# رمد (ر-م-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rimad kül demektir

- Harfler: ر - م - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَرَمَادٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/siga/%D9%83%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8D.md) | كَفَعَالٍ | Kül gibi | 1 | 1 | [14:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/ayet/14:18.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (21 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Bir vadide tek yönde esen rüzgar demektir
2. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
3. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kazandı
4. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sicim bağıdır
5. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kıdr kazandır
6. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
7. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
8. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
9. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
10. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
11. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
12. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
13. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رمد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هبء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3.md), [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md), [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yanıp tükenme sonrası geriye kalan ufalanmış, tutunaksız ve uçucu toz veya kül |
| Çekirdek Özet 2 | İnançsız amellerin fırtınalı bir günde rüzgârın savurduğu ve geride hiçbir tutamak bırakmadığı kül gibi boşa çıkması |
| Çekirdek Özet 3 | Temelsiz ve ilahi rızadan yoksun eylemlerin varlıksal ağırlığını yitirerek bütünüyle dağılması ve sıfırlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yanma artığı veya maddi toz sayıp, Kur'an'daki amellerin ontolojik çöküşünü ve geri döndürülemez yok oluşunu simgeleyen temsil gücünü gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رم | İçten içe çürüme, aşınma, incelme, ufalanıp toz haline gelme ve dökülme; nitekim [رمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85.md) kökünde çürümüş kemik, [رمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6.md) kökünde yakıcı sıcaklığın tüketmesi, [رمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) kökünde ise fırlatılıp savrulma anlamları mevcuttur. | د | Katılan د harfi hareket, itilme ve nihai bir sınıra/zemine çökme dinamizmi ekleyerek, çürüyüp ufalanan şeyin rüzgâr veya darbeyle savrulan, tutunaksız nihai yanık tozuna ve küle dönüşmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst, tepe, ilk hareket noktası | Bir sürecin, formun veya yapının en üst tepe noktasından çözülmeye başlamasını ve yönelimi temsil eder. |
| م | Su; akışkanlık, çözülme, dağılma, biçimsizlik | Katı ve tanımlı yapının eriyip akışkan, tutarsız ve ufalanabilir parçacıklara ayrışmasını imler. |
| د | Kapı; geçiş, dışarı çıkış, nihai sınıra ulaşma, sonlanma | Parçalanan yapının tutunduğu sistemin dışına taşarak nihai bir sona, yerde birikmeye veya dağılmaya intikalini gösterir. |
| رمد | Başlangıçtaki formun akışkan toz zerrelerine ayrışarak nihai sınırına sürüklenmesi | Nesnenin yanma veya yıpranma neticesinde yapısal bütünlüğünü bütünüyle kaybedip savrulan en ince toza ve küle dönüşme hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşte yanan maddeden geriye kalan en ince, tutunaksız toz ve kül; ayrıca gözün içine toz kaçmış gibi kızarıp şişmesi ve görüşün perdelenmesi hastalığı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök, helak olan toplulukların veya yakılan şeylerin geride kalan izlerini anlatmada şahit getirilmiştir. Nitekim İbn Fâris'in aktardığı beyitte Âd kavminin kökten helaki ve toza dönüşmesi şöyle tasvir edilir: كأصْرَامِ عادٍ حينَ جَلَّلَها الرَّمْدُ |
| Erken Arapça kullanım | Kuraklık ve kıtlık sebebiyle toprağın kül rengini alması ve insanların helake yaklaşması durumu anlatılır; Hz. Ömer devrindeki büyük kıtlık yılına bu sebeple عام الرمادة adı verilmiştir. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde رمد kökü, yanma neticesinde ortaya çıkan artık madde, kül rengi ve ufalanarak görüşü engelleyen toz bağlamında fonetik ve anlamsal bir süreklilik sergiler. Klasik Arapçada kül anlamına gelen رَمَاد sözcüğü, batı Sami dillerindeki kül, toz ve duman partikülleriyle kavramsal olarak örtüşür. Aramice ve İbranicede doğrudan yanık kalıntısı ve gri-kül rengini karşılayan köklerle fonetik bir yakınlık taşır; ancak kökün üç harfli bu dizilimi özellikle güney Sami ve Arap sahasında hem göz iltihabı (göze kül/toz kaçmışçasına oluşan şişlik ve acı) hem de mutlak tükenişi ifade eden gri kül için uzmanlaşmıştır. Arapça, kökün taşıdığı bu parçalanma ve tutunaksızlık karakterini ahlaki ve ontolojik bir boyuta taşıyarak ameliyatın rüzgâr önünde dağılıp sıfırlanmasını tasvir eden kusursuz bir metafora dönüştürmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşin tüketmesi, kül, göz hastalığı ve helak | Kök içi türetimler yakıcı ateşin nesneyi toza çevirmesi رَمَاد, gözün tozlu/yanık gibi hastalanması رَمَد ve kıtlığın insanları kül gibi tüketmesi رَمَادَة etrafında toplanır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramicede kül, toz ve koyu renk izleri | İbranicede kül ve toprak tozunu anlatan sözcüklerle anlamsal paralellik taşır; kökün üçlü formu Arapçada özgün bir morfolojik gelişim gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde yanma artığı ve koyu gri renk alanı | Kül, duman artığı ve ufalanma kavramlarıyla ilintili arkaik Afro-Asyatik kök katmanlarıyla olası anlamsal örtüşmeler barındırır. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Cohen, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رمد | Anlamlı | Kül, yanıp ufalanma, helak, göz iltihabı | Ateşte yanmış şeyin en ince tozu haline gelmesi ve varlığın çözülmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Tıkamak, set çekmek, üst üste yığmak | Yıkılan veya açılan bir gediği taş ve toprakla doldurup kapatmak | Kur'an'da geçer; parçaların yığılması yönüyle hedef kökle zıt mekanizma |
| [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | İsyankâr olmak, kabuğundan sıyrılmak, pürüzsüzleşmek | Her türlü kayıttan ve bağdan sıyrılarak boyun eğmez hale gelmek | Kur'an'da geçer; direnç ve sertleşme boyutu |
| [مدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Kuru çamur parçası, kerpiç | Toprağın suyla yoğrulup kuruyarak parça haline gelmesi, yerleşik hayat | Kur'an'da geçmez; toprağın küle zıt olarak tutunucu biçimi |
| [درم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Dişlerin veya tırnakların aşınması, pürüzsüz basmak | Kemik veya dişin aşınarak düzleşmesi, devenin adımlarını belli belirsiz atması | Kur'an'da geçmez; fiziksel aşınma ve incelme boyutu |
| [دمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | Kökten yıkılmak, yerle bir olmak, helak olmak | Bir yapının bütünüyle çökertilerek ortadan kaldırılması | Kur'an'da geçer; hedef kökteki helak ve yok oluş boyutuyla örtüşür |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رمد | Merkez | Kül ve tutunaksız toz | Yanma sonucu bütünüyle parçalanmış, ağırlıksız ve savrulmaya açık kalıntı | Tözünü kaybetmiş, rüzgâr karşısında tutunamayan nihai akıbet |
| [هبء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3.md) | Komşu | Havada uçuşan ince toz | [هبء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3.md) doğrudan yanma şartı aramaksızın ışıkta görünen zerreleri ifade ederken, رمد ateşle tüketilip külleşmiş somut artığı belirtir. | Amellerin saçılmış toza dönüşmesi bağlamında yakın kavram |
| [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yanma ve yakma süreci | [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) ateşin nesneyi sarıp tahrip etme sürecine odaklanırken, رمد bu sürecin sonundaki tükeniş çıktısını ve tozu adlandırır. | Süreç ile sonuç arasındaki ayrım |
| [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) | Komşu | Ezilip un ufak edilme | [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) mekanik bir ezilme ve ufalanmayı vurgularken, رمد termal bir tüketim sonrası ufalanmayı anlatır. | Mekanik ufalanma ile termal çözülme farkı |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit olma, kök salma, tutunma | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) yerinde sarsılmadan durmayı ve ağırlığı ifade ederken, رمد rüzgâr önünde zerresi bile tutunamayan savrulmayı gösterir. | Varlıksal tutunma ile mutlak savrulma zıtlığı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رمد | Kül, ince yanık tozu, helak | Ateşin tüketip ufalanır hale getirdiği, rüzgârda savrulan artık | Kesin |
| Latince | Cinis, favilla | Kül, kor artığı ince toz | Yanma sonrası kalan külü karşılar; ancak Arapçadaki ahlaki ve ontolojik tutunaksızlık çağrışımı zayıftır. | Güçlü |
| İngilizce | Ash, cinder, ophthalmia | Kül, köz artığı, göz yangısı | Maddi külü ve tıp dilinde göz iltihabını karşılar; Kur'an'daki amelin boşunalığı mecazını doğrudan taşımaz. | Kesin |
| Almanca | Asche | Kül | Maddi kül ve yok oluş kalıntısını verir; parçacıkların fırtınadaki tutunaksız hareketini tek başına ifade etmez. | Güçlü |
| Fransızca | Cendre | Kül, kalıntı | Yanıp kül olma durumunu karşılar; metaforik yok oluş anlamını kısmen yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَرَمَادٍ | İnkar edenlerin amellerinin fırtınalı günde savrulan küle benzetilmesi | İman temeli bulunmayan eylemlerin kıyamet gününde hiçbir ağırlık ve fayda üretmeyip bütünüyle dağılması bağlamı (İbrâhîm [14:18](https://lisan.digital/tr/ayet/14:18.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Amellerin boşa çıkması (ihbât) ve imanın amele ontolojik değer katması | Küfür üzere yapılan amellerin ahirette bir ağırlık (vezn) taşıyıp taşımayacağı tartışmasında, amelin küle dönüşmesi mutlak değersizlik delili sayılmıştır. | Amelin varlıksal karşılığının sıfırlanması |
| Fıkıh | Yanmış maddelerin ve külün necis olup olmaması, istihale meselesi | Tezek veya necis maddelerin yanıp küle dönüşmesi halinde arınıp arınmadığı (istihale) fıkhi bir tartışma konusu olmuştur. | Maddenin töz değiştirip küle evrilmesi |
| Tefsir | İbrâhîm suresindeki temsilin (mesel) tahlili | Müşriklerin amellerinin görünüşte var gibi duran ancak fırtına koptuğunda zerre kadar tutunamayan küle teşbih edilmesi incelenir. | Temsili anlatımda mutlak mahrumiyet |
| Hadis | Cömertlik mecazı ve kıtlık felaketleri | Evinde çok kül bulunan kişinin misafirperverliğini anlatan كَثِيرُ الرَّمَادِ ifadesi ile عام الرمادة gibi kıtlık anlatımlarında yer alır. | Çok ateş yakma veya helak edici kuraklık |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve amellerin kabul şartı | İhlassız amelin küle dönüşmesi | Sahih imandan yoksun eylemlerin değersizliğini gösterme | Temeli hakikate dayanmayan ameller fırtınalı günde savrulan kül gibi bütünüyle yok olur. | Kesin |
| İlmi | Maddenin faz dönüşümü ve termodinamik bozunma | Yanma sonu artık faz | Karmaşık yapının en basit ve tutunaksız toz haline gerilemesi | Organize yapının termal entropi sonucu dağılarak iş yapamaz tortuya dönüşmesini simgeler. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyeti olmayan iktidar ve nizamlar | Çöken rejimlerin kalıntısı | Toplumsal kriz anında direnç gösteremeyip dağılma | Adalet ve meşruiyet zeminine basmayan siyasal yapılar kriz rüzgârı karşısında kül gibi savrulur. | Güçlü |
| İktisadi | Karşılıksız ve temelsiz finansal varlıklar | Enflasyonist veya spekülatif köpüğün çöküşü | Kriz anında sanal değerlerin buharlaşarak sıfıra inmesi | Üretime ve reel değere dayanmayan mali yapılar kriz fırtınasında kül gibi dağılıp sahiplerine hiçbir şey bırakmaz. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Maksimum entropi ve geri döndürülemez enerji kaybı | Termodinamikte yakıtın yanarak küle dönüşmesi, serbest enerjinin tükenip sistemin artık iş yapamaz hale gelmesini ve düzensizliğin zirveye ulaşmasını gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve kurumsal bağların çözülmesi | Sosyolojide ortak ahlaki ve hukuki bağlarını yitirmiş bir toplumun, dışsal bir kriz veya sarsıntı karşısında hiçbir direnç gösteremeden parçalanıp dağılması durumudur. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece şömine veya soba artığı sıradan gri bir toz olarak görüp, semantik kökündeki helak, tutunaksızlık ve ontolojik iflas boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kül, insanın hayatı boyunca inşa ettiğini sandığı dünyevi veya dini amellerin, küfür ve şirkin yıkıcı tabiatı sebebiyle fırtına önünde tutunamayacak kadar kof ve ağırlıksız olduğunu bildiren varoluşsal bir derstir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Amellerin niyet ve imandan bağımsız olarak sırf eylem düzeyinde kendi kendine bir değer üretebileceğini zannetmek; fırtına (kıyamet/kriz) anında temelsiz amelin kişiyi kurtaracağını varsayma yanılgısına düşmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temsil (mesel) metodolojisinde, inkarın eylemler üzerindeki sıfırlayıcı etkisini tek bir somut imgeyle (şiddetli rüzgârda savrulan kül) zihne nakşeden en çarpıcı köklerden biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Amellerin tartılması (vezn), boşa çıkması (ihbât), kafirlerin dünyadaki çabalarının ahiretteki akıbeti ve temsili mesellerin işlendiği ayet grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeklen iyi veya faydalı görünen amellerin, tevhid temeli olmaksızın nihai hesap gününde insana bir sığınak veya dayanak sağlayabileceği vehmini ortadan kaldırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yanma neticesinde maddenin kimyasal bağlarının çözülmesiyle ortaya çıkan, ağırlığını ve bağlayıcılığını bütünüyle yitirmiş ince toz ve kül kalıntısı.
- Soyut anlam: İlahi rıza ve hidayet bağı bulunmayan amellerin, kriz veya hesap anında hiçbir varlıksal direnç gösteremeyerek sıfırlanması, dağılması ve tutunaksız hale gelmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin içsel tutarlılık ve meşruiyet eksikliği sebebiyle dışsal bir dinamik (fırtına) karşısında bütünüyle dağılarak geri dönüşsüz bir yok oluşa sürüklenmesi.
- LaTeX modeli: $$A \xrightarrow{C} R \quad \text{ve} \quad \lim_{v \to \infty} \frac{M(R)}{F(v)} = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ ameli, $C$ küfür ve inkar koşulunu, $R$ bu koşul altında amelin dönüştüğü kül formunu simgeler. $M(R)$ küle dönüşmüş amelin kütlesel tutunma ve direnç kapasitesini, $F(v)$ ise fırtınalı rüzgârın şiddetini temsil eder. Rüzgârın şiddeti arttıkça amelin tutunma kapasitesinin rüzgâr kuvvetine oranı sıfıra yaklaşmakta, geriye hiçbir kazanç ve dayanak kalmamaktadır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [İbrahim 14:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/ayet/14:18.md) — كَرَمَادٍ

مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَيْءٍ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ

Meal (IK): Rabblarına küfredenlerin hali; fırtınalı bir günde rüzgarın şiddetle savurduğu küle benzer. Yaptıklarından dolayı hiçbir şey elde edemezler. İşte bu, uzak bir sapıklıktır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rimad kül demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والميم معهما
د ر م، ر د م، م ر د، ر م د، م د ر، د م ر مستعملات
درم:
الدَّرَمُ: استِواءُ الكَعْبِ وعظمِ الحاجِب ونحوه إذا لم يَنْبَتِرْ فهو أَدْرَمُ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِمٌ.
ودَرِمٌ: اسْمُ رجلِ من بني شيبان ذكره الأعشى فقال:
ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه		كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ
والدَّرّامةُ من النساء: السيِّئةُ المشي، قال:
من البِيض، لا دَرّامةٌ فَمَليّةٌ		تَبُذُّ نِساءَ الناسِ دَلاًّ ومِيَسما
والدَّرَمُ في الأسنان: كَسرُها وانثِلامُها.
والدَّرَمانُ: مِشية الأرنب والفَأرةِ والقُنْفُذِ ونحوها، والفعل دَرَمَ يدرِمُ.
والدَّرّامةُ: اسْمُ القُنفُذةِ والأرنب.
والدَّرّامةُ: نَعْتٌ للمرأةِ القصيرة.
وبَنوُ دارِمٍ من تَميم، فيها بيتُها وشَرَفُها.
ردم:
رَدَمتُ الثُّلْمةَ والبابَ أردِمُ رَدْماً أي سَدَدْتُه، والاسم الرَّدْم وجمعُه رُدُوم، وثوبٌ مُرَدَّم ومُلَدَّم إذ رُقِّعَ، وقال عنترة:
هل غادَرَ الشُّعَراءُ من مُتَرَدَّمِ
أي مُرَقَّع مُستَصْلَحٌ.
والرَّدْمُ: سَدُّ ما بيننا وبينَ يأجوجَ ومَأْجُوجَ.
مرد:
المَرْدُ: حَمْلُ الأَراك.
والمَرْدُ: دَفعُك السفينة بالمُرْديِّ أي خَشبَة يدفع بها المَلاّح السّفينة، والفعل مَرَدَ يمرُد مَرْداً.
ومُرادٌ: حيٌّ في اليَمَن، ويقال: الأصل من نِزارٍ.
والمَرادة: مصدر المارِد.
والمَريدُ: من شياطين الإِنْس والجِنِّ.
وقد تَمَرَّدَ عليه أي عَصَى واستَعْصىَ.
ومَرَدَ على الشيءِ أي عَتَا وطَغَى، وكذلك قولُه تعالى: "مَرَودوا على النِّفاقِ".
والتِّمْرادُ: بيتٌ صغير يُجعَلُ في بيوت الحَمام لِمبيضة، فإذا كانت نَسَقاً بعضها فوق بعضٍ فهي التَّماريدُ، وقد مَرَّدَها صاحبها تمريداً وتِمراداً بالكَسْر.
والتمراد: بالفتح، اسْمٌ.
والتمريدُ: تمليسُ الطِّينِ والتَسوية كما مُرِّدَ صَرْحُ سُلَيمان عليه السلام.
ومَرِدَ الأَمرَدُ مُرودةً ومَرَداً، وجمعُه مُرْدٌ.
وتَمَرَّدَ فلانٌ زماناً ثمّ خَرَج وجهُه، وذلك أن يبقَى حَسَناً أمرَدَ.
ورَمْلة مَرْداء: لا تُنبتُ شجرةً إلا نُبذَاً من بُقُول، أي قليلاً، وهي صُلبَةُ المَوْطِئُ.
وإمرأةٌ مَرْداءُ: لم يُخْلَقْ لها إسبٌ.
رمد:
الرَّمَدُ: وَجَعُ العين، وعَيْنٌ رَمْداءُ، ورجلٌ أرمَدُ ورَمِدٌ.
وقد رَمِدَتْ عينه وأرمَدَتُ.
وصارَ الرَّمادُ رِمْدِداً أي هَباءً أدَقَّ ما يكون، والرَّمادُ دُقاق فحم من حُراقةِ النّار.
والمُرَمَّدُ من اللحم: الشِّواءَ يُمَلُّ في الجَمْر، ورَمَّدْتُه فهو مُرَمَّدٌ.
ورُمَّدتِ النّاقةُ ترميداً فهي مُرَمَّدة إذا أنزَلَتْ شيئاً من اللَّبَنِ عند النِّتاح أو قُبَيلَه.
ورَمِدَ القومُ وأرمَدوا: هَلَكُوا.
وارْمَدّ الظليم، أي أسرَعَ، قال:
وارْمَدَّ مثل شِهابِ النّار مُنصَلتاً		كأنّه خَشْرمٌ بالقـاع يأتَـلِـقُ
مدر:
المَدَرُ: قِطَعُ طينٍ يابِسٍ، الواحدة مَدَرة.
والمَدْرُ: تَطيينُكَ وجْهَ الحوض بالطِّين الحُرِّ لئلاً يَنشَف الماءُ.
والمَدرةُ: موضِعٌ فيه طين حُرٌّ يُستَعَدُّ لذلك.
ومَدَرْتُ الحوضَ أمدُرُه.
ورجل أمدَرُ الجَنْبَينِ أي عظيمهما، ويقال: مُنتَبرهما.
والأمدَرُ من الظِّباءِ: الذي يُرى على جَسَدِه لُمَعٌ من سَلْحِه.
والمِدرار: المَطَر الغزير الدِّيمة، قال:
وسقالك من نَوءِ الثُرَيّا مُزْنةٌ		سَحَراً تَحَلَّبُ وابلاً مِدْرارا
دمر:
الدَّمارُ: استئصال الهلاك، يقال: دَمَرَ القومُ يدمُرون دَماراً أي هَلَكوا.
ودَمَّر عليهم: مَقَتَهُم. ودَمَّرَهم اللهُ تدميراً.
وقال الله -عزَّ وجلَّ-: "فدَمَّرناهم تدميراً"، يعني فِرْعَونَ وقومَه الذين مُسِخوا قِرَدةً وخَنازيرَ.
والمُدَمِّرُ: اسمُ الصَّيّاد.
وتَدْمُر: اسمُ مدينةٍ بَناها الشَّياطين بإِذنِ سليمان بن داود -عليه السلام-، قال:
يَبنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفّاحِ والعَمَدِ
والتَّدْمُريُّ من اليَرابيع: ضَرْبٌ لئيم الخِلْقةِ عَلْب اللحم أي عَضِلٌ.
يقال: هو من مِعزى اليَرابيع، وأمّا ضَأنُها فهو شَفارِيُّها، وعلامةُ الضَّأن فيها أن له في وَسَط ساقه ظُفْراً في مَوضِع صِيصِيَةِ الدِّيك، ويوصف به الرجل اللئيم.
والدُّمُور: الدُّخول على القوم بلا إِذنٍ، ودَمَرَ يَدْمُرُ دَمْراً ودُموراً.

##### Türkçe

باب **الدال** ve**الراء** ve**الميم** onlarla birlikte
د ر م، ر د م، م ر د، ر م د، م د ر، د م ر kullanılagelenler

درم:
**الدَّرَمُ**: topuk kemiğinin ve kaş kemiğinin ve benzerinin, eğer çıkıntı yapmamışsa, düz olmasıdır; o **أَدْرَمُ**dur. Fiil **دَرِمَ يَدْرَمُ**; o **دَرِمٌ**dir.
Ve **دَرِمٌ**: Benî Şeybân’dan bir adamın adıdır; A‘şâ onu zikretti de şöyle dedi:
Ve senin onun için koştuğun kimseyi helâk etmedi;		savaşta “**أَوْدَى دَرِمْ** helâk etti” denildiği gibi.
Ve kadınlardan **الدَّرّامةُ**: yürüyüşü kötü olan (kadın)dır. Dedi ki:
Beyazlardan; ne **دَرّامةٌ** ne de **فَمَليّةٌ**;		insanların kadınlarını naz ve salınmayla ve sallanmayla geçer.
Ve dişlerde **الدَّرَمُ**: onların kırılması ve çatlamasıdır.
Ve **الدَّرَمانُ**: tavşanın ve farenin ve kirpinin ve benzerlerinin yürüyüşüdür; fiil **دَرَمَ يدرِمُ**.
Ve **الدَّرّامةُ**: dişi kirpinin ve tavşanın adıdır.
Ve **الدَّرّامةُ**: kısa boylu kadın için sıfattır.
Ve Temîm’den Benû **دارِمٍ**; onda onun evi ve şerefi vardır.

ردم:
**رَدَمتُ** gedikliği ve kapıyı **أردِمُ رَدْماً**; yani onu kapattım. İsim **الرَّدْم**dur; çoğulu **رُدُوم**dur. Ve **ثوبٌ مُرَدَّم** ve **مُلَدَّم**; yamandığı zaman. Antere dedi ki:
Şairler, yamalanacak bir yer bıraktı mı?
Yani yamalı, onarılmış.
Ve **الرَّدْمُ**: bizimle Ye’cûc ve Me’cûc arasındaki set(tir).

مرد:
**المَرْدُ**: erâk (ağacı) yüklemek/taşımaktır.
Ve **المَرْدُ**: gemiyi **بالمُرْديِّ** ile itmen; yani denizcinin gemiyi ittiği bir tahta. Fiil **مَرَدَ يمرُد مَرْداً**.
Ve **مُرادٌ**: Yemen’de bir kabiledir; ve denir ki: asıl Nizâr’dandır.
Ve **المَرادة**: **المارِد**’in mastarıdır.
Ve **المَريدُ**: insan ve cin şeytanlarından olandır.
Ve ona karşı **تَمَرَّدَ**; yani isyan etti ve başkaldırdı.
Ve şeye karşı **مَرَدَ**; yani azdı ve taştı; aynı şekilde Yüce Allah’ın sözü: "**مَرَودوا على النِّفاقِ**".
Ve **التِّمْرادُ**: hamam evlerinin içinde yumurtlama yeri olarak yapılan küçük bir evdir; eğer bazıları bazısının üstünde sıra sıra olursa onlar **التَّماريدُ**dür. Sahibi onu **تمريداً** ve kesre ile **تِمراداً** olarak **مَرَّدَ**.
Ve **التمراد**: fetha ile, bir isimdir.
Ve **التمريدُ**: çamurun düzleştirilmesi ve tesviye edilmesidir; Süleyman’ın -aleyhisselâm- sarayı düzleştirildiği gibi.
Ve **مَرِدَ الأَمرَدُ** **مُرودةً** ve **مَرَداً**; çoğulu **مُرْدٌ**dur.
Ve falan bir zaman **تَمَرَّدَ**; sonra yüzü çıktı; bu, güzel, tüysüz **أمرَدَ** olarak kalmasıdır.
Ve **رَمْلة مَرْداء**: bir ağaç bitirmez; ancak otlardan atılmış (serpiştirilmiş) şeyler (bitirir); yani az. Ve o, basılan yeri sert olandır.
Ve **إمرأةٌ مَرْداءُ**: onun için **إسبٌ** yaratılmamıştır.

رمد:
**الرَّمَدُ**: göz ağrısıdır. Ve **عَيْنٌ رَمْداءُ**; ve **رجلٌ أرمَدُ** ve **رَمِدٌ**.
Ve onun gözü **رَمِدَتْ**; ve ben onu **أرمَدَتُ**.
Ve **الرَّمادُ** **رِمْدِداً** oldu; yani en ince olduğu hâlde bir toz (hâline). Ve **الرَّمادُ**: ateş yakmasının yanığından kömür kırıntılarıdır.
Ve etten **المُرَمَّدُ**: közde gömülerek pişirilen kızartmadır; ve onu **رَمَّدْتُ**; o da **مُرَمَّدٌ**dur.
Ve deve **رُمَّدتِ**; **ترميداً**; o da **مُرَمَّدة**dir: sağım sırasında yahut ondan az önce sütten bir şey indirdiği zaman.
Ve kavim **رَمِدَ** ve **أرمَدوا**: helâk oldular.
Ve devekuşu **ارْمَدّ**; yani hızlandı. Dedi ki:
Ateşin şihabı gibi hızlandı, sıyrılmış;		sanki düzlükte parıldayan bir **خَشْرمٌ**dur.

مدر:
**المَدَرُ**: kuru çamur parçalarıdır; teki **مَدَرة**.
Ve **المَدْرُ**: suyun kurumaması için havuzun yüzünü serbest çamurla çamurlaman.
Ve **المَدرةُ**: bunun için hazırlanılan, içinde serbest çamur bulunan bir yerdir.
Ve havuzu **مَدَرْتُ**; onu **أمدُرُه**.
Ve iki yanı **أمدَرُ** bir adam; yani ikisi büyük olan; ve denir ki: ikisi çıkıntılı olan.
Ve ceylanlardan **الأمدَرُ**: bedeninde dışkısından parıltılar görülen (ceylan)dır.
Ve **المِدرار**: bol yağmur, sürekli yağmur. Dedi ki:
Süreyya’nın doğuşundan bir bulut sana su verdi;		seher vakti sağılır, bol bir sağanak **مِدْرارا**.

دمر:
**الدَّمارُ**: helâkin kökünden kazınmasıdır. Denir ki: kavim **دَمَرَ**; **يدمُرون دَماراً**; yani helâk oldular.
Ve onların üzerine **دَمَّر**: onlara buğzetti. Ve Allah onları **دَمَّرَهم**; **تدميراً**.
Ve Allah -azze ve celle- dedi: "**فدَمَّرناهم تدميراً**"; yani Firavun’u ve maymunlara ve domuzlara çevrilen kavmini.
Ve **المُدَمِّرُ**: avcının adıdır.
Ve **تَدْمُر**: Süleyman b. Dâvûd’un -aleyhisselâm- izniyle şeytanların bina ettiği bir şehrin adıdır. Dedi ki:
Safhâ’da ve sütunlarla **تَدْمُر**’u bina ederler.
Ve yerbû‘lardan **التَّدْمُريُّ**: yaratılışı aşağılık, eti sert; yani kaslı bir türdür.
Denir ki: o, yerbû‘ların keçilerindendir; onların koyunu ise onların **شَفارِيُّها**sıdır. Ve onda koyunun alâmeti: onun, horozun ibiğinin yerinde, baldırının ortasında bir tırnağı olmasıdır; ve bununla aşağılık adam vasfedilir.
Ve **الدُّمُور**: kavmin üzerine izinsiz girmektir. Ve **دَمَرَ يَدْمُرُ**; **دَمْراً** ve **دُموراً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَماد: معروف، والرِمدِداء، بالكسر والمدّ، مثله، وكذلك الأرمِداء. ويقال: رَماد رِمْدِدٌ، أي هالِك، جعلوه صفة. قال الكميت:
رَماداً أَطَارَتْهُ السَواهِكُ رِمْدِداً
والأرْمَد: الذي على لون الرماد، وهو غُبْرَةٌ فيها كُدْرَةٌ. ومنه قيل للنعامة رَمْداء، وللبعوض رُمْدٌ. قال أبو وَجْزَةَ وذكر صائداً:
تَبيتُ جارَتَهُ الأفْعى وسامِرُهُ		رُمْدٌ به عاذِرٌ مِنْهُنَّ كالجرَبِ
وأَرْمَدَ الرَجُل إرْمَاداً: افْتَقَر. والتَرميدُ: جَعْلُ الشيءِ في الرَمادِ. وفي المثل شَوى أَخوكَ حتَّى إذا أَنضَجَ رَمَّدَ. والمُرَمَّدُ من الشِواءِ: الذي يُمَلُّ في الجَمْر. والتَرْميدُ: الإضْراعُ. يقال: رَمَّدَتِ الضأْنُ فرَبِّقْ رَبِّقْ، أي هَيِّئْ الأرْباقَ، لأنّها إنما تُضْرِع على رأس الولد. وأَرْمَدَتِ الناقةُ: أَضْرَعِتْ. وكذلك البقرة والشاة. والرَمْدُ والرَمَادَةُ: الهلاك. قال ابن السكِّيت: يقال قدْ رَمَدْنا القَوْمَ نَرْمُدُهُمْ ونَرْمِدُهم رَمْداً، أي أتَينا عليهم. ورَمَدَتِ الغنم تَرْمِدُ رَمْداً: هَلَكَتْ من بَرْدٍ أو صَقيع. قال أبو وَجْزَةَ:
صَبَبْتُ عليكم حاصِبي فترَكْتُكُمْ		كأصرامِ عادٍ حينَ جَلَّلَها الرَمْدُ
ومنه عام الرَمادَةِ، لأنّه هَلَكَتْ فيه الناس وهلكت الأموال وهي أعوام جدب تتابعت على الناس في أيام عمر بن الخَطّابِ رضي الله عنه. ورَمِدَ الرجل، بالكسر، يَرْمَدُ رَمَداً: هاجت عَيْنُه، فهو رَمِدٌ وأَرْمَدُ. وأَرْمَدَ الله عينَه، فهي رَمِدَةٌ. وحكى السِجِستانيّ: ماءٌ رَمْدٌ، إذا كان آجِناً.

##### Türkçe

**الرَماد**: bilinen (şey); **الرِمدِداء** da, kesre ile ve med ile, onun gibidir; yine **الأرمِداء** da (böyledir). Ve denilir: **رَماد رِمْدِدٌ**; yani helâk olmuş; onu sıfat kıldılar. **الكميت** dedi:
رَماداً أَطَارَتْهُ السَواهِكُ رِمْدِداً

Ve **الأرْمَد**: kül rengi üzere olan; o, içinde bulanıklık bulunan bir tozluluktur. Ondan dolayı devekuşuna **رَمْداء**, sivrisineğe **رُمْدٌ** denildi. **أبو وَجْزَةَ** dedi ve bir avcıyı andı:
تَبيتُ جارَتَهُ الأفْعى وسامِرُهُ		رُمْدٌ به عاذِرٌ مِنْهُنَّ كالجرَبِ

Ve **أَرْمَدَ الرَجُل إرْمَاداً**: fakirleşti. Ve **التَرميدُ**: şeyi **الرَمادِ** içinde kılmaktır. Ve meselde: “Kardeşin kızarttı; nihayet pişirince **رَمَّدَ** (külledi).” Ve kızartmadan **المُرَمَّدُ**: kor içinde bıktırılan (çokça tutulan) şeydir. Ve **التَرْميدُ**: sütü kesilme (sütü çekilme). Denilir: **رَمَّدَتِ الضأْنُ**; “**فرَبِّقْ رَبِّقْ**”, yani bağları hazırla; çünkü o ancak yavrunun başında sütü kesilir. Ve **أَرْمَدَتِ الناقةُ**: sütü kesildi. Yine inek ve koyun da (böyledir). Ve **الرَمْدُ** ve **الرَمَادَةُ**: helâk. **ابن السكِّيت** dedi: denilir: “**قدْ رَمَدْنا القَوْمَ نَرْمُدُهُمْ ونَرْمِدُهم رَمْداً**”, yani onların üzerine geldik. Ve **رَمَدَتِ الغنم تَرْمِدُ رَمْداً**: soğuktan yahut ayazdan helâk oldu. **أبو وَجْزَةَ** dedi:
صَبَبْتُ عليكم حاصِبي فترَكْتُكُمْ		كأصرامِ عادٍ حينَ جَلَّلَها الرَمْدُ

Ve ondan **عام الرَمادَةِ**; çünkü onda insanlar helâk oldu ve mallar helâk oldu; ve o, **عمر بن الخَطّابِ** رضي الله عنه günlerinde insanların üzerine peş peşe gelen kıtlık yıllarıdır. Ve **رَمِدَ الرجل** (kesre ile), **يَرْمَدُ رَمَداً**: gözü alevlendi (iltihaplandı); o hâlde o **رَمِدٌ** ve **أَرْمَدُ**dur. Ve “Allah onun gözünü **أَرْمَدَ** etti”; o da **رَمِدَةٌ**dir. Ve **السِجِستانيّ** nakletti: **ماءٌ رَمْدٌ**, eğer bayat (kokmuş) ise.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر م
دمر ، رمد ، مدر ، مرد ، درم ، ردم : مستعملات .
درم : قال الليث : الدَرَم استِوَاءُ الكَعْب وعَظم الحاجب ونحوه إذا لم يَنْتَبِر فهو أَدْرَمُ ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِم ، قال : ودَرِمٌ اسم رجل من بني شيبان ذكره الأعشى فقال :
ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له
كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ
قال أبو عَمرو : هو دَرِمُ بنُ دُبّ بن ذُهْل بن شيبانَ ، فُقِد كما فُقِد القارظَ
العَنَزِيّ فصار مَثَلاً لكلِّ مَن فُقِد ، وقال الليث : بنو دَارِم حيٌّ مِنْ بني تميم فيه بيتُها وشَرَفُها ، وقال غيره : سمي دارماً لأنه حَمَلَ إلى أبيه شيئاً يَدْرِمُ به أي يُقارِبُ خُطاه في مَشْيِه ، عمرو عن أبيه الدَّرُوم من النوق الحَسَنَةُ المِشية .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدَّرِيم الغُلام الفُرْهُدُ النَّاعمُ .
الليث : الدَّرَّامة من أسماء القُنْفُذ والأرانب ، والدَّرامة من نَعْتِ المرأةِ القصيرة ، قال : والدَّرَمَانُ مِشْيَةُ الأَرنب والفأرةِ والقُنْفُذِ وما أشبهه ، والفعْلُ دَرَمَ يَدْرِم .
أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّرْماءُ من نبات السّهل ، وكذلك الطَّحْماء والحَرْشَاءُ والصَّفراءُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا أَثْنَى الفَرَسُ أَلْقَى رَوَاضِعه فيقال : أَثْنَى وَأَدْرَمَ للإثْناء ثم هو ربَاعٌ .
ويقال : أَهْضَم للإِرباع .
وقال ابن شميل : الإدرام أن يَسْقُطَ سِنُّ البعيرِ لسِنَ نَبَتَتْ .
يقال : أَدْرَمَ للإثْناء ، وأَدرم للإِرْباع ، وأَدْرَمَ للإِسداس .
ولا يقال : أَدْرَمَ لِلْبُزُول لأن البازِل لا ينبت إلا في مكان لم تكن فيه سنّ قبله ، ومكانٌ أَدْرَمُ مستوٍ .
أبو عُبيد عن أبي زيد : دَرَمَتْ الدّابةُ تَدْرِمُ دَرْماً إذا دَبَّتْ دَبِيباً .
شمر : المُدَرَّمَةُ من الدُّروع اللّينة المستَوية وأنشد فقال :
هَاتِيكَ تَحْمِلُني وتَحملُ شِكَّتِي
ومُفاضَةٌ تَغْشَى البَنانُ مُدَرَّمَهْ
ردم : الليث : الرَّدْمُ سَدُّك باباً كُلَّه أو ثُلْمَةً أَوْ مَدْخلاً ونحو ذلك يقال : رَدَمتُه رَدْماً والاسم الرَّدْم وجمعه رُدُومٌ وثوب مُرَدَّمٌ ومُلَدَّم إذا رُقِّعَ . وقال عنترة :
هل غادر الشُّعراء مِنْ مُتَرَدَّمِ
أي مُرَقَّع مُسْتَصْلَح ، وقال غيره : هل ترك الشعراء مقالاً لقائل .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : المرَدَّم والملَدَّم والمرقّع ، وقال غيره : ثوبٌ رَديمٌ خَلْقٌ وثيابٌ رُدُمٌ .
وقال ساعدة الهذليُّ :
يُذْرِينَ دَمْعاً على الأَشْفَارِ مُبْتَدِراً
يَرْفُلْنَ بَعْدَ ثِيابِ الخالِ في الرُّدُمِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأرْدَمُ الملاَّحُ والجميع الأرْدَمُونَ وأنشد في صفة ناقة فقال :
وتَهْفُو بهادٍ لها مَيْلَعٍ
كما أَقْحمَ القَادِسَ الأَرْدَمونا
المَيْلَعُ المضطرب هكذا وهكذا ، والمَيْلَعُ الخفيف .
أبو عبيد عن الأصمعي وسلمة عن الفراء : أَرْدَمَتْ عليه الحُمَّى إذا لم تُفارِقْه .
وقال أبو الهيثم : الرُّدَامُ ضُراط الحِمار وقد رَدَم يَرْدُم إذا ضَرِط .
مرد : ثعلب عن ابن الأعرابي : المَرَدُ الثَّرِيدُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : مَرَد فلان الخبزَ في الماء ومَرَثَهُ .
شمر يُقال : مَرَدَ الطعام إذا ماثَه حتى يَلينَ فقد مَردَه ، وتَمْرٌ مريدٌ ، وقال النابغة :
فلَمَّا أَبى أَنْ يَنْزَعَ القَوْدُ لحمَهُ
نزعنا المرِيذ والمريدَ لِيَضْمَرا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المرَدُ نَقَاءُ الخدَّين من الشعر ، ونقاء الغُصْن من الورق ، والمَرَد التَّمْلِيسُ ، ومَرَدْتُ الشيءَ وَمَرَّدْتُهُ لَيَّنْتُهُ وصَقلْتُه ، وغلام أَمْردُ ، ولا يقال : جارية مَرْداء ، ويقال : شجرة مَرْداء ، ولا يقال : غُصْنٌ أَمْردُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : أَرْضٌ مَرْداءُ وجمعها مَرَادَى وهي رمال مُتَسَطِّحة لا يُنْبَتُ فيها ، ومنها قيل للغلام : أمرد ، قال : والبَرِيرُ ثمر الأراك ، فالغَضُّ منه المرْدُ ، والنَّضِيجُ الكَباثُ ، قال وقال الكسائي : شجرة مَرْداءُ ، وغصن أَمْرَدُ لا ورق عليها .
أبو عبيد المُمَرَّد بناء طويل ، قلت : ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( صَرْحٌ مُّمَرَّدٌ مِّن ) ( النمل : 44 ) .
وقيل : المُمَرَّدُ : المُمَلَّسُ ، وأمّا قول الله جلّ وعزّ : ( وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى النَّفَاقِ ) ( التوبة : 101 ) .
قال الفراء : يريد مَرَنوا عليه وَجَرَنوا كقولك : تمرَّدوا .
وقال ابن الأعرابيّ : المَرْدُ التَّطاوُل بالكبْر والمعاصي ومنه قوله : مَرَدوا على النفاق أي تطاولوا .
وقال الليث : المَرْدُ دَفْعُكَ السَّفينة بالمُرْوِيِّ ، وهي خشبةٌ يدفعُ بها الملاَّحُ ، والفعل يَمْرُدُ .
قال : ومُرادٌ حي ، هم اليوم في اليمن ، ويقال : إن نسبهم في الأصل من نِزَار .
قال : المرادَةُ مَصدر المارِدِ ، والمَرِيدُ من شياطين الإنس والجن وقد تمرَّدَ علينا أي عتا واستعصى وَمَرَدَ على الشَّرِّ تَمَرّد أي عتا وطغى .
قال : والتِّمرادُ بيتٌ صغير يجعل في بيت الحمامِ لِمَبيضِه ، فإذا جُعِلتْ نَسقاً بعضُها فوق بعض فهي التَّماريدُ وقد مرَّدها صاحبها تمْرِيداً وتِمْراداً .
والتِّمْرادُ الاسم بكسر التاء قال : والتمريدُ : التمليس والتطيين ، والأَمْرَدُ الشابُّ الذي بلغ خروج لحيته ، وطُرَّ شاربه ولمَّا تبْدُ لحيتُه ، وقد تمرَّدَ فلان زماناً ثم خرج وجهه ذلك أن يبقى أَمْرَدُ ، قال : وامرأة مَرْدَاءُ لم يُخلَق لها إسْبٌ
وهي شِعْرَتُها .
وفي الحديث : ( أهل الجنة جُرْدٌ مُرْدٌ ) .
وقال أبو تراب : سمعتُ الْخُصَيْبي يقول : مَرَدَه وَهَرَدَه إذا قَطَعَه وَهَرَطَ عِرْضَه وَهَدَدَه ، ومن أمثالهم : تمرَّدَ مارِدٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ ، وهما حِصْنان في بلاد العرب غزتهما الزَّبَّاء فامتنعا عليها فقالت هذه المقالة وصارت مثلاً لِكل عزيز مُمتنع ، والمَرِّيد الخبيث .
التمرد وكذلك المارد والمريد والمُتَمَرِّد الشرير .
رمد : الحراني عن ابن السكِّيت : الرَّمْدُ الهلاك ، يقال : رَمَدَت الغنمُ إذا هلكتْ من بَرْدٍ أو صقيعٍ ، قال أبو وَجْرة السّعدي في شعره :
صَبَبتُ عليكم حاصِبي فتَركتُكُم
كَأَصْرَامِ عادٍ حين جَلَّلها الرّمْدُ
قال : والرّمْدُ في العين ، وَقَد رَمِدَت تَرْمَد رَمداً .
وقال شمر في تفسيره عام الرَّمَادة يقال : أَرْمد القومُ إذا جُهِدوا .
قال : سميت عام الرَّمادة بذلك قال ويقال : رَمَد عيشهم إذا هلكوا ، وهو الرَّمْد .
يقال : أصابهم الرَّمد إذا هلكوا ، قال : وقال : القاسم : رَمَدَ القومُ وأَرْمَد إذا هلكوا والرَّمادَةُ الهلكَةُ ، قلت : وقد أخبرني ابن هاجك عن ابن جَبَلة عن أبي عبيد أنه قال : رَمِد القوم بكسر الميم وارْمَدُّوا بتشديد الدال والصحيح ما رواه شمر : رَمَدُوا ، وأَرْمدُوا كذلك .
قال ابن السكيت : قال شمر ، وقال ابن شميل : يقال للشيء الهالك من الثياب خُلُوقةً : قد رَمَدَ وهَمَد وباد ، والرَّامِد البالي الذي ليس فيه مَهَاةٌ : أي خَير وبقِيَّةٌ ، وقد رَمَد يَرمُد رُمودَةً .
وأقرأني الإياديُّ لأبي عبيد عن أبي زيد : الرَّمْد الهلاك وقد رَمَدَهم يَرْمِدهم فجعله متعَدياً .
وقال الليث : يقال عَيْنٌ رَمْداءُ ورجل أَرْمدُ . وقد رَمِدتْ عينُه وأَرْمدت ، والرَّمادُ دُقاقُ الفحم من حُراقَةِ النار ، وصار الرَّمادُ رِمْدِداً ، إذا هَبا ، وصار أدقَّ ما يكون ، والمُرَمَّد من اللحم المشوِيُّ الذي مُلَّ في الجَمْر ، وقد رَمَّدت الناقة تَرْميداً إذا أَنْزَلَتْ شيئاً قليلاً من اللبن عند النَّتاج .
أبو عبيد عن أَبي زياد : إذا استبان حملُ الشاةِ من المعز والضأن ، وَعظُم ضرعُها . قيل : رَمَّدتْ تَرْمِيداً وأضرعتْ .
وقال ابن الأعرابيّ : العرب تقول : رَمَّدتِ الضأن فَرَبِّقْ رَبِّقْ ورَمّدَت المعزى فَرَنِّقْ رَنِّقْ ، وقد مر تفسير التَّرْنيق والتربيق في كتاب القاف .
وقال الكسائي : ناقة مُرْمِدٌ ومُرِدٌّ إذا أَضْرَعَتْ .
وروي عن قتادة أنه قال : يتوضأ الرجلُ بالماء الرَّمِدِ والماءِ الطَّرِدِ ، فالطَّرِدُ الذي خاضَتْه الدّوابُ ، والرّمِدُ الكَدِر . قلت : وبالشَّواجين ماءٌ يقال له : الرَّمادَةُ ، وشرِبْتُ من مائها فوجدتُه عَذباً فُراتاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : ارْقَدّ البعيرُ ارْقِداداً ، وارْمَدّ ارْمِدَاداً ، وهو شدة العَدْوِ .
وقال الأصمعيّ : ارْقدَّ وارْمَدّ إذا مضى على وجهه وأسرع ، وثيابٌ رُمْدٌ وهي الغُبْرُ فيها كُدُورَةٌ مأخوذٌ من الرّماد ، ومن هذا قيل لِضَرْبٍ من البعوض : رُمْدٌ ، وقال أبو وَجْرَة :
تبيتُ جارتَه الأفْعى وسامرُه
رُمْدٌ به عَاذِرٌ منهن كالجَربِ
يصف الصائد ، ومن أمثالهم : شَوَى أَخُوكَ حتى إذا أَنْضَجَ رَمّدَ ، يُضْرَبُ مَثَلاً للرجل يَعُود بالفَساد على ما كان أَصْلَحَهُ .
مدر : قال الليث : المَدر قِطَعُ الطين اليابِس ، الواحدةُ مَدَرةٌ ، والمَدْر تطيينُك وَجْهَ الحوض بالطِّين الحُرِّ لئلا يَنْشَفَ ، والمَمْدَرَةُ موضعٌ فيه طِين حُرٌّ ، وقد مَدَرتُ الحوضَ أَمْدُرُه .
وفي حديث إبراهيم للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه يَأْتيهِ أبوه يوم القيامة فيسأَلُه أن يشفعَ له فيَلتفِتُ إليه فإذا هو بِضِبعَانٍ أَمْدَرَ ، فيقول : ما أنت بأَبي .
قال أبو عبيد : الأمْدَرُ المنتفخُ الجَنْبيْنِ العظيم البطن .
قال الراعي يصف إبلاً لها قيم فقال :
وقَيِّمٍ أَمْدَرِ الجَنْبَيْنِ مُنْخَرِقٍ
عَنْهُ العَبَاءَةُ قَوَّامٌ على الهَملِ
قوله : أَمْدَرُ الجَنْبَين أي عِظَمِهما . قال : ويقال : الأمْدَرُ الذي قد تَتَرَبَّ جَنْباهُ من المَدَرِ ، يذهب به إلى التراب أي أَصاب جَسَدَهُ التراب .
قال أبو عبيد :
وقال بعضهم : الأمْدَرُ الكثيرُ الترجيع الذي لا يَقْدِر عَلَى حَبْسِه . قال : ويستقيم أَن يَكون المعْنَيان جميعاً في ذلك الضِّبْعَانِ .
شمر عن ابن شميل : المِدْرَاء من الضِّبَاع التي لَصِقَ بها بَوْلها ويَبِسَ خَراؤها ، ويقال للرجُل : أَمْدَرُ وهو الذي لا يَمْتَسِحُ بالماء ولا بالحجر ، وَمَدَرَتْ الضَّبُعُ إذا سَلَحَتْ .
وقال شمر : سمعت أحمد بن هانىء يقول : سمعت خالد بن كلثوم يروِي بيتَ عمرو بن كلثوم :
ولا تُبْقِي خُمُورَ الأَمْدَرِينَا
بالميم قال : الأمْدَرُ الأقْلَفُ ، والعربُ تسمي القرية المبنية بالطين وَاللَّبِن المَدَرَةَ ، وكذلك المدينة الضخمة يقال لها :
المَدَرَةُ .
دمر : في الحديث : مَن نَظَرَ من صِيرِ باب فقد دَمَر .
قال أبو عبيد وغيره : دَمَر أي دَخَل بغير إذْنٍ ، وَهو الدُّمور ، وقد دَمَرَ يَدْمُر دُموراً ، ودَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً .
وقال الليث : الدَّمار استئصال الهلاك ، يقال : دَمَر القومُ يَدْمُرون دَماراً : أي هلكوا ، ودَمَرَهم مَقَتَهم ودَمّرهم الله تَدْميراً . قال الله جلّ وعزّ : ( فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيراً ) ( الفرقان : 36 ) يعني به فرعون وقومه الذين مُسِخُوا قِرَدَةً وخَنازير .
أبو عبيد : المُدَمِّر بالدال الصَّائدُ يُدَخِّن في قُتْرَته للصيد بأَوْبَار الإبل ، لكَيْلا يجدَ الوحشُ ريحَه ، وقال أوسُ بنُ حُجْر :
فلاقى عليها مِن صَباح مُدَمِّراً
لِنا مُوسِهِ مِن الصَّفيحِ سَقَائِفُ
وقال الليث : تَدْمرُ اسم مدينة بالشام . قال : والتُّدْمُرِي من اليرابيع ضربٌ لئيم الخِلقة عَلْبُ اللحم .
يقال : هو من مِعْزى اليرابيع وأما ضَأْنها فهو شُفَارِيُّها ، وعلامةُ الضأن فيها أن له في وسط ساقه ظُفْراً في مَوضع صِيصَة الدِّيك ، ووُصف الرجل اللئيم بالتَّدْمِري .
وقال اللحياني : يقال : فلان خاسرٌ دامِر دابِرٌ ، وخَسِرٌ دَمِرٌ دبِرٌ ، وما رأيت من خسارته ودَمارته ودَبارته .
الفراء عن الدُّبيريَّة يقال : ما في الدار عَيْنٌ ولا عَيِّنٌ ولا تَدْمُرِيٌ ولا تامُورِيٌ ولا دُبِّيٌ ولا دِبِّيٌ بمعنى واحد والله أعلم .

##### Türkçe

**د ر م**
**دمر** ، **رمد** ، **مدر** ، **مرد** ، **درم** ، **ردم** : kullanılagelenlerdir.

**درم** : Leys dedi: **الدَرَم**; **الكَعْب**’ın ve **عَظم الحاجب**’in ve benzerinin, kabarmadığı zaman düz olmasıdır; o, **أَدْرَمُ**’dur. Fiil **دَرِمَ يَدْرَمُ**; o, **دَرِم**’dir. Dedi: **دَرِمٌ** Şeybân oğullarından bir adam adıdır; A‘şâ onu zikretti de şöyle dedi:
ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له
كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ
Ebû Amr dedi: O, Şeybân b. Zühl b. Dübb b. **دَرِمُ**’dir; **القارظَ العَنَزِيّ** kaybolduğu gibi kayboldu da, kaybolan her kimse için bir mesel oldu. Leys dedi: **بنو دَارِم** Temîm oğullarından bir haydır; onda onun evi ve şerefi vardır. Başkası dedi: **دارماً** diye adlandırıldı; çünkü babasına, onunla **يَدْرِمُ** edeceği, yani yürüyüşünde adımlarını birbirine yaklaştıracağı bir şey taşıdı. Amr, babasından: **الدَّرُوم** develerden yürüyüşü güzel olan(lar)dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّرِيم** yumuşak, nazik, iri yapılı oğlandır.

Leys: **الدَّرَّامة** kirpi ve tavşanların adlarındandır; **الدَّرامة** kısa kadının sıfatındandır. Dedi: **الدَّرَمَانُ** tavşanın, farenin, kirpinin ve benzerinin yürüyüşüdür; fiil **دَرَمَ يَدْرِم**’dir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الدَّرْماءُ** ova bitkisindendir; **الطَّحْماء** ve **الحَرْشَاءُ** ve **الصَّفراءُ** da böyledir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: At iki yaşına girince, otlak yerlerini (ön dişlerini) döker; “**أَثْنَى** ve **أَدْرَمَ**” denir; iki yaşa girmesi içindir; sonra o **ربَاعٌ**’dır.

Ve “**أَهْضَم**” denir; dört yaşa girmesi içindir.

İbn Şümeyl dedi: **الإدرام**; devenin dişinin, bitmiş bir diş için düşmesidir.

Denir ki: iki yaşa girmesi için **أَدْرَمَ**; dört yaşa girmesi için **أَدرم**; altı yaşa girmesi için **أَدْرَمَ**.

Ve **لِلْبُزُول** için “**أَدْرَمَ**” denmez; çünkü **البازِل** ancak, daha önce içinde diş bulunmamış bir yerde biter. Ve **مكانٌ أَدْرَمُ** düzdür.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **دَرَمَتْ** binek hayvanı **تَدْرِمُ دَرْماً**; sürünür gibi yürüdüğü zaman.

Şemmer: **المُدَرَّمَةُ** yumuşak, düz zırhlardandır; ve inşad etti, dedi ki:
هَاتِيكَ تَحْمِلُني وتَحملُ شِكَّتِي
ومُفاضَةٌ تَغْشَى البَنانُ مُدَرَّمَهْ

**ردم** : Leys: **الرَّدْمُ**; bir kapıyı bütünüyle, yahut bir gedik, yahut bir giriş ve bunun benzerini kapatmandır. Denir: **رَدَمتُه رَدْماً**; isim **الرَّدْم**’dür; çoğulu **رُدُومٌ**’dur. Ve **ثوب مُرَدَّمٌ** ve **مُلَدَّم**; yamandığı zaman. Antara dedi:
هل غادر الشُّعراء مِنْ مُتَرَدَّمِ
Yani: yamalı, onarılmış. Başkası dedi: “Şairler, söyleyene bir söz bıraktı mı?” (demektir).

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المرَدَّم** ve **الملَدَّم** ve **المرقّع**. Başkası dedi: **ثوبٌ رَديمٌ** eskimiş; ve **ثيابٌ رُدُمٌ**.

Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
يُذْرِينَ دَمْعاً على الأَشْفَارِ مُبْتَدِراً
يَرْفُلْنَ بَعْدَ ثِيابِ الخالِ في الرُّدُمِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأرْدَمُ** denizci; hepsi **الأرْدَمُونَ**. Ve bir deve sıfatında inşad etti, dedi ki:
وتَهْفُو بهادٍ لها مَيْلَعٍ
كما أَقْحمَ القَادِسَ الأَرْدَمونا
**المَيْلَعُ** çalkantılıdır; şöyle ve şöyle. Ve **المَيْلَعُ** hafiftir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den; ve Seleme, Ferrâ’dan: **أَرْدَمَتْ** ona humma; ondan ayrılmadığı zaman.

Ebû’l-Heysem dedi: **الرُّدَامُ** eşeğin yellenmesidir; **رَدَم يَرْدُم**; yellenince.

**مرد** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرَدُ** **الثَّرِيدُ**’dir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan, ekmeği suda **مَرَد** etti ve onu **مَرَثَهُ** etti.

Şemmer: Denir: **مَرَدَ الطعام**; onu yoğurup yumuşayıncaya kadar; artık onu **مَردَه** etmiştir. Ve **تَمْرٌ مريدٌ**. Nâbiga dedi:
فلَمَّا أَبى أَنْ يَنْزَعَ القَوْدُ لحمَهُ
نزعنا المرِيذ والمريدَ لِيَضْمَرا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المرَدُ**; yanakların kıllardan arınmışlığıdır; ve dalın yapraktan arınmışlığıdır. Ve **المَرَد** düzleştirmedir. Ve **مَرَدْتُ** şeyi ve **مَرَّدْتُهُ**; onu yumuşattım ve parlatıp cilaladım. Ve **غلام أَمْردُ**. Ve “**جارية مَرْداء**” denmez. Ve “**شجرة مَرْداء**” denir; “**غُصْنٌ أَمْردُ**” denmez.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **أَرْضٌ مَرْداءُ**; çoğulu **مَرَادَى**; bunlar, içinde bitki bitmeyen düzleşmiş kumlardır. Bundan dolayı oğlana **أمرد** denildi. Dedi: **البَرِيرُ** arak meyvesidir; onun tazesi **المرْدُ**’dür; olgunu **الكَباثُ**’tır. Dedi: Kisâî dedi: **شجرة مَرْداءُ**; ve **غصن أَمْرَدُ**; üzerinde yaprak yoktur.

Ebû Ubeyd: **المُمَرَّد** uzun bir yapıdır. Dedim: Ondandır, Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **صَرْحٌ مُّمَرَّدٌ مِّن** ) ( **النمل : 44** ).

Ve denildi: **المُمَرَّدُ**: **المُمَلَّسُ**. Amma Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى النَّفَاقِ** ) ( **التوبة : 101** ).

Ferrâ dedi: Onunla, “ona alıştılar ve onda inatla yerleştiler”i kasteder; senin “**تمرَّدوا**” demen gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَرْدُ**; kibir ve günahlarla böbürlenerek uzanıp yükselmedir; ondandır sözü: **مَرَدوا على النفاق**; yani böbürlenip uzandılar.

Leys dedi: **المَرْدُ**; gemiyi **بالمُرْوِيِّ** ile itmendir; o, denizcinin ittiği bir tahtadır; fiil **يَمْرُدُ**.

Dedi: **مُرادٌ** bir haydır; bugün Yemen’dedirler; ve denir: nesebleri aslında Nizâr’dandır.

Dedi: **المرادَةُ**; **المارِدِ**’in masdarıdır. Ve **المَرِيدُ** insan ve cin şeytanlarındandır. Ve “bize karşı **تمرَّدَ** etti” denir; yani azdı ve inatla karşı koydu. Ve “şerre karşı **مَرَدَ** etti **تَمَرّد**” denir; yani azdı ve taştı.

Dedi: **التِّمرادُ**; güvercinliğin evinde, yumurtalığı için yapılan küçük bir evdir; eğer bir kısmı bir kısmının üstüne dizili bir düzen yapılırsa, onlar **التَّماريدُ**’dir. Sahibi onu **تمْرِيداً** ve **تِمْراداً** ile **مرَّدها** etmiştir.

Ve **التِّمْرادُ**; te’nin kesresiyle isimdir. Dedi: **التمريدُ**; düzleştirme ve sıvama/çamurla kaplamadır. Ve **الأَمْرَدُ**; sakalının çıkışı ergenliğine ulaşmış, bıyığının ucu alınmış, henüz sakalı belirmemiş gençtir. Ve “falan bir zaman **تمرَّدَ** etti, sonra yüzü çıktı” (denir); bu, **أَمْرَدُ** kalmasıdır. Dedi: Ve **امرأة مَرْدَاءُ**; ona **إسْبٌ** yaratılmamıştır; o, onun kılıdır.

Hadiste: ( **أهل الجنة جُرْدٌ مُرْدٌ** ).

Ebû Turâb dedi: **الْخُصَيْبي**’nin şöyle dediğini işittim: **مَرَدَه** ve **هَرَدَه**; onu kestiği zaman; ve **هَرَطَ عِرْضَه** ve **هَدَدَه**. Ve onların mesellerindendir: **تمرَّدَ مارِدٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ**; ikisi Arap diyarlarında iki kaledir; Zebbâ onları gazaya çıktı da ona karşı güçlendiler; o da bu sözü söyledi ve her güçlü, erişilmez kimse için mesel oldu. Ve **المَرِّيد** habistir.

**التمرد**; ve aynı şekilde **المارد** ve **المريد** ve **المُتَمَرِّد**; şerlidir.

**رمد** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الرَّمْدُ** helâktir. Denir: **رَمَدَت** koyunlar; soğuktan yahut ayazdan helâk oldukları zaman. Ebû Vecra es-Sa‘dî şiirinde dedi:
صَبَبتُ عليكم حاصِبي فتَركتُكُم
كَأَصْرَامِ عادٍ حين جَلَّلها الرّمْدُ
Dedi: Ve **الرّمْدُ** gözde (olan hastalık)tır. Ve gerçekten **رَمِدَت**; **تَرْمَد رَمداً**.

Şemmer, **عام الرَّمَادة**’nin tefsirinde dedi: Denir: Kavim **أَرْمد** etti; zorlandıkları zaman.

Dedi: **عام الرَّمادة** bu sebeple adlandırıldı. Dedi: Ve denir: **رَمَد** onların geçimi; helâk oldukları zaman; o, **الرَّمْد**’dür.

Denir: Onlara **الرَّمد** isabet etti; helâk oldukları zaman. Dedi: Ve dedi: Kâsım: Kavim **رَمَدَ** etti ve **أَرْمَد**; helâk oldukları zaman. Ve **الرَّمادَةُ** helâktir. Dedim: Bana İbn Hâcik, İbn Cebele’den, Ebû Ubeyd’den haber verdi: “Kavim **رَمِد** (mîm’in kesresiyle) ve **ارْمَدُّوا** (dâl’ın şeddelenmesiyle)” dedi. Doğrusu, Şemmer’in rivayet ettiği gibidir: **رَمَدُوا** ve **أَرْمدُوا** da böyledir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Şemmer dedi; ve İbn Şümeyl dedi: Elbiselerden helâk olmuş şeye **خُلُوقةً** denir: “**قد رَمَدَ** ve **هَمَد** ve **باد**.” Ve **الرَّامِد**; içinde **مَهَاةٌ** bulunmayan, yani hayır ve kalıntı olmayan eskimiştir. Ve gerçekten **رَمَد يَرمُد رُمودَةً**.

Ve İyâdî bana, Ebû Ubeyd için, Ebû Zeyd’den okuttu: **الرَّمْد** helâktir; ve **رَمَدَهم يَرْمِدهم**; onu geçişli kıldı.

Leys dedi: Denir: **عَيْنٌ رَمْداءُ** ve **رجل أَرْمدُ**. Ve gerçekten gözü **رَمِدتْ** ve **أَرْمدت**. Ve **الرَّمادُ**; ateş yakmasının yanığından kömürün ince kırıntılarıdır. Ve **الرَّمادُ** **رِمْدِداً** oldu; savrulduğu ve olabildiğince en ince hâle geldiği zaman. Ve **المُرَمَّد**; közde gömülmüş, közde tutulmuş kızarmış ettir. Ve **رَمَّدت** dişi deve **تَرْميداً**; doğum sırasında sütten az bir şey indirdiği zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Ziyâd’dan: Keçi ve koyundan olan koyunun gebeliği belirginleşip memesi büyüdüğü zaman, “**رَمَّدتْ تَرْمِيداً** ve **أضرعتْ**” denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar der ki: “**رَمَّدتِ الضأن فَرَبِّقْ رَبِّقْ**” ve “**رَمّدَت المعزى فَرَنِّقْ رَنِّقْ**”. Ve **التَّرْنيق** ve **التربيق**’in tefsiri **كتاب القاف**’ta geçti.

Kisâî dedi: **ناقة مُرْمِدٌ** ve **مُرِدٌّ**; memesi sütle dolduğu zaman.

Katâde’den rivayet olundu: “Adam **بالماء الرَّمِدِ** ve **الماءِ الطَّرِدِ** ile abdest alır.” **الطَّرِدُ**; binek hayvanlarının içine girdiği sudur; **الرّمِدُ** bulanıktır. Dedim: **بالشَّواجين**’de “**الرَّمادَةُ**” denilen bir su vardır; suyundan içtim de onu tatlı, çok tatlı buldum.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Deve **ارْقَدّ** etti **ارْقِداداً**; ve **ارْمَدّ** etti **ارْمِدَاداً**; o, koşunun şiddetidir.

Asma‘î dedi: **ارْقدَّ** ve **ارْمَدّ**; yüzü üzere gidip hızlandığı zaman. Ve **ثيابٌ رُمْدٌ**; içinde kül renginden alınmış bir bulanıklık bulunan tozlu (elbiseler)dir. Ve bundan dolayı sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denildi. Ebû Vecra dedi:
تبيتُ جارتَه الأفْعى وسامرُه
رُمْدٌ به عَاذِرٌ منهن كالجَربِ
Avcıyı vasfeder. Ve onların mesellerindendir: “Kardeşin kızarttı; nihayet pişirince **رَمّدَ** etti”; bir adamın, ıslah ettiği şeye fesatla geri dönmesi hakkında mesel olarak vurulur.

**مدر** : Leys dedi: **المَدر**; kuru çamurun parçalarıdır; teki **مَدَرةٌ**’dir. Ve **المَدْر**; kurumasın diye havuzun yüzünü serbest çamurla sıvaman/çamurlamandır. Ve **المَمْدَرَةُ**; içinde serbest çamur bulunan yerdir. Ve gerçekten havuzu **مَدَرتُ**; onu **أَمْدُرُه**.

İbrâhim’in Nebî’ye ( **صلى الله عليه وسلم** ) hadîsinde: Babası kıyamet günü ona gelir; ondan kendisine şefaat etmesini ister; o da ona döner; bir de bakar ki o, **بِضِبعَانٍ أَمْدَرَ**; der ki: “Sen benim babam değilsin.”

Ebû Ubeyd dedi: **الأَمْدَرُ**; yanları şişkin, karnı büyük olandır.

Râ‘î, kıymı olan develeri vasfederek dedi:
وقَيِّمٍ أَمْدَرِ الجَنْبَيْنِ مُنْخَرِقٍ
عَنْهُ العَبَاءَةُ قَوَّامٌ على الهَملِ
Sözü: **أَمْدَرُ الجَنْبَين**; yani ikisinin büyüklüğü. Dedi: Ve denir: **الأَمْدَرُ**; yanları **المَدَرِ**’den topraklanmış olandır; onu toprağa götürür; yani bedenine toprak isabet etmiştir.

Ebû Ubeyd dedi:
Ve bazısı dedi: **الأَمْدَرُ**; çokça geğiren, onu tutmaya güç yetiremeyendir. Dedi: O **الضِّبْعَانِ** hakkında iki mananın da birlikte olması uygun olur.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **المِدْرَاء**; idrarı ona yapışmış ve dışkısı kurumuş sırtlanlardandır. Ve adama **أَمْدَرُ** denir; o, suyla da taşla da silinmeyendir. Ve sırtlan **مَدَرَتْ**; dışkıladığı zaman.

Şemmer dedi: Ahmed b. Hânî’yi şöyle derken işittim: Hâlid b. Külsûm’u, Amr b. Külsûm’un beytini rivayet ederken işittim:
ولا تُبْقِي خُمُورَ الأَمْدَرِينَا
mîm ile. Dedi: **الأمْدَرُ**; sünnetsizdir. Araplar, çamur ve kerpiçle yapılmış köye **المَدَرَةَ** derler; ve aynı şekilde büyük şehre de denir:
**المَدَرَةُ**.

**دمر** : Hadiste: “Kapının yarığından bakan kimse, gerçekten **دَمَر** etmiştir.”

Ebû Ubeyd ve başkası dedi: **دَمَر**; izinsiz girdi demektir; o, **الدُّمور**’dur. Ve gerçekten **دَمَرَ يَدْمُر دُموراً**; ve **دَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً**.

Leys dedi: **الدَّمار**; helâkin kökünden kazınmasıdır. Denir: Kavim **دَمَر** etti, **يَدْمُرون دَماراً**; yani helâk oldular. Ve “onları **دَمَرَهم**”; onlara buğzetti demektir. Ve Allah onları **دَمّرهم**; **تَدْميراً** ile. Allah (azze ve celle) dedi: ( **فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيراً** ) ( **الفرقان : 36** ); bununla Firavun’u ve kavmini kasteder; maymunlara ve domuzlara çevrülenleri.

Ebû Ubeyd: **المُدَمِّر**; **الدال** ile; avcıdır; av için, deve kıllarıyla duman çıkarır; vahşi hayvan kokusunu bulmasın diye. Evs b. Hucr dedi:
فلاقى عليها مِن صَباح مُدَمِّراً
لِنا مُوسِهِ مِن الصَّفيحِ سَقَائِفُ

Leys dedi: **تَدْمرُ** Şam’da bir şehrin adıdır. Dedi: Ve **التُّدْمُرِي**; yerbû‘lardan, yaratılışı aşağılık, eti sert bir türdür.

Denir: O, yerbû‘ların keçisindendir; onların koyunu ise **شُفَارِيُّها**’dır. Ve onda koyunun alâmeti: bacağının ortasında, horozun ibiğinin yerinde bir tırnak bulunmasıdır. Ve aşağılık adam **التَّدْمِري** ile vasfedildi.

Lihyânî dedi: Denir: “Falan, kaybeden **دامِر دابِرٌ**”; ve “kaybetti **خَسِرٌ دَمِرٌ دبِرٌ**.” Ve onun kaybından, **دَمارته**’sinden ve **دَبارته**’sinden (başka) bir şey görmedim.

Ferrâ, **الدُّبيريَّة**’den: Denir: “Evde ne **عَيْنٌ** var, ne **عَيِّنٌ**; ne **تَدْمُرِيٌ** ne **تامُورِيٌ**; ne **دُبِّيٌ** ne **دِبِّيٌ**”; tek bir mana üzere; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والميم وما يثلثهما)
  (رمن)  الراء والميم والنون كلمة واحدة، وهي الرُّمَّان. والرُّمَّانتان: هَضْبتان في بلادِ عَبْسٍ. قال:
  * على الدّار بالرُّمَّانَتين تعوجُ *
  (رمي)  الراء والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو نَبْذ الشَّيء. ثم يحمل عليه اشتقاقاً واستعارة. تقول رَمَيْتُ الشيء أرمِيه. وكانت بينهم رِمِّيَّا، على فِعِّيلَى. وأرمَيْتُ على المائة: زِدْتُ عليها. فإن قيلَ فهذه الكلمة ما وجهها؟ قيل لـه: إذا زاد على الشَّيء فقد ترامَى إلى الموضع الذي بلغَه. ورَمَيْت بمعنى أرْمَيْتُ والمِرْماة: نَصْلُ السهم المدوَّرُ؛ وسمِّي بذلك لأنه يُرمَى به. والمَِرْماة: ظِلف الشَّاة. وفي الحديث: "لو أنّ أحدَهم دُعِيَ إلى مَِرْماتَين". والرَّمِيَّةُ: الصَّيد الذي يُرمَى. والرَّمِيُّ: السحابة العظيمة القَطْر. ويقال سُمِّيت رَمِيّاً لأنها تنشأ ثم تُرْمَى بقطَعٍ من السحاب من هنا وهُنا حتَّى تجتمع.
  وقال الخليل: رمى يرمي رِمايةً ورَمْياً ورِماءً. قال ابن السكّيت: خرجتُ أتَرَمَّى، إذا خرجتَ [ترمي] في الأغْراض([1]). ويقال أرْمَيْتُ الحَجَر من يدي إرْماءً. وقال أبو عُبيدة: يقال أرمَى اللهُ لك، أي نَصَرك وصنَع لَك. والرَّماء: الزِّيادة. وقد قلنا إنّ اشتقاق ذلك من الباب لأنه أمْرٌ يترامى إلى فَوق.
  (رمأ)  [أمّا] الراء والميم والهمزة فأصلٌ برأسه غير الأول، وهو قليل. يقال رمَأَت الإبل تَرْمأُ رمُوءاً ورَمْأً: أقامت في الكلأ والعُشْب. ورمأ فلانٌ في بني فلانٍ: أقام. ويقال أرمأت الأخبارُ: أشكَلَتْ. ومُرَمَّآت الأخبار، أي أباطيلُها.
  (رمث)  الراء والميم والثاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إصلاح شيءٍ وضمِّ بعضٍ إلى بعض. يقال رمَثْتُ الشَّيءَ: أصلحتُه. قال أبو دُواد:
وأَخٍ رَمَثْتُ دَرِيسَهُ *** ونصحتُه في الحرب نُصْحَا([2])  والرَّمَث: خشبٌ يضمّ* بعضُه إلى بعض ويُركَب. وفي الحديث: "إنّا نركب أرماثاً لنا في البحر"، وهو جمع رَمَثٍ. قال:
تمنَّيْتُ مِن حُبِّي بُثَينةَ أننا *** على رمَثٍ في البحر ليس لنا وَفْرُ([3])  والرِّمْث: مَرعىً من مراعي الإبل، وذلك لانضمام بعضِه إلى بعض. يقال إبلٌ رَمِثة ورَمَاثَى، إذا أكلت الرِّمْث فمرِضَتْ عنه. والرَّمَثُ أيضاً: بقيّة اللبن في الضَّرع، لأن ذلك متجمِّع.
  (رمج)  الراء والميم والجيم ليس أصلاً، وفيه ما يُقبَل ويُعتَمد عليه([4])، لكنَّهم يقولون: رَمَّجَ الأثَر بالتُّراب([5])؛ ورمَّج السُّطور: أفسَدَها.
  (رمح)  الراء والميم والحاء كلمةٌ واحدة، ثم يُصرَّف منها. فالكلمة الرُّمْح، وهو معروفٌ، والجمع رِماح وأرْماح. والسِّماك الرّامح: نَجمٌ، وسُمِّي بكوكبٍ يقْدُمه كأنَّه رُمْحه. فأمَّا قولهم: رَمَحَتْه الدَّابَّةُ، فمن هذا أيضاً لأنّ ضَرْبها إيّاهُ برِجلها كرمح الرَّامحِ برُمْحه. ومنه رَمَحَ الجُندبُ، إذا ضَرب الحصَى بيده. والرَّمَّاح: الذي يتَّخذ الرِّماح، وحِرفته الرِّماحة. والرَّامح: الطاعن بالرُّمْح. والرامح: الحامل له. ويقال للبُهْمَى إذا امتنَعتْ على الرّاعية: قد أخذَتْ رماحَها. كما قال:
أيَّامَ لم تأخُذْ إليَّ سِلاحَها ***إبِلي لِجلّتها ولا أبكارِها  (رمخ)  الراء والميم والخاء ليس بشيء. ويقال: إنَّ الرِّمْخ شجر([6]).
  (رمد)  الراء والميم والدال ثلاثة أصول: أحدُها مرضٌ من الأمراض، والآخَر لونٌ من الألوان، والثالث جنسٌ من السَّعْي.
  فالأول: الرَّمَد رَمَدُ العين، يقال رَمِدَ يَرْمَدُ رَمَداً، وهو رَمِد وأَرْمَدُ. ومنه الرَّمْد، وهو الهلاك، بسكون الميم. كما قال:
  * كأصْرَامِ عادٍ حينَ جَلَّلَها الرَّمْدُ([7]) *
  ويقال رمَدْنا القومَ نرمُِدهم، إذا أتينا عليهم.
  والثاني: الرَّماد، وهو معروف، فإذا كان أرقَّ ما يكون فهو رِمْدِدٌ. وهو يسمَّى للونه. يقال رَمَّدَتِ الناقةُ ترميداً، إذا تَركَتْ عند النِّتاج لبناً قليلاً. وإنّما يقال ذلك للونٍ يعتري ضرعَها. والأرمد: كلُّ شيءٍ أغْبَرَ فيه كُدْرَة، وهو من الرَّماد، ومنه قيل لضَربٍ من البعوض رُمْدٌ. وقال أبو وجزة وذكَرَ صائداً:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** رُمْدٌ به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])  والأَرمِداء، على وزن أفعلاء: الرَّماد. والمرمَّد من الشواء: الذي يُمَلُّ في الجمر. وفي المثل: "شَوَى أخُوك حتَّى إذا أنضَجَ رَمَّد([9])". فأمَّا قولهم: عام الرَّمادةِ، فقال قومٌ: كان مَحْلاً نزَل بالنّاس له رَمْد، وهو الهلاك. وقال آخرون: سمِّي بذلك لأنَّ الأرضَ صارت من المَحْل كالرَّماد([10]). وقال أبو حاتم: ماءٌ رَمِدٌ، إذا كان آجناً متغيِّراً.
  والأصل الثالث: الارْمِدَادُ: شِدّة العَدْو. ويقال ارْمَدَّ الظَّليمُ: أسرَعَ.
  (رمز)  الراء والميم والزاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. يقال كتيبة رَمَّازة: تموج من نواحِيها. ويقال ضربه فما ارمَأَزَّ، أي ما تحرَّك. وارتَمَز أيضاً: تحرَّك.
  ويقولون: إِنّ الرَّاموز: البحر. وأراه في شعر هذَيل.
  (رمس)  الراء والميم والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تغطيةٍ وسَتْر. فالرَّمْس: التراب.
  والرِّياح الروامسُ: التي تُثير الترابَ فتدفِن الآثار. ويقال رَمَسْتُ على فلانٍ الخبرَ؛ إذا كتَمْتَه إِيَّاه. ورَمَست الرَّجُل وأرمستُه: دفنتُه.
  (رمش)  الراء والميم والشين ليس من مَحض اللُّغة، ولا ممّا جاء في صحيح أشعارِهم. على أنَّهم يقولون: الرَّمَش تَفَتُّلٌ في الأشفار، وحُمْرةٌ في الجفون. وربّما قالوا رَمَشَهُ بالحجَر: رماه. وذُكر عن الشيباني: رَمَشَتِ الغنم تَرْمُِش، إذا رعَتْ يسيراً. ويقال: الرَّمَش: بياضٌ يكون في أظفار الأحداث. وحكى اللِّحياني: أرضٌ رَمْشاء: جدبة([11]).
  (رمص)  الراء والميم والصاد أُصَيل يدلُّ* على إلقاءِ قَذَىً. يقولون رَمَصَتِ العين، إِذا أخرجت ما يخرُج منها عند الرّمَد. وقال ابن السِّكِّيت: يقال قبَحَ اللهُ أُمّاً رمَصَت به، أي ولدَتْه. وهذا إذا صحَّ فهو على ما ذكرناه من أنَّه مشبّه بقذىً يُرمَى به. ويقال رَمَصَتِ الدّجاجةُ: ذَرَقت.
  وفي الباب كلامٌ آخَرُ يدلُّ على صلاحٍ وخير. يقولون: رَمَصْت بينهم، أي أصلَحْت. وربما قالوا: رَمَص الله مُصِيبتَه يَرْمُصها رَمْصاً، إذا جَبَرها.
  (رمض)  الراء والميم والضاد أصلٌ مطَّرِدٌ يدلُّ على حِدّةٍ في شيء مِن حرٍّ وغيره. فالرَّمَض: حَرُّ الحجارةِ من شِدّة حَرّ الشمس. وأرضٌ رَمِضَةٌ: حارّة الحجارة. وذكر قومٌ أن رمَضانَ اشتقاقُه من شِدّة الحر؛ لأنَّهم لمَّا نقلوا اسمَ الشُّهور عن اللغة القديمة سَمَّوْها بالأزمنة، فوافق رمضانُ أيّامَ رَمَضِ الحرّ. ويجمع على رَمضانات وأرمِضاءَ. ومن الباب أرمضَهُ الأمرُ ورَمِضَ للأمْرِ.
  ورَمِض أيضاً، إذا أحرقَتْه الرَّمْضاء. ويقال رَمَضْتُ اللّحمَ على الرَّضْفِ، إذا أنضجْتَه. ومن الباب سِكِّين رَمِيض. وكلُّ حادٍّ رَمِيضٌ. وقد رَمَضْتُه أنا. ورَمِضَتِ الغنمُ، إذا رعَتْ في شدّة الحَرّ فقرِحت أكبادُها. ويقال: فلانٌ يترمَّضُ الظِّباءَ، إذا تبعها وساقَها حَتَّى تَفَسَّخَ قوائمُها من الرَّمْضاء ثمَّ يأخُذُها. ويقال ارتمَضَ بَطْنُه: فسَدَ، كأنَّ ثَمَّ داءً يُحْرِقُه. فأمّا قولُ القائل: أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه([12]) فرمَّضْتُ ترميضاً، وذلك أن ينتظرَه. وممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل. ويمكن أن يكون الميم مبدلةً من باء، كأنّه ربّضت، من رَبَض.
  (رمط)  الراء والميم والطاء ليس أصلاً، لكنَّهم يسمُّون ما اجتمع من العُرْفُطِ وغيرِه من شجر العِضاهِ رَمْطاً. وربّما قالوا رَمَطت الرّجلَ، إذا عِبْته رَمْطاً. وفيه نظر.
  (رمع)  الراء والميم والعين أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وحركةٍ. فالرَّمَّاعةُ من الإنسان: الذي يضطرب من الصبيِّ على يافُوخِه. والرَّمَعَانُ: الاضطِراب. ويقال رَمَعَ أَنْفُ الرّجُل يَرمَع رمَعاناً، إذا تحرَّك من غضبٍ. ومن الباب قَبَحَ الله أمّاً رَمَعَتْ به، أي ولدَتْه. ومن ذلك اليَرْمَع: حجارةٌ بِيضٌ رِقاقٌ تلمَع في الشمس. ومن الباب إن صحّ، الرامِع، وهو الذي يطأطِئُ رأسَه ثم يرفعه. ويقال الرُّماع تغيُّر الوَجْه([13]) والباب كلُّه واحد. ويقولون: المُرَمِّعَة المَهْلكة([14]).
  (رمغ)  الراء والميم والغين لا أصلَ لـه، إلا بعض ما يأتي به ابنُ دريدٍ، من رَمَغْتُ الشيءَ، إذا عَركتَه بيدك، كالأديمِ وغيرِه.
  (رمق)  الراء والميم والقاف أصلٌ يدلُّ على ضَعفٍ وقِلّة. ويقال ترمَّقَ الرَّجلُ الماءَ وغيرَه، إذا حَسَا حُسْوةً [بَعد أُخرى([15])]. وهو مُرَمَّق العَيش، أي ضيِّقه. وما عَيْشُه إلا رَِماقٌ، يُراد به ما يُمْسِك الرَّمَق. والرَّمَق: باقي النَّفْسِ أو النَّفَس. قال:
وما الناسُ إلا في رَِماقٍ وصالح *** وما العيشُ إلا خِلفَةٌ ودُرُورُ  ويقولون: "أضرعَتِ المِعْزَى فرمِّقْ رمِّقْ"، أي اشربْ لبنَها قليلاً قليلاً؛ لأنّ المِعزَى تُنْزِلُ قبل نِتاجها بأيّام. والتَّرميق([16]): عملٌ يفعلُه الرجل لا يُحسِنُه. ويقال حبلٌ أرماقٌ، إذا كان ضعيفاً. وقد ارمَاقَّ ارمِيقاقاً.
  (رمك)  الراء والميم والكاف أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والثاني لُبْثٌ بمكان. فالأول الرُّمْكة من ألوان الإبل، وهو أشدُّ كدْرةً من الوُرْقة. ويقال جملٌ أرمَكُ. ومنه اشتقاق الرَّامَِك. والرَّمَكة: الأُنثى من البراذين. والأصل الآخر: رَمَكَ بالمكان، وهو رامك.
  (رمل)  الراء والميم واللام أصلٌ يدلُّ على رِقّةٍ في شيءٍ يتضامُّ بعضُه إلى بعض. يقال رَمَلت الحصير، وأرملتُ، *إذا سَخَّفْتَ نَسْجَه. قال:
  * كأنَّ نَسْجَ العنكبوتِ المُرْمَلِ([17]) *
  ثم يشبَّه بذلك، [فالرَّمَل]: القليل الضَّعيف من المطر، وجمعه أرمال. ومن الذي يقرب من هذا الباب الرَّمْل، وهو رَقيق. ومنه ترمَّل القَتيلُ بدمِهِ، إذا تلطخ؛ وهو قياسُ ما ذكَرْناه. ومن الباب الرَّمَل: الهَرْوَلة، وذلك أنه كالعَدْو أو المشْي الذي لا حصافةَ فيه. فأمّا المُرْمِلَ فهو الذي لا زادَ معه، سمِّي بذلك لأحدِ شيئين، إما رِقّةِ حاله، وإمّا للُصوقِه بالرّمل من فَقْره. والأرمَلُ مثلُ المُرمِل. قال جرير:
هَذِي الأراملُ قد قضَّيْتَ حاجتَها *** فمَنْ لحاجةِ هذا الأرمَلِ الذّكَرِ([18])
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "الأرض"، وتصحيح هذه الكلمة والتكملة التي قبلها من المجمل.
([2]) البيت في اللسان (رمث) بدون نسبة.
([3]) البيت لأبي صخر الهذلي، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93 وأمالي القالي (1: 148). وبعض أبياتها في اللسان (رمث).
([4]) في الأصل: "وبعمل عليه".
([5]) لم يرد هذا المعنى في اللسان والقاموس. ولم يأت شيء من المادة في الجمهرة.
([6]) الذي في اللسان والقاموس أن "الرمخ": الشجر المجتمع.
([7]) البيت لأبي وجزة السعدي، كما في اللسان (رمد 168). وصدره:
 * صببت عليكم حاصبي فتركتكم *
([8]) انظر اللسان (رمد) والحيوان (4: 216/ 5: 405).
([9]) يضرب مثلاً للرجل يعود بالفساد على ما كان أصلحه.
([10]) وقيل سمي به لأنهم  لما أجدبوا صارت ألوانهم كلون الرماد.
([11]) في القاموس: "وأرض رمشاء: ربشاء، أو جدبة، كأنه ضد". وذلك لأن الربشاء بالباء: الكثيرة العشب. وقد اقتصر في اللسان على أنها الكثيرة العشب، قال: "وسنة ربشاء ورمشاء. وبرشاء: كثيرة العشب".
([12]) في الأصل: "فلم تصبه".
([13]) في اللسان: "والرماع: داء في البطن يصفر منه الوجه". وفي القاموس: "وجع يعترض في ظهر الساقي حتى يمنعه من السقي... واصفرار وتغير في وجه المرأة من داء يصيب بظرها".
([14]) المهلكة، بتثليث اللام: المفازة. والمرمعة، لم ترد في اللسان. وفي القاموس: "والمرمعة كمحدثة: المفازة".
([15]) التكملة من اللسان.
([16]) في الأصل: "والرميق"، صوابه من اللسان والقاموس.
([17]) البيت في اللسان (رمل، غزل). مع نسبته في (غزل) إلى العجاج. انظر ديوانه 47. وأنشده في المخصص (17: 17) وذكر أنه إنما جر "المرمل" على الجوار. وذلك لأن المرمل من صفة النسج، فكان حقه النصب، لكن كذا روي بفتح الميم.
([18]) ليس في ديوان جرير. وروايته في اللسان (رمل): "كل الأرامل".
ـ

##### Türkçe

(**باب الراء والميم وما يثلثهما**)
  (**رمن**)  **الراء** ve **الميم** ve **النون** tek bir kelimedir; o da **الرُّمَّان**’dır. **الرُّمَّانتان**: **عَبْسٍ** beldesinde iki tepedir. Dedi ki:
  * Ev üzerine, **الرُّمَّانَتين**’de eğrilirsin *
  (**رمي**)  **الراء** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; o da şeyin atılmasıdır. Sonra ona, türetme ve mecaz olarak hamledilir. Dersin ki: **رَمَيْتُ** şeyi, **أرمِيه**. Onların arasında **رِمِّيَّا** vardı; **فِعِّيلَى** vezni üzere. Ve **أرمَيْتُ** yüz üzerine: ona artırdım. Eğer denilirse: şu kelimenin yönü nedir? Ona denilir ki: bir şey üzerine arttığında, ulaştığı yere doğru atışır (تَرامَى). Ve **رَمَيْت** mânâsı **أرْمَيْتُ**’tur. Ve **المِرْماة**: yuvarlatılmış ok ucu; bununla adlandırıldı, çünkü onunla atılır. Ve **المَِرْماة**: koyunun tırnağı. Hadiste: “Eğer onların birine **مَِرْماتَين**’e çağrılsa...” **الرَّمِيَّةُ**: atılan av. **الرَّمِيُّ**: çok yağmurlu büyük bulut. Ve denilir: **رَمِيّاً** diye adlandırıldı; çünkü o doğar, sonra buradan ve şuradan bulut parçalarıyla atılır da nihayet toplanır.
  Halîl dedi: **رمى** **يرمي** **رِمايةً** ve **رَمْياً** ve **رِماءً**. İbnü’s-Sikkît dedi: **أتَرَمَّى** diye çıktım; yani hedeflerde ([1]) [atış] için çıktığında. Ve denilir: **أرْمَيْتُ** taşı elimden **إرْماءً**. Ebû Ubeyde dedi: denilir ki: Allah sana **أرمَى**; yani sana yardım etti ve senin için yaptı. **الرَّماء**: artış. Biz, bunun türetmesinin bu bâbdan olduğunu söyledik; çünkü o, yukarıya doğru atışan bir iştir.
  (**رمأ**)  [Ama] **الراء** ve **الميم** ve **الهمزة** ise, birinciden başka, başlı başına bir asıldır; ve azdır. Denilir: **رمَأَت** develer **تَرْمأُ** **رمُوءاً** ve **رَمْأً**: otlakta ve çayırda kaldı. Ve falan, falan oğulları içinde **رمأ**: kaldı. Ve denilir: **أرمأت** haberler: müşkil oldu. Ve **مُرَمَّآت** haberler: yani onların uydurmaları.
  (**رمث**)  **الراء** ve **الميم** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir şeyin ıslahına ve bazısını bazısına katmaya delâlet eder. Denilir: **رمَثْتُ** şeyi: onu ıslah ettim. Ebû Duvâd dedi:
وأَخٍ رَمَثْتُ دَرِيسَهُ *** ونصحتُه في الحرب نُصْحَا([2])  **الرَّمَث**: odun; bazısı bazısına katılır ve bindirilir. Hadiste: “Biz denizde kendimize ait **أرماثاً** bineriz”; o, **رَمَثٍ**’in cem‘idir. Dedi ki:
تمنَّيْتُ مِن حُبِّي بُثَينةَ أننا *** على رمَثٍ في البحر ليس لنا وَفْرُ([3])  **الرِّمْث**: develerin otlaklarından bir otlaktır; bu, bazısının bazısına katılmasındandır. Denilir: develer **رَمِثة** ve **رَمَاثَى**, **الرِّمْث** yediklerinde ve ondan hastalandıklarında. **الرَّمَثُ** ayrıca: memede sütün kalıntısıdır; çünkü o, toplanmış olandır.
  (**رمج**)  **الراء** ve **الميم** ve **الجيم** asıl değildir; onda kabul edilen ve dayanılan şey vardır([4]); lâkin onlar derler: **رَمَّجَ** izi toprakla([5]); ve **رمَّج** satırları: onları bozdu.
  (**رمح**)  **الراء** ve **الميم** ve **الحاء** tek bir kelimedir; sonra ondan tasrîf edilir. Kelime **الرُّمْح**’tır; o bilinir; cem‘i **رِماح** ve **أرْماح**. **السِّماك الرّامح**: bir yıldızdır; önünde giden bir gezegen sebebiyle adlandırıldı; sanki o, onun mızrağıdır. Ama onların “binit onu **رَمَحَتْه**” sözleri, bu da bundandır; çünkü onun ayağıyla ona vurması, mızrakçının mızrağıyla saplaması gibidir. Ondan: çekirge **رَمَحَ**; yani eliyle çakılı vurduğunda. **الرَّمَّاح**: mızrak yapan; sanatı **الرِّماحة**’dır. **الرَّامح**: **الرُّمْح** ile saplayan. Ve **الرامح**: onu taşıyan. Ve **البُهْمَى** için, çobana karşı direnince denilir: mızraklarını almıştır. Nitekim dedi:
أيَّامَ لم تأخُذْ إليَّ سِلاحَها ***إبِلي لِجلّتها ولا أبكارِها  (**رمخ**)  **الراء** ve **الميم** ve **الخاء** bir şey değildir. Ve denilir: **الرِّمْخ** bir ağaçtır([6]).
  (**رمد**)  **الراء** ve **الميم** ve **الدال** üç asıldır: birincisi hastalıklardan bir hastalık, ikincisi renklerden bir renk, üçüncüsü koşmanın bir cinsidir.
  Birincisi: **الرَّمَد** gözün **رَمَدُ**’udur; denilir: **رَمِدَ** **يَرْمَدُ** **رَمَداً**; o **رَمِد** ve **أَرْمَدُ**’dur. Ondan **الرَّمْد**; o helâktir; mîm sâkin olarak. Nitekim dedi:
  * Âd’ın parçaları gibi; onu **الرَّمْدُ** kapladığı vakit *
  Ve denilir: kavme **رمَدْنا** **نرمُِدهم**; yani onların üzerine geldiklerinde.
  İkincisi: **الرَّماد**; o bilinir. En ince olduğu vakit, o **رِمْدِدٌ**’dür. Rengi için adlandırılır. Denilir: dişi deve **رَمَّدَت** **ترميداً**; yani doğumda az süt bıraktığında. Ancak bu, memesine arız olan bir renk için söylenir. **الأرمد**: içinde bulanıklık bulunan her tozlu şeydir; o **الرَّماد**’dandır. Ondan, sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denildi. Ebû Vecze dedi ve bir avcıyı andı:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** رُمْدٌ به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])  **الأَرمِداء**; **أفعلاء** vezni üzere: **الرَّماد**. Kızartmadan **المرمَّد**: kor içinde gömülen şey. Meselde: “Kardeşin kızarttı; nihayet pişirince **رَمَّد**([9]).” Ama onların “**عام الرَّمادةِ**” sözleri: bir kavim dedi ki: insanlara inen bir kıtlıktı; onun **رَمْد**’ü vardı; o helâktir. Başkaları dedi ki: böyle adlandırıldı; çünkü yer, kıtlıktan **الرَّماد** gibi oldu([10]). Ebû Hâtim dedi: **ماءٌ رَمِدٌ**; yani kokmuş, değişmiş olduğunda.
  Üçüncü asıl: **الارْمِدَادُ**: koşmanın şiddeti. Ve denilir: devekuşu **ارْمَدَّ**: hızlandı.
  (**رمز**)  **الراء** ve **الميم** ve **الزاء** tek bir asıldır; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Denilir: **كتيبة رَمَّازة**; yani yanlarından dalgalanır. Ve denilir: ona vurdu da **ارمَأَزَّ** etmedi; yani hareket etmedi. Ve **ارتَمَز** da: hareket etti.
  Ve derler: **الرَّاموز** denizdir. Onu, Hüzeyl şiirinde görüyorum.
  (**رمس**)  **الراء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; örtmeye ve gizlemeye delâlet eder. **الرَّمْس**: topraktır.
  **الرِّياح الروامسُ**: toprağı kaldırıp izleri gömen rüzgârlardır. Ve denilir: falandan haberi **رَمَسْتُ**; yani onu ondan gizledim. Ve adamı **رَمَست** ve **أرمستُه**: onu gömdüm.
  (**رمش**)  **الراء** ve **الميم** ve **الشين** saf dilin içinden değildir; onların sahih şiirlerinde gelmiş olanlardan da değildir. Bununla beraber onlar derler: **الرَّمَش** kirpiklerde bükülme ve göz kapaklarında kızarıklıktır. Ve bazen derler: onu taşla **رَمَشَهُ**: onu attı. Şeybânî’den zikredildi: koyun **رَمَشَت** **تَرْمُِش**; yani az otladığında. Ve denilir: **الرَّمَش**: gençlerin tırnaklarında olan beyazlıktır. Lihyânî nakletti: **أرضٌ رَمْشاء**: çorak([11]).
  (**رمص**)  **الراء** ve **الميم** ve **الصاد** küçük bir asıldır; çapak atmaya delâlet eder. Derler: göz **رَمَصَت**; yani **الرّمَد** sırasında ondan çıkan şeyi çıkardığında. İbnü’s-Sikkît dedi: denilir: Allah, onunla **رمَصَت** bir anayı çirkin kılsın; yani onu doğurdu. Bu sahih olursa, bizim zikrettiğimiz üzere olur: atılan bir çapakla benzetilmiştir. Ve denilir: tavuk **رَمَصَت**: pisledi.
  Bu bâbda, ıslaha ve hayra delâlet eden başka söz vardır. Derler: aralarında **رَمَصْت**; yani ıslah ettim. Ve bazen derler: Allah onun musibetini **رَمَص** eder; **يَرْمُصها** **رَمْصاً**; yani onu onarır.
  (**رمض**)  **الراء** ve **الميم** ve **الضاد** düzenli bir asıldır; sıcaktan ve başkasından bir şeyde keskinliğe delâlet eder. **الرَّمَض**: güneşin şiddetli sıcağından taşların sıcağıdır. **أرضٌ رَمِضَةٌ**: taşları sıcak olan. Bir kavim zikretti ki **رمَضانَ**’ın türetmesi şiddetli sıcaktandır; çünkü ayların adını eski dilden naklettiklerinde onları zamanlarla adlandırdılar; Ramazan, sıcağın **رَمَضِ** günlerine rastladı. **رَمضانات** ve **أرمِضاءَ** üzere cem‘ edilir. Bâbdan: iş onu **أرمضَهُ**; ve o, iş için **رَمِضَ**.
  Ve **رَمِض** da; yani **الرَّمْضاء** onu yaktığında. Ve denilir: eti kızgın taş üzerinde **رَمَضْتُ**; yani onu pişirdiğimde. Bâbdan: **سِكِّين رَمِيض**. Ve her keskin şey **رَمِيضٌ**’dur. Ben onu **رَمَضْتُ**. Ve koyun **رَمِضَت**; yani şiddetli sıcakta otlayıp ciğerleri yaralandığında. Ve denilir: falan, ceylanları **يترمَّضُ**; yani onları takip eder ve sürer; ta ki ayakları **الرَّمْضاء**’dan gevşeyip parçalanır; sonra onları alır. Ve denilir: karnı **ارتمَضَ**: bozuldu; sanki orada onu yakan bir hastalık var. Ama söyleyenin sözü: falana geldim de onu bulamadım([12]); sonra **رمَّضْتُ** **ترميضاً**; bu, onu beklemesidir. Asıldan şâz olması mümkündür. Ve mîmin bâ’dan bedel olması da mümkündür; sanki **ربّضت**; **رَبَض**’dan.
  (**رمط**)  **الراء** ve **الميم** ve **الطاء** asıl değildir; lâkin onlar, **العُرْفُطِ** ve **شجر العِضاهِ**’dan başkasından toplananı **رَمْطاً** diye adlandırırlar. Ve bazen derler: adamı **رَمَطت**; yani onu **رَمْطاً** ayıpladığımda. Onda bakış vardır.
  (**رمع**)  **الراء** ve **الميم** ve **العين** bir asıldır; çalkantıya ve harekete delâlet eder. İnsandan **الرَّمَّاعةُ**: çocuğun bıngıldağı üzerinde çalkanan şeydir. **الرَّمَعَانُ**: çalkantıdır. Ve denilir: adamın burnu **رَمَعَ** **يَرمَع** **رمَعاناً**; yani öfkeden hareket ettiğinde. Bâbdan: Allah, onunla **رَمَعَتْ** bir anayı çirkin kılsın; yani onu doğurdu. Bundan: **اليَرْمَع**; güneşte parlayan ince beyaz taşlardır. Bâbdan, sahih olursa: **الرامِع**; o, başını eğip sonra kaldırandır. Ve denilir: **الرُّماع** yüzün değişmesidir([13]); bâbın hepsi birdir. Ve derler: **المُرَمِّعَة** helâk edici yer([14]).
  (**رمغ**)  **الراء** ve **الميم** ve **الغين** için asıl yoktur; ancak İbn Düreyd’in getirdiği bazı şey: **رَمَغْتُ** şeyi; yani onu elinle ovaladığında; deri ve başkası gibi.
  (**رمق**)  **الراء** ve **الميم** ve **القاف** bir asıldır; zayıflığa ve azlığa delâlet eder. Ve denilir: adam suyu ve başkasını **ترمَّقَ**; yani bir yudum [ötekinden sonra([15])] içtiğinde. O, geçimi **مُرَمَّق**’tır; yani darıdır. Onun geçimi ancak **رَِماقٌ**’tır; bununla, **الرَّمَق**’ı tutan şey kastedilir. **الرَّمَق**: canın yahut nefesin kalanı. Dedi ki:
وما الناسُ إلا في رَِماقٍ وصالح *** وما العيشُ إلا خِلفَةٌ ودُرُورُ  Ve derler: “Keçi sütü azaldı; o hâlde **فرمِّقْ رمِّقْ**”; yani onun sütünü azar azar iç; çünkü keçi, doğumundan günler önce süt indirir. **التَّرميق**([16]): adamın iyi yapamadığı bir iştir. Ve denilir: **حبلٌ أرماقٌ**; yani zayıf olduğunda. Ve **ارمَاقَّ** **ارمِيقاقاً** oldu.
  (**رمك**)  **الراء** ve **الميم** ve **الكاف** iki asıldır: birincisi renklerden bir renk, ikincisi bir yerde kalmadır. Birincisi: develerin renklerinden **الرُّمْكة**; o, **الوُرْقة**’dan daha şiddetli bulanıklıktır. Ve denilir: **جملٌ أرمَكُ**. Ondan **الرَّامَِك**’in türetmesi. **الرَّمَكة**: binek atlarının dişisi. Diğer asıl: **رَمَكَ** yerde; o **رامك**’tir.
  (**رمل**)  **الراء** ve **الميم** ve **اللام** bir asıldır; bazısı bazısına bitişen bir şeyde inceliğe delâlet eder. Denilir: hasırı **رَمَلت**; ve **أرملتُ**; yani dokumasını seyrelttiğinde. Dedi ki:
  * Sanki **المُرْمَلِ** örümcek dokuması([17]) *
  Sonra bununla benzetilir: [**فالرَّمَل**]: yağmurun az zayıf olanıdır; cem‘i **أرمال**. Bu bâba yakın olanlardan: **الرَّمْل**; o incedir. Ondan: öldürülen kimse kanıyla **ترمَّل**; yani bulaştığında; bu, zikrettiğimizin kıyasıdır. Bâbdan: **الرَّمَل**; o, herveledir; çünkü o, koşma yahut içinde ağırbaşlılık olmayan yürüyüş gibidir. Ama **المُرْمِل**: yanında azık olmayan kimsedir; iki şeyden biri için böyle adlandırıldı: ya hâlinin inceliği için, yahut fakirliğinden kumla yapışıklığı için. **الأرمَلُ** **المُرمِل** gibidir. Cerîr dedi:
هَذِي الأراملُ قد قضَّيْتَ حاجتَها *** فمَنْ لحاجةِ هذا الأرمَلِ الذّكَرِ([18])

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: رماد ورمدد (الرمدد: أرق ما يكون من الرماد)، وأرمد وأرمداء، قال تعالى: ﴿كرماد اشتدت به الريح﴾ [إبرهيم/18]، ورمدت النار: صارت رمادا، وعبر بالرمد عن الهلاك كما عبر عنه بالهمود، ورمد الماء: صار كأنه فيه رماد لأجونه (الآجن: الماء المتغير الطعم واللون)، والأرمد ما كان على لون الرماد. وقيل للبعوض: رمد، والرمادة: سنة المحل.

##### Türkçe

- Denilir: **رماد** ve **رمدد** (**الرمدد**: külün olabildiğince en ince olanı), ve **أرمد** ve **أرمداء**; Yüce Allah dedi ki: ﴿**كرماد اشتدت به الريح**﴾ [İbrâhîm/18]; ve **رمدت النار**: kül oldu; ve helâk hakkında, onun hakkında **الهمود** ile ifade edildiği gibi **الرمد** ile de ifade edildi; ve **رمد الماء**: tadı ve rengi değişmiş su sebebiyle, sanki içinde kül varmış gibi oldu (**الآجن**: tadı ve rengi değişmiş su); ve **الأرمد** kül renginde olan şeydir. Ve sivrisineğe **رمد** denildi; ve **الرمادة**: kıtlık yılıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر م د
رمّد الشواء‏.‏
وقدمنا هـذا البلـد فرمدنـا فيـه أي هلكنـا وصرنـا كالرمـاد ومنـه أصابهـم عـام الرمادة وهي القحط‏.‏
وأرمد القوم مثل أسنتوا‏.‏
ونعامة رمداء وربداء ونعام رمد وربـد‏.‏
ومنه قيل‏:‏ ارمدّ‏:‏ عدا عدو الرمد‏.‏
وعين رمداء وعيون رمد ورمدت عينه وبه رمد وهو رمد وأرمد وأرمد عينه البكـاء‏.‏
وارمـدّ وجهـه واربـدّ‏.‏
ومـاء رمـد‏:‏ آجـن‏.‏
وثـوب رمـد وأرمد‏:‏ وسخ‏.‏
وتقول‏:‏ إن طنين الرمد من الدواهي الربد وهي البعوض لرمدة لونه‏.‏
قال أبو وجزة‏:‏
تبهت جارته الأفعى وسامره ** رمد به عاذر منهن كالجرب
ومـن المجـاز‏:‏ سقـي الرمـاد فـي وجهـه إذا تغيـر‏.‏
وفـي مثـل ‏"‏ شوى أخوك حتى إذا أنضج رمد ‏"‏ أي أحسن ثم أفسد إحسانه‏.‏
وبكت عليه المكارم حتى رمدت عيونها وقرحت جفونها‏.‏

##### Türkçe

ر م د
**رمّد الشواء**: kızartmayı külleştirdi.
Ve bu beldeye geldik de onda **فرمدنا**; yani helâk olduk ve kül gibi olduk; bundan: onlara **عام الرمادة** isabet etti; o da kıtlıktır.
**وأرمد القوم**: **أسنتوا** gibi.
Ve **نعامة رمداء** ve **ربداء**; ve **نعام رمد** ve **ربد**.
Ve bundan denildi: **ارمدّ**: **عدا عدو الرمد**.
Ve **عين رمداء** ve **عيون رمد**; ve **رمدت عينه**; ve onda **رمد** vardır; ve o **رمد** ve **أرمد**’dır; ve ağlama **أرمد عينه**.
Ve yüzü **ارمـدّ** oldu ve **اربـدّ** oldu.
Ve **مـاء رمـد**: bayat.
Ve **ثـوب رمـد** ve **أرمد**: kirli.
Ve dersin ki: **إن طنين الرمد من الدواهي الربد**; o da sivrisinektir; rengi **لرمدة** olduğu için.
Ebû Vecze dedi ki:
تبهت جارته الأفعى وسامره ** رمد به عاذر منهن كالجرب
Ve mecazdandır: değiştiği zaman yüzüne **سقي الرماد**.
Ve şu meselde: " **شوى أخوك حتى إذا أنضج رمد** " yani güzel yaptı, sonra iyiliğini bozdu.
Ve onun üzerine **المكارم** ağladı; ta ki gözleri **رمدت** oldu ve göz kapakları yaralandı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّمَدُ: وجع العين وانتفاخُها.
رَمِدَ، بالكسر، يَرْمَدُ رَمَداً وهو أَرْمَدُ ورَمِدٌ، والأُنثى رَمْداء: هاجَتْ عَينُه؛ وعين رَمْداء ورَمِدَة، ورَمِدَتْ تَرْمَدُ رَمَداً، وقد أَرمَدَها الله فهي رَمِدة.
والرَّمادُ: دُقاق الفحم من حُراقَةِ النار وما هَبا من الجَمْر فطار دُقاقاً، والطائفة منه رَمادة؛ قال طُريح:
فغادَرَتْها رَمادَةً حُمَما
خاوِيةً، كالتِّلال دامِرُها
وفي حديث أُم زرع: زَوْجي عظِيمُ الرَّماد أَي كثير الأَضياف لأَن الرماد يكثر بالطبخ، والجمع أَرْمِدَة وأَرْمِداءُ وإِرْمِداءُ؛ عن كراع، الأَخيرة اسم للجمع؛ قال ابن سيده: ولا نظير لإِرْمِداءَ البتة؛ وقيل: الأَرْمِداءُ مثال الأَربعاء واحد الرَّماد. ورَمادٌ أَرمَدُ ورِمْدِدٌ ورِمْدَد ورِمْدِيدٌ: كثير دقيق جداً. الجوهري: رَمادٌ رِمْدِدٌ أَي هالك جعلوه صفة؛ قال الكميت:
رَماداً أَطارَتْه السَّواهِكُ رِمْدِدا
وفي الحديث: وافِدَ عادٍ خُذْها رَماداً رِمْدِداً، لا تَذَرُ من عادٍ أَحداً؛ الرِّمْدِد، بالكسر: المتناهي في الاحتراق والدِّقة؛ يقال: يَوْم أَيْوَمُ إِذا أَرادوا المبالغة. سيبويه: إِنما ظهر المثْلان في رِمْدِد لأَنه ملحق بِزهْلِق، وصار الرّمادُ رِمْدِداً إِذا هَبا وصار أَدَقَّ ما يكون. والرمْدِداءُ، مكسور ممدود: الرماد.
ورَمَّد الشَّواءَ: أَصابه بالرماد. وفي المثل: شَوى أَخُوك حتى إِذا أَنضَجَ رَمَّدَ؛ يُضْرب مثلاً للرجل يعود بالفساد على ما كان أَصلحه، وقد ورد ذلك في حديث عمر، رضي الله عنه؛ قال ابن الأَثير: وهو مثل يضرب للذي يصنع المعروف ثم يفسده بالمنة أَو يقطعه. والتَّرْمِيدُ: جعل الشيءِ في الرماد. ورَمَّد الشَّواءَ: مَلَّه في الجمر. والمُرَمَّدُ من اللحم: المشوِيّ الذي يملُّ في الجمر. أَبو زيد: الأَرْمِداءُ الرَّماد؛ وأَنشد:لم يُبْقِ هذا الدَّهْرُ، من ثَرْيائه،
غيرَ أَثافِيه وأَرمِدائِه
وثياب رُمْدٌ: وهي الغُبْر فيها كدورة، مأْخوذ من الرَّماد، ومن هذا قيل لضرب من البعوض: رُمْدٌ؛ قال أَبو وجزة يصف الصائد:
تَبِيتُ جارَتَه الأَفعى، وسامِرُه
رُمْدٌ، به عاذِرٌ منهن كالجَرَب
والأَرْمَدُ: الذي على لون الرَّماد وهو غُبرة فيها كُدرَة؛ ومنه قيل للنعامة رَمداءُ، وللبعوض رُمْدٌ.
والرمدة: لون إِلى الغُبْرَة. ونعامة رَمْداءُ: فيها سواد منكسف كلَون الرّماد. وظليم أَرمد كذلك، وزعم اللحياني أَن الميم بدل من الباءِ في ربد وقد تقدم. وروي عن قتادة أَنه قال: يَتَوَضَّأُ الرجل بالماءِ الرَّمِدِ وبالماءِ الطَّرِدِ؛ فالطرد الذي خاضته الدواب، والرَّمِدُ الكَدِر الذي صار على لون الرماد. وفي حديث المعراج: وعليهم ثياب رُمْد أَي غبر فيها كدرة كلون الرماد، واحدها أَرمد.
والرَّماديُّ: ضرب من العنب بالطائف أَسود أَغبر.
والرَّمْد: الهلاك. والرَّمادة: الهلاك. ورَمَدَ القوم رَمْداً: هلكوا؛ قال أَبو وجزة السعدي:
صبَبْتُ عليكم حاصِبي فتَرَكْتُكم
كأَصْرام عادٍ، حين جَلَّلها الرَّمْدُ
وأَرمَدوا كَرَمَدُوا. ورمَّدَهم الله وأَرمَدَهم: أَهلكهم، وقد رَمَدَهم يَرْمِدُهم فجعله متعدياً؛ قال ابن السكيت: يقال قد رَمَدْنا القوم نَرْمِدُهم ونَرْمُدُهم رَمْداً أَي أَتينا عليهم. وأَرمدَ الرجل إِرماداً: افتقر. وأَرمد القوم إِذا جهدوا. والرَّمادة: الهلكة. وفي الحديث: سأَلت ربي أَن لا يسلط على أُمتي سَنة فَتَرْمِدَهم فأَعطانيها أَي تهلكهم. يقال: رَمَدَه وأَرمَدَه إِذا أَهلكه وصيره كالرماد. ورَمِدَ وأَرمَدَ إِذا هلك.
وعام الرَّمادة: معروف سمي بذلك لأَن الناس والأَموال هلكوا فيه كثيراً؛ وقيل: هو لجدب تتابع فصير الأَرض والشجر مثل لون الرماد، والأَول أَجود؛ وقيل: هي اعوام جَدْب تتابعت على الناس في أَيام عمر بن الخطاب، رضي الله عنه. وفي حديث عمر: أَنه أَخر الصدقة عام الرَّمادة وكانت سنة جَدْب وقَحْط في عهده فلم يأْخذها منهم تخفيفاً عنهم؛ وقيل: سمي به لأَنهم لما أَجدبوا صارت أَلوانهم كلون الرماد. ويقال: رَمِدَ عيشُهم إِذا هلكوا. أَبو عبيد: رَمِدَ القوم، بكسر الميم، وارمَدُّوا، بتشديد الدال؛ قال: والصحيح رَمَدُوا وأَرْمَدوا. ابن شميل: يقال للشيء الهالك من الثياب: خَلوقة قد رَمَدَ وهَمَدَ وبادَ.
والرامد: البالي الذي ليس فيه مَهاهٌ أَي خير وبقية، وقد رَمَدَ يَرْمُدُ رُمودة. ورمَدت الغنم تَرْمِدُ رَمْداً: هلكت من برد أَو صقيع. رمَّدت الشاة والناقة وهي مُرَمِّد: استبان حملها وعظم بطنها وورم ضَرْعها وحياؤها؛ وقيل: هو إِذا أَنزلت شيئاً عند النَّتاج أَو قُبيله؛ وفي التهذيب: إِذا أَنزلت شيئاً قليلاً من اللبن عند النتاج. والتَّرْميدُ: الإِضراع. ابن الأَعرابي: والعرب تقول رَمَّدتِ الضأْن فَرَبِّقْ رَبِّقْ، رَمَّدَتِ المعْزَى فَرنِّقْ رَنِّقْ أَي هَيّءْ للإِرباق لأَنها إِنما تُضْرِعُ على رأْس الولد. وأَرمَدتِ الناقةُ: أَضرعت، وكذلك البقرة والشاة. وناقة مُرْمِد ومُرِدٌّ إِذا أَضرعت. اللحياني: ماء مُرمِدٌ إِذا كان آجناً.
والارْمِداد: سرعة السير، وخص بعضهم به النعام.
والارْمِيداد: الجِدُّ والمَضاءُ. أَبو عمرو: ارقَدَّ البعِيرُ ارقِداداً وارْمَدَّ ارمِداداً، وهو شدة العدو. قال الأَصمعي: ارقَدّ وارمَدّ إِذا مضى على وجهه وأَسرع.
وبالشَّواجِن ماء يُقال له: الرَّمادة؛ قال الأَزهري: وشربت من مائها فوجدته عذباً فراتاً.
وبنو الرَّمْدِ وبنو الرَّمداء: بطنان.
ورَمادانُ: اسم موضع؛ قال الراعي:
فحَلَّتْ نَبِيّاً أَو رَمادانَ دونَها
رَعانٌ وقِيعانٌ، من البِيدِ، سَمْلَق
وفي الحديث ذكر رَمْد، بفتح الراء، وهو ماء أَقطعه سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، جميلاً العُذري حين وفد عليه.

##### Türkçe

**الرَّمَدُ**: göz ağrısı ve onun şişmesi.

**رَمِدَ** (kesre ile), **يَرْمَدُ** **رَمَداً**; ve o **أَرْمَدُ** ve **رَمِدٌ**’dir; dişisi **رَمْداء**: gözü alevlendi (şiddetlendi); ve **عين رَمْداء** ve **رَمِدَة**; ve **رَمِدَتْ تَرْمَدُ رَمَداً**; ve Allah onu **أَرمَدَ** kılmıştır, artık o **رَمِدة**’dir.

Ve **الرَّمادُ**: ateşin yakmasından olan kömürün ince kırıntıları ve közden uçuşup ince kırıntı hâlinde uçan şey; onun bir taifesi **رَمادة**’dır; **طُريح** dedi:
فغادَرَتْها رَمادَةً حُمَما
خاوِيةً، كالتِّلال دامِرُها

Ve **أُم زرع** hadîsinde: “kocam **عظِيمُ الرَّماد**” yani çok misafirli; çünkü **الرماد** pişirmekle çoğalır; çoğulu **أَرْمِدَة** ve **أَرْمِداءُ** ve **إِرْمِداءُ**’dur; **كراع**’dan; sonuncusu cem‘ için bir isimdir; **ابن سيده** dedi: **إِرْمِداءَ**’ya asla benzer yoktur; ve denildi ki: **الأَرْمِداءُ** **الأَربعاء** vezninde, **الرَّماد**’ın bir tekilidir. Ve **رَمادٌ أَرمَدُ** ve **رِمْدِدٌ** ve **رِمْدَد** ve **رِمْدِيدٌ**: çok, pek ince. **الجوهري**: **رَمادٌ رِمْدِدٌ** yani helâk olmuş; onu sıfat yaptılar; **الكميت** dedi:
رَماداً أَطارَتْه السَّواهِكُ رِمْدِدا

Ve hadîste: “**وافِدَ عادٍ**: onu **رَماداً رِمْدِداً** al; **عاد**’dan hiç kimseyi bırakma”; **الرِّمْدِد** (kesre ile): yanmada ve incelikte son dereceye varmış olan; “**يَوْم أَيْوَمُ**” denir, mübalağa istediklerinde. **سيبويه**: **رِمْدِد**’de iki mislin ancak görünmesi, onun **بِزهْلِق**’e ilhak edilmiş olmasındandır; ve **الرّمادُ** **رِمْدِداً** oldu, uçuştuğu ve olabilecek en ince hâle geldiği zaman. Ve **الرمْدِداءُ** (kesreli, medli): **الرماد**.

Ve **رَمَّد الشَّواءَ**: onu **الرماد** ile isabet ettirdi. Ve meselde: “kardeşin kızarttı; nihayet pişirince **رَمَّدَ**”; bu, ıslah ettiği şeye fesatla dönen adam için mesel olarak vurulur; bu, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadîsinde de vârid olmuştur; **ابن الأَثير** dedi: bu, iyilik yapıp sonra onu başa kakmakla bozan yahut onu kesen kimse için vurulan bir meseldir. Ve **التَّرْمِيدُ**: şeyi **الرماد** içinde kılmak. Ve **رَمَّد الشَّواءَ**: onu közde gömdü. Ve etten **المُرَمَّدُ**: közde gömülen kızartma. **أَبو زيد**: **الأَرْمِداءُ** **الرَّماد**’dır; ve inşad etti:
لم يُبْقِ هذا الدَّهْرُ، من ثَرْيائه،
غيرَ أَثافِيه وأَرمِدائِه

Ve **ثياب رُمْدٌ**: içinde bulanıklık bulunan tozlular; **الرَّماد**’dan alınmıştır; ve bundan dolayı sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denildi; **أَبو وجزة** avcıyı vasfederek dedi:
تَبِيتُ جارَتَه الأَفعى، وسامِرُه
رُمْدٌ، به عاذِرٌ منهن كالجَرَب

Ve **الأَرْمَدُ**: **الرَّماد** rengi üzere olan; o, içinde bulanıklık bulunan bir tozluluktur; bundan dolayı devekuşuna **رَمداءُ**, sivrisineğe **رُمْدٌ** denildi.

Ve **الرمدة**: tozluluğa doğru bir renk. Ve **نعامة رَمْداءُ**: onda **الرّماد** rengi gibi sönük bir siyahlık vardır. Ve **ظليم أَرمد** da böyledir. Ve **اللحياني** iddia etti ki **ربد**’deki **الباءِ**’nin yerine **الميم**’dir; ve bu daha önce geçti. Ve **قتادة**’den rivayet olundu ki dedi: kişi **بالماءِ الرَّمِدِ** ile ve **بالماءِ الطَّرِدِ** ile abdest alır; **الطرد**: hayvanların içine girdiği sudur; **الرَّمِدُ** ise bulanık olup **الرماد** rengi üzerine dönmüş olandır. Ve mi‘rac hadîsinde: “onların üzerinde **ثياب رُمْد**” yani içinde bulanıklık bulunan tozlular, **الرماد** rengi gibi; onun bir teki **أَرمد**’dir.

Ve **الرَّماديُّ**: Tâif’te bir üzüm türü; siyah, tozlu.

Ve **الرَّمْد**: helâk. Ve **الرَّمادة**: helâk. Ve **رَمَدَ القوم رَمْداً**: helâk oldular; **أَبو وجزة السعدي** dedi:
صبَبْتُ عليكم حاصِبي فتَرَكْتُكم
كأَصْرام عادٍ، حين جَلَّلها الرَّمْدُ

Ve **أَرمَدوا** tıpkı **رَمَدُوا** gibi. Ve Allah onları **رمَّدَ** ve **أَرمَدَ**: onları helâk etti; ve **رَمَدَهم يَرْمِدُهم** da gelmiştir; onu müteaddî kıldı; **ابن السكيت** dedi: “**رَمَدْنا القوم نَرْمِدُهم ونَرْمُدُهم رَمْداً**” denir; yani onların kökünü kazıdık. Ve **أَرمدَ الرجل إِرماداً**: fakirleşti. Ve **أَرمد القوم**: zorlandıkları zaman. Ve **الرَّمادة**: helâk. Ve hadîste: “Rabbimden ümmetime bir yıl musallat etmemesini istedim de onları **فَتَرْمِدَهم**; bana onu verdi” yani onları helâk etmesin. “**رَمَدَه** ve **أَرمَدَه**” denir, onu helâk ettiği ve onu **كالرماد** kıldığı zaman. Ve **رَمِدَ** ve **أَرمَدَ**: helâk olduğu zaman.

Ve **عام الرَّمادة**: bilinen (bir yıl); bu adla adlandırıldı; çünkü onda insanlar ve mallar çokça helâk oldu; ve denildi ki: ardı ardına gelen bir kıtlıktandır; yeri ve ağacı **الرماد** rengi gibi kıldı; birincisi daha iyidir; ve denildi ki: bunlar, Ömer b. el-Hattâb’ın (Allah ondan razı olsun) günlerinde insanların üzerine ardı ardına gelen kıtlık yıllarıdır. Ve Ömer hadîsinde: onun **عام الرَّمادة**’de sadakayı ertelediği; ve onun döneminde kıtlık ve kuraklık yılı idi; onlardan onu almadı, onlara hafifletme olarak; ve denildi ki: onunla adlandırıldı; çünkü kıtlığa düştüklerinde renkleri **الرماد** rengi gibi oldu. Ve “**رَمِدَ عيشُهم**” denir, helâk oldukları zaman. **أَبو عبيد**: “**رَمِدَ القوم**” (mîm’in kesresiyle) ve “**ارمَدُّوا**” (dâl’ın şeddelenmesiyle); dedi ki: doğru olan **رَمَدُوا** ve **أَرْمَدوا**’dur. **ابن شميل**: elbiselerden helâk olmuş şeye denir: **خَلوقة**; “**قد رَمَدَ وهَمَدَ وبادَ**”.

Ve **الرامد**: içinde **مَهاهٌ** yani hayır ve kalıntı bulunmayan eskimiş; ve **رَمَدَ يَرْمُدُ رُمودة**. Ve **رمَدت الغنم تَرْمِدُ رَمْداً**: soğuktan yahut ayazdan helâk oldu. **رمَّدت الشاة والناقة** ve o **مُرَمِّد** iken: onun gebeliği belli oldu, karnı büyüdü, memesi ve ferci şişti; ve denildi ki: bu, doğum sırasında yahut ondan az önce bir şey indirdiği zamandır; **التهذيب**’de: doğum sırasında sütten az bir şey indirdiği zaman. Ve **التَّرْميدُ**: memelerin sütle dolması. **ابن الأَعرابي**: ve Araplar der ki: “**رَمَّدتِ الضأْن فَرَبِّقْ رَبِّقْ، رَمَّدَتِ المعْزَى فَرنِّقْ رَنِّقْ**” yani hazırlık yap; çünkü o, ancak yavrunun başında süt verir. Ve **أَرمَدتِ الناقةُ**: süt verdi; aynı şekilde inek ve koyun. Ve **ناقة مُرْمِد** ve **مُرِدٌّ**: süt verdiği zaman. **اللحياني**: **ماء مُرمِدٌ**: bayat (kokmuş) olduğu zaman.

Ve **الارْمِداد**: yürüyüşün sürati; bazısı onu devekuşuna tahsis etti.

Ve **الارْمِيداد**: ciddiyet ve ilerleyiş. **أَبو عمرو**: deve **ارقَدَّ** **ارقِداداً** ve **ارْمَدَّ** **ارمِداداً**; ve o, koşunun şiddetidir. **الأَصمعي** dedi: **ارقَدّ** ve **ارمَدّ**, yüzü üzere gidip hızlandığı zaman.

Ve **بالشَّواجِن**’de **الرَّمادة** denilen bir su vardır; **الأَزهري** dedi: onun suyundan içtim de onu tatlı, çok tatlı buldum.

Ve **بنو الرَّمْدِ** ve **بنو الرَّمداء**: iki kabile kolu.

Ve **رَمادانُ**: bir yer adıdır; **الراعي** dedi:
فحَلَّتْ نَبِيّاً أَو رَمادانَ دونَها
رَعانٌ وقِيعانٌ، من البِيدِ، سَمْلَق

Ve hadîste **رَمْد** (râ’nın fethasıyla) zikredildi; o, efendimiz Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) kendisine gelen **جميلاً العُذري**’ye iktâ ettiği bir sudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر م د * * الرَّمَادُ * بالفتح معروف و * الرِّمْدِدَاءُ * مثله و * التَّرْمِيدُ * جعل الشيء في الرماد و * الرَّمَدُ * في العين وبابه طرب فهو * رَمِدٌ * و * أرْمَدُ * و * أرْمَدَ * الله عينه فهي * رَمِدَةٌ

##### Türkçe

* ر م د * * **الرَّمَادُ** * (fetha ile) bilinen (şey)dir ve * **الرِّمْدِدَاءُ** * onun gibidir ve * **التَّرْمِيدُ** * şeyi külün içine koymaktır ve * **الرَّمَدُ** * gözde (olan)dır; ve onun bâbı **طرب**’dır; o hâlde o * **رَمِدٌ** * ve * **أرْمَدُ** *’dur; ve * **أرْمَدَ** * Allah onun gözünü (hasta etti); böylece o * **رَمِدَةٌ** *’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرمدداء بالكسر ممدودا: الرماد. والأرمداء، كالأربعاء، واحد الرماد، كالأرمدة. وروى عن كراع: الإرمداء، بكسر الهمزة، وهو اسم للجمع. قال ابن سيده: ولا نظير لإرمداء البتة. ونقل شيخنا عن ابن القطاع فتح العين فيهما، أي الأرمداء والأربعاء. قال في الأوزان: ولا ثالث لهما. والرماد: دقاق الفحم من حراقة النار، وماهبا من الجمر فطار دقاقا، والطائفة منه: رمادة. وفي حديث أم زرع: زوجي عظيم الرماد، أي كثير الأضياف، لأن الرماد يكثر بالطبخ. والأرمد: ما على لونه، أي الرمأد، وهو غبرة فيها كدرة ومنه قيل للنعامة: رمداء، لما فيها من سواد منكسف كلون الرماد ... وظليم أرمد كذلك، وللبعوض: رمد، بالضم، قال أبو وجزة، يصف الصائد:
  تبيت جارته الأفعى وسامره                      رمد به عاذر منهن كالجرب

  وزعم اللحياني أن الميم بدل عن الباء. ورماد أرمد، ورمدد، كزبرج ودرهم، الأخير من الشواذ، أو هو مخفف من المكسور، كما صرح به أئمة الصرف وكذلك رماد رمديد، بالكسر، أي كثير دقيق جدا. وفي حديث وافد عاد: خذها رمادا رمددا، لا تذر من عاد أحدا. قال ابن الأثير: الرمدد، بالكسر: المتناهي في الاحتراق والدقة، يقال يوم أيوم، إذا أرادوا المبالغة. وقال سيبويه: إنما ظهر المثلان في رمدد، لأنه ملحق بزهلق. وصار الرماد رمددا، إذا هبا وصار أدق ما يكون. أو رماد رمدد: هالك جعلوه صفة. قاله الجوهري. وأرمد الرجل إرمادا: افتقر. وأرمد القوم: أمحلوا?، كأسنتوا، وأرمدوا، إذا جهدوا وهلكت مواشيهم من الجذب. وأرمدت الناقة: أضرعت، وكذلك البقرة والشاة، وهي مرمد، كرمدت ترميدا.
 وعن ابن الأعرابي: والعرب تقول. رمدت الضأن فربق ربق، ورمدت المعزى فرنق رنق، أي هيئ للأرباق لأنها إنما تضرع على رأس الولد. والرمد، ككتف: الآجن المتغير من المياه، ومثله في الأساس، ونقل ابن منظور عن اللحياني: ماء مرمد، إذا كأن آجنا. والرمد بالتحريك: هيجان العين وانتفاخها، كالارمداد، وارمدت عينه، وارمد وجهه، واربد. وقد رمد كفرح يرمد رمدا، وأرمد إرمادا. وفي بعض النسخ: وارمد، أي كالحمر، وهو الصواب، كما هو بخط الصاغاني وهو رمد، ككتف وأرمد ومرمد كمكرم ومحمر، والأنثى رمداء، وعين رمداء ورمدة، ورمدت ترمد رمدا. وقد أرمد الله تعالى عينه فهي رمدة، وأرمد عينه البكاء. وبنو الرمد، بفتح فسكون، عن ابن دريد. وفي بعض النسخ: ككتف، وبنو الرمداء: بطنان من العرب. وأبو الرمداء البلوي: صحابي مولى امرأة كان يرعى لها، فمر به النبي صلى الله عليه وسلم، ويقال فيه: أبو الربداء، كذا في التجريد، اه. وقد تقدم في: ربد.
 والرمد: الهلاك والرماد: الهلكة ورمدت الغنم ترمد، من حد ضرب: هلكت من برد أو صقيع ورمد القوم رمدا: هلكوا، قال أبو وجزة السعدي:
  صببت عليكم حاصبي فتركتكم                      كأصرام عاد حين جللها الرمد هكذا أنشده الجوهري له. وقال الصاغاني: ليس لأبي وجزة على هذا الروي شيء. وقد ذكره أبو عبيد في المصنف له. ومنه عام الرمأدة في أيام أمير المؤمنين عمر بن الخطاب رضي الله عنه وكان ذلك سنة سبع عشرة أو ثمان عشرة من الهجرة، سمي به لأنه هلكت فيه الناس والأموال كثيرا. وقيل هو لجدب تتابع فصير الأرض والشجر مثل لون الرماد. والأول أجود. والمرمئد: الماضي الجاد، عن ابن دريد. والرمادة: ع باليمن وقد رأيته، ونسب إليه جماعة من أهل العلم منهم: أحمد بن منصور، كذا نسبه ابن الأثير، ونسبه غيره إلى رمادة برقة. وموضع بفلسطين، منه عبيد الله بن رماحس القيسي الرملي. وآخر بالمغرب وهي رمادة برقة. والرمادة: د، بين مكة والبصرة، من وراء القريتين، وهي منصف بين مكة والبصرة قال ذو الرمة:
  أمن أجل دأر بالرمادة قد مضـى                      لها زمن ظلت بك الأرض ترجف والرمادة: محلة بحلب، بظاهرها كبيرة. والرمادة: ة ببلخ، عن الصاغاني. والرمأدة: ة، أو محلة بنيسابور، عن الصاغاني. والرمادة: د، بين برقة والإسكندرية منه يوسف بن هارون الكندي أبو عمر، شاعر من طيئ كثير الشعر، سريع القول، كان بعض أجداده من الرمادة. ورمادان، وفي بعض النسخ: رمدان، كسحبان. والأول أصوب: ع قال الراعي:

  فحلت نبيا أو رمادان دونهـا                      رعأن وقيعان من البيد سملق وقولهم: ما تركوا إلا رمدة حتان، ككسرة، وحتان بالفتح، أي لم يبق منهم إلا ما تدلك به يديك ثم تنفخه في الريح بعد حته، أي كسره، نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: ثوب رمد وأرمد: وسخ، وثياب رمد، وهي الغبر فيها الكدورة. والرمادي: ضرب من العنب بالطائف، أسود أغبر. ورمدهم الله، وأرمدهم: أهلكهم، وقد رمدهم يرمدهم، قال ابن السكيت: يقال: قد رمدنا القوم نرمدهم ونرمدهم رمدا، أي أتينا عليهم. وفي النهاية. رمده وأرمده إذا أهلكه وصيره كالرماد، ورمد وأرمد، إذا هلك، ويقال أرمد عيشهم إذا هلكوا. وقال أبو عبيد: رمد القوم بكسر الميم، وارمدوا، بتشديد الدال. قال: والصحيح: رمدوا وأرمدوا. وعن ابن شميل: يقال للشيء الهالك من الثياب خلوقة: قد رمد وهمد وباد. والرامد: البالي الذي ليس فيه مهاة، أي خير وبقية. وقد رمد يرمد رمودة. ورمدت الشاة والناقة وهي مرمد: استبان حملهأ، وعظم بطنها وورم ضرعها وحياؤها. وقيل: هو إذا أنزلت شيئا عند النتاج أو قبيله. وفي التهذيب: إذا أنزلت شيئا قليلا من الللبن عند النتاج. والارمداد: سرعة السير، خص بعضهم به النعام. وفي الأساس: ومنه قيل: ارمد، أي عدا عدو الرمد. وعن أبي عمرو: ارقد البعير ارقدادا، وارمد ارمدادا، وهو شدة العدو. وقال الأصمعي: ارقد وارمد، إذا مضى على وجهه وأسرع. وبالشواجن ماء يقال له: الرمأدة. قال الأزهري: وشربت من مائها فوجدته عذبا فراتا. ومن المجاز: سفي الرمأد في وجهه: تغير. وبكت عليه المكارم حتى رمدت عيونها: وقرحت جفونها. ورمد الشواء ترميدا: أصابه بالرماد. وفي المثل: شوى أخوك حتى إذا أنضج رمد يضرب للرجل يعود بالفساد على ماكان أصلحه وقد ورد ذلك في حديث عمر، رضي الله عنه قال ابن الأثير: هو مثل يضرب للذي يصنع المعرف ثم يفسده بالمنة، أو يقطعه. ورمد الشواء: مله في الجمر. والمرمد من اللحم: المشوي الذي يمل في الجمر. والرمد، بفتح فسكون: ماء أقطعه النبي صلى الله عليه وسلم جميلا العذري، حين وفد عليه وله ذكر في الحديث. وفي المراصد: الرمد: رمال بأقبال الشيحة، وهي رملة بين ذات العشر وبين الينسوعة.
 ودار الرماد. قرية بالفيوم.

##### Türkçe

**الرمدداء** kesre ile, medli olarak: **الرماد**. Ve **الأرمداء**, **الأربعاء** gibi, **الرماد**’ın bir teki, **الأرمدة** gibi. Ve **كراع**’dan rivayet olundu: **الإرمداء**, hemzenin kesresiyle, ve o cem‘ için bir isimdir. **ابن سيده** dedi: Ve **إرمداء** için asla bir benzer yoktur. Şeyhimiz **ابن القطاع**’tan, ikisinde de **العين**’in fethini nakletti; yani **الأرمداء** ve **الأربعاء**. **الأوزان**’da dedi: İkisine üçüncü yoktur. Ve **الرماد**: ateşin yakmasından olan kömürün ince kırıntılarıdır; ve közden esip de incecik uçuşan şeydir; ve ondan bir taife: **رمادة**. Ve **أم زرع** hadîsinde: “kocam **عظيم الرماد**” yani misafirleri çok; çünkü **الرماد** pişirmekle çoğalır. Ve **الأرمد**: onun rengi üzere olan şeydir; yani **الرمأد**; ve o, içinde bulanıklık bulunan bir tozluluktur; ve ondan devekuşuna **رمداء** denildi; onda, **الرماد** rengi gibi sönük bir siyahlık bulunduğu için... ve **ظليم أرمد** da böyledir; ve sivrisinek için: **رمد**, damme ile. **أبو وجزة** dedi, avcıyı vasfederek:
  “Komşusu yılan, geceyi geçirir; onun sohbet arkadaşı da,
  onda **رمد**; onlardan bir özür dileyen, uyuz gibi.”

Ve **اللحياني** iddia etti ki **الميم**, **الباء**’dan bedeldir. Ve **رماد أرمد**, ve **رمدد**, **زبرج** ve **درهم** gibi; sonuncusu şâzlardan, yahut o, kesreli olandan hafifletilmiştir; sarf imamları bunu açıkça söylemiştir; ve yine **رماد رمديد**, kesre ile; yani çok, pek ince. Ve **وافد عاد** hadîsinde: “Onu **رمادا رمددا** al; **عاد**’dan hiç kimseyi bırakma.” **ابن الأثير** dedi: **الرمدد**, kesre ile: yanmada ve incelikte nihayete varmış olan; “**يوم أيوم**” denir, mübalağa istedikleri vakit. Ve **سيبويه** dedi: İki mislin ancak **رمدد**’de görünmesi, onun **زهلق**’a ilhak edilmiş olmasındandır. Ve **الرماد** **رمددا** oldu; esip de olabilecek en ince hâle geldiği vakit. Yahut **رماد رمدد**: helâk olmuş; onu sıfat kıldılar. Bunu **الجوهري** söyledi. Ve adam **أرمد** oldu, **إرمادا**: fakirleşti. Ve kavim **أرمد** oldu: kıtlığa uğradılar?, **أسنتوا** gibi; ve **أرمدوا**, zahmete düştükleri ve hayvanları kuraklıktan helâk olduğu vakit. Ve dişi deve **أرمدت**: sütü çoğaldı; yine inek ve koyun da; ve o **مرمد**’dir; **رمدت ترميدا** gibi.

Ve **ابن الأعرابي**’den: Araplar der ki: **رمدت الضأن فربق ربق** ve **رمدت المعزى فرنق رنق**; yani **الأرباق** için hazırlık yap; çünkü o ancak yavrunun başında süt verir. Ve **الرمد**, **كتف** gibi: sulardan bayat, değişmiş olan; ve bunun benzeri **الأساس**’ta; ve **ابن منظور**, **اللحياني**’den nakletti: **ماء مرمد**, sanki bayatlaşmış gibi olduğu vakit. Ve **الرمد** tahrîk ile: gözün kabarması ve şişmesidir; **الارمداد** gibi; ve gözü **ارمدت**, ve yüzü **ارمد** oldu, ve **اربد**. Ve gerçekten **رمد** oldu, **فرح** gibi, **يرمد** **رمدا**; ve **أرمد** **إرمادا**. Ve bazı nüshalarda: **وارمد**; yani **كالحمر** gibi; ve o doğrudur; **الصاغاني**’nin hattıyla olduğu üzere; ve o **رمد**, **كتف** gibi; ve **أرمد** ve **مرمد** **مكرم** gibi; ve **محمر**; ve dişisi **رمداء**; ve **عين رمداء** ve **رمدة**; ve **رمدت** **ترمد** **رمدا**. Ve Allah Teâlâ onun gözünü **أرمد** etti; o hâlde o **رمدة**’dir; ve ağlamak onun gözünü **أرمد** etti. Ve **بنو الرمد**, fetha sonra sükûn ile; **ابن دريد**’den. Ve bazı nüshalarda: **كتف** gibi; ve **بنو الرمداء**: Araplardan iki batındır. Ve **أبو الرمداء البلوي**: bir sahâbîdir; bir kadının mevlâsı; onun için çobanlık ederdi; Peygamber صلى الله عليه وسلم ona uğradı; ve onda şöyle de denilir: **أبو الربداء**; **التجريد**’de böyle; bitti. Ve **ربد**’de geçti.

Ve **الرمد**: helâk; ve **الرماد**: helâket. Ve koyunlar **رمدت** **ترمد**; **حد ضرب**’dan: soğuktan yahut ayazdan helâk oldu. Ve kavim **رمد** **رمدا**: helâk oldular. **أبو وجزة السعدي** dedi:
  “Üzerinize taş yağdıranımı döktüm de sizi bıraktım,
  **عاد**’ın yığınları gibi; **الرمد** onu bürüdüğü vakit.”

**الجوهري** onu böylece ona nispetle inşâd etti. Ve **الصاغاني** dedi: **أبو وجزة**’nin bu revî üzere bir şeyi yoktur. Ve **أبو عبيد** onu kendi **المصنف**’inde zikretti. Ve ondan **عام الرمأدة**, Müminlerin Emîri **عمر بن الخطاب** رضي الله عنه günlerinde; ve bu hicretten on yedinci yahut on sekizinci seneydi; onunla adlandırıldı; çünkü onda insanlar ve mallar çokça helâk oldu. Ve denildi ki: ardı ardına gelen bir kuraklık sebebiyledir; yeri ve ağacı **الرماد** rengi gibi kıldı. Ve birincisi daha iyidir. Ve **المرمئد**: geçmiş, ciddi olan; **ابن دريد**’den. Ve **الرمادة**: Yemen’de bir **ع**; ve onu gördüm; ve ona nispet edilen ilim ehlinden bir cemaat vardır; onlardan: **أحمد بن منصور**; **ابن الأثير** onu böyle nispet etti; başkası onu **رمادة برقة**’ya nispet etti. Ve Filistin’de bir mevki; ondan **عبيد الله بن رماحس القيسي الرملي**. Ve Mağrib’de bir diğeri; ve o **رمادة برقة**’dır. Ve **الرمادة**: Mekke ile Basra arasında bir **د**; iki köyün ötesinden; ve o Mekke ile Basra arasında ortadır. **ذو الرمة** dedi:
  “**الرمادة**’de bir yurt sebebiyle mi geçti,
  ona bir zaman; yeryüzünde iken yer sarsılır dururdu.”

Ve **الرمادة**: Halep’te bir mahalle; dış tarafında büyüktür. Ve **الرمادة**: Belh’te bir **ة**; **الصاغاني**’den. Ve **الرمأدة**: bir **ة**, yahut Nîşâbur’da bir mahalle; **الصاغاني**’den. Ve **الرمادة**: Berka ile İskenderiye arasında bir **د**; ondan **يوسف بن هارون الكندي أبو عمر**; Tayy’dan bir şair; şiiri çok, sözü çabuk; atalarından bazısı **الرمادة**’dandı. Ve **رمادان**, ve bazı nüshalarda: **رمدان**, **سحبان** gibi. Ve birincisi daha doğrudur: bir **ع**. **الراعي** dedi:

  “**نبيا**’ya yahut **رمادان**’a indim; onun önünde
  çöllerden **رعأن** ve **وقيعان**; dümdüz.”

Ve onların sözü: “**ما تركوا إلا رمدة حتان**”, **كسرة** gibi; ve **حتان** fetha ile; yani onlardan, ancak elinle ovalayıp sonra onu rüzgâra üflediğin şey kaldı; **حته**’den sonra; yani onu kırması; **الصاغاني** nakletti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **ثوب رمد** ve **أرمد**: kirli. Ve **ثياب رمد**: içinde bulanıklık bulunan tozlular. Ve **الرمادي**: Tâif’te üzümden bir tür; siyah, tozlu. Ve Allah onları **رمدهم** etti, ve **أرمدهم**: onları helâk etti. Ve gerçekten onları **رمدهم** eder, **يرمدهم**. **ابن السكيت** dedi: denilir ki: “kavme **رمدنا**; onları **نرمدهم** ve **نرمدهم** **رمدا**”; yani onların kökünü kazıdık. Ve **النهاية**’de: onu **رمده** ve **أرمده**, onu helâk ettiği ve onu **الرماد** gibi kıldığı vakit; ve **رمد** ve **أرمد**, helâk olduğu vakit; ve denilir: onların geçimini **أرمد** etti; helâk oldukları vakit. Ve **أبو عبيد** dedi: kavim **رمد** oldu, **الميم**’in kesresiyle; ve **ارمدوا**, **الدال**’ın şeddelenmesiyle. Dedi: ve sahih olan: **رمدوا** ve **أرمدوا**. Ve **ابن شميل**’den: elbiselerden helâk olmuş şeye **خلوقة** denilir: “gerçekten **رمد** oldu ve **همد** oldu ve **باد** oldu.” Ve **الرامد**: eskimiş; onda **مهاة** yoktur; yani hayır ve kalıntı. Ve gerçekten **رمد** eder, **يرمد** **رمودة**. Ve koyun ve dişi deve **رمدت**; ve o **مرمد**’dir: gebeliği belirgin oldu, karnı büyüdü, memesi ve ferci şişti. Ve denildi ki: o, doğum sırasında yahut onun öncesinde bir şey indirdiği vakittir. Ve **التهذيب**’de: doğum sırasında sütten az bir şey indirdiği vakit. Ve **الارمداد**: yürüyüşün süratidir; bazısı onu devekuşuna tahsis etti. Ve **الأساس**’ta: ve ondan denildi: **ارمد**; yani **عدا عدو الرمد**. Ve **أبي عمرو**’dan: deve **ارقد** etti **ارقدادا**; ve **ارمد** etti **ارمدادا**; ve o, koşmanın şiddetidir. Ve **الأصمعي** dedi: **ارقد** ve **ارمد**, yüzü üzere gidip hızlandığı vakit. Ve **الشواجن**’da bir su vardır; ona **الرمأدة** denilir. **الأزهري** dedi: ve onun suyundan içtim; onu tatlı, çok tatlı buldum. Ve mecazdandır: onun yüzüne **سفي الرمأد**: değişti. Ve onun üzerine faziletler ağladı; ta ki gözleri **رمدت** oldu: ve göz kapakları yaralandı. Ve kızartmayı **رمد الشواء** **ترميدا**: ona **الرماد** isabet ettirdi. Ve meselde: “kardeşin kızarttı; ta ki pişirdi; sonra **رمد** etti”; bir adam için darb-ı meseldir: ıslah ettiği şeye fesatla dönen. Ve bu, **عمر** رضي الله عنه hadîsinde vârid olmuştur. **ابن الأثير** dedi: o, iyilik yapan sonra onu minnetle bozan yahut kesen kimse için darb-ı meseldir. Ve kızartmayı **رمد الشواء**: onu közde gömdü. Ve etten **المرمد**: közde gömülen kızartmadır. Ve **الرمد**, fetha sonra sükûn ile: Peygamber صلى الله عليه وسلم’in **جميلا العذري**’ye iktâ ettiği bir sudur; ona, kendisine vâfid olduğu vakit; ve hadîste zikri vardır. Ve **المراصد**’da: **الرمد**: **الشيحة**’nın önlerinde kumlardır; ve o, **ذات العشر** ile **الينسوعة** arasında bir kumluktur.

Ve **دار الرماد**: Fayyûm’da bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَمَدُوا
1 رَمَدُوا ذ , (Sh, T, M, A, L,) [aor., app., رَمِدَ ,] inf. n. رَمْدٌ; (M, L;) and ↓ ارمدوا; (Sh, T, M, L;) for which A 'Obeyd erroneously says رَمِدُوا, with kesr to the م; and ↓ ارمدُوا, with teshdeed to the د; (T, L;) They (a people, or party,) perished: (Sh, T, M, A, L:) or became like رَمَاد [or ashes]: (A:) and رَمَدَ عَيْشُهُمْ, (L,) or ↓ ارمد عيشهم, (TA,) has the former meaning. (L, TA.) And رَمَدَ [so in the T and L and TA, not رَمُدَ,] aor. رَمُدَ , inf. n. رُمُودَةٌ, It (a garment, En-Nadr, T, or a thing, TA) perished by becoming old and wornout, and had no goodness and lastingness. (En-Nadr, T, L, TA.) ― -b2- رَمَدَتِ الغَنَمُ, (S, M, K,) aor. رَمِدَ , (S, K,) inf. n. رَمْدٌ, (S,) The sheep, or goats, perished by reason of cold, or of hoar-frost or rime. (S, M, K.) -A2- رَمَدَ, (AZ, ISk, T, S, Nh, Msb,) aor. رَمُدَ , (AZ, T,) or رَمِدَ , (Msb,) or both, (ISk, S,) inf. n. رَمْدٌ; (AZ, ISk, T, S, Msb;) or ↓ رمّد; (M, TT;) and ↓ ارمد; (M, Nh, L;) He, (God, M, TA, or a man, Msb,) or it, (a company of men, ISk, S,) destroyed (AZ, ISk, T, S, Msb) a person or thing, (L, Msb,) or people: (AZ, ISk, T, S, M:) or destroyed, and rendered like ashes. (Nh.) -A3- رَمِدَ, (S, M, L, K) aor. رَمَدَ , (S, L,) inf. n. رَمَدٌ; (S, M, L;) and ↓ أُرْمِدَ, or ↓ اِرْمَدَّ; (accord. to different copies of the K;) He (a man, S) was, or became, affected with pain and swelling of the eye; (M;) with inflammation thereof; or with ophthalmia; syn. هَاجَتْ عَيْنُهُ. (S, L, K. *) And رَمِدَتْ عَيْنُهُ, (T, A, L, Msb,) aor. رَمَدَ , (L, Msb,) inf. n. رَمَدٌ; (T, A, L, Msb, K;) and ↓ أَرْمِدَتْ; (T, Msb;) or ↓ اِرْمَدَّتْ, (TA,) inf. n. اِرْمِدَادٌ; (K, TA;) His eye was, or became, painful and swollen, inflamed, or affected with ophthalmia; syn. هَاجَتْ. (L, K, * TA.)

رمّدهُ
2 رمّدهُ ذ , (M, A,) inf. n. تَرْمِيدٌ, (S,) He put ashes into it, (M, * A,) or upon it; (M;) namely, roast meat: (M, A:) or he put it (a thing) into ashes. (S.) It is said in a prov., شَوَى أَخُوكَ حَتَّى اـِذَا أَنْضَجَ رَمَّدَ [Thy brother roasted, until, when he had thoroughly cooked the meat, he put ashes into it, or put it into the ashes]: (T, S, M, A:) meaning (tropical:) Thy brother did a good deed and then marred it: (A:) [i. e.] it is applied to him who mars, or corrupts, that which he has put into a good, or right, state: (T:) or to him who does a kind act, and then mars it by reproach, or cuts it short. (IAth.) ― -b2- Also He put it (namely, flesh-meat to be roasted,) into live coals. (M.) ― -b3- See also 1. -A2- رَمَّدَتْ, (AZ, T, S, M, K,) inf. n. تَرْمِيدٌ; (S) and ↓ ارمدت; (S, K;) said of a ewe, or she-goat, (AZ, T, S, M,) and of a she-camel, (S, M, K,) and of a cow, (S,) She secreted milk in her udder a little before her bringing forth; syn. أَضْرَعَتْ: (S, K:) or she showed herself to be pregnant, and became large in her udder; as also أَضْرَعَتْ: (AZ, T:) or she secreted a little milk at the time of bringing forth: (T:) or she showed herself to be pregnant, and became large in her belly and swollen in her udder and her vulva: or she secreted somewhat [of milk] at the time of bringing forth, or a little before it: the epithet applied to her in this case is ↓ مُرَمِّدٌ [without ة]. (M.) [See also رَبَّدَتْ.] One says, رَمَّدَتِ الضَّأْنُ فَرَبِّقْ رَبِّقْ [The ewes have secreted milk in their udders, &c.]: (I Aar, T, S:) therefore prepare thou the أَرْبَاق: prepare thou the ارباق: [i. e., the loops into which their heads are to be inserted:] for the ewes secrete milk in their udders only عَلَى رَأْسِ الوَلَدِ [i. e. at the time of bringing forth, or when about to produce the young]. (S.) And [in like manner,] رَمَّدَتِ المِعْزَى فَرَنِّقْ رَنِّق. (IAar, T. [See also arts. رمق and رنق.])

ارمد
4 ارمد ذ , as an intrans. v.: see 1, first sentence, in two places. ― -b2- Also, (S, K,) inf. n. اـِرْمَادٌ, said of a man, (S,) He was, or became, poor, needy, or indigent. (S, K.) And ارمد القَوْمُ The people were, or became, afflicted with drought, barrenness, or dearth, (A, K, TA,) and their cattle perished (K, TA) in consequence thereof. (TA.) -A2- See also 1, last two sentences. -A3- And see 2. -A4- As a trans. v.: see 1, in the middle of the paragraph. -A5- ارمد عَيْنَهُ He, (God, S, M, L, K,) and it, (weeping, A, TA,) caused his eye to become painful and swollen, inflamed, or affected with ophthalmia. (S, M, L, K, TA.)

ارمدّوا
9 ارمدّوا ذ : see 1, first sentence. ― -b2- ارمدّ, said of a man's face, i. q. اربدّ [as meaning It became like the colour of رَمَاد or ashes; or it became altered by reason of anger]. (A, TA.) -A2- See also 1, last two sentences. -A3- Also, inf. n. اِرْمِدَادٌ, said of a camel, accord. to AA, He ran vehemently; and so ارقدّ: or, accord. to As, both signify he went at random, heedlessly, headlong, or in a headlong course; and quickly: (T:) or he went quickly, or a quick pace; accord. to some, specially said of the ostrich: (M, L:) or he ran in the manner of the رُمْد [meaning ostriches]. (A.

اِرْمِئْدَادٌ
Q. Q. 4 اِرْمِئْدَادٌ ذ [inf. n. of اِرْمَأَدَّ] The going, or acting, vigorously, or with energy. (M, TA.)

رَمْدٌ
رَمْدٌ ذ : see رَمَادَةٌ.

رَمِدٌ
رَمِدٌ ذ , applied to water, Turbid: (T:) or altered for the worse in taste and colour, though still drinkable; (Es-Sijistلnee, S, A, K;) as also ↓ مُرْمِدٌ. (Lh, L.) ― -b2- And, applied to a garment, or piece of cloth, Faded; syn. فَاسخٌ; as also ↓ أَرْمَدُ [q. v.]. (A, TA.) -A2- Also, (S, L. Msb, K,) and ↓ أَرْمَدُ, (S, M, A, L, Msb, K,) and ↓ مُرْمَدٌ, or ↓ مُرْمَدٌّ, (accord. to different copies of the K,) A man affected with pain and swelling of the eye; with inflammation thereof; or with ophthalmia: (S, M, A, * L, Msb, * K:) fem. of the first رَمدَةٌ, (Msb,) and of the second ↓ رَمْدَآءُ, (M, Msb,) [and pl. of the second ↓ رُمْدٌ.] And عَيْنٌ رَمِدَةٌ (S, M, L) and ↓ رَمْدَآءُ (M, A, L) An eye painful and swollen, inflamed, or affected with ophthalmia: (S, M, A, * L:) pl. of the latter ↓ عُيُونٌ رُمْدٌ. (A.)

رُمْدَةٌ
رُمْدَةٌ ذ Ash-colour; the colour of رَمَاد; as also رُبْدَةٌ: (A in art. ربد:) a colour like وُرْقَةٌ, inclining to blackness; and so رُبْدَةٌ: (T in that art.:) a colour inclining to that of dust. (M.)

مَا تَرَكُوا اـِلَّا رِمْدَةَ حَتَّانَ
مَا تَرَكُوا اـِلَّا رِمْدَةَ حَتَّانَ ما تركوا الا رمدة حتان , or حَتَّانٍ, (as in different copies of the K,) a phrase expl. in art. حت.

رَمَادٌ رِمْدِدٌ
رَمَادٌ رِمْدِدٌ ذ (S, M, K) and رِمْدَدٌ, (K,) which latter is abnormal, (TA,) or رَمْدَدٌ, (so accord. to a copy of the T,) and ↓ رِمْدِيدٌ and ↓ أَرْمَدُ, (M, K,) Ashes perishing, or coming to nought: (S, K:) or much in quantity, and very fine or minute: (M, K:) or reduced to the finest, or most minute, state: (T, TA:) or رِمْدِدٌ signifies burnt to the utmost degree, and reduced to the finest, or most minute, state. (IAth, TA.)

رِمْدِدَآءُ
رِمْدِدَآءُ ذ : see رَمَادٌ.

رِمْدِيدٌ
رِمْدِيدٌ ذ : see رِمْدِدٌ.

رَمَادٌ
رَمَادٌ ذ Ashes; i. e. charcoal reduced to particles T, M) by being burnt; (T;) burnt coals that have become mixed with dust, and extinguished, and reduced to particles: (M:) and ↓ رِمْدِدَآءُ signifies the same; (S, M, K;) as also ↓ أَرْمِدَآءُ, like أَرْبِعَآءُ, (so in some copies of the K, and in a copy of the S,) or ↓ أَرْمَدَآءُ, like أَرْبَعَآءُ, (so in other copies of the K,) or ↓ اـِرْمِدآءُ; (so in two copies of the S, there said to be like اـِرْبِعَآءُ, and so in the M;) as some say; or ↓ أَرْمِدَآءُ is a pl. of رَمَادٌ, as is also أَرْمدَةٌ; and ↓ اـِرْمِدَآءُ, which is mentioned on the authority of Kr, and which is [said to be] the only word of its measure, [though اـِرْبِعَآءُ also is mentioned by IHsh,] is a quasi-pl. n.: (M:) [رَمَادٌ is a coll. gen. n.;] and ↓ رَمَادَةٌ [is its n. un., and as such] signifies a portion thereof. (M.) [Hence] one says, فُلَانٌ كَثِيرُ رَمَادُ القِدْرِ [lit. Such a one has many ashes of the cooking-pot]; meaning (assumed tropical:) such a one is very hospitable; has many guests: (Mgh in art. عرض:) [and so هُوَ كَثِيرُ الرَّمَادِ:] and هُوَ عَظِيمُ الرَّمَادِ (assumed tropical:) he has many guests: because the ashes become much in quantity in consequence of cooking. (L, from a trad.) And سُفِىَ الرَّمَادُ فِى وَجْهِهِ [lit. Ashes were blown and scattered in his face]; meaning (tropical:) his face became altered. (A, TA.) ― -b2- [مَآءُ الرَّمَادِ is a term applied in the present day to Lixivium, or lye; i. e. water infused with wood-ashes.]

رَمَادَةٌ
رَمَادَةٌ ذ Perdition, destruction, or a state of destruction; (S, Msb;) as also ↓ رَمْدٌ (T, S.) Hence, (S Msb,) عَامُ الرَّمَادَةِ The year of perdition or destruction, (S, Msb. K,) or of drought, (A,) in the days of 'Omar, (S, Msb, K,) the seventeenth or eighteenth year of the Flight, (TA,) in which men perished (S, M, Msb, K) in great numbers, (M,) and cattle also, (S, K,) in consequence of drought (S, Msb) long con- tinuing, (S,) wherefore it was thus called, (S, M,) because the earth became like ashes by reason of the drought; (Msb;) or, as some say, because the drought continued so as to render the earth and the trees like the colour of ashes: but the first reason assigned above, for its being thus called, is preferable. (M.) ― -b2- See also رَمَادٌ.

رَمَادِىٌّ
رَمَادِىٌّ ذ A sort of grapes, of Et-Tلif, of a dusty black colour. (M.)

رَامِدٌ
رَامِدٌ ذ [Perishing: or becoming like رَمَاد, or ashes: or] perishing by becoming old and wornout, and having no goodness and lastingness. (En-Nadr, T, L, TA.)

أَرْمَدُ
أَرْمَدُ ذ Of the colour of رَمَاد [or ashes]; (S, M, K;) [ash-coloured; ashy;] of a dusty colour in which is a duskiness, or dinginess: (S:) [fem. رَمْدَآءُ: and pl. رُمْدٌ.] Hence رَمْدَآءُ applied to A female ostrich: (S, K:) [and رُمْدٌ applied to ostriches: (see 9, last sentence:)] and hence also رُمْدٌ applied to gnats (T, S, A, L, K) of a certain species: (T:) and you say نَعَامَةٌ رَمْدَآءُ (M, A) i. e. [an ostrich or a female ostrich,] of an obscure black hue, like the colour of ashes: (M:) and ظَلِيمٌ أَرْمَدُ [a male ostrich of such a colour]: (M:) and نَعَامٌ رُمْدٌ [ostriches of such a colour]: (A:) and ثِيَابٌ رُمْدٌ garments, or pieces of cloth, of a dusty colour in which is a duskiness, or dinginess; from رَمَادٌ. (T.) Lh asserts that the م in this word is a substitute for ب. (M, L. [See أَرْبَدُ.]) ― -b2- See also رَمِدٌ, in six places. ― -b3- And see رِمْدِدٌ.

أَرْمَدَآءُ
أَرْمَدَآءُ ذ and أَرْمِدَآءُ and اـِرْمِدَآءُ: see رَمَادٌ, in five places.

مُرْمَدٌ
مُرْمَدٌ ذ : see رَمِدٌ.

مُرْمِدٌ
مُرْمِدٌ ذ A she-camel, (Ks, T, TA,) and a cow, and a ewe, or she-goat, (TA,) secreting milk in her udder a little before her bringing forth; (Ks, T, TA;) as also مُرِدٌّ: (Ks, T:) or both signify a she-camel having her udder shining, and infused with milk. (Ks, L in art. رد.) [See also مُرَمِّدٌ, in the second paragraph of this art.] ― -b2- See also رَمِدٌ.

مُرْمَدٌّ
مُرْمَدٌّ ذ : see رَمِدٌ.

مُرَمَّدٌ
مُرَمَّدٌ ذ Flesh-meat roasted in live coals. (T, S. *)

مُرَمِّدٌ
مُرَمِّدٌ ذ : see 2.

مُرْمَئِدٌّ
مُرْمَئِدٌّ ذ Going, or acting, vigorously, or with energy: (K, * TA:) الجَارِى, in the explanation given in the K, is a mistake for الجَادُّ. (TA. [See Q. Q. 4.])

##### Türkçe

**رَمَدُوا**
1 **رَمَدُوا** ذ , (Sh, T, M, A, L,) [muzâri‘, görünüşe göre, **رَمِدَ** ,] mastar ismi **رَمْدٌ**; (M, L;) ve ↓ **ارمدوا**; (Sh, T, M, L;) bunun için A ‘Obeyd yanlış olarak **رَمِدُوا**, **م** üzerine kesre ile, der; ve ↓ **ارمدُوا**, **د** üzerine teşdîd ile; (T, L;) Onlar (bir kavim yahut bir zümre) helâk oldular: (Sh, T, M, A, L:) yahut **رَمَاد** [yani kül] gibi oldular: (A:) ve **رَمَدَ عَيْشُهُمْ**, (L,) yahut ↓ **ارمد عيشهم**, (TA,) önceki mânâya sahiptir. (L, TA.) Ve **رَمَدَ** [T ve L ve TA’da böyle, **رَمُدَ** değil,] muzâri‘i **رَمُدَ** , mastar ismi **رُمُودَةٌ**, O (bir elbise, En-Nadr, T, yahut bir şey, TA) eskimek ve yıpranmak suretiyle helâk oldu ve onda hayır ve kalıcılık olmadı. (En-Nadr, T, L, TA.) ― -b2- **رَمَدَتِ الغَنَمُ**, (S, M, K,) muzâri‘i **رَمِدَ** , (S, K,) mastar ismi **رَمْدٌ**, (S,) Koyunlar yahut keçiler, soğuk sebebiyle, yahut kırağı yahut çiğ kırağısı sebebiyle helâk oldular. (S, M, K.) -A2- **رَمَدَ**, (AZ, ISk, T, S, Nh, Msb,) muzâri‘i **رَمُدَ** , (AZ, T,) yahut **رَمِدَ** , (Msb,) yahut ikisi de, (ISk, S,) mastar ismi **رَمْدٌ**; (AZ, ISk, T, S, Msb;) yahut ↓ **رمّد**; (M, TT;) ve ↓ **ارمد**; (M, Nh, L;) O, (Allah, M, TA, yahut bir adam, Msb,) yahut o (erkeklerden bir topluluk, ISk, S,) bir kişiyi yahut bir şeyi, (L, Msb,) yahut insanları helâk etti: (AZ, ISk, T, S, Msb) yahut helâk etti ve kül gibi kıldı. (Nh.) -A3- **رَمِدَ**, (S, M, L, K) muzâri‘i **رَمَدَ** , (S, L,) mastar ismi **رَمَدٌ**; (S, M, L;) ve ↓ **أُرْمِدَ**, yahut ↓ **اِرْمَدَّ**; (K’nın farklı nüshalarına göre;) O (bir adam, S) göz ağrısı ve şişliği ile etkilenmişti yahut oldu; (M;) onun iltihabı ile; yahut göz iltihabı (oftalmi) ile; eş anlamlısı **هَاجَتْ عَيْنُهُ**. (S, L, K. *) Ve **رَمِدَتْ عَيْنُهُ**, (T, A, L, Msb,) muzâri‘i **رَمَدَ** , (L, Msb,) mastar ismi **رَمَدٌ**; (T, A, L, Msb, K;) ve ↓ **أَرْمِدَتْ**; (T, Msb;) yahut ↓ **اِرْمَدَّتْ**, (TA,) mastar ismi **اِرْمِدَادٌ**; (K, TA;) Onun gözü ağrılı ve şişmiş, iltihaplanmış, yahut oftalmi ile etkilenmişti yahut oldu; eş anlamlısı **هَاجَتْ**. (L, K, * TA.)

**رمّدهُ**
2 **رمّدهُ** ذ , (M, A,) mastar ismi **تَرْمِيدٌ**, (S,) O, onun içine kül koydu, (M, * A,) yahut onun üzerine; (M;) yani kızartılmış et: (M, A:) yahut onu (bir şeyi) külün içine koydu. (S.) Bir darbımeselde şöyle denir: **شَوَى أَخُوكَ حَتَّى اـِذَا أَنْضَجَ رَمَّدَ** [Kardeşin kızarttı; ta ki, eti iyice pişirdiğinde, onun içine kül koydu yahut onu külün içine koydu]: (T, S, M, A:) mânâsı (mecazen:) Kardeşin iyi bir iş yaptı sonra onu bozdu: (A:) [yani] iyi yahut doğru bir hâle koyduğu şeyi bozan yahut ifsat eden kimse hakkında kullanılır: (T:) yahut bir iyilik yapan, sonra onu ayıplama ile bozan yahut onu kısa kesen kimse hakkında. (IAth.) ― -b2- Ayrıca: O, onu (yani kızartılacak et parçasını) kor hâlindeki kömürlerin içine koydu. (M.) ― -b3- 1’e de bak. -A2- **رَمَّدَتْ**, (AZ, T, S, M, K,) mastar ismi **تَرْمِيدٌ**; (S) ve ↓ **ارمدت**; (S, K;) koyun dişisi yahut keçi dişisi hakkında, (AZ, T, S, M,) ve dişi deve hakkında, (S, M, K,) ve inek hakkında, (S,) O, doğurmadan az önce memesinin içinde süt biriktirdi; eş anlamlısı **أَضْرَعَتْ**: (S, K:) yahut gebe olduğunu gösterdi ve memesinde büyüdü; bunun gibi **أَضْرَعَتْ** da: (AZ, T:) yahut doğurma vaktinde az bir süt biriktirdi: (T:) yahut gebe olduğunu gösterdi ve karnında büyüdü ve memesi ile vulvası şişti: yahut doğurma vaktinde yahut ondan az önce bir miktar [süt] biriktirdi: bu durumda ona verilen sıfat ↓ **مُرَمِّدٌ**’dür [**ة** olmaksızın]. (M.) [**رَبَّدَتْ**’e de bak.] Şöyle denir: **رَمَّدَتِ الضَّأْنُ فَرَبِّقْ رَبِّقْ** [Koyun dişileri memelerinde süt biriktirdiler, vb.]: (I Aar, T, S:) öyleyse **أَرْبَاق**’ı hazırla: **ارباق**’ı hazırla: [yani başlarının içine sokulacağı ilmikleri:] çünkü koyun dişileri memelerinde sütü ancak **عَلَى رَأْسِ الوَلَدِ** [yani doğurma vaktinde yahut yavruyu çıkaracakken] biriktirirler. (S.) Ve [aynı şekilde] **رَمَّدَتِ المِعْزَى فَرَنِّقْ رَنِّق**. (IAar, T. [**رمق** ve **رنق** maddelerine de bak.])

**ارمد**
4 **ارمد** ذ , lâzım fiil olarak: 1’in ilk cümlesine, iki yerde, bak. ― -b2- Ayrıca, (S, K,) mastar ismi **اـِرْمَادٌ**, bir adam hakkında, (S,) O fakir, muhtaç yahut yoksul oldu. (S, K.) Ve **ارمد القَوْمُ** Kavim, kuraklık, kısırlık yahut kıtlık ile musîbetlendi (A, K, TA) ve bunun sonucunda hayvanları helâk oldu. (K, TA) (TA.) -A2- 1’in son iki cümlesine de bak. -A3- 2’ye de bak. -A4- Müteaddî fiil olarak: paragrafın ortasında 1’e bak. -A5- **ارمد عَيْنَهُ** O, (Allah, S, M, L, K,) ve o (ağlama, A, TA,) onun gözünü ağrılı ve şişmiş, iltihaplanmış, yahut oftalmi ile etkilenmiş kıldı. (S, M, L, K, TA.)

**ارمدّوا**
9 **ارمدّوا** ذ : 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- **ارمدّ**, bir adamın yüzü hakkında söylenir, **اربدّ** ile aynı mânâdadır [**رَمَاد** yahut kül rengi gibi oldu; yahut öfke sebebiyle değişti]. (A, TA.) -A2- 1’in son iki cümlesine de bak. -A3- Ayrıca, mastar ismi **اِرْمِدَادٌ**, AA’ya göre bir deve hakkında: O şiddetle koştu; ve böylece **ارقدّ**: yahut As’a göre ikisi de, o rastgele, dikkatsizce, başıboş yahut baş aşağı bir gidişle; ve hızlıca gitti, demektir: (T:) yahut o hızlı gitti yahut hızlı bir yürüyüşle gitti; bazılarına göre özellikle devekuşu hakkında söylenir: (M, L:) yahut **رُمْد**’ün (devekuşları mânâsında) tarzında koştu. (A.

**اِرْمِئْدَادٌ**
Q. Q. 4 **اِرْمِئْدَادٌ** ذ [**اِرْمَأَدَّ**’ın mastar ismi] Kuvvetle yahut enerjiyle gitmek yahut davranmak. (M, TA.)

**رَمْدٌ**
**رَمْدٌ** ذ : **رَمَادَةٌ**’ye bak.

**رَمِدٌ**
**رَمِدٌ** ذ , suya nispetle, Bulanık: (T:) yahut tad ve renk bakımından kötüleşmiş, yine de içilebilir; (Es-Sijistلnee, S, A, K;) bunun gibi ↓ **مُرْمِدٌ**. (Lh, L.) ― -b2- Ve, bir elbiseye yahut kumaş parçasına nispetle, Solmuş; eş anlamlısı **فَاسخٌ**; bunun gibi ↓ **أَرْمَدُ** [bk.]. (A, TA.) -A2- Ayrıca, (S, L. Msb, K,) ve ↓ **أَرْمَدُ**, (S, M, A, L, Msb, K,) ve ↓ **مُرْمَدٌ**, yahut ↓ **مُرْمَدٌّ**, (K’nın farklı nüshalarına göre,) Göz ağrısı ve şişliği ile etkilenmiş bir adam; onun iltihabı ile; yahut oftalmi ile: (S, M, A, * L, Msb, * K:) birincinin müennesi **رَمدَةٌ**, (Msb,) ikincinin müennesi ↓ **رَمْدَآءُ**, (M, Msb,) [ve ikincinin çoğulu ↓ **رُمْدٌ**.] Ve **عَيْنٌ رَمِدَةٌ** (S, M, L) ve ↓ **رَمْدَآءُ** (M, A, L) Ağrılı ve şişmiş, iltihaplanmış, yahut oftalmi ile etkilenmiş bir göz: (S, M, A, * L:) ikincinin çoğulu ↓ **عُيُونٌ رُمْدٌ**. (A.)

**رُمْدَةٌ**
**رُمْدَةٌ** ذ Kül rengi; **رَمَاد**’ın rengi; bunun gibi **رُبْدَةٌ**: (A, **ربد** maddesinde:) **وُرْقَةٌ** gibi bir renk, siyahlığa meyleden; ve böylece **رُبْدَةٌ**: (T, o maddede:) toz rengine meyleden bir renk. (M.)

**مَا تَرَكُوا اـِلَّا رِمْدَةَ حَتَّانَ**
**مَا تَرَكُوا اـِلَّا رِمْدَةَ حَتَّانَ** ما تركوا الا رمدة حتان , yahut **حَتَّانٍ**, (K’nın farklı nüshalarında olduğu üzere,) **حت** maddesinde açıklanan bir ibare.

**رَمَادٌ رِمْدِدٌ**
**رَمَادٌ رِمْدِدٌ** ذ (S, M, K) ve **رِمْدَدٌ**, (K,) ki ikincisi şâzdır, (TA,) yahut **رَمْدَدٌ**, (T’nin bir nüshasına göre böyle,) ve ↓ **رِمْدِيدٌ** ve ↓ **أَرْمَدُ**, (M, K,) Yok olup giden yahut hiçliğe varan kül: (S, K:) yahut miktarca çok ve pek ince yahut pek küçük: (M, K:) yahut en ince yahut en küçük hâle indirgenmiş: (T, TA:) yahut **رِمْدِدٌ**, en uç dereceye kadar yakılmış ve en ince yahut en küçük hâle indirgenmiş demektir. (IAth, TA.)

**رِمْدِدَآءُ**
**رِمْدِدَآءُ** ذ : **رَمَادٌ**’a bak.

**رِمْدِيدٌ**
**رِمْدِيدٌ** ذ : **رِمْدِدٌ**’e bak.

**رَمَادٌ**
**رَمَادٌ** ذ Kül; yani yanmak suretiyle parçacıklara indirgenmiş kömür: (T, M) (T;) tozla karışmış, sönmüş ve parçacıklara indirgenmiş yanmış kömürler: (M:) ve ↓ **رِمْدِدَآءُ** aynı mânâya gelir; (S, M, K;) bunun gibi ↓ **أَرْمِدَآءُ**, **أَرْبِعَآءُ** gibi, (K’nın bazı nüshalarında ve S’nin bir nüshasında böyle,) yahut ↓ **أَرْمَدَآءُ**, **أَرْبَعَآءُ** gibi, (K’nın diğer nüshalarında böyle,) yahut ↓ **اـِرْمِدآءُ**; (S’nin iki nüshasında böyle; orada **اـِرْبِعَآءُ** gibi olduğu söylenir; ve M’de de böyle;) bazıları böyle der; yahut ↓ **أَرْمِدَآءُ**, **رَمَادٌ**’un bir çoğuludur; bunun gibi **أَرْمدَةٌ** de; ve ↓ **اـِرْمِدَآءُ**, Kr’nin rivayetiyle zikredilen ve [denildiğine göre] vezninde tek kelime olan, [gerçi **اـِرْبِعَآءُ** da IHsh tarafından zikredilmiştir,] bir şibh-çoğul isimdir: (M:) [**رَمَادٌ** bir cem‘î cins ismidir;] ve ↓ **رَمَادَةٌ** [onun isim-i vahdesidir ve bu sıfatla] ondan bir parça demektir. (M.) [Bundan dolayı] şöyle denir: **فُلَانٌ كَثِيرُ رَمَادُ القِدْرِ** [lafzen: Falanın tencerenin külü çoktur]; mânâsı (mecaz kabul edilerek:) falan çok misafirperverdir; misafiri çoktur: (Mgh, **عرض** maddesinde:) [ve böylece **هُوَ كَثِيرُ الرَّمَادِ:**] ve **هُوَ عَظِيمُ الرَّمَادِ** (mecaz kabul edilerek:) onun misafiri çoktur: çünkü pişirme sebebiyle kül miktarca çok olur. (L, bir hadisten.) Ve **سُفِىَ الرَّمَادُ فِى وَجْهِهِ** [lafzen: yüzüne kül üflendi ve saçıldı]; mânâsı (mecazen:) yüzü değişti. (A, TA.) ― -b2- [**مَآءُ الرَّمَادِ** günümüzde Lixivium yahut lye için kullanılan bir terimdir; yani odun külüyle demlenmiş su.]

**رَمَادَةٌ**
**رَمَادَةٌ** ذ Helâk, yok oluş, yahut yok oluş hâli; (S, Msb;) bunun gibi ↓ **رَمْدٌ** (T, S.) Bundan dolayı, (S Msb,) **عَامُ الرَّمَادَةِ** Helâk yahut yok oluş yılı, (S, Msb. K,) yahut kuraklık yılı, (A,) ‘Omar günlerinde, (S, Msb, K,) hicretin on yedinci yahut on sekizinci yılında, (TA,) ki onda insanlar (S, M, Msb, K) çok sayıda, (M,) ve hayvanlar da, (S, K,) uzun süre devam eden kuraklık sebebiyle (S, Msb) helâk oldular, (S,) bu yüzden böyle adlandırıldı, (S, M,) çünkü kuraklık sebebiyle yer kül gibi oldu; (Msb;) yahut bazılarına göre, kuraklık yer ile ağaçları kül rengi gibi kılacak kadar sürdüğü için: fakat yukarıda zikredilen ilk gerekçe, böyle adlandırılması için, daha tercihe şayandır. (M.) ― -b2- **رَمَادٌ**’a da bak.

**رَمَادِىٌّ**
**رَمَادِىٌّ** ذ Et-Tلif’in, tozlu siyah renkte bir üzüm çeşidi. (M.)

**رَامِدٌ**
**رَامِدٌ** ذ [Helâk olan: yahut **رَمَاد** yani kül gibi olan: yahut] eskimek ve yıpranmak suretiyle helâk olan ve hayır ve kalıcılığı olmayan. (En-Nadr, T, L, TA.)

**أَرْمَدُ**
**أَرْمَدُ** ذ **رَمَاد** [yani kül] renginde; (S, M, K;) [kül renkli;] içinde bir donukluk yahut matlık bulunan tozlu renkte: (S:) [müennesi **رَمْدَآءُ**: ve çoğulu **رُمْدٌ**.] Bundan dolayı **رَمْدَآءُ** bir dişi devekuşuna nispetle: (S, K:) [ve **رُمْدٌ** devekuşlarına nispetle: (9’un son cümlesine bak:)] ve bundan dolayı ayrıca **رُمْدٌ**, belirli bir türden sivrisineklere (T, S, A, L, K) nispetle: (T:) ve sen dersin **نَعَامَةٌ رَمْدَآءُ** (M, A) yani [bir devekuşu yahut dişi devekuşu,] kül rengi gibi belirsiz bir siyah tonunda: (M:) ve **ظَلِيمٌ أَرْمَدُ** [bu renkte bir erkek devekuşu]: (M:) ve **نَعَامٌ رُمْدٌ** [bu renkte devekuşları]: (A:) ve **ثِيَابٌ رُمْدٌ** elbiseler yahut kumaş parçaları, içinde bir donukluk yahut matlık bulunan tozlu renkte; **رَمَادٌ**’dan. (T.) Lh, bu kelimedeki **م**’in **ب**’nin yerine geçen bir bedel olduğunu ileri sürer. (M, L. [**أَرْبَدُ**’a bak.]) ― -b2- **رَمِدٌ**’e de bak, altı yerde. ― -b3- **رِمْدِدٌ**’e de bak.

**أَرْمَدَآءُ**
**أَرْمَدَآءُ** ذ ve **أَرْمِدَآءُ** ve **اـِرْمِدَآءُ**: **رَمَادٌ**’a bak, beş yerde.

**مُرْمَدٌ**
**مُرْمَدٌ** ذ : **رَمِدٌ**’e bak.

**مُرْمِدٌ**
**مُرْمِدٌ** ذ Doğurmadan az önce memesinin içinde süt biriktiren bir dişi deve, (Ks, T, TA,) ve bir inek, ve bir koyun dişisi yahut keçi dişisi, (TA,) (Ks, T, TA;) bunun gibi **مُرِدٌّ**: (Ks, T:) yahut ikisi de, memesi parlayan ve sütle dolmuş bir dişi deve demektir. (Ks, L, **رد** maddesinde.) [Bu maddenin ikinci paragrafında **مُرَمِّدٌ**’e de bak.] ― -b2- **رَمِدٌ**’e de bak.

**مُرْمَدٌّ**
**مُرْمَدٌّ** ذ : **رَمِدٌ**’e bak.

**مُرَمَّدٌ**
**مُرَمَّدٌ** ذ Kor hâlindeki kömürlerde kızartılmış et. (T, S. *)

**مُرَمِّدٌ**
**مُرَمِّدٌ** ذ : 2’ye bak.

**مُرْمَئِدٌّ**
**مُرْمَئِدٌّ** ذ Kuvvetle yahut enerjiyle giden yahut davranan: (K, * TA:) K’da verilen açıklamadaki **الجَارِى**, **الجَادُّ** yerine bir hatadır. (TA. [Q. Q. 4’e bak.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَمَدَ
رَمَدَ I ( n. ac. رَمْد 1 ),
a.  Perished ( flock ).

b.  I ,  U ( n. ac. رَمْد 1 ), Destroyed ( tribe ). _ast;

رَمِدَ
رَمِدَ A ( n. ac. رَمَد 4 ),
a.  Had sore eyes; was sore, inflamed ( eye ).

رَمَّدَ
رَمَّدَ II ,
a.  Put in the ashes; put ashes on.

b.  Turned to ashes; charred; marred.

c.  Was in milk.

أَرْمَدَ
أَرْمَدَ IV ,
a.  Perished ( flock ).

b.  Lost his flocks, his cattle; was reduced to poverty.

c.  Had sore eyes, &c.

اِرْمَدَّ
اِرْمَدَّ IX ,
a.  Had sore eyes.

رُمْدَة
رُمْدَة 3t ,
a.  Ash-colour, ashen gray.

رَمَد
رَمَد 4 ,
a.  Sore eyes; inflammation of the eyes; ophthalmia.

رَمِد
رَمِد 5 ,
a.  see 14 (a) .

b.  Turbid ( water ).

رَمِدَة
رَمِدَة 5t ,
a.  see 42 .

أَرْمَدُ
أَرْمَدُ 14 , ( pl. رُمْد 3 ),
a.  Soreeyed, blear-eyed.

b.  Ashcoloured, ashen-gray; dusky.

رَمَاْد
رَمَاْد 22 , ( pl. أَرْمِدَة 15t ),
a.  Ash; cinders.

رَمَاْدَة
رَمَاْدَة 22t ,
a.  Destruction, ruin; murrain; cattle-plague.

رَمَاْدِيّ
رَمَاْدِيّ 22yi ,
a.  see 14 (b) .

رَمْدَآءُ
رَمْدَآءُ 42 ,
a.  Rheumy; inflamed ( eye ).

كَثِيْر الرَّمَاد
كَثِيْر الرَّمَاد
a.  Hospitable; generous.

##### Türkçe

**رَمَدَ**
**رَمَدَ** I ( n. ac. **رَمْد** 1 ),
a. Sürünün helâk oldu.

b. I , U ( n. ac. **رَمْد** 1 ), Kabileyi yok etti.

**رَمِدَ**
**رَمِدَ** A ( n. ac. **رَمَد** 4 ),
a. Gözleri ağrıdı; (göz) ağrılı, iltihaplı oldu.

**رَمَّدَ**
**رَمَّدَ** II ,
a. Külün içine koydu; kül sürdü.

b. Kül oldu; kömürleşti; bozuldu.

c. Sütün içinde oldu.

**أَرْمَدَ**
**أَرْمَدَ** IV ,
a. Sürünün helâk oldu.

b. Sürülerini, sığırlarını kaybetti; yoksulluğa düşürüldü.

c. Gözleri ağrıdı, vb.

**اِرْمَدَّ**
**اِرْمَدَّ** IX ,
a. Gözleri ağrıdı.

**رُمْدَة**
**رُمْدَة** 3t ,
a. Kül rengi, külî gri.

**رَمَد**
**رَمَد** 4 ,
a. Göz ağrısı; gözlerin iltihabı; oftalmi.

**رَمِد**
**رَمِد** 5 ,
a. 14 (a)’ya bak.

b. Bulanık (su).

**رَمِدَة**
**رَمِدَة** 5t ,
a. 42’ye bak.

**أَرْمَدُ**
**أَرْمَدُ** 14 , ( pl. **رُمْد** 3 ),
a. Göz ağrılı, çapaklı gözlü.

b. Kül renkli, külî gri; donuk.

**رَمَاْد**
**رَمَاْد** 22 , ( pl. **أَرْمِدَة** 15t ),
a. Kül; kül parçaları.

**رَمَاْدَة**
**رَمَاْدَة** 22t ,
a. Yıkım, harap oluş; hayvan kırımı; sığır vebası.

**رَمَاْدِيّ**
**رَمَاْدِيّ** 22yi ,
a. 14 (b)’ye bak.

**رَمْدَآءُ**
**رَمْدَآءُ** 42 ,
a. Çapaklı; iltihaplı (göz).

**كَثِيْر الرَّمَاد**
**كَثِيْر الرَّمَاد**
a. Misafirperver; cömert.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رمد
رَمَدَ - يَرْمِدُ (رَمَدَ - يَرْمُدُ) - رَمَاد
رَمَدَ - يَرْمِدُ (رَمَدَ - يَرْمُدُ) + كائن + شيئاً: يحرقه بالكامل حتى يصير فحماً وبقايا دقاق متطايرة: يحرق الشيء أو الكائن، فتذهب معظم مكوناته، ويبقي منها بعد انتهاء الاحتراق بقايا فحمية وجمر وصفوة
رَمَاد: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " رَمَدَ - يَرْمِدُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول:  ماصار إليه الشيء بعد احتراقه: البقايا من مكونات الشيء بعد انتهاء احتراقه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أثر النار المغير لبناء وتكوين الكائن، والترتيب بحسب درجة التغير"، وهي:
رَمَدَ - يَرْمِدُ (رَمَدَ - يَرْمُدُ)، حَرَقَ - يَحْرُقُ (حَرَقَ - يَحْرِقُ)، شَوَى - يَشْوِيْ، حَنَذ َ - يَحْنِذُ، خَبَزَ - يَخْبِزُ، سَلَقَ - يَسْلِقُ
رمد - رماد
	﴿مثل الذين كفروا بربهم أعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبوا على شيء ذلك هو الضلال البعيد(18)﴾ إبراهيم
مختار الصحاح
● [رمد] ر م د: الرَّمَادُ بالفتح معروف و الرِّمْدِدَاءُ مثله و التَّرْمِيدُ جعل الشيء في الرماد و الرَّمَدُ في العين وبابه طرب فهو رَمِدٌ و أرْمَدُ و أرْمَدَ الله عينه فهي رَمِدَةٌ
معجم الفرائد القرآنية:
ر م د
"رَمَادٍ" في قوله تعالى " مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ " (18) إبراهيم .
الرَّماد : ما تخلّف من احتراق المواد .
الراغب
رمد
- يقال: رماد ورمدد (الرمدد: أرق ما يكون من الرماد)، وأرمد وأرمداء، قال تعالى: }كرماد اشتدت به الريح{ [إبرهيم/18]، ورمدت النار: صارت رمادا، وعبر بالرمد عن الهلاك كما عبر عنه بالهمود، ورمد الماء: صار كأنه فيه رماد لأجونه (الآجن: الماء المتغير الطعم واللون)، والأرمد ما كان على لون الرماد. وقيل للبعوض: رمد، والرمادة: سنة المحل.
ملخص اللسان
1.     والرَّمْد: الهلاك. والرَّمادة: الهلاك. ورَمَدَ القوم رَمْداً: هلكوا؛ قد رَمَدْنا القوم  نَرْمِدُهم ونَرْمُدُهم رَمْداً أَي أَتينا عليهم. وأَرمدَ الرجل إِرماداً:  افتقر. وأَرمد القوم إِذا جهدوا. والرَّمادة: الهلكة.
2.     أَنه أَخر الصدقة عام الرَّمادة وكانت سنة جَدْب  وقَحْط في عهده فلم يأْخذها منهم تخفيفاً عنهم؛ وقيل: سمي به لأَنهم لما  أَجدبوا صارت أَلوانهم كلون الرماد. ويقال: رَمِدَ عيشُهم إِذا هلكوا.
3.     الرَّمَدُ: وجع العين وانتفاخُها. رَمِدَ، بالكسر، يَرْمَدُ رَمَداً وهو أَرْمَدُ ورَمِدٌ، والأُنثى  رَمْداء: هاجَتْ عَينُه؛ وعين رَمْداء ورَمِدَة، ورَمِدَتْ تَرْمَدُ رَمَداً،  وقد أَرمَدَها الله فهي رَمِدة.
4.     والرَّمادُ: دُقاق الفحم من حُراقَةِ النار وما هَبا من الجَمْر فطار  دُقاقاً، والطائفة منه رَمادة؛
5.     ورَمَّد الشَّواءَ: أَصابه بالرماد.
6.     والتَّرْمِيدُ: جعل الشيءِ في  الرماد.
7.     ورَمَّد الشَّواءَ: مَلَّه في الجمر. والمُرَمَّدُ من اللحم:  المشوِيّ الذي يملُّ في الجمر.
8.     والأَرْمَدُ: الذي على لون الرَّماد وهو غُبرة فيها كُدرَة؛ ومنه قيل  للنعامة رَمداءُ
9.     والرَّماديُّ: ضرب من العنب بالطائف أَسود أَغبر.
لسان العرب
● - رمد: الرَّمَدُ: وجع العين وانتفاخُها.  رَمِدَ، بالكسر، يَرْمَدُ رَمَداً وهو أَرْمَدُ ورَمِدٌ، والأُنثى  رَمْداء: هاجَتْ عَينُه؛ وعين رَمْداء ورَمِدَة، ورَمِدَتْ تَرْمَدُ رَمَداً،  وقد أَرمَدَها الله فهي رَمِدة.  والرَّمادُ: دُقاق الفحم من حُراقَةِ النار وما هَبا من الجَمْر فطار  دُقاقاً، والطائفة منه رَمادة؛ قال طُريح:  فغادَرَتْها رَمادَةً حُمَما  خاوِيةً، كالتِّلال دامِرُها  وفي حديث أُم زرع: زَوْجي عظِيمُ الرَّماد أَي كثير الأَضياف لأَن  الرماد يكثر بالطبخ، والجمع أَرْمِدَة وأَرْمِداءُ وإِرْمِداءُ؛ عن كراع،  الأَخيرة اسم للجمع؛ قال ابن سيده: ولا نظير لإِرْمِداءَ البتة؛ وقيل:  الأَرْمِداءُ مثال الأَربعاء واحد الرَّماد. ورَمادٌ أَرمَدُ ورِمْدِدٌ  ورِمْدَد ورِمْدِيدٌ: كثير دقيق جداً. الجوهري: رَمادٌ رِمْدِدٌ أَي هالك جعلوه  صفة؛ قال الكميت:  رَماداً أَطارَتْه السَّواهِكُ رِمْدِدا  وفي الحديث: وافِدَ عادٍ خُذْها رَماداً رِمْدِداً، لا تَذَرُ من عادٍ  أَحداً؛ الرِّمْدِد، بالكسر: المتناهي في الاحتراق والدِّقة؛ يقال: يَوْم  أَيْوَمُ إِذا أَرادوا المبالغة. سيبويه: إِنما ظهر المثْلان في رِمْدِد  لأَنه ملحق بِزهْلِق، وصار الرّمادُ رِمْدِداً إِذا هَبا وصار أَدَقَّ ما  يكون. والرمْدِداءُ، مكسور ممدود: الرماد.  ورَمَّد الشَّواءَ: أَصابه بالرماد. وفي المثل: شَوى أَخُوك حتى إِذا  أَنضَجَ رَمَّدَ؛ يُضْرب مثلاً للرجل يعود بالفساد على ما كان أَصلحه، وقد  ورد ذلك في حديث عمر، رضي الله عنه؛ قال ابن الأَثير: وهو مثل يضرب للذي  يصنع المعروف ثم يفسده بالمنة أَو يقطعه. والتَّرْمِيدُ: جعل الشيءِ في  الرماد. ورَمَّد الشَّواءَ: مَلَّه في الجمر. والمُرَمَّدُ من اللحم:  المشوِيّ الذي يملُّ في الجمر. أَبو زيد: الأَرْمِداءُ الرَّماد؛  وأَنشد:لم يُبْقِ هذا الدَّهْرُ، من ثَرْيائه،  غيرَ أَثافِيه وأَرمِدائِه  وثياب رُمْدٌ: وهي الغُبْر فيها كدورة، مأْخوذ من الرَّماد، ومن هذا قيل  لضرب من البعوض: رُمْدٌ؛ قال أَبو وجزة يصف الصائد:  تَبِيتُ جارَتَه الأَفعى، وسامِرُه  رُمْدٌ، به عاذِرٌ منهن كالجَرَب  والأَرْمَدُ: الذي على لون الرَّماد وهو غُبرة فيها كُدرَة؛ ومنه قيل  للنعامة رَمداءُ، وللبعوض رُمْدٌ.  والرمدة: لون إِلى الغُبْرَة. ونعامة رَمْداءُ: فيها سواد منكسف كلَون  الرّماد. وظليم أَرمد كذلك، وزعم اللحياني أَن الميم بدل من الباءِ في ربد  وقد تقدم. وروي عن قتادة أَنه قال: يَتَوَضَّأُ الرجل بالماءِ الرَّمِدِ  وبالماءِ الطَّرِدِ؛ فالطرد الذي خاضته الدواب، والرَّمِدُ الكَدِر الذي  صار على لون الرماد. وفي حديث المعراج: وعليهم ثياب رُمْد أَي غبر فيها  كدرة كلون الرماد، واحدها أَرمد.  والرَّماديُّ: ضرب من العنب بالطائف أَسود أَغبر.  والرَّمْد: الهلاك. والرَّمادة: الهلاك. ورَمَدَ القوم رَمْداً: هلكوا؛  قال أَبو وجزة السعدي:  صبَبْتُ عليكم حاصِبي فتَرَكْتُكم  كأَصْرام عادٍ، حين جَلَّلها الرَّمْدُ  وأَرمَدوا كَرَمَدُوا. ورمَّدَهم الله وأَرمَدَهم: أَهلكهم، وقد  رَمَدَهم يَرْمِدُهم فجعله متعدياً؛ قال ابن السكيت: يقال قد رَمَدْنا القوم  نَرْمِدُهم ونَرْمُدُهم رَمْداً أَي أَتينا عليهم. وأَرمدَ الرجل إِرماداً:  افتقر. وأَرمد القوم إِذا جهدوا. والرَّمادة: الهلكة. وفي الحديث: سأَلت  ربي أَن لا يسلط على أُمتي سَنة فَتَرْمِدَهم فأَعطانيها أَي تهلكهم.  يقال: رَمَدَه وأَرمَدَه إِذا أَهلكه وصيره كالرماد. ورَمِدَ وأَرمَدَ إِذا  هلك.  وعام الرَّمادة: معروف سمي بذلك لأَن الناس والأَموال هلكوا فيه كثيراً؛  وقيل: هو لجدب تتابع فصير الأَرض والشجر مثل لون الرماد، والأَول أَجود؛  وقيل: هي اعوام جَدْب تتابعت على الناس في أَيام عمر بن الخطاب، رضي  الله عنه. وفي حديث عمر: أَنه أَخر الصدقة عام الرَّمادة وكانت سنة جَدْب  وقَحْط في عهده فلم يأْخذها منهم تخفيفاً عنهم؛ وقيل: سمي به لأَنهم لما  أَجدبوا صارت أَلوانهم كلون الرماد. ويقال: رَمِدَ عيشُهم إِذا هلكوا. أَبو  عبيد: رَمِدَ القوم، بكسر الميم، وارمَدُّوا، بتشديد الدال؛ قال:  والصحيح رَمَدُوا وأَرْمَدوا. ابن شميل: يقال للشيء الهالك من الثياب: خَلوقة  قد رَمَدَ وهَمَدَ وبادَ.  والرامد: البالي الذي ليس فيه مَهاهٌ أَي خير وبقية، وقد رَمَدَ  يَرْمُدُ رُمودة. ورمَدت الغنم تَرْمِدُ رَمْداً: هلكت من برد أَو صقيع.  رمَّدت الشاة والناقة وهي مُرَمِّد: استبان حملها وعظم بطنها وورم  ضَرْعها وحياؤها؛ وقيل: هو إِذا أَنزلت شيئاً عند النَّتاج أَو قُبيله؛ وفي  التهذيب: إِذا أَنزلت شيئاً قليلاً من اللبن عند النتاج. والتَّرْميدُ:  الإِضراع. ابن الأَعرابي: والعرب تقول رَمَّدتِ الضأْن فَرَبِّقْ رَبِّقْ،  رَمَّدَتِ المعْزَى فَرنِّقْ رَنِّقْ أَي هَيّءْ للإِرباق لأَنها إِنما  تُضْرِعُ على رأْس الولد. وأَرمَدتِ الناقةُ: أَضرعت، وكذلك البقرة والشاة.  وناقة مُرْمِد ومُرِدٌّ إِذا أَضرعت. اللحياني: ماء مُرمِدٌ إِذا كان  آجناً.  والارْمِداد: سرعة السير، وخص بعضهم به النعام.  والارْمِيداد: الجِدُّ والمَضاءُ. أَبو عمرو: ارقَدَّ البعِيرُ  ارقِداداً وارْمَدَّ ارمِداداً، وهو شدة العدو. قال الأَصمعي: ارقَدّ وارمَدّ  إِذا مضى على وجهه وأَسرع.  وبالشَّواجِن ماء يُقال له: الرَّمادة؛ قال الأَزهري: وشربت من مائها  فوجدته عذباً فراتاً.  وبنو الرَّمْدِ وبنو الرَّمداء: بطنان.  ورَمادانُ: اسم موضع؛ قال الراعي:  فحَلَّتْ نَبِيّاً أَو رَمادانَ دونَها  رَعانٌ وقِيعانٌ، من البِيدِ، سَمْلَق  وفي الحديث ذكر رَمْد، بفتح الراء، وهو ماء أَقطعه سيدنا رسول الله، صلى  الله عليه وسلم، جميلاً العُذري حين وفد عليه.
مقاييس اللغة:
(رمد)  الراء والميم والدال ثلاثة أصول: أحدُها مرضٌ من الأمراض، والآخَر لونٌ من الألوان، والثالث جنسٌ من السَّعْي. فالأول: الرَّمَد رَمَدُ العين، يقال رَمِدَ يَرْمَدُ رَمَداً، وهو رَمِد وأَرْمَدُ. ومنه الرَّمْد، وهو الهلاك، بسكون الميم. كما قال:   * كأصْرَامِ عادٍ حينَ جَلَّلَها الرَّمْدُ([7]) *
ويقال رمَدْنا القومَ نرمُِدهم، إذا أتينا عليهم.
والثاني: الرَّماد، وهو معروف، فإذا كان أرقَّ ما يكون فهو رِمْدِدٌ. وهو يسمَّى للونه. يقال رَمَّدَتِ الناقةُ ترميداً، إذا تَركَتْ عند النِّتاج لبناً قليلاً. وإنّما يقال ذلك للونٍ يعتري ضرعَها. والأرمد: كلُّ شيءٍ أغْبَرَ فيه كُدْرَة، وهو من الرَّماد، ومنه قيل لضَربٍ من البعوض رُمْدٌ. وقال أبو وجزة وذكَرَ صائداً:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** رُمْدٌ به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])
والأَرمِداء، على وزن أفعلاء: الرَّماد. والمرمَّد من الشواء: الذي يُمَلُّ في الجمر. وفي المثل: "شَوَى أخُوك حتَّى إذا أنضَجَ رَمَّد([9])". فأمَّا قولهم: عام الرَّمادةِ، فقال قومٌ: كان مَحْلاً نزَل بالنّاس له رَمْد، وهو الهلاك. وقال آخرون: سمِّي بذلك لأنَّ الأرضَ صارت من المَحْل كالرَّماد([10]). وقال أبو حاتم: ماءٌ رَمِدٌ، إذا كان آجناً متغيِّراً.
والأصل الثالث: الارْمِدَادُ: شِدّة العَدْو. ويقال ارْمَدَّ الظَّليمُ: أسرَعَ.
القاموس المحيط:
الرِّمْدِداءُ، بالكسر، والْأَرْمِداءُ، كالْأَرْبِعاءِ الرَّمادُ. والْأَرْمَدُ ما على لَوْنِهِ، ومنه قِيلَ للنَّعامَةِ رَمْداءُ، وللبَعوضِ رُمْدٌ، بالضم. ورَمادٌ أرْمَدُ ورِمْدِدٌ، كزِبْرِجٍ ودِرْهَمٍ، ورِمْديدٌ كثيرٌ دَقيقٌ جدّاً، أو هالِكٌ. وأرْمَدَ افْتَقَرَ، والقَوْمُ أمْحَلوا، وهَلَكَتْ مَواشيهِمْ، والنَّاقَةُ أضْرَعَتْ، كرَمَّدَتْ.
والرَّمِدُ، ككَتِفٍ: الآجِنُ من المِياهِ، وبالتحريك: هَيَجانُ العينِ، كالارْمِدادِ. وقد رَمِدَ وارْمَدَّ، وهو رَمِدٌ وأرْمَدُ ومُرْمَدٌّ. وأرْمَدَ اللّهُ تعالى عَيْنَهُ. وبَنُو الرَّمْدِ، وبَنُو الرَّمْداءِ: بَطْنانِ. وأبو الرَّمْداءِ البَلَوِيُّ: صَحابِيُّ. ورَمَدَتِ الغَنَمُ تَرْمِدُ: هَلَكَتْ من بَرْدٍ أو صَقيعٍ، ومنه: عامُ الرَّمادَةِ: في أيَّامِ عُمَرَ، رضي الله عنه، هَلَكَتْ فيه الناسُ والأموالُ. والمُرْمَئِدُّ: الماضي الجارِي. والرَّمادَةُ: ع باليَمَنِ، وبفِلَسْطينَ، وبالمَغْرِبِ، ود بينَ مكَّةَ والبَصْرَةِ، ومَحَلَّةٌ بحَلَبَ، وة بِبَلْخَ، وة أو مَحَلَّةٌ بِنَيْسابورَ، ود بينَ بُرْقَةَ والإِسْكَنْدَرِيَّةِ. ورَمادانُ: ع. وما تَرَكوا إلاَّ رِمْدَةَ حَتَّانٍ، ككِسْرَةٍ، أي: لم يَبْقَ منهم إلاَّ ما تَدْلُكُ به يَدَيْكَ، ثم تَنْفُخُه في الرِّيحِ بعدَ حَتِّهِ.
تاج العروس:
ر - م - د
الرِّمْدِدَاءُ بالكسر ممدوداً : الرَّمَاد . والأَرمِداءُ كالأَرْبِعاءِ واحدُ الرَّمَاد كالأَرْمِدَةِ . وروى عن كُراع : الإِرِمداءُ بكسر الهمزة وهو اسم للجمع . قال ابن سيده : ولا نظير لإِرْمِداءَ الْبَتَّةَ . ونقل شيخنا عن ابن القَطّاع فتْحَ العين فيهما أَي الأَرمَداءِ والأَربَعاءِ . قال في الأَوزان : ولا ثالث لهما . والرَّمَاد : دُقاقُ الفَحْمِ من حُراقة النار وماهَبا من الجَمْر فطارَ دًقَاقاً والطائفة منه : رَمَادةٌ . وفي حديث أمِّ زَرْعٍ : زَوْجي عَظيمُ الرَّمَادِ أَي كَثِيرُ الأَضيافِ لأَن الرَّمَادَ يَكْثَر بالطَّبْخ . والأَرْمَدُ : ما على لَوْنِهِ أَي الرَّمَأدِ وهو غُبْرَةٌ فيها كُدْرةٌ ومِنْهُ قِيلَ للنَّعامَةِ : رَمْدَاءُ لما فيها من سَوادٍ مُنْكَسِفٍ كلَون الرَّماد ... وظَلِيمٌ أَرْمَدُ كذلك ولِلْبَعُوض : رُمْدٌ بالضّمّ قال أبو وَجْزَةَ يصِف الصائِدَ :
تَبِيتُ جارَتَهُ الأَفعَى وسامِرُهُ ... رُمْدٌ به عاذِرٌ منهنَّ كالجَرَبِ
وزعمَ اللحياني أن الميم بَدل عن الباء . ورَمَادٌ أَرمَدُ ورِمْدَدٌ كَزِبْرِج ودِرْهَم الأَخِير من الشّواذِّ أَو هو مُخفّف من المكسور كما صرَّحَ به أَئمّة الصَّرف وكذلك رَمادٌ رِمْدِيدٌ بالكسر أَي كثِيرٌ دَقِيقٌ جِدّاً . وفي حديث وافِدِ عاد : خُذْهَا رَمَاداً رِمْدِداً لا تَذَرْ من عادٍ أَحَداً . قال ابن الأَثير : الرِمْدِدُ بالكسر : المتناهي في الاحتراقِ والدِّقَّة يقال يَومٌ أَيْوَمُ إذا أَرادوا المبالغة . وقال سيبويه : إنما ظهر المِثلانِ في رِمْدِد لأنه مُلْحَقٌ بِزِهْلِق . وصار الرَّمادُ رِمْدداً إذا هَبَا وصارَ أَدَقَّ ما يكون . أَو رَمَادٌ رِمْدِدٌ : هالِكٌ جعَلُوه صِفَةَ . قاله الجوهَرِيُّ . وأَرْمَدَ الرَّجلُ إِرماداً : افْتَقَرَ . وأَرْمَدَ القَومُ : أَمْحَلُوا ؟ كأَسنَتُوا وأَرْمَدُوا إذا جَهِدُوا وهَلَكَتْ مَواشِيهِم من الجَذْب . وأَرْمَدَت الناقةُ : أَضْرَعَتْ وكذلك البقرةُ والشَّاةُ وهي مُرْمِدٌ كَرَمَّدَتْ تَرْمِيداً
وعن ابن الأَعرابيّ : والعرب تقول . رَمَّدَت الضَّأْنُ فَرِبِّقْ رَبِّقْ ورَمَّدَت المِعْزَى فَرَنِّقْ رَنِّقْ أَي هَيِّئ للأَرْباق لأَنها إِنما تُضْرِعُ على رأْس الوَلَدِ . والرَّمِدُ كَكَتِف : الآجِنُ المُتَغَيِّر من المياهِ ومثله في الأَساس ونقل ابن منظور عن اللِّحْيَانيِّ : ماءٌ مُرْمِدٌ إذا كَأن آجِناً . والرَّمَدُ بالتحريك : هيجان العَيْنِ وانتفاخها كالارْمِداد وارمدَّتْ عينه وارمَدَّ وَجْهُه واربَدَّ . وقد رَمِدَ كفَرِحَ يَرْمَد رَمَداً وأَرمَدَ إِرماداً . وفي بعض النُّسخ : وارْمَدَّ أَي كالحْمَرَّ وهو الصواب كما هو بِخَطّ الصاغَاني وهو رَمِد ككتِف وأَرمَدُ ومُرْمَدُّ كمُكْرِم ومُحْمَرٍّ والأُنثى رَمْداءُ وعين رَمداءُ ورِمدة وَرِمدتْ تَرْمَد رَمَداً . وقد أَرْمَد اللهُ تعالى عَيْنَهُ فهي رَمِدةٌ وأرمَدَ عَيْنَه البكاءُ . وبَنو الرَّمْدِ بفتح فسكون عن ابن دريد . وفي بعض النسخ : ككَتِف وبنو الرّمْدَاءِ : بَطْنانِ من العرب . وأَبو الرَّمْدَاءِ البَلَوِيُّ : صَحابِيٌّ مَوْلَى امرأَةٍ كان يَرعَى لها فمَرَّ به النّبيُّ صلَّى الله عليه وسلّم ويقال فيه : أَبو الرَّبْداءِ كذا في التجريد اه . وقد تقدَّم في : ربد
والرَّمْد : الهلاكُ والرَّمَاد : الهَلَكةُ ورمَدت الغَنَمُ تَرْمِد من حدّ ضَرب : هَلَكتْ مِن بَرْدٍ أَو صَقِيعٍ وَرَمَدَ القوْمُ رَمْداً : هَلَكُوا قال أَبو وَجْزةَ السَّعْدِيُّ :
صَبَبْتُ عليكُم حاصِبِي فَتَركتُكُمْ ... كأَصْرامِ عادٍ حين جَلَّلها الرَّمْدُ هكذا أنشده الجوهري له . وقال الصاغاني : ليس لأبي وَجْزة على هذا الرَّويّ شيء . وقد ذكره أبو عُبَيْد في المصَنَّف له . ومنه عامُ الرَّمَأدَةِ في أَيامِ أَمير المؤمنين عُمرَ بن الخطّابِ رضي الله عنه وكان ذلك سنةَ سبْعَ عَشرَةَ أو ثمان عَشرَة من الهجرة سُمِّيَ به لأنه هَلَكتْ فيه الناس والأموالُ كثيراً . وقيل هو لجَدْبٍ تتابَعَ فصَيَّرَ الأَرضَ والشجرَ مثل لونِ الرَّمَادِ . والأَوّل أَجود . والمُرْمَئِدُّ : الماضي الجادُّ عن ابن دُرَيْد . والرَّمَادَة : ع باليمن وقد رأَيتُه ونُسِب إِليه جَمَاعَة من أَهل العلم منهم : أحمد بن منصور كذا نسَبَهُ ابنُ الأَثير ونسبه غيْرُه إلى رَمادَةِ بَرْقةَ . وموضع بِفِلَسْطِين منه عبيد اللهِ بن رُمَاحِسٍ القيسيّ الرمليّ . وآخرُ بالمغرب وهي رَمادَةُ بَرْقَةَ . والرَّمادة : د بين مكة والبصرة من وراء القريتين وهي مَنْصَفٌ بين مكةَ والبصرةِ قال ذو الرُّمة :
أَمِنْ أَجلِ دَأرٍ بالرَّمَادَةِ قد مَضَى ... لها زَمَنٌ ظَلَّت بك الأَرضُ تَرْجُفُ والرَّمَادَة : مَحَلَّة بحَلَبَ بظاهِرِهَا كبيرةٌ . والرَّمَادَةُ : ة بِبَلْخَ عن الصاغانيّ . والرَّمَأدةُ : ة أَو مَحَلَّة بنيسابورَ عن الصاغانيّ . والرَّمَادَة : د بَيْن بَرْقَةَ والإِسكندرية منه يوسفُ بن هارونَ الكِنْدي أبو عمر شاعر من طيئ كثيرُ الشعر سريع القولِ كان بعض أجداده من الرَّمَادَة . وَرَمادَانُ وفي بعض النسخ : رَمْدَانُ كسَحْبَان . والأَول أَصوب : ع قال الراعي :
فحَلَّت نَبِيّاً أَو رَمَادانَ دُونهَا ... رِعَأنٌ وقِيعَانٌ من البِيدِ سَمْلَقُ وقولهم : ما ترَكُوا إِلاّ رِمْدةَ حَتَّانَ ككِسْرَة وحَتَّان بالفتح أَيْ لم يَبْق منهم إِلاَّ ما تَدلُكُ بهِ يَدَيْك ثم تَنْفُخُهُ في الرِّيحِ بَعْدَ حَتِّهِ أَي كسْرِهِ نقله الصاغانيُّ
ومما يستدرك عليه : ثَوْبٌ رَمْدٌ وأَرْمَدُ : وَسِخٌ وثيابٌ رُمْدٌ وهي الغُبْرُ فيها الكُدورةُ . والرَّمَادِيُّ : ضَرْبٌ من العِنَب بالطائف أَسْوَدُ أَغْبَرُ . ورَمَّدَهم اللهُ وأَرْمَدَهم : أَهْلكَهم وقد رمَدَهم يَرْمِدُهم قال ابن السِّكِّيت : يقال : قد رَمَدْنا القوْمَ نَرْمِدُهم ونَرْمُدُهُم رَمْداً أَي أَتَيْنا عليهم . وفي النهاية . رَمَدَه وأَرمَدَه إذا أَهلَكَهُ وصَيَّرَه كالرَّمَادِ وَرِمدَ وأَرْمَدَ إذا هَلَكَ ويقال أَرْمَدَ عَيشُهُم إذا هَلَكُوا . وقال أبو عُبَيْد : رَمِدَ القومُ بكسر الميم وارْمَدُّوا بتشديد الدال . قال : والصحيح : رَمَدُوا وأَرْمَدُوا . وعن ابن شُمَيْل : يقال للشيءِ الهالِكِ من الثياب خَلوقةً : قد رَمَدَ وَهَمَدَ وبادَ . والرامِد : البالي الذي ليس فيه مَهَاةٌ أَي خَيرٌ وبَقِيّةٌ . وقَد رَمَدَ يَرْمُد رُمودةً . ورَمَّدت الشَّاةُ والناقَةُ وهي مُرَمَّدٌ : استبانَ حَمْلُهَأ وعَظُمَ بَطْنُها ووَرِمَ ضَرْعُهَا وحَيَاؤُها . وقيل : هو إذا أَنزلَتْ شَيْئاً عند النَّتاج أَو قُبَيْلَه . وفي التهذيب : إذا أَنزلتْ شيئاً قليلاً من الللبن عند النتاج . والارْمِدَادُ : سُرْعَةُ السَّير خص بعضهم به النَّعامَ . وفي الأَساس : ومنه قيل : ارْمدَّ أَي عَدَا عَدْوَ الرَّمِدِ . وعن أبي عمرو : ارْقدَّ البَعيرُ ارقدَاداً وارمَدًّ ارْمِدَاداً وهو شدة العَدْوِ . وقال الأصمعي : ارْقَدَّ وارْمَدًَّ إذا مضَى على وَجْهِهِ وأَسرَعَ . وبالشَّوَاجِنِ ماءٌ يقال له : الرَّمَأدَة . قال الأَزهريُّ : وشَرِبْتُ من مائِهَا فوَجَدْتُه عَذْباً فُرَاتاً . ومن المجاز : سُفِيَ الرَّمَأدُ في وَجْهِه : تَغيَّرَ . وبَكتْ عَليْه المكارِمُ حتى رَمِدَتْ عُيونُها : وقَرحَتْ جُفُونُها . ورَمَّدَ الشِّوَاءًَ تَرْمِيداً : أَصابَه بالرَّمادِ . وفي المثل : شَوَى أَخُوكَ حتَّى إذا أَنضَجَ رَمَّدَ يضرب للرجل يعود بالفسادِ على ماكان أًصلحَهُ وقد ورَدَ ذلك في حديث عمر رضي الله عنه قال ابن الأَثير : هو مَثَلٌ يُضرَب للذي يَصْنَعُ المَعْرُفَ ثم يُفْسِدُه بالمِنَّةِ أَو يَقْطَعه . ورَمَّدَ الشِّواءَ : مَلَّه في الجَمْر . والمُرَمَّد من اللَّحْم : المَشْوِيّ الذي يُمَلّ في الجَمْر . والرَّمْدُ بفتح فسكون : ماءٌ أَقْطَعَه النبي صلى الله عليه وسلم جَميلاً العُذْرِيَّ حين وَفَد عليه وله ذِكْرٌ في الحديث . وفي المراصد : الرَّمْد : رِمَالٌ بأقبال الشِّيحَة وهي رَمْلَةٌ بين ذات العُشَر وبين اليَنْسُوعَة
ودارُ الرَّمَادِ . قَرْيًَةٌ بالفَيُّوم

##### Türkçe

**رمد**
**رَمَدَ - يَرْمِدُ** (**رَمَدَ - يَرْمُدُ**) - **رَمَاد**
**رَمَدَ - يَرْمِدُ** (**رَمَدَ - يَرْمُدُ**) + bir canlı + bir şeyi: onu bütünüyle yakar; ta ki kömür ve uçuşan ince kalıntılar hâline gelinceye kadar: şeyi veya canlıyı yakar; böylece bileşenlerinin çoğu gider, yanma bittikten sonra ondan kömürleşmiş kalıntılar, kor ve posa kalır.

**رَمَاد**: “**فـَعال**” vezninde, “**رَمَدَ - يَرْمِدُ**”den mübalağa ism-i fiildir: ve o, aynı zamanda mef‘ûl mânasında da (kullanılır): şeyin yanmadan sonra vardığı şey: yanması bittikten sonra şeyin bileşenlerinden kalan kalıntılar.

Ve lafız, “ateşin, canlının yapı ve terkibini değiştiren etkisi; değişme derecesine göre sıralama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَمَدَ - يَرْمِدُ** (**رَمَدَ - يَرْمُدُ**)، **حَرَقَ - يَحْرُقُ** (**حَرَقَ - يَحْرِقُ**)، **شَوَى - يَشْوِيْ**، **حَنَذ َ - يَحْنِذُ**، **خَبَزَ - يَخْبِزُ**، **سَلَقَ - يَسْلِقُ**

**رمد** - **رماد**
	﴿Rablerini inkâr edenlerin misali: amelleri, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu **رماد** gibidir; kazandıklarından hiçbir şeye güç yetiremezler; işte bu, uzak sapıklıktır (18)﴾ İbrahim

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**رمد**] ر م د: **الرَّمَادُ** (fetha ile) bilinen (şey)dir; **الرِّمْدِدَاءُ** da onun gibidir; **التَّرْمِيدُ**: şeyi külün içine koymaktır; **الرَّمَدُ** gözde (olan hastalık)tır ve babı **طرب**tır; o hâlde o, **رَمِدٌ** ve **أَرْمَدُ**dur; ve Allah onun gözünü **أَرْمَدَ** kıldı; o hâlde o (göz) **رَمِدَةٌ**dir.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
ر م د
“**رَمَادٍ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ**” (18) İbrahim.
**الرَّماد**: maddelerin yanmasından arta kalan şey.

Râgıb
**رمد**
- Denilir: **رماد** ve **رمدد** (**الرمدد**: külün olabildiğince en ince olanı), ve **أرمد** ve **أرمداء**; Yüce Allah dedi ki: ﴿**كرماد اشتدت به الريح**﴾ [İbrahim/18]; ve **رمدت النار**: kül oldu; ve helâk hakkında **الرمد** ile ifade edildi, tıpkı onun hakkında **الهمود** ile ifade edildiği gibi; ve **رمد الماء**: **لأجونه** (âcin su: tadı ve rengi değişmiş su) sebebiyle sanki içinde kül varmış gibi oldu; ve **الأرمد**: kül renginde olan (şey)dir. Ve sivrisineğe **رمد** denildi; ve **الرمادة**: kıtlık yılıdır.

Lisân özeti
1.     Ve **الرَّمْد**: helâk. Ve **الرَّمادة**: helâk. Ve **رَمَدَ القوم رَمْداً**: helâk oldular; “kavmi **رَمَدْنا**; onları **نَرْمِدُهم** ve **نَرْمُدُهم** **رَمْداً**” yani onların kökünü kazıdık. Ve **أَرمدَ الرجل إِرماداً**: fakirleşti. Ve **أَرمد القوم**: zora düştüklerinde. Ve **الرَّمادة**: helâk.
2.     Sadakayı **عام الرَّمادة** yılında erteledi; o, onun döneminde kuraklık ve kıtlık yılı idi; onlardan onu, onlar için hafifletme olarak almadı; ve denildi: onunla adlandırıldı; çünkü kuraklığa düştüklerinde renkleri kül rengi gibi oldu. Ve denilir: **رَمِدَ عيشُهم**: helâk olduklarında.
3.     **الرَّمَدُ**: göz ağrısı ve onun şişmesi. **رَمِدَ** (kesra ile) **يَرْمَدُ** **رَمَداً**; o, **أَرْمَدُ** ve **رَمِدٌ**dür; dişisi **رَمْداء**: gözü alevlendi (azdı); ve **عين رَمْداء** ve **رَمِدَة**; ve **رَمِدَتْ** **تَرْمَدُ** **رَمَداً**; ve Allah onu **أَرمَدَ** kılmıştır; o hâlde o **رَمِدة**dir.
4.     Ve **الرَّمادُ**: ateşin yakmasından olan kömürün ince kırıntıları ve korlardan uçup ince kırıntılar hâlinde uçan şey; onun bir kısmı (topluluğu) **رَمادة**dır;
5.     Ve **رَمَّد الشَّواءَ**: ona kül isabet ettirdi.
6.     Ve **التَّرْمِيدُ**: şeyi külün içine koymaktır.
7.     Ve **رَمَّد الشَّواءَ**: onu kor içinde gömdü. Ve etten **المُرَمَّدُ**: kor içinde gömülen kızartılmış (et).
8.     Ve **الأَرْمَدُ**: **الرَّماد** renginde olan; o, içinde bulanıklık bulunan bir tozluluktur; bundan dolayı devekuşuna **رَمداءُ** denildi.
9.     Ve **الرَّماديُّ**: Tâif’te bir üzüm türü; siyah, tozlu (renkli).

Lisânü’l-ʿArab
● - **رمد**: **الرَّمَدُ**: göz ağrısı ve onun şişmesi. **رَمِدَ** (kesra ile) **يَرْمَدُ** **رَمَداً**; o, **أَرْمَدُ** ve **رَمِدٌ**dür; dişisi **رَمْداء**: gözü alevlendi; ve **عين رَمْداء** ve **رَمِدَة**; ve **رَمِدَتْ** **تَرْمَدُ** **رَمَداً**; ve Allah onu **أَرمَدَها** kılmıştır; o hâlde o **رَمِدة**dir. Ve **الرَّمادُ**: ateşin yakmasından olan kömürün ince kırıntıları ve korlardan uçup ince kırıntılar hâlinde uçan şey; onun bir kısmı (topluluğu) **رَمادة**dır; Tureyh dedi ki:
  “Onu, boş, harabe tepeler gibi, kızgın kömürler **رَمادَةً** olarak bıraktı.”
  Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Kocam **عظِيمُ الرَّماد**” yani misafiri çoktur; çünkü pişirmeyle kül çoğalır. Çoğulu **أَرْمِدَة** ve **أَرْمِداءُ** ve **إِرْمِداءُ**dur; Kırâ‘dan: sonuncusu cem‘ için isimdir. İbn Sîde dedi ki: **إِرْمِداءَ** için asla bir benzer yoktur. Ve denildi: **الأَرْمِداءُ**, **الأَربعاء** misali, **الرَّماد**ın tekilidir. Ve **رَمادٌ أَرمَدُ** ve **رِمْدِدٌ** ve **رِمْدَد** ve **رِمْدِيدٌ**: çok, pek ince (olan). Cevherî: **رَمادٌ رِمْدِدٌ** yani helâk olmuş; onu sıfat yaptılar; Kümeyt dedi ki:
  “**رَماداً** ki onu **السَّواهِكُ** **رِمْدِدا** olarak uçurdu.”
  Hadîste: “Âd’ın elçisi: onu **رَماداً رِمْدِداً** olarak al; Âd’dan hiç kimseyi bırakma.” **الرِّمْدِد** (kesra ile): yanmada ve incelikte nihayete varmış olan. Denilir: **يَوْم أَيْوَمُ**; mübalağa istediklerinde. Sîbeveyh: **رِمْدِد**’de iki mislin ortaya çıkması ancak onun **بِزهْلِق**’e ilhak edilmiş olmasındandır; ve **الرّمادُ** **رِمْدِداً** oldu: uçuştuğunda ve olabildiğince en ince hâle geldiğinde. Ve **الرمْدِداءُ** (kesralı, medli): **الرماد**dır. Ve **رَمَّد الشَّواءَ**: ona kül isabet ettirdi. Meselde: “Kardeşin kızarttı; nihayet pişirince **رَمَّدَ**”; kişinin, ıslah ettiği şeye fesatla dönmesi hakkında darb-ı mesel yapılır; bu, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadîsinde de gelmiştir. İbnü’l-Esîr dedi ki: o, iyilik yapıp sonra onu minnetle bozan yahut kesen kimse için vurulan bir meseldir. Ve **التَّرْمِيدُ**: şeyi külün içine koymaktır. Ve **رَمَّد الشَّواءَ**: onu kor içinde gömdü. Ve etten **المُرَمَّدُ**: kor içinde gömülen kızartılmış (et). Ebû Zeyd: **الأَرْمِداءُ** **الرَّماد**dır; ve şu beyti okudu:
  “Bu zaman, zenginliğinden, onun ocak taşları ve **أَرمِدائِه** dışında bir şey bırakmadı.”
  Ve **ثياب رُمْدٌ**: içinde bulanıklık bulunan tozlular; **الرَّماد**dan alınmıştır. Ve bundan dolayı sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denildi; Ebû Vecze, avcıyı vasfederek dedi ki:
  “Komşusu engerek, sohbet arkadaşı ise **رُمْدٌ** olarak geceler; onlardan bir özür dileyen, uyuz gibi (olur).”
  Ve **الأَرْمَدُ**: **الرَّماد** renginde olan; o, içinde bulanıklık bulunan bir tozluluktur; bundan dolayı devekuşuna **رَمداءُ** denildi; ve sivrisineğe **رُمْدٌ** (denildi). Ve **الرمدة**: tozluluğa meyleden renk. Ve **نعامة رَمْداءُ**: içinde, kül rengi gibi sönük bir siyahlık vardır. Ve **ظليم أَرمد** da böyledir. Lihyânî, **ربد**deki **الباء**’nın yerine **الميم** olduğunu ileri sürdü; daha önce geçti. Katâde’den rivayet edildiğine göre dedi ki: kişi **بالماءِ الرَّمِدِ** ile ve **بالماءِ الطَّرِدِ** ile abdest alır; **الطرد**: hayvanların içine girdiği (çiğnediği) su; **الرَّمِدُ** ise kül rengine dönmüş bulanık (su)dur. Mi‘râc hadîsinde: “Üzerlerinde **ثياب رُمْد** vardı” yani kül rengi gibi içinde bulanıklık bulunan tozlular; onun tekili **أَرمد**dır. Ve **الرَّماديُّ**: Tâif’te bir üzüm türü; siyah, tozlu (renkli). Ve **الرَّمْد**: helâk. Ve **الرَّمادة**: helâk. Ve **رَمَدَ القوم رَمْداً**: helâk oldular; Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:
  “Üzerinize taş yağdırdım da sizi, **الرَّمْد**’ün onları bürüdüğü vakit Âd’ın yığınları gibi bıraktım.”
  Ve **أَرمَدوا** tıpkı **رَمَدوا** gibi. Ve Allah onları **رمَّدَهم** ve **أَرمَدَهم**: onları helâk etti. Ve onları **رَمَدَهم يَرْمِدُهم**: onu müteaddî kıldı. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Kavmi **رَمَدْنا**; onları **نَرْمِدُهم** ve **نَرْمُدُهم** **رَمْداً**” yani onların kökünü kazıdık. Ve **أَرمدَ الرجل إِرماداً**: fakirleşti. Ve **أَرمد القوم**: zora düştüklerinde. Ve **الرَّمادة**: helâk.

Ve hadiste: “Rabbimden, ümmetime bir yıl musallat etmemesini istedim de onları **فَتَرْمِدَهم**; bana onu verdi”; yani onları helâk etmesin. Denir: **رَمَدَه** ve **أَرمَدَه**; onu helâk ettiğinde ve onu kül gibi kıldığında. Ve **رَمِدَ** ve **أَرمَدَ**; helâk olduğunda. Ve **عام الرَّمادة**: bilinir; bununla adlandırıldı, çünkü onda insanlar ve mallar çokça helâk oldu; ve denildi: o, peş peşe gelen bir kıtlıktır; yeri ve ağacı kül rengi gibi kıldı; ve birincisi daha iyidir; ve denildi: o, Ömer b. el-Hattâb günlerinde, Allah ondan razı olsun, insanların üzerine peş peşe gelen kıtlık yıllarıdır. Ve Ömer’in hadisinde: onun sadakayı **عام الرَّمادة** yılında ertelediği; ve onun döneminde bir kıtlık ve kuraklık yılı idi; onlardan onu, onlar hakkında hafifletme olarak, almadı; ve denildi: onunla adlandırıldı, çünkü kıtlığa düştüklerinde renkleri kül rengi gibi oldu. Ve denir: **رَمِدَ عيشُهم**; helâk olduklarında. Ebû Ubeyd: **رَمِدَ القوم** (mîm’in kesresiyle) ve **ارمَدُّوا** (dâl’ın şeddelenmesiyle); dedi ki: ve sahih olan **رَمَدُوا** ve **أَرْمَدوا**’dur. İbn Şümeyl: elbiselerden helâk olmuş şeye denir: **خَلوقة**; **قد رَمَدَ** ve **هَمَدَ** ve **بادَ**.

Ve **الرامد**: içinde **مَهاهٌ** yani hayır ve kalıntı bulunmayan, eskimiş olandır; ve **قد رَمَدَ يَرْمُدُ رُمودة**. Ve **رمَدت الغنم تَرْمِدُ رَمْداً**: soğuktan yahut ayazdan helâk oldu.

**رمَّدت الشاة والناقة** ve o **مُرَمِّد** iken: gebeliği belirginleşti, karnı büyüdü, memesi ve hayâsı şişti; ve denildi: o, doğum sırasında yahut ondan önce bir şey indirdiğinde; ve **التهذيب**’de: doğum sırasında sütten az bir şey indirdiğinde. Ve **التَّرْميدُ**: memenin sütle dolmasıdır. İbn el-A‘râbî: ve Araplar der: **رَمَّدتِ الضأْن فَرَبِّقْ رَبِّقْ، رَمَّدَتِ المعْزَى فَرنِّقْ رَنِّقْ**; yani **الإِرباق** için hazırla; çünkü o ancak yavrunun başında süt verir. Ve **أَرمَدتِ الناقةُ**: süt verdi; aynı şekilde inek ve koyun. Ve **ناقة مُرْمِد ومُرِدٌّ**: süt verdiğinde. el-Lihyânî: **ماء مُرمِدٌ**: bayat (kokmuş/durgun) olduğunda.

Ve **الارْمِداد**: yürüyüşün/süratin çabukluğu; bazısı onu devekuşuna tahsis etti.

Ve **الارْمِيداد**: ciddiyet ve ilerleyiştir. Ebû Amr: **ارقَدَّ البعِيرُ ارقِداداً** ve **ارْمَدَّ ارمِداداً**; ve o, koşunun şiddetidir. el-Asma‘î dedi: **ارقَدّ** ve **ارمَدّ**: yüzü üzere yürüyüp gittiğinde ve hızlandığında.

Ve **الشَّواجِن**’de bir su vardır, ona **الرَّمادة** denir; el-Ezherî dedi: ve onun suyundan içtim de onu tatlı, çok tatlı buldum.

Ve **بنو الرَّمْدِ** ve **بنو الرَّمداء**: iki kabiledir.

Ve **رَمادانُ**: bir yer adıdır; er-Râ‘î dedi:
فحَلَّتْ نَبِيّاً أَو رَمادانَ دونَها
رَعانٌ وقِيعانٌ، من البِيدِ، سَمْلَق

Ve hadiste **رَمْد** zikredildi; râ’nın fethasıyla; ve o, Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kendisine geldiğinde Cemîl el-‘Uzrî’ye iktâ ettiği bir sudur.

**مقاييس اللغة:**
(**رمد**) râ, mîm ve dâl üç asıldır: birincisi hastalıklardan bir hastalık, diğeri renklerden bir renk, üçüncüsü koşmanın bir cinsidir. Birincisi: **الرَّمَد**; gözün **رَمَد**’i; denir: **رَمِدَ يَرْمَدُ رَمَداً**; ve o **رَمِد** ve **أَرْمَدُ**’dur. Ondandır **الرَّمْد**; ve o helâktır; mîm’in sükûnuyla. Nitekim dedi:
* كأصْرَامِ عادٍ حينَ جَلَّلَها الرَّمْدُ([7]) *
Ve denir: **رمَدْنا القومَ نرمُِدهم**; onların üzerine geldiğimizde.

İkincisi: **الرَّماد**; ve o bilinir; artık en ince olduğu vakit o **رِمْدِدٌ**’dür. Ve o, rengi için adlandırılır. Denir: **رَمَّدَتِ الناقةُ ترميداً**; doğumda az bir süt bıraktığında. Ancak bu, memesine arız olan bir renk için söylenir. Ve **الأرمد**: içinde bulanıklık bulunan her tozlu şeydir; ve o **الرَّماد**’dandır; ondandır ki sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denildi. Ebû Vecze dedi ve bir avcıyı andı:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** رُمْدٌ به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])
Ve **الأَرمِداء**; **أفعلاء** vezni üzere: **الرَّماد**. Ve kızartmadan **المرمَّد**: kor içinde gömülüp pişirilendir. Ve meselde: “**شَوَى أخُوك حتَّى إذا أنضَجَ رَمَّد([9])**”. **عام الرَّمادةِ** sözüne gelince: bir kavim dedi: insanlara inen bir kıtlıktı; onda **رَمْد** vardı; ve o helâktır. Başkaları dedi: onunla adlandırıldı; çünkü yer, kıtlıktan **الرَّماد** gibi oldu([10]). Ebû Hâtim dedi: **ماءٌ رَمِدٌ**; bayat, değişmiş olduğunda.

Üçüncü asıl: **الارْمِدَادُ**: koşunun şiddetidir. Ve denir: **ارْمَدَّ الظَّليمُ**: hızlandı.

**القاموس المحيط:**
**الرِّمْدِداءُ** (kesreyle) ve **الْأَرْمِداءُ**; **الْأَرْبِعاءِ** gibi: **الرَّمادُ**. Ve **الْأَرْمَدُ**: onun rengi üzere olan şey; ondandır ki devekuşuna **رَمْداءُ** denildi; ve sivrisineğe **رُمْدٌ** (zammeyle). Ve **رَمادٌ أرْمَدُ** ve **رِمْدِدٌ**; **زِبْرِجٍ** ve **دِرْهَمٍ** gibi; ve **رِمْديدٌ**: çok, pek ince; yahut helâk olmuş. Ve **أرْمَدَ**: fakirleşti; ve kavim kıtlığa düştü; ve davarları helâk oldu; ve dişi deve süt verdi; **كرَمَّدَتْ**.

Ve **الرَّمِدُ**; **كَكَتِفٍ** gibi: sulardan bayat olan; ve harekeyle: gözün kabarması; **كالارْمِدادِ** gibi. Ve **قد رَمِدَ وارْمَدَّ**; ve o **رَمِدٌ** ve **أرْمَدُ** ve **مُرْمَدٌّ**’dur. Ve Allah Teâlâ onun gözünü **أرْمَدَ** etti. Ve **بَنُو الرَّمْدِ** ve **بَنُو الرَّمْداءِ**: iki kabiledir. Ve **أبو الرَّمْداءِ البَلَوِيُّ**: sahâbîdir. Ve **رَمَدَتِ الغَنَمُ تَرْمِدُ**: soğuktan yahut ayazdan helâk oldu; ondandır: **عامُ الرَّمادَةِ**: Ömer günlerinde, Allah ondan razı olsun; onda insanlar ve mallar helâk oldu. Ve **المُرْمَئِدُّ**: geçip giden, akıp giden. Ve **الرَّمادَةُ**: Yemen’de bir yer adı, Filistin’de, Mağrib’de; Mekke ile Basra arasında bir yer; Halep’te bir mahalle; Belh’te bir köy; yahut Nîsâbûr’da bir mahalle; ve Berka ile İskenderiye arasında bir yer. Ve **رَمادانُ**: bir yer. Ve “**وما تَرَكوا إلاَّ رِمْدَةَ حَتَّانٍ**” (**كِسْرَةٍ** gibi) yani: onlardan, elini onunla ovup sonra onu rüzgârda üflediğin şeyden başka bir şey kalmadı; onu **حَتِّهِ**’nden sonra.

**تاج العروس:**
**ر - م - د**
**الرِّمْدِدَاءُ** (kesreyle), uzatılmış olarak: **الرَّمَاد**. Ve **الأَرمِداءُ** **الأَرْبِعاءِ** gibi: **الرَّمَاد**’ın teki; **الأَرْمِدَةِ** gibi. Ve Küra‘dan rivayet edildi: **الإِرِمداءُ**; hemzenin kesresiyle; ve o, cem‘ için bir isimdir. İbn Sîde dedi: ve **إِرْمِداءَ**’ın asla bir benzeri yoktur. Şeyhimiz, İbn el-Kattâ‘dan, ikisinde de ‘ayn’ın fethasını nakletti; yani **الأَرمَداءِ** ve **الأَربَعاءِ**’da. **الأَوزان**’da dedi: ve ikisinin üçüncüsü yoktur. Ve **الرَّمَاد**: ateşin yakmasından olan kömür kırıntıları ve közden uçup incecik uçuşan şey; ve onun bir taifesi: **رَمَادةٌ**. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “**زَوْجي عَظيمُ الرَّمَادِ**” yani misafiri çok; çünkü pişirmeyle **الرَّمَاد** çoğalır. Ve **الأَرْمَدُ**: onun rengi üzere olan; yani **الرَّمَأدِ**; ve o, içinde bulanıklık bulunan bir tozluluktur; ondandır ki devekuşuna, içinde kül rengi gibi sönük bir siyahlık bulunduğu için, **رَمْدَاءُ** denildi... ve **ظَلِيمٌ أَرْمَدُ** da böyledir; ve sivrisinek için **رُمْدٌ** (zammeyle). Ebû Vecze, avcıyı vasfederek dedi:
تَبِيتُ جارَتَهُ الأَفعَى وسامِرُهُ ... رُمْدٌ به عاذِرٌ منهنَّ كالجَرَبِ
Ve el-Lihyânî, mîm’in bâ’nın bedeli olduğunu iddia etti. Ve **رَمَادٌ أَرمَدُ** ve **رِمْدَدٌ**; **زِبْرِج** ve **دِرْهَم** gibi; sonuncusu şâzlardandır; yahut sarf imamlarının açıkça belirttiği üzere, kesreli olandan hafifletilmiştir; ve aynı şekilde **رَمادٌ رِمْدِيدٌ** (kesreyle) yani çok, pek ince. Ve Âd’ın elçisinin hadîsinde: “**خُذْهَا رَمَاداً رِمْدِداً لا تَذَرْ من عادٍ أَحَداً**”.

İbnü’l-Esîr dedi ki: **الرِمْدِدُ** kesre ile: yanmada ve incelikte son dereceye varmış olan; “mübalağa istemeleri” hâlinde **يَومٌ أَيْوَمُ** denir. Sîbeveyh dedi ki: İki benzerin ancak **رِمْدِد**’de görünmesi, onun **بِزِهْلِق**’a ilhak edilmiş olmasındandır. Kül, savrulup olabildiğince daha ince hâle gelince **رِمْدداً** oldu. Yahut **رَمَادٌ رِمْدِدٌ**: helâk olmuş; onu sıfat yaptılar. Bunu Cevherî söyledi. Ve adam **أَرْمَدَ** (fiili) **إِرماداً**: fakirleşti. Ve kavim **أَرْمَدَ**: kıtlığa uğradılar? **أَسنَتُوا** gibi; ve **أَرْمَدُوا**: zorlandıklarında ve hayvanları kuraklıktan helâk olduğunda. Ve dişi deve **أَرْمَدَت**: sütü azaldı; aynı şekilde inek ve koyun; o **مُرْمِدٌ**’dir; **رَمَّدَتْ تَرْمِيداً** gibi.

İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar der ki: Koyunlar **رَمَّدَت** (sütü azaldı) ise “**فَرِبِّقْ رَبِّقْ**”; keçiler **رَمَّدَت** ise “**فَرَنِّقْ رَنِّقْ**”; yani, bağlar için hazırlık yap; çünkü o ancak yavrunun başında sütü azalır. Ve **الرَّمِدُ** ( **كَكَتِف** vezninde): sulardan bozulmuş, değişmiş (bayat) olan; bunun benzeri **الأَساس**’tadır. İbn Manzûr, Lihyânî’den nakletti: **ماءٌ مُرْمِدٌ**: sanki bayat ise. Ve **الرَّمَدُ** hareke ile: gözün coşması ve şişmesi; **كالارْمِداد** gibi; “gözü **ارمدَّتْ**”, “yüzü **ارمَدَّ** ve **اربَدَّ**”. Ve gerçekten **رَمِدَ** ( **كَفَرِحَ** gibi) **يَرْمَد** **رَمَداً**; ve **أَرمَدَ** **إِرماداً**. Bazı nüshalarda: **وارْمَدَّ** yani **كالحْمَرَّ** gibi; doğru olan budur; Sâgânî’nin hattıyla olduğu üzere; o **رَمِد** ( **ككتِف** gibi) ve **أَرمَدُ** ve **مُرْمَدُّ** ( **كمُكْرِم** ve **مُحْمَرٍّ** gibi); dişisi **رَمْداءُ**; ve “**عين رَمداءُ**” ve **رِمدة**; ve **رِمدتْ** **تَرْمَد** **رَمَداً**. Ve gerçekten Allah Teâlâ onun gözünü **أَرْمَد** etti; o da **رَمِدةٌ**’dir. Ve ağlama onun gözünü **أَرمَدَ** etti. Ve **بَنو الرَّمْدِ** (fetha sonra sükûn) İbn Düreyd’den. Bazı nüshalarda: **ككَتِف** ve **بنو الرّمْدَاءِ**: Araplardan iki batın. Ve **أَبو الرَّمْدَاءِ البَلَوِيُّ**: bir sahâbî; bir kadının mevlâsı; onun için otlatırdı; Nebî sallallahu aleyhi ve sellem ona uğradı; ve onda şöyle de denir: **أَبو الرَّبْداءِ**; **التجريد**’de böyle; “hâ” (bitti). Ve **ربد**’de daha önce geçti.

Ve **الرَّمْد**: helâk; ve **الرَّمَاد**: helâk oluş. Ve koyunlar **رمَدت** **تَرْمِد** ( **حدّ ضَرب** babından): soğuktan yahut ayazdan helâk oldu. Ve kavim **وَرَمَدَ** **رَمْداً**: helâk oldular. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:

صَبَبْتُ عليكُم حاصِبِي فَتَركتُكُمْ ... كأَصْرامِ عادٍ حين جَلَّلها الرَّمْدُ

Cevherî onu onun adına böyle inşâd etti. Sâgânî dedi ki: Ebû Vecze’nin bu revî üzere bir şeyi yoktur. Ebû Ubeyd onu kendi **المصَنَّف**’inde zikretmiştir. Bundan: Müminlerin emîri Ömer b. el-Hattâb رضى الله عنه günlerindeki **عامُ الرَّمَأدَةِ**; bu, hicretten on yedi yahut on sekiz senesinde idi; onda insanların ve malların çokça helâk olmasından dolayı onunla adlandırıldı. “Ardı ardına gelen bir kuraklıktandır; yeri ve ağacı kül rengi gibi yaptı” denildi. Birincisi daha iyidir. Ve **المُرْمَئِدُّ**: geçen, ciddi; İbn Düreyd’den. Ve **الرَّمَادَة**: Yemen’de bir yer; onu gördüm; ilim ehlinden bir cemaat ona nisbet edildi; onlardan: Ahmed b. Mansûr; İbnü’l-Esîr onu böyle nisbet etti; başkası onu **رَمادَةِ بَرْقةَ**’ya nisbet etti. Ve Filistin’de bir yer; ondan: Ubeydullah b. Rumâhis el-Kaysî er-Ramlî. Ve Mağrib’de bir başkası; o **رَمادَةُ بَرْقَةَ**’dır. Ve **الرَّمادة**: Mekke ile Basra arasında, iki köyün gerisinde bir yer; Mekke ile Basra’nın ortasıdır. Zü’r-Rumme dedi ki:

أَمِنْ أَجلِ دَأرٍ بالرَّمَادَةِ قد مَضَى ... لها زَمَنٌ ظَلَّت بك الأَرضُ تَرْجُفُ

Ve **الرَّمَادَة**: Halep’te, dış tarafında büyük bir mahalle. Ve **الرَّمَادَةُ**: Belh’te bir yer; Sâgânî’den. Ve **الرَّمَأدةُ**: Nîsâbûr’da bir yer yahut mahalle; Sâgânî’den. Ve **الرَّمَادَة**: Berka ile İskenderiye arasında bir yer; ondan: Yusuf b. Hârûn el-Kindî Ebû Ömer; Tayy’dan bir şair; çok şiirli, hızlı söyleyişli; atalarından bazıları **الرَّمَادَة**’dandı. Ve **وَرَمادَانُ**; bazı nüshalarda: **رَمْدَانُ** ( **كسَحْبَان** gibi). Birincisi daha doğrudur: bir yer. Râ‘î dedi ki:

فحَلَّت نَبِيّاً أَو رَمَادانَ دُونهَا ... رِعَأنٌ وقِيعَانٌ من البِيدِ سَمْلَقُ

Ve onların sözü: “**ما ترَكُوا إِلاّ رِمْدةَ حَتَّانَ**” ( **ككِسْرَة** gibi); ve **حَتَّان** fetha ile; yani, onlardan ancak elinle ovalayıp sonra onu rüzgâra üflediğin şey kaldı; **بَعْدَ حَتِّهِ** yani kırmasından sonra; Sâgânî nakletti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **ثَوْبٌ رَمْدٌ** ve **أَرْمَدُ**: kirli. Ve **ثيابٌ رُمْدٌ**: üzerinde bulanıklık bulunan tozlular. Ve **الرَّمَادِيُّ**: Tâif’te bir üzüm türü; siyah, tozlu. Ve Allah onları **رَمَّدَ** ve **أَرْمَدَهم**: onları helâk etti; ve onları **رمَدَهم يَرْمِدُهم**. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Kavmi **رَمَدْنا**; onları **نَرْمِدُهم** ve **نَرْمُدُهُم** **رَمْداً**” denir; yani onların üzerine geldik. Ve **النهاية**’de: onu **رَمَدَه** ve **أَرمَدَه**: onu helâk ettiğinde ve onu kül gibi yaptığında; ve **رِمدَ** ve **أَرْمَدَ**: helâk olduğunda. Ve “onların geçimi **أَرْمَدَ**” denir: helâk olduklarında. Ebû Ubeyd dedi ki: Kavim **رَمِدَ** (mîm kesre ile) ve **ارْمَدُّوا** (dâl teşdîd ile). Dedi ki: doğru olan: **رَمَدُوا** ve **أَرْمَدُوا**. İbn Şümeyl’den: elbiselerden helâk olmuş şeye, “**خَلوقةً**” olarak: “**قد رَمَدَ وَهَمَدَ وبادَ**” denir. Ve **الرامِد**: içinde **مَهَاةٌ** yani hayır ve kalıntı bulunmayan, eskimiş olan. Ve gerçekten **رَمَدَ** **يَرْمُد** **رُمودةً**. Ve koyun ve dişi deve **رَمَّدت**; o **مُرَمَّدٌ** iken: gebeliği belirginleşti; karnı büyüdü; memesi ve ferci şişti. Ve “doğum sırasında yahut ondan az önce bir şey indirdiğinde” denildi. **التهذيب**’de: doğum sırasında sütten az bir şey indirdiğinde. Ve **الارْمِدَادُ**: yürüyüşün sürati; bazıları onu devekuşuna tahsis etti. Ve **الأَساس**’ta: bundan dolayı “**ارْمدَّ**” denildi; yani **عَدَا عَدْوَ الرَّمِدِ**. Ebû Amr’dan: deve **ارْقدَّ** **ارقدَاداً** ve **ارمَدًّ ارْمِدَاداً**; o, koşmanın şiddetidir. Asma‘î dedi ki: **ارْقَدَّ** ve **ارْمَدًَّ**: yüzü üzere gidip hızlandığında. Ve **الشَّوَاجِنِ**’de bir su vardır; ona **الرَّمَأدَة** denir. Ezherî dedi ki: Onun suyundan içtim; onu tatlı, çok tatlı buldum. Mecazdan: “**سُفِيَ الرَّمَأدُ في وَجْهِه**”: değişti. Ve “faziletler onun üzerine ağladı, ta ki gözleri **رَمِدَتْ**”: ve göz kapakları yaralandı.” Ve kızartmayı **رَمَّدَ** **تَرْمِيداً**: ona kül isabet ettirdi. Meselde: “Kardeşin kızarttı; nihayet pişirince **رَمَّدَ**”; kişinin, ıslah ettiği şeye fesatla dönmesi hakkında darb-ı meseldir. Bu, Ömer رضي الله عنه hadîsinde vârid olmuştur. İbnü’l-Esîr dedi ki: O, iyilik yapıp sonra onu başa kakma ile bozan yahut kesen kimse için vurulan bir meseldir. Ve kızartmayı **رَمَّدَ**: onu közde gömdü. Ve etten **المُرَمَّد**: közde gömülen kızartma. Ve **الرَّمْدُ** (fetha sonra sükûn): Nebî صلى الله عليه وسلم’in, kendisine gelen Cemîl el-Uzrî’ye iktâ ettiği bir su; hadîste zikri vardır. Ve **المراصد**’da: **الرَّمْد**: **الشِّيحَة**’nin ön taraflarında kumlar; o, **ذات العُشَر** ile **اليَنْسُوعَة** arasında bir kumluktur.

Ve **دارُ الرَّمَادِ**: Fayyûm’da bir köy.
