve işlerin hâlinde tersine dönüş hakkında uygulanır. (S, K.) ― -b2- Küçük bir **زَوْرَق** [yahut kayık]. (ISd, K.) ― -b3- **عَوَاصِر**in altında bir **رُقْعَة** [yahut bir kumaş parçası, yahut paçavra], (K,) ki bu, üç taş demektir [üzümleri suyunu çıkarmak için sıkmak üzere] birbiri üzerine konulmuş: M’de böyle. (TA.) [Bundan dolayı, TK’ye göre, yukarıda zikredilen mesel: fakat ben niçin olduğunu görmüyorum.] ― -b4- (farzedilen mecaz:) kadının **فَلْهَم**’i; yani onun **فَرْج**’i [yahut vulvası]: K’nin nüshalarında böyle: fakat T’de, IAar’ın rivayetine göre, onun **قُلْفَة**’si [yani klitorisin prepusyumu], suyun **رَكْوَةٌ**’sine benzetilerek: (TA:) çoğulu [görünüşe göre bütün mânâlarında] **رِكَآءٌ** ve **رَكَوَاتٌ** [yukarıdaki gibi], (K,) yahut son mânâda **رُكًى**. (TA.)

رَكِىٌّ
**رَكِىٌّ** ذ : iki yerde, hemen aşağıda gelene bak.

رَكِيَّةٌ
**رَكِيَّةٌ** ذ bir kuyu: (S, Msb, K:) yahut su ihtiva eden bir kuyu; (MA;) aksi hâlde kuyu böyle adlandırılmaz: (De Sacy’nin Chrest. Ar. ii. 332’sinde Durrat el-Ghowwلs:) yahut düzgün yapılmamış bir kuyu; yahut tuğlalar [&c.] ile inşa edilmemiş [yahut kaplanmamış] bir kuyu: (MA:) çoğulu **رَكَايَا** (S, Msb, K) ve ↓ **رَكِىٌّ**, (S, ve K’nin bazı nüshalarında da böyle,) yahut birincisi çoğuldur ve ↓ ikincisi [tam mânâsıyla] bir cins ismidir, [yani bir topluluk cins ismi,] ve çoğu kez tekil olarak ve çoğul olarak vârid olur, (Nh, TA,) yahut çoğul ayrıca **رُكِىٌّ**’dir: (K’nin bazı nüshalarında ve TA’da böyle:) ISd’ye göre, yukarıda bu fiile verilen mânâların birincisindeki **رَكَا**’dandır. (TA.)

مَرْكُوٌّ
**مَرْكُوٌّ** ذ [1’in mef‘ûl ismi: ― -b2- ve bundan dolayı, isim olarak,] büyük bir suluk yahut havuz: (AA, T, S, K:) [S ve K’de şu ilâve edilmiştir, **وَالجُرْمُوزُ الصَّغِيرُ**, ki bu, ya küçük suluğa **جرموز** denildiği mânâsına gelebilir—ki durum böyledir—yahut **مَرْكُوٌّ**’un da küçük bir **جرموز** mânâsına geldiği mânâsına, burada gelenle ve TA’da **حَوِىٌّ** maddesinde bu kelimenin bir açıklamasıyla uyumlu olarak:] Az, AA’nın yukarıda verilen açıklamasını zikrettikten sonra der ki: fakat Araplardan işittiğim şudur ki, **مركوّ**, bir adamın, kuyunun başında, bir deveye yahut iki deveye su vermek için içinde su vereceği bir kap yanında olmadığında ve temin edemediğinde, elleriyle uygun bir tarzda yaptığı, oluşturduğu yahut biçimlendirdiği küçük bir suluk yahut havuzdur: büyük olan ise böyle adlandırılmaz. (TA.) [Fakat **سَلْسٌ** maddesinde bir örneğe bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَكَا
رَكَا U ( n. ac. رَكْو 1 ),
a.  Dug, raked up; excavated, hollowed out.

b.  Bound; fastened.

c.  Repaired.

d.  Put off, deferred; adjourned.

أَرْكَوَ
أَرْكَوَ IV ,
a.  see I (d) .

b.  [ 'Ala ], Reviled.

تَرَكَّوَ
تَرَكَّوَ V ,  اِرْتَكَوَ VIII
a.  [ 'Ala ], Trusted in, relied upon.

رَكْوَة
رَكْوَة 1t ,  رِكْوَة 2t ,  رُكْوَة 3t , ( pl. رَكَوَات ,  رِكَآء [ 23A ] ),
a.  Skiff, wherry.

b.  Coffee-pot; tea-pot.

رَكِيَّة
رَكِيَّة [ 25tI ] , ( pl. رَكَايَا ),
a.  Well.

##### Türkçe

رَكَا
**رَكَا** U (isim mastar: **رَكْو** 1),
a. Kazdı, kazıp çıkardı; kazdı, oydu.

b. Bağladı; sağlamlaştırdı.

c. Onardı.

d. Erteledi, tehir etti; adjourned.

أَرْكَوَ
**أَرْكَوَ** IV,
a. I (d)’ye bak.

b. [ **عَلَى** ], Sövdü, yerdi.

تَرَكَّوَ
**تَرَكَّوَ** V, **اِرْتَكَوَ** VIII
a. [ **عَلَى** ], Güvendi, dayandı.

رَكْوَة
**رَكْوَة** 1t, **رِكْوَة** 2t, **رُكْوَة** 3t, (çoğul: **رَكَوَات**, **رِكَآء** [ 23A ]),
a. Sandal, kayık.

b. Kahve ibriği; çaydanlık.

رَكِيَّة
**رَكِيَّة** [ 25tI ], (çoğul: **رَكَايَا**),
a. Kuyu.
