# رمز (ر-م-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Remiz işaret için kullanılan sopa veya bez parçası demektir

- Harfler: ر - م - ز
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رَمْزًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B2%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | İşaretleşme | 1 | 1 | [3:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/ayet/3:41.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Bekr genç deve demektir
2. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Akşam yemeği demektir
3. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sülle çokluk demektir
4. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kelime
5. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
6. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kesr(sin ile) kırık demektir
7. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
8. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
9. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
10. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
11. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
12. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
13. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رمز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2.md), [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md), [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md), [ومي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%85%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [فصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Hafif, gizli ve titreşimli bir devinimle dışarıya açık ses vermeksizin dudak, göz veya kaş ile imada bulunmak |
| Çekirdek Özet 2 | Ses tellerini ve açık lafzı devre dışı bırakarak bedensel işaret ve hafif devinimle kastı muhataba aktarma |
| Çekirdek Özet 3 | Zahirî konuşmanın kesildiği yerde manayı kaybetmeksizin iletişimi asgari ve örtük bir kod üzerinden sürdürme imkânı |
| Kritik Hata Riski | Kavramı modern edebiyat ve felsefedeki alegori veya sembolizm olarak anlayıp Kur'an'daki somut bedensel işaretleşme ve sessiz ima bağlamından koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رم | Parçalanma, incelme, tortulaşma ve asgari bir hareket veya iz bırakarak yok olmaya yüz tutma; nitekim [رمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85.md) çürüme ve ufalanmayı, [رمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6.md) gizli ve içten içe kavuran sıcaklığı, [رمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) toz ve kül halinde incelmeyi, [رمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) bir parçayı öne fırlatmayı ifade eder | ز | Ses çıkarma, itme ve anlık sıçrama imgesi taşıyan zâ harfinin eklenmesiyle bu asgari ve sönük durum, dışa yönelen ani, hafif ve kesik bir bedensel işarete ve titreşimli bir devinime dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Baş, yüz ve duyu organlarının bulunduğu odak noktasını, eylemin iradi kaynağını temsil eder |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sürekli, akıcı, içsel ve dışarıya tam taşmayan dalgalanma veya iç devinimi simgeler |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Hareketi kesintili, anlık, sivri ve dikkat çekici bir sınırla dışa vuran hamleyi gösterir |
| رمز | Baş merkezli iç devinimin ani ve kesik bir biçimde dışa yansıması | Yüz uzuvlarının (dudak, göz, kaş) içteki bir manayı dışarıya açık bir ses akışı olmaksızın, kesik ve ölçülü bir devinimle ima etmesi hareketini kurar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin veya canlının hafifçe kımıldaması, titremesi, dalgalanması; ölümcül yara almış kişinin son can çekişme sırasındaki hafif kımıltısı (ارتمز الوقيذ) veya askeri birliğin kalabalık sebebiyle kendi içinde dalgalanması (كتيبة رمازة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Tırımmâh bir beytinde gizli işaretleşmeyi şöyle tasvir eder: إذا ما رآه الكاشحون ترمـزوا / حـذارا وأومـوا كلهـم بالأنامل (Düşmanlar onu gördüklerinde korkularından birbirlerine kaş-göz işareti yapıp fısıldaştılar ve hepsi parmak uçlarıyla ima etti) |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ahtal, kadınların kaş ve gözleriyle gizlice işaret göndermesini şöyle zikreder: ورَمَّازَةٍ مالتْ لمن يَسْتَمِيلُها (Ve kendisini meylettirmek isteyene kaş-göz işaretiyle karşılık veren kadın) |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça رمز kökü, Sami dillerinin genelinde belirgin bir ortak morfolojik kök olarak geniş bir yayılıma sahip değildir; daha ziyade Güney Sami / Arapça iç gelişiminde bedensel kımıldama ve titreşim bildiren fonosemantik bir genişlemedir. İbrânicede remez (רֶמֶז) biçimi bulunmakla birlikte bu kullanım Geç Dönem İbrânicesinde ve Ortaçağ Yahudi felsefesinde doğrudan Arapçadaki felsefi ve mantıki ıstılahın (gizli işaret, alegori) tesiriyle ödünçlenmiş veya geliştirilmiştir; Kitab-ı Mukaddes İbrânicesinde kök bu anlamıyla mevcut değildir. Süryanicede de kavram doğrudan sesli olmayan ima bağlamında müstakil bir birincil kök oluşturmaz; Arapçadaki kök, رم ikili tabanının hafif titreşim ve iç devinim bildiren karakterine zâ foneminin katılmasıyla oluşan iç-Arapça bir semantik yoğunlaşmadır. Bu sebeple kökün etimolojik çekirdeği, genel Sami ortak mirasından ziyade Kuzey ve Orta Arabistan diyalektlerindeki mimik ve fısıltılı jest terminolojisinde somutlaşır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رم kökünden türeyen fiziksel hareket | Canlının hafif kımıldaması (irtimâz) ve ordunun dalgalanması anlamından dudak ve kaşın ses çıkarmaksızın kımıldatılmasına semantik kayma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbrânice רֶמֶز (remez) biçimi | Geç dönem İbrânicesinde gizli ima ve metin tevilinde işaret katmanı; Arapçadan kavramsal aktarım veya geç dönem paralelliği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik diğer kollar | Belirgin bir Afro-Asyatik dış köken veya doğrudan arkaik soydaş form tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رمز | Anlamlı | Hafif devinim, kaş-göz ve dudakla işaret etme | Ses çıkarmadan veya fısıltıyla beden uzuvlarını kullanarak kastedilen manayı aktarma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%85.md) | Anlamlı | Bir araya toplamak, denk yapmak, çökmek | Eşyayı bohça veya demet yapmak; devenin zayıflıktan yere çöküp kalkamaması | Ortak çekirdek; toplanıp büzülme yönüyle ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| [مرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B2.md) | Anlamlı | Çimdiklemek, hafifçe sıkmak | Tırnakla et arasına basarak hafifçe acıtmak veya dokunmak | Hafif fiziksel temas yönüyle رمز kökündeki asgari devinimle benzeşir; Kur'an'da geçmez |
| [مزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%B1.md) | Anlamlı | Doldurmak, az az içmek, arpa şarabı | Kabı silme doldurmak veya içeceği yudum yudum tatmak; sebatkâr ve güçlü olmak | Titreşim ve kımıldama çekirdeğinden uzaklaşmış farklı bir fiziksel fiil; Kur'an'da geçmez |
| [زرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Kesilmek, kesintiye uğramak | İdrarın veya akıntının birdenbire kesilmesi; cimrilik sebebiyle vermeyi kesmek | Eylemin durması ve akışın kesilmesi anlamı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [زمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | Ses çıkarmak, boru çalmak, topluluk oluşturmak | Kamıştan aletle ses çıkarmak; insan gruplarının bölük bölük ayrılması | رمز kökündeki sessiz ima eyleminin aksine sesli üfleme ve ayrışma bildirir; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رمز | Merkez | Dudak, kaş ve bedenle sessiz işaret | Sesi tamamen kısıp veya lafzı bırakıp asgari uzuv kımıltısıyla manayı iletmek | Hem jesti hem de harfsiz/fısıltılı iletişimi kapsayan temel form |
| [غمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | Göz veya kaşla gizlice işaret etme | Yalnızca göz kapama veya kaş kaldırma ile yapılan kusur gösterme ya da ima | رمز dudak hareketini de içerirken [غمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2.md) göz kapağı ve el ile çimdikleme odaklıdır |
| [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Çok gizli ve fısıltılı ses çıkarma | Dudaktan çıkan ancak harfleri işitilmeyen zayıf ses, ayak tıpırtısı | رمز jest ve mimik ağırlıklıyken [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md) bizzat gizli sesin kendisidir |
| [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | Kaş, göz veya dille ayıplama, çekiştirme | İletişimden ziyade birini alaya almak ve kınamak kastıyla yapılan işaret | رمز nötr bir iletişim aracı iken [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) daima ahlaki kusur ve tahkir içerir |
| [ومي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%85%D9%8A.md) | Komşu | Uzaktan el veya başla işaret etme (îmâ) | Bedenin daha geniş uzuvlarıyla mesafeli yapılan genel işaret | رمز daha yakın, ince ve dudak/kaş odaklı iken îmâ uzaktan elle çağırmayı da kapsar |
| [فصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD.md) | Zıt | Açık, net, engelsiz ve berrak konuşma | Sözün hiçbir kapalılık, ima ve gizlilik taşımaksızın apaçık telaffuz edilmesi | رمز örtük ve lafızsız iken [فصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD.md) açık lafız ve tam beyandır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رمز | Dudak veya kaşla ima etme, fısıltılı işaret | Lafız olmaksızın uzuv hareketiyle manayı muhataba ulaştırma | Kesin |
| Latince | Signum, Innuendo, Nutus | Baş veya göz işaretiyle ima etme, onay verme | Nutus tam olarak baş ve göz kımıldatarak verilen işareti karşılar; innuendo ise sözün altına gizlenmiş imayı verir | Güçlü |
| İngilizce | Gesture, Sign, Insinuation, Token | Beden hareketiyle işaret etme, ima | Gesture genel jesti, token ise soyut göstergeyi verir; dudak ve kaş odaklı sessiz iletişimi tam olarak sign/gesture karşılar | Güçlü |
| Almanca | Winken, Deuten, Gebärde | İşaret etmek, ima etmek, jest | Winken el veya gözle yapılan işareti, Deuten ise gösterme ve anlamlandırmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Signe, Geste, Clin d'œil | Beden diliyle işaret, göz kırpma | Göz kırpma ve hafif mimik anlamında clin d'œil [غمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2.md) ve رمز nüansına oldukça yakındır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَمْزًا (masdar / zarf) | Beden diliyle, el, dudak veya kaş işaretiyle anlaşma; lafızsız iletişim | Hz. Zekeriyyâ'nın insanlarla konuşmaktan menedildiği mucizevi oruç ve sükût hali bağlamında (Âl-i İmrân [3:41](https://lisan.digital/tr/ayet/3:41.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hitap ve ilahi kelamın mahiyeti | Sözün lafız ve ses olmaksızın mana düzeyinde aktarılabilirliği; nefsi kelam ve işaretle beyan ilişkisi | Lafızsız manalandırma ve gösterge |
| Fıkıh | Dilsizin beyanı, yemin ve nikâh akitleri | İşaretin (remiz) açık lafız yerine geçip geçmeyeceği; zaruret halinde işaretle yapılan ikrar, talak ve akitlerin hukuki geçerliliği | Hukuki irade beyanı olarak bedensel işaret |
| Tefsir | Âl-i İmrân [3:41](https://lisan.digital/tr/ayet/3:41.md) tefsiri | Zekeriyyâ'nın (a.s.) konuşamamasının fizyolojik bir dilsizlik mi yoksa ilahi bir men ve ibadet maksatlı sükût mu olduğu; işaretin sınırları | Konuşmanın yerini tutan beden dili |
| Hadis | Namazda ve ihramda iletişim | Namaz kılanın veya ihramlının selam alma veya uyarı yapma esnasında el veya başla işaret etmesinin (remz) caiz oluşu | İbadet esnasında meşru görülen asgari jest |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sükût orucu ve tefekkür | Dilin susması, bedenin zikre yönelmesi | Dış iletişimi asgariye indirip içsel dikkati yoğunlaştırma | İnsanlarla lafzi iletişimin kesilip ilahi zikrin sürdürülmesi hali | Kesin |
| İlmi | Semiyotik ve göstergebilim | Kodlanmış gösterge, mimik ve jest | Açık telaffuz olmaksızın manayı aktarabilen asgari işaret birimi | Düşüncenin fiziksel ses kanalı dışındaki sembolik taşıyıcısı | Güçlü |
| Siyasi | Kapalı diplomasi ve güvenlik | Gizli mutabakat, şifreli temas | Aleni beyanın tehlikeli olduğu durumlarda taraflar arası örtük mutabakat | Açık sözün sakıncalı olduğu vasatta asgari işaretle irade bildirme | Muhtemel |
| İktisadi | Sessiz müzayede ve piyasa işaretleri | Piyasa sinyali, zımni icap ve kabul | Sözlü pazarlık olmaksızın jestlerle gerçekleşen alım-satım ve fiyatlama | Açık akit lafzı yerine geçen teamüli beden dili ve piyasa göstergeleri | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük genlikli ve yüksek frekanslı sinyal modülasyonu | Bilginin ana taşıyıcı dalga (ses) kesildiğinde arka plan gürültüsü düzeyindeki zayıf bir darbe (pulse) üzerinden iletilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Gayriiradi ve iradi mikro-mimikler (non-verbal iletişim) | İnsan zihnindeki niyetin açıkça söylenmeksizin yüz kaslarındaki mikro hareketlerle muhataba aktarılması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | رمز kelimesini sadece edebi bir alegori, soyut bir felsefi sembol veya ezoterik bir şifre olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kavram zihni bir soyutlama değil; bizzat dudak, el, baş ve göz gibi somut beden uzuvlarıyla gerçekleştirilen fiili işaretleşmedir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Zekeriyyâ kıssasında geçen emri sembolik veya bâtıni bir metin okumasına indirgemek; mucizenin ve fiili susma durumunun fiziksel gerçekliğini gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın beyan kavramını sadece sesli ve sözlü anlatımla sınırlamadığını, insanın bedensel jestleriyle ve susarak da maksadını ifade edebileceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında, özellikle Hz. Zekeriyyâ'nın müjdelenmesi ve işaret istemesi bağlamındaki ayetlerde (Âl-i İmrân [3:41](https://lisan.digital/tr/ayet/3:41.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zekeriyyâ'nın (a.s.) bu süre zarfında dilinin tutulduğu veya felç geçirdiği zannını düzeltir; zira ayette zikir yapması emredilmekte, insanlara karşı ise sadece remiz ile iletişim kurması istenmektedir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının ölüm anındaki zayıf kımıltısı veya askeri birliğin dalgalanması gibi ses çıkarmayan hafif, kesik ve içsel devinimin; dudak, kaş ve göz ile yapılan sessiz bir işarete dönüşmesi.
- Soyut anlam: Doğrudan ve aleni lafız kanalının kapatıldığı bir durumda, mananın asgari fiziksel bir gösterge (kod) üzerinden hedefe kayıpsız aktarılması.
- Sistematik karşılık: İletişim kanalında ses enerjisinin sıfıra yaklaştığı ancak bilgi iletiminin bir jest/mimik modülasyonu ile sürdürüldüğü semiyotik durum.
- LaTeX modeli: $$I = \lim_{S \to 0} f(M) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $I$ muhataba aktarılan anlam ve enformasyon miktarını, $S$ harf ve sese dayalı açık akustik konuşma kanalını, $M$ ise dudak, kaş ve jestlerden oluşan mikro-bedensel devinimi temsil eder. Akustik konuşma kanalı sıfıra ulaştığında ($S \to 0$), iletişimin yok olmadığı, bedensel hareketin fonksiyonu ($f(M)$) üzerinden anlam aktarımının pozitif bir değer olarak varlığını sürdürdüğü sembolize edilmektedir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/ayet/3:41.md) — رَمْزًا

قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ

Meal (IK): Rabbım, bana bir alamet ver, dedi. Alametin, işaretten başka şekillerle insanlarla konuşmamandır. Bununla beraber Rabbını çok an ve akşam sabah tesbih et.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Remiz işaret için kullanılan sopa veya bez parçası demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والراء والميم معهما
ز ر م، ز م ر، ر ز م، ر م ز، م ز ر، م ر ز كلهن مستعملات
ز ر م:
الزَّرْمُ من السَّنانير والكِلاب: ما يَبْقَى جَعْرهُ في دُبُره، والفِعْلُ: زَرِمَ، والسِّنَّوْرُ يُسَمَّى: أزرم.
والإزرام: القطع. وأَزْرَمَ بَوْلَه: قطعه. وزَرِمَ البول نفسه: انقطع فهو زرِمٌ، قالك
أو كماءِ المثمود بعد جِمـامٍ		زَرِمِ الدّمعِ لا يَؤُوبُ نَزُورا
وزَرِمَ عطاؤُهُ، أي: قلّ.
زمر:
الزَّمْرُ بالمِزمار، والجميع: المزامير زَمَرَ الزّامِرُ، يَزْمِرُ زَمْراً.
والزِّمارُ: صوتُ النَّعام. زَمَرتِ النَّعامة تَزْمِرُ زِماراً.
والزُّمرة: فَوْجٌ من النّاس، ويقال: جماعة في تفرقة، بعض على أثر بعض.
والزّمّارة: الزّانية. وفي الحديث: "نَهَى عن كَسْبِ الزَّمّارة".
رزم:
الإرزامُ: صوتُ الرّعد.
ورَزَمتِ النّاقة تَرْزُمُ رُزوماً، أي: قامتْ من إعياءٍ أو هُزال فهي رازمة، والجميع: رَزْمَى ويقال: أَرْزَمَتِ النّاقةُ وإرزاماً، وهو صوتٌ تُخرِجه من حَلْقها، ولاتَقْتَح به فاها.
والرِّزْمةُ من الثّياب: ما شُدَّ في ثوبٍ واحدٍ، يقال: رَزَّمْت الثِّيابَ تَرْزيماً.
رمز:
الرّمّاز: من أسماء الدُّبر، والفعل: رَمُزَ يَرْمُزُ، أي: يَنْضَمُّ.
والرّمز باللسان: الصّوت الخفيّ. ويكون الرّمز: الإيماء بالحاجب بلا كلام، ومثله الهمس. ويقال للرّجل الوقيد: ارتمز.
وقد يُقالُ للجارية الغمّازة الهمّازة بعينها، واللمّازة بفمها: رمّازة، ترمز بفمها، وتغمز بعينها. ويُقال: الرَّمْز: تحريك الشَّفَتين.
مزر:
المَزْرُ: نبيذ الشَّعير الحبوب، ويقال: نبيذ الذُّرَةِ خاصّة.
والمزَارة: مصدر المَزير، وهو القويُّ النّافذُ في الأُمور.
والمَزْرُ: الذّوق، والشُّرْبُ القليل، ويُقال: الشُّرْبُ بمرّة. قال:
تكونُ بعدَ الحَسْوِ والتَّمَرُّزِ
في فمه مثلَ عَصير السُّكَّرِ
مرز:
المَرْزُ: دونَ القَرْص، تقول: مَرَزَهُ مَرْزاً. وقام عُمَرُ ليصلّي على جنازة فمرز حذيفةُ يده، كأنّه أراد أن يكفّه عن الصّلاة عليها، لأنّ الميّت كان منالمنافقين، فأمسك عنه عمر، وكان عمر بعد ذلك لا يُصلّي على جنازة إذا لم يتابعه حذيفة، لأن النّبيّ صلّى الله عليه وآله وسلّم ذكرهم لحذيفة.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve**الراء** ve**الميم** onlarla birlikte

ز ر م، ز م ر، ر ز م، ر م ز، م ز ر، م ر ز: bunların hepsi kullanımdadır.

ز ر م:
**الزَّرْمُ** **السَّنانير** ve **الكِلاب**dan: onun dışkısının, makatında kalan şeyidir; fiil: **زَرِمَ**; ve **السِّنَّوْرُ**a **أزرم** denilir.
Ve **الإزرام**: kesmedir. **أَزْرَمَ بَوْلَه**: onu kesti. Ve bizzat idrar **زَرِمَ**: kesildi; o hâlde o **زرِمٌ**dur. Şöyle dedi:
أو كماءِ المثمود بعد جِمـامٍ		زَرِمِ الدّمعِ لا يَؤُوبُ نَزُورا
Ve **زَرِمَ عطاؤُهُ**; yani: azaldı.

زمر:
**الزَّمْرُ** **المِزمار** iledir; çoğulu: **المزامير**. **زَمَرَ الزّامِرُ**، **يَزْمِرُ** **زَمْراً**.
Ve **الزِّمارُ**: devekuşunun sesidir. **زَمَرتِ النَّعامة** **تَزْمِرُ** **زِماراً**.
Ve **الزُّمرة**: insanlardan bir bölüktür; ve denilir: dağınıklık içinde bir topluluk; bir kısmı bir kısmının ardınca.
Ve **الزّمّارة**: zina eden kadın. Hadiste: “**نَهَى عن كَسْبِ الزَّمّارة**” (buyurdu).

رزم:
**الإرزامُ**: gök gürültüsünün sesidir.
Ve **رَزَمتِ النّاقة** **تَرْزُمُ** **رُزوماً**; yani: yorgunluktan veya zayıflıktan kalktı; o hâlde o **رازمة**dir; çoğulu: **رَزْمَى**. Ve denilir: **أَرْزَمَتِ النّاقةُ** **إرزاماً**; ve o, boğazından çıkardığı bir sestir; onunla ağzını açmaz.
Ve **الرِّزْمةُ** elbiselerden: tek bir bez içinde bağlanan şeydir; denilir: **رَزَّمْت الثِّيابَ** **تَرْزيماً**.

رمز:
**الرّمّاز**: makatın adlarındandır; fiil: **رَمُزَ** **يَرْمُزُ**; yani: büzülür.
Ve dil ile **الرّمز**: gizli sestir. Ve **الرّمز** olur: söz olmaksızın kaş ile işaret; ve onun benzeri **الهمس**tir. Ve ağırbaşlı adama denilir: **ارتمز**.
Ve gözleriyle göz kırpan, gözleriyle ayıplayan; ve ağzıyla ayıplayan cariyeye: **رمّازة** denilebilir; ağzıyla **ترمز** eder ve gözüyle **تغمز** eder. Ve denilir: **الرَّمْز**: iki dudağı hareket ettirmektir.

مزر:
**المَزْرُ**: taneli arpanın nebizidir; ve denilir: özellikle mısırın nebizi.
Ve **المزَارة**: **المَزير**in masdarıdır; ve o, işlerde güçlü, nüfuz edendir.
Ve **المَزْرُ**: tatmadır; ve az içmedir; ve denilir: bir defada içmedir. Dedi ki:
تكونُ بعدَ الحَسْوِ والتَّمَرُّزِ
في فمه مثلَ عَصير السُّكَّرِ

مرز:
**المَرْزُ**: ısırmanın altındadır; dersin ki: **مَرَزَهُ** **مَرْزاً**. Ve Ömer bir cenaze üzerine namaz kılmak için kalktı; bunun üzerine Huzeyfe elini **مرز** etti; sanki onu onun üzerine namaz kılmaktan alıkoymak istedi; çünkü ölü münafıklardandı. Bunun üzerine Ömer ondan vazgeçti. Ve Ömer bundan sonra, Huzeyfe kendisine uymadıkça bir cenaze üzerine namaz kılmazdı; çünkü Peygamber sallallahu aleyhi ve âlihi ve sellem onları Huzeyfe’ye zikretmişti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَمْزُ: الإشارةُ والإيماءُ بالشفَتين والحاجب. وقد رَمَزَ يَرْمِزُ ويَرْمُزُ. وارْتَمَزَ من الضَربة، أي اضطَرب منها. وتَرَمَّزَ مثلُه. وضربه فما أرْمَأَزَّ، أي ما تحَرَّكَ. وكتيبة رَمَّازَةٌ، إذا كانت تَرْتَمِزُ من نواحيها لكثرتها، أي تتحرَّك وتضطرب. والرَمَّازةُ: الاست. لأنَّها تموج. والرَمَّازَةُ: الزانية، لأنها تومئ بعينيها. والراموزُ: البحر.

##### Türkçe

**الرَمْزُ**: işaret ve dudaklar ve kaş ile imâ. Ve gerçekten **رَمَزَ** **يَرْمِزُ** ve **يَرْمُزُ**. Ve **ارْتَمَزَ** darbeden; yani ondan dolayı çalkalandı. Ve **تَرَمَّزَ** onun benzeri. Ve ona vurdu da **أرْمَأَزَّ** etmedi; yani hareket etmedi. Ve **كتيبة رَمَّازَةٌ**; eğer çokluğundan dolayı yanlarından **تَرْتَمِزُ** olursa; yani hareket eder ve çalkalanır. Ve **الرَمَّازةُ**: makat. Çünkü o dalgalanır. Ve **الرَمَّازَةُ**: zina eden kadın; çünkü gözleriyle imâ eder. Ve **الراموزُ**: deniz.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ر م
رمز ، زرم ، زمز ، رزم ، مرز ، مزر : مستعملات .
زرم : في الحديث : ( أنَّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أتِي بالحَسَن بن علي رضي الله عنهما فوُضع في حِجْره فبَال عليه ، فأُخذ فقال : لا تُزْرِموا ابني ، ثم دعا بماءٍ فصَبّه عليه ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الإزرامُ : القطع ، يقال للرجل إذا قطع بوله : قد أزرمْتَ بَوْلَك . وأَزرمه غيرُه ، أي : قطعه . وزَرِمَ البول نفسه إذا انقطع . وقال عَدِيّ بن زيد :
أو كماء لثمودَ بعد جمام
زرِم الدَّمعِ لا يَئُوب نزورَا
قال : فالزَّرِم القليل المنقطع .
قال الليث : الزَّرم من السَّنانير والكلاب : ما يبقى جَعْرُه في دُبُرِه ، والفعل منه زَرِم ، وكذلك السِّنَّوْرُ يسمى أزْرم .
ويقال : زرمَ البيعُ : إذا انقطع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : رجلٌ زرِم : وهو الذَّليل القليلُ الرَّهْط ، قال الأخطل :
لولا بلاءُكُم في غيرِ واحدةٍ
إذاً لقُمْتُ مقامَ الخائف الزَّرِم
أبو عمرو : الزرمُ : الناقة التي يقع بولها قليلاً قليلاً ، يقال لها إذا فعلت ذلك : قد أوزغت وأوسغت وشلشلت وأنعصت وأزرمت .
أبو عبيد عن الأصمعي : الزَّرم : المضيق عليه .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : المزْرَئِمُّ : المنقبض ، الزايُ قبلَ الراء .
قال أبو عبيد : والمرْزَئِمُّ : المقشعِرُّ المجتمع الراء قبل الزاي .
قلت : الصواب : ( المزرئم ) الزاي قبل الراء : كذا رواه ابن جعلة . شك أبو بكر في ( المقشعر المجتمع ) أنه مزرئم أو مزدنم .
وقال أبو زيد في كتاب ( الهمز ) : ارزَأَمَّ الرجلُ فهو مُرْزَئِمٌّ : إذا غضب .
وقال الأصمعيّ : المُرْمَئزُّ : اللازمُ مكانَه لا يَبرَح .
رزم : أبو عبيد عن أبي زيد : الرّازمُ : البعيرُ الّذي لا يتحرّك هُزالاً ، وقد رَزَم يَرْزُم رُزاماً . والرازِخُ نحوَه .
قال : ويقال : أرْزَمَت الناقةُ أرْزاماً : وهو صوتٌ تُخرِجه من حَلْقها ، لا تَفتَح به فاها ، والاسم منه الرَّزمة ، وذلك على ولدِها حين ترْأَمُه ، والحَنينُ أشدُّ من الرَّزَمة .
وقال أبو عبيد : والإرزام : صوتُ الرّعد ، وأنشَد :
وعَشِيّةٍ مُتجاوِبٍ إرْزامُها
شَبّه رَزَمة الرّعد برزَمة الناقة .
اللّيث : الرِّزْمةُ من الثياب : ما شُدَّ في ثوبٍ واحد ، يقال : رَزَّمْت الثيابَ تَرْزيماً .
ورُوِي عَنْ عمرَ أنّه قال : إذا أَكلْتم فرازِمُوا .
رُوِي عن الأصمعيّ أنه قال : المُرازَمة في الطّعام المعاقَبة ، يأكل يوماً لَحماً ، ويوماً عَسَلاً ، ويوماً لَبَناً ، وما أشبَه ذلك لا يُداوِم على شيء واحد . وأصلُه في الإبل إذا رَعَت مرّة حَمْضاً ، ومَرّة خُلّة فقد رازمَتْ .
وقال الراعي يخاطب ناقتَه :
كلِي الحَمْضَ عامَ المُقْحِمين ورازِمِي
إلى قابِلٍ ثم اعذِرِي بعدَ قابِلِ
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنّه سئل عن قوله : إذا أكلتم فرازِمُوا ، فقال معناه : اخلِطوا الأكلَ بالشُّكْر ، وقولوا بين اللُّقَم : الحمد لله .
وقيل : المُرازَمة : أن تأكل اللّين واليابس ، والحلوَ والحامضَ ، والجَشَب والمأدوم ، فكأنّه قال : كلوا سائغاً مع جَشِب غير سائغ .
أبو عبيد عن الكسائيّ : رازَمَ القومُ دارَهمْ : إذا أَطالوا المُقامَ بها .
ابن الأنباري : الرِّزْمة معناها في كلام العرب : التي فيها ضروب من ثياب وأخلاط .
قولهم : رازم في أكله : إذا خلط بعضاً ببعض .
وفي حديث عمر رضي الله عنه أنه أعطى رجلاً ثلاث جزائر وجعل غرائر عليهن
فيهن رزم من دقيق .
قال شمر : الرِّزمة : قدر ثلث الغرارة أو ربعها من تمر أو دقيق .
قال : وقال زيد بن كَثوة : القوْسُ قدر ربع الجُلة من الثمر . قال : ومثلها الرِّزمة .
والمِرْزَمان من النّجوم . قال ابن كُناسَة : هما نَجْمان وهما مع الشِّعْرَيَيْن ، فالذّراعُ المقبوضة هي إحْدَى المِرْزَمَين ونظم الجَوْزاء هي أحدُ الْمِرزَمَين ونظمهما كواكب معهما فهما مِرْزَما الشِّعْرَيَين ، والشِّعْرَيان نَجْماهُما اللّذان معهما الذِّراعان يكونان معهما .
من أسماء الشمال : أم مِرزم ، مأخوذ مِنْ رزمت الناقة وهو جنينها إلى ولدها .
قال صخر الهذلي :
كأني أراء بالحلاءة شاتياً
تقشر أعلى أنفه أم مرزم
ويقال للأسد : رزم : إذا برك على فريسته .
وقال اللّحياني : رَزَم الشِّتاءُ رَزْمةً شَديدة . إذا برد ، فهو رازِمٌ ، وبه سُمِّي نَوْءُ المِرْزَم .
قال : ورَزَم الرجُل على قِرْنه : إذا نَزَل عليه . والأسدُ يُدعَى رُزَماً ، لأنّه يَرزُم على فَرسته . قال : ورزَّمَ القومُ ترْزيماً : إذا ضربوا بأنفسِهم الأَرْضَ لا يَبرَحون .
وقال أبو المثلَّم الهذلي :
مَصَالِيتُ في يوم الهِياجِ مَطاعِمٌ
مَطاعِينُ في جَنْبِ الفِئامِ المُرَزِّمِ
قال : والمرزّم : الحذِر الذي قد جرّب الأشياء يترزّم في الأمور لا يثبت على أمر واحد لأنه حَذِر .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَّزَمة والرَّزْمَة : الصوتُ الشديد .
رمز : قال الله جلَّ وعزّ في قصّة زكرياء : ( ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزًا ) ( آل عمران : 41 ) .
قال أبو إسحاق : معنى الرَّمْز : تحريكُ الشَّفَتين باللفظ من غير إبانة بصَوْت ، إنما هو إشارة بالشَّفَتَين . وقد قيل : إن الرَّمْز إشارةٌ بالعَيْنين والحاجبَيْن والفَم .
والرَّمْزُ في اللّغة : كلُّ ما أَشرْتَ إليه مما يُبان بلفظ بأيّ شيء أشرتَ إليه بيَدٍ أو بعَيْن .
قال : والرَّمْزُ والترمُّز في اللّغة : الحَرَكة والتحرُّك .
وقال الليث : الرّمازة من أسماء الفنفعة ، والفعل ترمز . ويقال للجارية الغمازة بعينها : رمّازة ، أي : ترمز بفيها وتغمز بعينها .
وقال الأخطل : في الرَّمّازة من النِّساء ، وهي الفاجرة :
أحاديثُ سَدّاها ابنُ حَدْراء فَرْقَد
ورَمّازةٍ مالَت لمن يستَمِيلُها
وقال شمر : الرَّمّازة ههنا : الفاجرة الّتي لا تَرُدُ يَدَ لامِس .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : كَتِيبة رَمّازة : إذا كانت تَمُوجُ من نَواحيها .
وأخبَرَني المنذريُّ عن أبي العباس ، عن ابن الأعرابيّ أنه قال : رَمَزَ فلانٌ غَنَمَهُ : إذا لم يَرْضَ رِعْيَةَ الراعي فحوَّلَها إلى راعٍ آخَر .
وقال أبو عبيد : التُّرامِزُ : الشديد القويّ .
وقال أبو عمرو : جملٌ تُرامِز : إذا أَسَنَّ ، فتُرى هامَتُه ترمّزُ إذا اعتَلَفَ ، وأَنشَد :
إذا أردتَ السَّيرَ في المَفاوِزِ
فاعمِدْ لها لبازِلٍ تُرامِزِ
قال : وارتَمَزَ رأسُه : إذا تحرّك ، وقال أبو النّجم :
شمّ الذُّرَى مُرْتمِزاتُ الهامِ
وقال اللحياني : رجلٌ رَمِيزُ الرَّأْي ورَزِينُ الرّأي ، أي : جيّد الرأي .
الحراني عن ابن السكّيت : ما ارْمأَزّ فلان من ذاك ، أي : ما تحرَّك .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : المُرْمَئِزُّ : اللازم مكانَه لا يَبرَح .
وأنشد ابن الأنباري :
يُدلج بعد الجهد والترميز
إراحة الجِدابة النَّفوز
قال : الترميز من رَمزت الشاة إذا هُزلت . ثم ذكر قول ابن الأعرابي .
زمر : قال الليث : الزَّمْر بالمِزْمار ، وفِعلُه زَمَر يَزْمر زَمْراً .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : يقال للّذي يُغنِّي الزامر والزَّمّار ؛ ويقال : زَمَّرَ إذا غَنَّى ، ويقال للقَصَبة الّتي يُزْمَرُ بها : زَمّارة ، كما يقال للأرض التي يُزْرَع فيها زَرَّاعة .
قال : وقال فلان لرجلٍ : يابنَ الزَّمّارة ، يعني المُغنِّية .
ورَوَى محمد بنُ سِيرِينَ عن أبي هُريرة أنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) نَهَى عَنْ كَسْب الزَّمّارة .
قال أبو عُبيد : قال الحجّاج : الزَّمارة : الزانية .
قال : وقال غيرُه : إنما هي الرّمّازة ، وهي الّتي تومِىءُ بشفَتَيها أو بعَيْنَيها .
قال أبو عُبيد : وهي الزّمْارة كما جاء في الحديث .
وقال القُتَيْبيّ فيما يرُدّ على أبي عبيد : الصوابُ الرمّازة ، لأنّ من شَأَن البَغيِّ أن ترمزَ بعَيْنَيْها وحاجِبَيْها ، وأنشَد في صفة البَغايَا :
يُومِضْنَ بالأعْيُن والحَواجبِ
إيماضَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ
قلت : وقول أبي عبيد عندي الصّواب .
وسئل أبو العبّاس عن معنى الحديث : أنَّه نَهَى عن كَسْب الزّمّارة ، فقال : الحرفُ صحيح ، زَمارة ورمَّازة ، وقال : ورَمّازة ههانا خطأ .
قال : والزَّمارة : البَغِيُّ الحَسْناء ، وإنما كان الزِّنا مع المِلاح لا مع القِباح . قال : وأنشَدَنا ابن الأعرابيّ :
دَنّان حَنّانانِ بينهما
صَوْتٌ أَجَشُّ غِناؤُه زَمِرُ
أي : غناؤُه حَسَن .
ومنه قيل للمرأة المغنية : زمّارة ؛ ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حين سمع قراءة أبي موسى : ( أنه أوتي مزماراً من مزامير آل داود ) أي : أوتي صوتاً حسناً كأنه صوت داود .
قال : وقال أبو عَمرو : والزَّميرُ : الحَسَن من الرّجال ، والزَّوْمَرُ : الغلام الجميلُ الوجه .
قلتُ : للزَّمارة في تفسير ما جاء في الحديث وَجْهَان : أحدُهما أن يكون النَّهيُ عن كَسْب المغنِّية .
كما رَوَى أبو حاتم عن الأصمعيّ ، أو يكون النَّهيُ عن كَسْب البَغِيّ كما قال أبو عُبَيد وأحمد بن يحيى ، وإذا رَوَى الثِّقاتُ حَدِيثاً بلفظٍ له مَخرَج في العربيّة لم يَجُز رَدُّه عليهم ، واختراعُ لفظ لَم يُرْوَ ، أَلاَ تَرى أنّ أبا عُبيد وأبا العبّاس لمّا وَجَدا لِما قال الحجّاج مَذهباً في اللّغة لَم يَعْدُواه ، وعَجل القُتيبيُّ فلم يتثبت ففسّر لفظاً لَم يَرْوِه الثِّقات ، وقد عَثرتُ على حروف كثيرةٍ رَواها الثِّقات بألفاظٍ كثيرة حفِظوها ، فغَيَّرها مَنْ لا عِلْمَ له بها وهي صحيحة ، والله يوفِّقنا لقَصْد الصّواب .
وقال اللّيث : الزُّمْرَة : فَوْجٌ من النّاس .
وقال أبو عُبَيد : الزِّمَارُ : صَوتُ النَّعامة ، وقد زَمَرَتْ تَزْمِرُ زِماراً . وشاةٌ زَمِرةٌ : قليلةُ الصُّوف ، ورجلٌ زَمِرُ المروءة .
سلمة عن الفرّاء : زَمَّر الرجلُ قِرْبتَه وزَنَرها : إذا مَلأَها .
وقال أبو عمرو : الزَّمّارةُ : الساجُور .
وكَتَب الحَجّاج إلى بعض عُمّاله أن ابعثْ إليّ فلاناً مُسمَّعاً مُزَمَّراً ، فالمسَمَّع : المقيَّد ، والمُزَمَّرُ : المُسَوْجَر .
وأنشد :
ولي مُسمِعانِ وزَمّارَةٌ
وظِلٌّ ظليل وحِصْنٌ أمَقّ
والمُسمِع : القَيْد . والزمّارة : الغُلّ . وأراد بالحِصْنِ الأمَقّ : السِّجْن .
مزر : قال أبو عبيد : المَزِيرُ : الشّديدُ القَلْب ؛ حكاه عن الأصمعيّ .
وقال شمر : المَزِيرُ : الظَّرِيف ، قاله الفرّاء ، وأَنشَد :
فلا تَذْهَبن عَيناكَ في كلِّ شَرْمَحٍ
طوالٍ فإنّ الأقْصَرِينَ أَمازِرُه
أراد أمازِر ما ذكرنا ، وهم جمعُ الأمْزَر ورُوِي عن أبي العالية أنّه قال : اشرَبِ النّبِيذَ ولا تمَزِّر .
قال أبو عُبَيد : معناه : اشربْه كما تَشْرَب
الماءَ ، ولا تَشربه قَدَحاً بعد آخر ، وأَنشَدَنا الأمويّ :
تَكونُ بَعْدَ الْحَسْوِ والتَّمَزُّرِ
في فَمِه مِثلَ عَصير السكرِ
قال : والتَّمَزُّرُ : شُرْبُ الماء قليلاً قليلاً ، بالراء ، ومثلُه التمزُّز وهو أقل من التمزر .
وقال أبو عُبيد : المزْرُ : نَبِيذ الذُّرَة والشَّعير .
وقال ابن الأعرابي : مَزَّر قِرْبَته تمْزِيراً ، ومَزَرها مَزْراً : إذا مَلأَها فلم يَترُك فيها أَمْناً . وأنشد شمر :
فشرب القوم وأبقوا سورا
ومزروا وطابها تمزيرا
مرز : في حديث عُمَر : أنّه أراد أن يَشهَد جَنازة رجل فمَرَزه حُذَيفَة ، كأنه أراد أن يَكُفّه عن الصّلاة عليها ، لأن الميّت كان عنده مُنافِقاً .
قال أبو عُبيد : المَرْزُ : القَرْصُ بأَطْراف الأصابع ، وقد مَرَزْته أَمْرُزه : إذا قَرصْتَه قَرْصاً رقيقاً ليس بالأظفار . ويقال : أُمْرُزْ لي من هذا العَجِين مِرْزةً ، أي : اقطَعْ لي منه قِطعة ، حكاه عن الفراء .
قال : والمَرْزُ : العَيْب والشَّيْن .
وقال ابن الأعرابيّ : عِرْضٌ مَرِيز ، ومُمترَزٌ منه ، أي : قد نِيلَ منه . وإذا نِلتَ من مالِه . قلتَ : قد امترَزْتُ منه مَرْزةً .

##### Türkçe

ز ر م
**رمز** ، **زرم** ، **زمز** ، **رزم** ، **مرز** ، **مزر** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**زرم** : hadiste: (Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **الحسن بن علي** رضي الله عنهما ile getirildi; kucağına konuldu da onun üzerine bevletti; alındı; şöyle dedi: “Oğlumu **تُزْرِموا** etmeyin”; sonra su istedi de onu onun üzerine döktü).

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الإزرامُ** : kesme(koparma)dır; adam için, bevli kesince: “Bevlini **أزرمْتَ**” denir. Başkası onu **أَزرمه** etti; yani: onu kesti. Bevl bizzat kendisi kesilince: bevl **زَرِمَ** oldu. Adî b. Zeyd dedi:
أو كماء لثمودَ بعد جمام
زرِم الدَّمعِ لا يَئُوب نزورَا
Dedi: O hâlde **الزَّرِم**: az, kesik olandır.

Leys dedi: **الزَّرم** kedilerden ve köpeklerden: dışkısının, makatında kalanıdır; fiil ondan **زَرِم**’dir; aynı şekilde kediye **أزْرم** denir.

Ve denir: satış **زرمَ** oldu: kesilince.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **رجلٌ زرِم**: o, zelil, topluluğu az olandır. Ahtal dedi:
لولا بلاءُكُم في غيرِ واحدةٍ
إذاً لقُمْتُ مقامَ الخائف الزَّرِم

Ebû Amr: **الزرمُ**: bevli azar azar düşen dişi devedir; bunu yaptığında ona denir: “**أوزغت** ve **أوسغت** ve **شلشلت** ve **أنعصت** ve **أزرمت**.”

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الزَّرم**: üzerine daraltılan (kimse)dir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المزْرَئِمُّ**: büzülen (kimse)dir; **الزاي** **الراء**’dan öncedir.

Ebû Ubeyd dedi: ve **المرْزَئِمُّ**: ürperen, toplanan (kimse)dir; **الراء** **الزاي**’dan öncedir.

Dedim: doğru olan: (**المزرئم**) **الزاي** **الراء**’dan önce: İbn Ca‘le böyle rivayet etti. Ebû Bekir, (**المقشعر المجتمع**)’ın **مزرئم** mi yoksa **مزدنم** mi olduğunda şüphe etti.

Ebû Zeyd, (**الهمز**) kitabında dedi: adam **ارزَأَمَّ** oldu; o hâlde o **مُرْزَئِمٌّ**’dir: öfkelendiğinde.

Asmaî dedi: **المُرْمَئزُّ**: yerini tutan, ayrılmayan (kimsedir).

**رزم** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الرّازمُ**: zayıflıktan hareket etmeyen devedir; ve **رَزَم** eder, **يَرْزُم** eder, **رُزاماً**. Ve **الرازِخُ** onun gibidir.

Dedi: ve denir: dişi deve **أرْزَمَت** eder, **أرْزاماً**: o, boğazından çıkardığı bir sestir; onunla ağzını açmaz; ondan isim **الرَّزمة**’dir; bu, yavrusuna karşı, onu **ترْأَمُه** ettiği zamandır; ve **الحَنينُ** **الرَّزَمة**’den daha şiddetlidir.

Ebû Ubeyd dedi: ve **الإرزام**: gök gürültüsünün sesidir; ve okudu:
وعَشِيّةٍ مُتجاوِبٍ إرْزامُها
Gök gürültüsünün **رَزَمة**’sini, dişi devenin **رزَمة**’sine benzetti.

Leys: **الرِّزْمةُ** elbiselerden: tek bir bez içinde bağlanan şeydir; denir: elbiseleri **رَزَّمْت** ettim, **تَرْزيماً**.

Ve Ömer’den rivayet olundu ki dedi: yediğinizde **فرازِمُوا** edin.

Asmaî’den rivayet olundu ki dedi: yemekte **المُرازَمة**: nöbetleşmedir; bir gün et yer, bir gün bal, bir gün süt, ve buna benzer; tek bir şeye devam etmez. Aslı, develerde: bir kere **حَمْضاً** otlayıp, bir kere **خُلّة** otlayınca, **رازمَتْ** etmiştir.

Râ‘î, dişi devesine hitap ederek dedi:
كلِي الحَمْضَ عامَ المُقْحِمين ورازِمِي
إلى قابِلٍ ثم اعذِرِي بعدَ قابِلِ

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: “yediğinizde **فرازِمُوا** edin” sözü hakkında soruldu; dedi ki: manası: yemeği şükürle karıştırın; ve lokmalar arasında “elhamdülillah” deyin.

Ve denildi: **المُرازَمة**: yumuşağı ve kuruyu, tatlıyı ve ekşiyi, **الجَشَب**’i ve **المأدوم**’u yemen; sanki dedi ki: kolay yutulanı, kolay yutulmayan **جَشِب** ile birlikte yiyin.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: kavim evlerinde **رازَمَ** etti: orada ikameti uzattıklarında.

İbnü’l-Enbârî: **الرِّزْمة**’nin manası Arapların sözünde: içinde çeşit çeşit elbiseler ve karışımlar bulunan (şey)dir.

Onların sözü: yemesinde **رازم** etti: bir kısmını bir kısmıyla karıştırdığında.

Ömer رضي الله عنه hadîsinde: bir adama üç **جزائر** verdi ve üzerlerine **غرائر** koydu; onların içinde undan **رزم** vardı.

Şemmer dedi: **الرِّزمة**: hurmadan veya undan, **الغرارة**’nın üçte biri yahut dörtte biri miktarıdır.

Dedi: ve Zeyd b. Kesve dedi: **القوْسُ**: meyveden **الجُلة**’nin dörtte biri miktarıdır. Dedi: ve onun benzeri **الرِّزمة**’dir.

Ve **المِرْزَمان** yıldızlardandır. İbn Künâse dedi: ikisi iki yıldızdır ve ikisi **الشِّعْرَيَيْن** ile beraberdir; o hâlde tutulmuş **الذّراعُ** iki **المِرْزَمَين**’den biridir; ve **الجَوْزاء**’nın dizisi iki **الْمِرزَمَين**’den biridir; ve onların dizisi, onlarla beraber yıldızlardır; o hâlde ikisi **مِرْزَما الشِّعْرَيَين**’dir; ve **الشِّعْرَيان**: onlarla beraber olan iki **الذِّراعان** onlarla beraber bulunur; onların iki yıldızıdır.

Kuzeyin adlarından: **أم مِرزم**; dişi devenin **رزمت** etmesinden alınmıştır; o, yavrusuna karşı onun inlemesidir.

Sahr el-Hüzelî dedi:
كأني أراء بالحلاءة شاتياً
تقشر أعلى أنفه أم مرزم

Ve aslana denir: **رزم**: avının üzerine çöktüğünde.

Lihyânî dedi: kış **رَزَم** etti, şiddetli bir **رَزْمةً**: soğuduğunda; o hâlde o **رازِمٌ**’dir; ve bununla **نَوْءُ المِرْزَم** adlandırıldı.

Dedi: ve adam, denkine karşı **رَزَم** etti: onun üzerine indiğinde. Ve aslana **رُزَماً** denir; çünkü o avının üzerine **يَرزُم** eder. Dedi: ve kavim **رزَّمَ** etti, **ترْزيماً**: kendileriyle yere vurduklarında, ayrılmadıklarında.

Ebû’l-Müsellem el-Hüzelî dedi:
مَصَالِيتُ في يوم الهِياجِ مَطاعِمٌ
مَطاعِينُ في جَنْبِ الفِئامِ المُرَزِّمِ
Dedi: ve **المرزّم**: sakınan, şeyleri tecrübe etmiş (kimsedir); işlerde **يترزّم** eder; tek bir iş üzerinde sabit durmaz; çünkü o sakınandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَّزَمة** ve **الرَّزْمَة**: şiddetli sestir.

**رمز** : Allah جلّ وعزّ, Zekeriyyâ kıssasında dedi: (**ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزًا**) (Âl-i İmrân: 41).

Ebû İshâk dedi: **الرَّمْز**’in manası: sesiyle açıklama olmaksızın, lafızla dudakları hareket ettirmektir; ancak dudaklarla bir işarettir. Ve denildi: **الرَّمْز** gözlerle, kaşlarla ve ağızla bir işarettir.

Ve **الرَّمْزُ** dilde: el ile yahut göz ile, ne ile işaret ettiysen, lafızla açıklanan şeylerden, işaret ettiğin her şeydir.

Dedi: ve **الرَّمْزُ** ve **الترمُّز** dilde: hareket ve hareketlenmedir.

Leys dedi: **الرّمازة** **الفنفعة**’nın adlarındandır; fiil **ترمز** eder. Ve cariyeye, gözüyle göz kırpan (cariye)ye: **رمّازة** denir; yani: ağzıyla **ترمز** eder ve gözüyle **تغمز** eder.

Ahtal dedi: kadınlardan **الرَّمّازة** hakkında; o, fâciredir:
أحاديثُ سَدّاها ابنُ حَدْراء فَرْقَد
ورَمّازةٍ مالَت لمن يستَمِيلُها

Şemmer dedi: buradaki **الرَّمّازة**: dokunanın elini geri çevirmeyen fâciredir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **كَتِيبة رَمّازة**: yanlarından dalgalanır olduğunda.

Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: falan, koyununu **رَمَزَ** etti: çobanın otlatmasına razı olmayınca, onu başka bir çobana çevirdiğinde.

Ebû Ubeyd dedi: **التُّرامِزُ**: şiddetli, kuvvetli (olan)dır.

Ebû Amr dedi: **جملٌ تُرامِز**: yaşlandığında; o hâlde, ot yediğinde tepesi görülür ki **ترمّزُ** eder. Ve okudu:
إذا أردتَ السَّيرَ في المَفاوِزِ
فاعمِدْ لها لبازِلٍ تُرامِزِ

Dedi: ve başı **ارتَمَزَ** etti: hareket ettiğinde. Ebû’n-Necm dedi:
شمّ الذُّرَى مُرْتمِزاتُ الهامِ

Lihyânî dedi: **رجلٌ رَمِيزُ الرَّأْي** ve **رَزِينُ الرّأي**: yani: iyi görüşlü.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: falan, bundan **ارْمأَزّ** etmedi; yani: hareket etmedi.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُرْمَئِزُّ**: yerini tutan, ayrılmayan (kimsedir).

İbnü’l-Enbârî okudu:
يُدلج بعد الجهد والترميز
إراحة الجِدابة النَّفوز
Dedi: **الترميز**: koyun **رَمزت** ettiğinde; zayıfladığında (olan)dır. Sonra İbnü’l-A‘râbî’nin sözünü zikretti.

**زمر** : Leys dedi: **الزَّمْر** **بالمِزْمار** iledir; fiili **زَمَر** eder, **يَزْمر** eder, **زَمْراً**.

Ebû Hâtim, Asmaî’den: şarkı söyleyene **الزامر** ve **الزَّمّار** denir; ve denir: **زَمَّرَ**: şarkı söylediğinde; ve kendisiyle **يُزْمَرُ** olunan kamışa: **زَمّارة** denir; tıpkı, içinde ekin ekilen yere **زَرَّاعة** denildiği gibi.

Dedi: ve falan, bir adama dedi: “ey **ابنَ الزَّمّارة**”; yani: şarkıcı (kadın).

Muhammed b. Sîrîn, Ebû Hureyre’den rivayet etti ki Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **كَسْب الزَّمّارة**’dan nehyetti.

Ebû Ubeyd dedi: Haccâc dedi: **الزَّمارة**: zâniyedir.

Dedi: ve başkası dedi: o ancak **الرّمّازة**’dir; o, dudaklarıyla yahut gözleriyle işaret edendir.

Ebû Ubeyd dedi: ve o, hadiste geldiği gibi **الزّمْارة**’dır.

Kuteybî, Ebû Ubeyd’e reddiye olarak dedi: doğru olan **الرمّازة**’dir; çünkü fâhişenin şânındandır ki gözleriyle ve kaşlarıyla **ترمزَ** eder. Ve fâhişeler sıfatında okudu:
يُومِضْنَ بالأعْيُن والحَواجبِ
إيماضَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ

Dedim: Ebû Ubeyd’in sözü, benim yanımda doğrudur.

Ebû’l-Abbâs’a, hadisin manası soruldu: “o, **كَسْب الزّمّارة**’dan nehyetti”; dedi: harf doğrudur: **زَمارة** ve **رمَّازة**; ve dedi: buradaki **رَمّازة** hatadır.

Dedi: ve **الزَّمارة**: güzel (yüzlü) fâhişedir; zina ancak güzellerle idi, çirkinlerle değil. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bize okudu:
دَنّان حَنّانانِ بينهما
صَوْتٌ أَجَشُّ غِناؤُه زَمِرُ
Yani: şarkısı güzeldir.

Ve bundan dolayı şarkıcı kadına: **زمّارة** denildi; ve bundan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) Ebû Mûsâ’nın kıraatini işitince sözü: (ona, Dâvûd âlinin mizmarlarından bir mizmar verilmiştir) yani: ona güzel bir ses verilmiştir; sanki Dâvûd’un sesi.

Dedi: ve Ebû Amr dedi: **الزَّميرُ**: erkeklerden güzel (olan)dır; ve **الزَّوْمَرُ**: yüzü güzel oğlandır.

Dedim: hadiste gelenin tefsirinde **الزَّمارة** için iki vecih vardır: birincisi, nehyin şarkıcı kadının kazancından olmasıdır;
Ebû Hâtim’in Asmaî’den rivayet ettiği gibi; yahut nehyin fâhişenin kazancından olmasıdır; Ebû Ubeyd ve Ahmed b. Yahyâ’nın dediği gibi. Güvenilirler bir hadisi, Arapçada çıkışı olan bir lafızla rivayet edince, onu onlardan reddetmek ve rivayet olunmamış bir lafız uydurmak câiz olmaz. Görmez misin ki Ebû Ubeyd ve Ebû’l-Abbâs, Haccâc’ın dediğine dilde bir mezhep bulunca onu aşmadılar; Kuteybî acele etti de sağlamlaştırmadı; güvenilirlerin rivayet etmediği bir lafzı tefsir etti. Ben, güvenilirlerin birçok harfleri birçok lafızlarla rivayet ettiklerine rastladım; onları ezberlediler; ilmi olmayan kimse onları değiştirdi; hâlbuki onlar doğrudur. Allah bizi doğruya yöneltir.

Leys dedi: **الزُّمْرَة**: insanlardan bir bölüktür.

Ebû Ubeyd dedi: **الزِّمَارُ**: devekuşunun sesidir; ve **زَمَرَتْ** eder, **تَزْمِرُ** eder, **زِماراً**. Ve **شاةٌ زَمِرةٌ**: yünü az (koyun)dur; ve **رجلٌ زَمِرُ المروءة**.

Seleme, Ferrâ’dan: adam kırbasını **زَمَّر** etti ve **زَنَرها** etti: onu doldurduğunda.

Ebû Amr dedi: **الزَّمّارةُ**: **الساجُور**’dur.

Haccâc, bazı âmillerine yazdı: falanı bana **مُسمَّعاً مُزَمَّراً** olarak gönder. **المسَمَّع**: bağlanmış (olan)dır; ve **المُزَمَّرُ**: **المُسَوْجَر**’dir.

Ve okudu:
ولي مُسمِعانِ وزَمّارَةٌ
وظِلٌّ ظليل وحِصْنٌ أمَقّ
Ve **المُسمِع**: bağdır. Ve **الزمّارة**: boyunduruk (demir halka)dır. Ve **الحِصْنِ الأمَقّ** ile muradı: zindandır.

**مزر** : Ebû Ubeyd dedi: **المَزِيرُ**: kalbi şiddetli (olan)dır; onu Asmaî’den nakletti.

Şemmer dedi: **المَزِيرُ**: zarif (olan)dır; Ferrâ söyledi. Ve okudu:
فلا تَذْهَبن عَيناكَ في كلِّ شَرْمَحٍ
طوالٍ فإنّ الأقْصَرِينَ أَمازِرُه
**أَمازِر** ile, zikrettiğimizi murad etti; onlar **الأمْزَر**’in cem‘idir. Ve Ebû’l-Âliye’den rivayet olundu ki dedi: **اشرَبِ النّبِيذَ ولا تمَزِّر**.

Ebû Ubeyd dedi: manası: onu suyu içtiğin gibi iç; ve onu bir kadehten sonra bir kadeh içme. Ümeyyî bize okudu:
تَكونُ بَعْدَ الْحَسْوِ والتَّمَزُّرِ
في فَمِه مِثلَ عَصير السكرِ
Dedi: ve **التَّمَزُّرُ**: suyu azar azar içmektir; **بالراء** ile. Ve onun benzeri **التمزُّز**’dür; o, **التمزر**’den daha azdır.

Ebû Ubeyd dedi: **المزْرُ**: darı ve arpa nebîzidir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: kırbasını **مَزَّر** etti, **تمْزِيراً**; ve onu **مَزَرها** etti, **مَزْراً**: onu doldurduğunda ve içinde bir güven (boşluk) bırakmadığında. Şemmer okudu:
فشرب القوم وأبقوا سورا
ومزروا وطابها تمزيرا

**مرز** : Ömer’in hadîsinde: bir adamın cenazesine şahit olmak istedi; Huzeyfe onu **مَرَزه** etti; sanki onu onun üzerine namazdan alıkoymak istedi; çünkü ölü, onun yanında münafık idi.

Ebû Ubeyd dedi: **المَرْزُ**: parmak uçlarıyla çimdiklemektir; ve onu **مَرَزْته** ederim, **أَمْرُزه**: onu, tırnaklarla olmayan, ince bir çimdikle çimdiklediğinde. Ve denir: “bu hamurdan bana bir **مِرْزةً** **أُمْرُزْ** et”; yani: ondan bana bir parça kes; Ferrâ’dan nakletti.

Dedi: ve **المَرْزُ**: ayıp ve utançtır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **عِرْضٌ مَرِيز** ve ondan **مُمترَزٌ**; yani: ondan pay alınmıştır. Ve onun malından pay aldığında, dersin ki: ondan bir **مَرْزةً** **امترَزْتُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والميم وما يثلثهما)
  (رمن)  الراء والميم والنون كلمة واحدة، وهي الرُّمَّان. والرُّمَّانتان: هَضْبتان في بلادِ عَبْسٍ. قال:
  * على الدّار بالرُّمَّانَتين تعوجُ *
  (رمي)  الراء والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو نَبْذ الشَّيء. ثم يحمل عليه اشتقاقاً واستعارة. تقول رَمَيْتُ الشيء أرمِيه. وكانت بينهم رِمِّيَّا، على فِعِّيلَى. وأرمَيْتُ على المائة: زِدْتُ عليها. فإن قيلَ فهذه الكلمة ما وجهها؟ قيل لـه: إذا زاد على الشَّيء فقد ترامَى إلى الموضع الذي بلغَه. ورَمَيْت بمعنى أرْمَيْتُ والمِرْماة: نَصْلُ السهم المدوَّرُ؛ وسمِّي بذلك لأنه يُرمَى به. والمَِرْماة: ظِلف الشَّاة. وفي الحديث: "لو أنّ أحدَهم دُعِيَ إلى مَِرْماتَين". والرَّمِيَّةُ: الصَّيد الذي يُرمَى. والرَّمِيُّ: السحابة العظيمة القَطْر. ويقال سُمِّيت رَمِيّاً لأنها تنشأ ثم تُرْمَى بقطَعٍ من السحاب من هنا وهُنا حتَّى تجتمع.
  وقال الخليل: رمى يرمي رِمايةً ورَمْياً ورِماءً. قال ابن السكّيت: خرجتُ أتَرَمَّى، إذا خرجتَ [ترمي] في الأغْراض([1]). ويقال أرْمَيْتُ الحَجَر من يدي إرْماءً. وقال أبو عُبيدة: يقال أرمَى اللهُ لك، أي نَصَرك وصنَع لَك. والرَّماء: الزِّيادة. وقد قلنا إنّ اشتقاق ذلك من الباب لأنه أمْرٌ يترامى إلى فَوق.
  (رمأ)  [أمّا] الراء والميم والهمزة فأصلٌ برأسه غير الأول، وهو قليل. يقال رمَأَت الإبل تَرْمأُ رمُوءاً ورَمْأً: أقامت في الكلأ والعُشْب. ورمأ فلانٌ في بني فلانٍ: أقام. ويقال أرمأت الأخبارُ: أشكَلَتْ. ومُرَمَّآت الأخبار، أي أباطيلُها.
  (رمث)  الراء والميم والثاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إصلاح شيءٍ وضمِّ بعضٍ إلى بعض. يقال رمَثْتُ الشَّيءَ: أصلحتُه. قال أبو دُواد:
وأَخٍ رَمَثْتُ دَرِيسَهُ *** ونصحتُه في الحرب نُصْحَا([2])  والرَّمَث: خشبٌ يضمّ* بعضُه إلى بعض ويُركَب. وفي الحديث: "إنّا نركب أرماثاً لنا في البحر"، وهو جمع رَمَثٍ. قال:
تمنَّيْتُ مِن حُبِّي بُثَينةَ أننا *** على رمَثٍ في البحر ليس لنا وَفْرُ([3])  والرِّمْث: مَرعىً من مراعي الإبل، وذلك لانضمام بعضِه إلى بعض. يقال إبلٌ رَمِثة ورَمَاثَى، إذا أكلت الرِّمْث فمرِضَتْ عنه. والرَّمَثُ أيضاً: بقيّة اللبن في الضَّرع، لأن ذلك متجمِّع.
  (رمج)  الراء والميم والجيم ليس أصلاً، وفيه ما يُقبَل ويُعتَمد عليه([4])، لكنَّهم يقولون: رَمَّجَ الأثَر بالتُّراب([5])؛ ورمَّج السُّطور: أفسَدَها.
  (رمح)  الراء والميم والحاء كلمةٌ واحدة، ثم يُصرَّف منها. فالكلمة الرُّمْح، وهو معروفٌ، والجمع رِماح وأرْماح. والسِّماك الرّامح: نَجمٌ، وسُمِّي بكوكبٍ يقْدُمه كأنَّه رُمْحه. فأمَّا قولهم: رَمَحَتْه الدَّابَّةُ، فمن هذا أيضاً لأنّ ضَرْبها إيّاهُ برِجلها كرمح الرَّامحِ برُمْحه. ومنه رَمَحَ الجُندبُ، إذا ضَرب الحصَى بيده. والرَّمَّاح: الذي يتَّخذ الرِّماح، وحِرفته الرِّماحة. والرَّامح: الطاعن بالرُّمْح. والرامح: الحامل له. ويقال للبُهْمَى إذا امتنَعتْ على الرّاعية: قد أخذَتْ رماحَها. كما قال:
أيَّامَ لم تأخُذْ إليَّ سِلاحَها ***إبِلي لِجلّتها ولا أبكارِها  (رمخ)  الراء والميم والخاء ليس بشيء. ويقال: إنَّ الرِّمْخ شجر([6]).
  (رمد)  الراء والميم والدال ثلاثة أصول: أحدُها مرضٌ من الأمراض، والآخَر لونٌ من الألوان، والثالث جنسٌ من السَّعْي.
  فالأول: الرَّمَد رَمَدُ العين، يقال رَمِدَ يَرْمَدُ رَمَداً، وهو رَمِد وأَرْمَدُ. ومنه الرَّمْد، وهو الهلاك، بسكون الميم. كما قال:
  * كأصْرَامِ عادٍ حينَ جَلَّلَها الرَّمْدُ([7]) *
  ويقال رمَدْنا القومَ نرمُِدهم، إذا أتينا عليهم.
  والثاني: الرَّماد، وهو معروف، فإذا كان أرقَّ ما يكون فهو رِمْدِدٌ. وهو يسمَّى للونه. يقال رَمَّدَتِ الناقةُ ترميداً، إذا تَركَتْ عند النِّتاج لبناً قليلاً. وإنّما يقال ذلك للونٍ يعتري ضرعَها. والأرمد: كلُّ شيءٍ أغْبَرَ فيه كُدْرَة، وهو من الرَّماد، ومنه قيل لضَربٍ من البعوض رُمْدٌ. وقال أبو وجزة وذكَرَ صائداً:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** رُمْدٌ به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])  والأَرمِداء، على وزن أفعلاء: الرَّماد. والمرمَّد من الشواء: الذي يُمَلُّ في الجمر. وفي المثل: "شَوَى أخُوك حتَّى إذا أنضَجَ رَمَّد([9])". فأمَّا قولهم: عام الرَّمادةِ، فقال قومٌ: كان مَحْلاً نزَل بالنّاس له رَمْد، وهو الهلاك. وقال آخرون: سمِّي بذلك لأنَّ الأرضَ صارت من المَحْل كالرَّماد([10]). وقال أبو حاتم: ماءٌ رَمِدٌ، إذا كان آجناً متغيِّراً.
  والأصل الثالث: الارْمِدَادُ: شِدّة العَدْو. ويقال ارْمَدَّ الظَّليمُ: أسرَعَ.
  (رمز)  الراء والميم والزاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. يقال كتيبة رَمَّازة: تموج من نواحِيها. ويقال ضربه فما ارمَأَزَّ، أي ما تحرَّك. وارتَمَز أيضاً: تحرَّك.
  ويقولون: إِنّ الرَّاموز: البحر. وأراه في شعر هذَيل.
  (رمس)  الراء والميم والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تغطيةٍ وسَتْر. فالرَّمْس: التراب.
  والرِّياح الروامسُ: التي تُثير الترابَ فتدفِن الآثار. ويقال رَمَسْتُ على فلانٍ الخبرَ؛ إذا كتَمْتَه إِيَّاه. ورَمَست الرَّجُل وأرمستُه: دفنتُه.
  (رمش)  الراء والميم والشين ليس من مَحض اللُّغة، ولا ممّا جاء في صحيح أشعارِهم. على أنَّهم يقولون: الرَّمَش تَفَتُّلٌ في الأشفار، وحُمْرةٌ في الجفون. وربّما قالوا رَمَشَهُ بالحجَر: رماه. وذُكر عن الشيباني: رَمَشَتِ الغنم تَرْمُِش، إذا رعَتْ يسيراً. ويقال: الرَّمَش: بياضٌ يكون في أظفار الأحداث. وحكى اللِّحياني: أرضٌ رَمْشاء: جدبة([11]).
  (رمص)  الراء والميم والصاد أُصَيل يدلُّ* على إلقاءِ قَذَىً. يقولون رَمَصَتِ العين، إِذا أخرجت ما يخرُج منها عند الرّمَد. وقال ابن السِّكِّيت: يقال قبَحَ اللهُ أُمّاً رمَصَت به، أي ولدَتْه. وهذا إذا صحَّ فهو على ما ذكرناه من أنَّه مشبّه بقذىً يُرمَى به. ويقال رَمَصَتِ الدّجاجةُ: ذَرَقت.
  وفي الباب كلامٌ آخَرُ يدلُّ على صلاحٍ وخير. يقولون: رَمَصْت بينهم، أي أصلَحْت. وربما قالوا: رَمَص الله مُصِيبتَه يَرْمُصها رَمْصاً، إذا جَبَرها.
  (رمض)  الراء والميم والضاد أصلٌ مطَّرِدٌ يدلُّ على حِدّةٍ في شيء مِن حرٍّ وغيره. فالرَّمَض: حَرُّ الحجارةِ من شِدّة حَرّ الشمس. وأرضٌ رَمِضَةٌ: حارّة الحجارة. وذكر قومٌ أن رمَضانَ اشتقاقُه من شِدّة الحر؛ لأنَّهم لمَّا نقلوا اسمَ الشُّهور عن اللغة القديمة سَمَّوْها بالأزمنة، فوافق رمضانُ أيّامَ رَمَضِ الحرّ. ويجمع على رَمضانات وأرمِضاءَ. ومن الباب أرمضَهُ الأمرُ ورَمِضَ للأمْرِ.
  ورَمِض أيضاً، إذا أحرقَتْه الرَّمْضاء. ويقال رَمَضْتُ اللّحمَ على الرَّضْفِ، إذا أنضجْتَه. ومن الباب سِكِّين رَمِيض. وكلُّ حادٍّ رَمِيضٌ. وقد رَمَضْتُه أنا. ورَمِضَتِ الغنمُ، إذا رعَتْ في شدّة الحَرّ فقرِحت أكبادُها. ويقال: فلانٌ يترمَّضُ الظِّباءَ، إذا تبعها وساقَها حَتَّى تَفَسَّخَ قوائمُها من الرَّمْضاء ثمَّ يأخُذُها. ويقال ارتمَضَ بَطْنُه: فسَدَ، كأنَّ ثَمَّ داءً يُحْرِقُه. فأمّا قولُ القائل: أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه([12]) فرمَّضْتُ ترميضاً، وذلك أن ينتظرَه. وممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل. ويمكن أن يكون الميم مبدلةً من باء، كأنّه ربّضت، من رَبَض.
  (رمط)  الراء والميم والطاء ليس أصلاً، لكنَّهم يسمُّون ما اجتمع من العُرْفُطِ وغيرِه من شجر العِضاهِ رَمْطاً. وربّما قالوا رَمَطت الرّجلَ، إذا عِبْته رَمْطاً. وفيه نظر.
  (رمع)  الراء والميم والعين أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وحركةٍ. فالرَّمَّاعةُ من الإنسان: الذي يضطرب من الصبيِّ على يافُوخِه. والرَّمَعَانُ: الاضطِراب. ويقال رَمَعَ أَنْفُ الرّجُل يَرمَع رمَعاناً، إذا تحرَّك من غضبٍ. ومن الباب قَبَحَ الله أمّاً رَمَعَتْ به، أي ولدَتْه. ومن ذلك اليَرْمَع: حجارةٌ بِيضٌ رِقاقٌ تلمَع في الشمس. ومن الباب إن صحّ، الرامِع، وهو الذي يطأطِئُ رأسَه ثم يرفعه. ويقال الرُّماع تغيُّر الوَجْه([13]) والباب كلُّه واحد. ويقولون: المُرَمِّعَة المَهْلكة([14]).
  (رمغ)  الراء والميم والغين لا أصلَ لـه، إلا بعض ما يأتي به ابنُ دريدٍ، من رَمَغْتُ الشيءَ، إذا عَركتَه بيدك، كالأديمِ وغيرِه.
  (رمق)  الراء والميم والقاف أصلٌ يدلُّ على ضَعفٍ وقِلّة. ويقال ترمَّقَ الرَّجلُ الماءَ وغيرَه، إذا حَسَا حُسْوةً [بَعد أُخرى([15])]. وهو مُرَمَّق العَيش، أي ضيِّقه. وما عَيْشُه إلا رَِماقٌ، يُراد به ما يُمْسِك الرَّمَق. والرَّمَق: باقي النَّفْسِ أو النَّفَس. قال:
وما الناسُ إلا في رَِماقٍ وصالح *** وما العيشُ إلا خِلفَةٌ ودُرُورُ  ويقولون: "أضرعَتِ المِعْزَى فرمِّقْ رمِّقْ"، أي اشربْ لبنَها قليلاً قليلاً؛ لأنّ المِعزَى تُنْزِلُ قبل نِتاجها بأيّام. والتَّرميق([16]): عملٌ يفعلُه الرجل لا يُحسِنُه. ويقال حبلٌ أرماقٌ، إذا كان ضعيفاً. وقد ارمَاقَّ ارمِيقاقاً.
  (رمك)  الراء والميم والكاف أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والثاني لُبْثٌ بمكان. فالأول الرُّمْكة من ألوان الإبل، وهو أشدُّ كدْرةً من الوُرْقة. ويقال جملٌ أرمَكُ. ومنه اشتقاق الرَّامَِك. والرَّمَكة: الأُنثى من البراذين. والأصل الآخر: رَمَكَ بالمكان، وهو رامك.
  (رمل)  الراء والميم واللام أصلٌ يدلُّ على رِقّةٍ في شيءٍ يتضامُّ بعضُه إلى بعض. يقال رَمَلت الحصير، وأرملتُ، *إذا سَخَّفْتَ نَسْجَه. قال:
  * كأنَّ نَسْجَ العنكبوتِ المُرْمَلِ([17]) *
  ثم يشبَّه بذلك، [فالرَّمَل]: القليل الضَّعيف من المطر، وجمعه أرمال. ومن الذي يقرب من هذا الباب الرَّمْل، وهو رَقيق. ومنه ترمَّل القَتيلُ بدمِهِ، إذا تلطخ؛ وهو قياسُ ما ذكَرْناه. ومن الباب الرَّمَل: الهَرْوَلة، وذلك أنه كالعَدْو أو المشْي الذي لا حصافةَ فيه. فأمّا المُرْمِلَ فهو الذي لا زادَ معه، سمِّي بذلك لأحدِ شيئين، إما رِقّةِ حاله، وإمّا للُصوقِه بالرّمل من فَقْره. والأرمَلُ مثلُ المُرمِل. قال جرير:
هَذِي الأراملُ قد قضَّيْتَ حاجتَها *** فمَنْ لحاجةِ هذا الأرمَلِ الذّكَرِ([18])
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "الأرض"، وتصحيح هذه الكلمة والتكملة التي قبلها من المجمل.
([2]) البيت في اللسان (رمث) بدون نسبة.
([3]) البيت لأبي صخر الهذلي، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93 وأمالي القالي (1: 148). وبعض أبياتها في اللسان (رمث).
([4]) في الأصل: "وبعمل عليه".
([5]) لم يرد هذا المعنى في اللسان والقاموس. ولم يأت شيء من المادة في الجمهرة.
([6]) الذي في اللسان والقاموس أن "الرمخ": الشجر المجتمع.
([7]) البيت لأبي وجزة السعدي، كما في اللسان (رمد 168). وصدره:
 * صببت عليكم حاصبي فتركتكم *
([8]) انظر اللسان (رمد) والحيوان (4: 216/ 5: 405).
([9]) يضرب مثلاً للرجل يعود بالفساد على ما كان أصلحه.
([10]) وقيل سمي به لأنهم  لما أجدبوا صارت ألوانهم كلون الرماد.
([11]) في القاموس: "وأرض رمشاء: ربشاء، أو جدبة، كأنه ضد". وذلك لأن الربشاء بالباء: الكثيرة العشب. وقد اقتصر في اللسان على أنها الكثيرة العشب، قال: "وسنة ربشاء ورمشاء. وبرشاء: كثيرة العشب".
([12]) في الأصل: "فلم تصبه".
([13]) في اللسان: "والرماع: داء في البطن يصفر منه الوجه". وفي القاموس: "وجع يعترض في ظهر الساقي حتى يمنعه من السقي... واصفرار وتغير في وجه المرأة من داء يصيب بظرها".
([14]) المهلكة، بتثليث اللام: المفازة. والمرمعة، لم ترد في اللسان. وفي القاموس: "والمرمعة كمحدثة: المفازة".
([15]) التكملة من اللسان.
([16]) في الأصل: "والرميق"، صوابه من اللسان والقاموس.
([17]) البيت في اللسان (رمل، غزل). مع نسبته في (غزل) إلى العجاج. انظر ديوانه 47. وأنشده في المخصص (17: 17) وذكر أنه إنما جر "المرمل" على الجوار. وذلك لأن المرمل من صفة النسج، فكان حقه النصب، لكن كذا روي بفتح الميم.
([18]) ليس في ديوان جرير. وروايته في اللسان (رمل): "كل الأرامل".
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الميم** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**رمن**)  **الراء** ve **الميم** ve **النون** tek bir kelimedir; o da **الرُّمَّان**’dır. **الرُّمَّانتان**: **عَبْسٍ** diyarında iki tepedir. Dedi ki:
  * **الرُّمَّانَتين**’deki yurda doğru eğrilirsin *

  (**رمي**)  **الراء** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; o da bir şeyi atıp savurmaktır. Sonra bunun üzerine türetme ve mecaz olarak taşınır. Dersin ki: **رَمَيْتُ** şeyi, onu **أرمِيه**. Aralarında **رِمِّيَّا** vardı; **فِعِّيلَى** vezni üzere. Ve **أرمَيْتُ** yüzün üzerine: ona artırdım. Eğer denilirse: şu hâlde bu kelimenin yönü nedir? Ona denilir ki: bir şeyin üzerine arttığında, ulaştığı yere doğru atışır gibi olur. Ve **رَمَيْت** mânâca **أرْمَيْتُ** gibidir. **المِرْماة**: yuvarlatılmış ok ucu; onunla atıldığı için bununla adlandırıldı. Ve **المَِرْماة**: koyunun tırnağı. Hadiste: “Eğer onların birine **مَِرْماتَين**’e çağrılsa...” **الرَّمِيَّةُ**: atılan av. **الرَّمِيُّ**: iri damlalı büyük bulut. Ve denilir ki ona **رَمِيّاً** adı verildi; çünkü doğar, sonra buradan ve şuradan bulut parçalarıyla atılır gibi olur, ta ki toplanıncaya kadar.

  Halîl dedi ki: **رمى** **يرمي** **رِمايةً** ve **رَمْياً** ve **رِماءً**. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **أتَرَمَّى** diye çıktım; yani sen [atış yaparak] hedeflerde([1]) çıktığında. Ve denilir: **أرْمَيْتُ** taşı elimden **إرْماءً**. Ebû Ubeyde dedi ki: “**أرمَى اللهُ لك**” denilir; yani sana yardım etti ve senin için yaptı. **الرَّماء**: artış. Biz bunun türetmesinin bu bâbdan olduğunu söyledik; çünkü o, yukarıya doğru atışır gibi olan bir iştir.

  (**رمأ**)  [Ama] **الراء** ve **الميم** ve hemze ise, birinciden başka başlı başına bir asıldır; ve azdır. Denilir: **رمَأَت** develer **تَرْمأُ** **رمُوءاً** ve **رَمْأً**: otlakta ve çayırda kaldı. Ve falan kimse falan oğulları içinde **رمأ**: kaldı. Ve denilir: **أرمأت** haberler: müşkil oldu. **مُرَمَّآت الأخبار**: yani onların uydurmaları.

  (**رمث**)  **الراء** ve **الميم** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir şeyi düzeltmeye ve bir kısmını bir kısmına katmaya delâlet eder. Denilir: **رمَثْتُ** şeyi: onu düzelttim. Ebû Duvâd dedi ki:
وأَخٍ رَمَثْتُ دَرِيسَهُ *** ونصحتُه في الحرب نُصْحَا([2])
  **الرَّمَث**: bir kısmı bir kısmına katılan ve birleştirilip kurulan ağaçtır. Hadiste: “Biz denizde kendimize ait **أرماثاً** bineriz”; o, **رَمَثٍ**’in çoğuludur. Dedi ki:
تمنَّيْتُ مِن حُبِّي بُثَينةَ أننا *** على رمَثٍ في البحر ليس لنا وَفْرُ([3])
  **الرِّمْث**: develerin otlaklarından bir otlaktır; bu, onun bir kısmının bir kısmına katılmasındandır. Denilir: **رَمِثة** ve **رَمَاثَى** develer; **الرِّمْث**’i yiyip ondan hastalandıklarında. **الرَّمَثُ** ayrıca: memede sütün kalıntısıdır; çünkü o, toplanmış olandır.

  (**رمج**)  **الراء** ve **الميم** ve **الجيم** asıl değildir; onda kabul edilip dayanılacak şey vardır([4]); lâkin onlar derler ki: **رَمَّجَ** izi toprakla([5]); ve **رمَّج** satırları: onları bozdu.

  (**رمح**)  **الراء** ve **الميم** ve **الحاء** tek bir kelimedir; sonra ondan tasrîf edilir. Kelime **الرُّمْح**’tır; o bilinir; çoğulu **رِماح** ve **أرْماح**. **السِّماك الرّامح**: bir yıldızdır; önünde giden bir gezegen sanki onun mızrağıymış gibi olduğu için onunla adlandırıldı. “Binek onu **رَمَحَتْ**” sözlerine gelince: bu da bundandır; çünkü onun onu ayağıyla vurması, mızrakçının mızrağıyla mızraklaması gibidir. Ondan: çekirge **رَمَحَ**; yani çakılı eliyle vurduğunda. **الرَّمَّاح**: mızrak yapan; sanatı **الرِّماحة**’dır. **الرَّامح**: **الرُّمْح** ile saplayan. Ve **الرامح**: onu taşıyan. Ve **البُهْمَى** çobana karşı direnip vermediğinde ona denilir: “mızraklarını almıştır.” Nitekim dedi ki:
أيَّامَ لم تأخُذْ إليَّ سِلاحَها ***إبِلي لِجلّتها ولا أبكارِها

  (**رمخ**)  **الراء** ve **الميم** ve **الخاء** bir şey değildir. Ve denilir: **الرِّمْخ** bir ağaçtır([6]).

  (**رمد**)  **الراء** ve **الميم** ve **الدال** üç asıldır: birincisi hastalıklardan bir hastalık, ikincisi renklerden bir renk, üçüncüsü koşu cinsinden bir cinstir.
  Birincisi: **الرَّمَد** gözün **رَمَدُ**’udur; denilir: **رَمِدَ** **يَرْمَدُ** **رَمَداً**; o **رَمِد** ve **أَرْمَدُ**’dur. Ondan **الرَّمْد**; o helâktir; mîm sâkin olarak. Nitekim dedi ki:
  * **عادٍ**’ın kırpıntıları gibi; **الرَّمْدُ** onu kapladığı vakit *([7])
  Ve denilir: **رمَدْنا** kavmi **نرمُِدهم**; üzerlerine geldiğimizde.
  İkincisi: **الرَّماد**; o bilinir. En ince olduğu vakit **رِمْدِدٌ**’dür. Renginden dolayı böyle adlandırılır. Denilir: dişi deve **رَمَّدَت** **ترميداً**; doğumda az süt bıraktığında. Ancak bu, memesine arız olan bir renk için söylenir. **الأرمد**: içinde bulanıklık bulunan her tozlu şeydir; o **الرَّماد**’dandır. Ondan, sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denildi. Ebû Vecze, bir avcıyı anıp dedi ki:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** رُمْدٌ به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])
  **الأَرمِداء** (أفعلاء vezni üzere): **الرَّماد**. Kızartmadan **المرمَّد**: közde gömülüp pişirilen. Meselde: “Kardeşin kızarttı; ta ki pişirince **رَمَّد**([9]).” “**عام الرَّمادةِ**” sözlerine gelince: bir kavim dedi ki: insanlara inen bir kıtlıktı; onun **رَمْد**’ü vardı; o helâktir. Başkaları dedi ki: bu adla adlandırıldı; çünkü yer, kıtlıktan **الرَّماد** gibi oldu([10]). Ebû Hâtim dedi ki: **ماءٌ رَمِدٌ**; yani kokmuş, değişmiş olduğunda.
  Üçüncü asıl: **الارْمِدَادُ**: koşmanın şiddeti. Ve denilir: devekuşu **ارْمَدَّ**: hızlandı.

  (**رمز**)  **الراء** ve **الميم** ve **الزاء** tek bir asıldır; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Denilir: **رَمَّازة** bir tabur: yanlarından dalgalanır. Ve denilir: onu vurdu da **ارمَأَزَّ** etmedi; yani hareket etmedi. Ve **ارتَمَز** de: hareket etti.
  Ve derler ki: **الرَّاموز** denizdir. Onu Hüzeyl şiirinde görüyorum.

  (**رمس**)  **الراء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; örtmeye ve gizlemeye delâlet eder. **الرَّمْس**: topraktır.
  **الرِّياح الروامسُ**: toprağı kaldırıp izleri gömen rüzgârlardır. Ve denilir: falana haberi **رَمَسْتُ**; yani onu ondan gizledim. Ve adamı **رَمَست** ve **أرمستُه**: onu gömdüm.

  (**رمش**)  **الراء** ve **الميم** ve **الشين** saf dilin içinden değildir; onların sahih şiirlerinde gelenlerden de değildir. Şu var ki onlar derler: **الرَّمَش** kirpiklerde bükülme, göz kapaklarında kızarıklıktır. Ve bazen “onu taşla **رَمَشَهُ**” dediler: onu attı. Şeybânî’den zikredildi: koyun **رَمَشَت** **تَرْمُِش**; azıcık otladığında. Ve denilir: **الرَّمَش** gençlerin tırnaklarında olan bir beyazlıktır. Lihyânî nakletti: **أرضٌ رَمْشاء**: çorak([11]).

  (**رمص**)  **الراء** ve **الميم** ve **الصاد** küçük bir asıldır; çapak atmaya delâlet eder. Derler: göz **رَمَصَت**; **الرّمَد** sırasında ondan çıkan şeyi çıkardığında. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Allah, onunla **رمَصَت** bir anayı çirkin kılsın”; yani onu doğurdu. Bu sahih olursa, söylediğimiz üzeredir: onun, atılan bir çapakla benzetilmiş olması. Ve denilir: tavuk **رَمَصَت**: pisledi.
  Bu bâbda, ıslah ve hayra delâlet eden başka söz vardır. Derler: aralarında **رَمَصْت**; yani düzelttim. Ve bazen derler: Allah onun musibetini **رَمَص** eder, onu **يَرْمُصها** **رَمْصاً**; yani onu onarır.

  (**رمض**)  **الراء** ve **الميم** ve **الضاد** düzenli bir asıldır; sıcaktan ve başkasından bir şeyde keskinliğe delâlet eder. **الرَّمَض**: güneşin şiddetli sıcağından taşların sıcağıdır. **أرضٌ رَمِضَةٌ**: taşları sıcak yer. Bir kavim zikretti ki **رمَضانَ**’ın türetmesi şiddetli sıcaktandır; çünkü ayların adını eski dilden naklettiklerinde onları zamanlarla adlandırdılar; **رمضانُ** da sıcağın **رَمَضِ** günlerine rastladı. **رَمضانات** ve **أرمِضاءَ** üzere cem‘ olunur. Bâbdan: iş onu **أرمضَهُ** etti; ve o, iş için **رَمِضَ** oldu.
  Ve **رَمِض** ayrıca; **الرَّمْضاء** onu yaktığında. Ve denilir: eti kızgın taş üzerinde **رَمَضْتُ**; yani onu pişirdim. Bâbdan: **سِكِّين رَمِيض**. Ve her keskin şey **رَمِيضٌ**’dur. Ben onu **رَمَضْتُ**. Ve koyun **رَمِضَت**; şiddetli sıcakta otlayıp ciğerleri yaralandığında. Ve denilir: falan kimse ceylanları **يترمَّضُ**; yani onları izler ve sürer; ta ki ayakları **الرَّمْضاء**’dan çözülüp dağılıncaya kadar, sonra onları alır. Ve denilir: karnı **ارتمَضَ**: bozuldu; sanki orada onu yakan bir hastalık varmış gibi. “Falana geldim de onu bulamadım([12]); sonra **رمَّضْتُ** **ترميضاً**” sözüne gelince: bu, onu beklemesidir. Asıldan şâz olması mümkündür. Ve mîmin bâ’dan bedel olması da mümkündür; sanki **ربّضت** gibi; **رَبَض**’dan.

  (**رمط**)  **الراء** ve **الميم** ve **الطاء** asıl değildir; lâkin onlar **العُرْفُطِ** ve başka **العِضاهِ** ağaçlarından toplananı **رَمْطاً** diye adlandırırlar. Ve bazen “adamı **رَمَطت**” dediler; yani onu **رَمْطاً** ayıpladın. Onda bakış vardır.

  (**رمع**)  **الراء** ve **الميم** ve **العين** bir asıldır; çalkantı ve harekete delâlet eder. İnsandan **الرَّمَّاعةُ**: çocuğun bıngıldağı üzerinde çalkanan şeydir. **الرَّمَعَانُ**: çalkantıdır. Ve denilir: adamın burnu **رَمَعَ** **يَرمَع** **رمَعاناً**; öfkeden hareket ettiğinde. Bâbdan: “Allah, onunla **رَمَعَتْ** bir anayı çirkin kılsın”; yani onu doğurdu. Ondan **اليَرْمَع**: güneşte parlayan ince beyaz taşlardır. Bâbdan—sahih olursa—**الرامِع**: başını eğip sonra kaldıran kimsedir. Ve denilir: **الرُّماع** yüzün değişmesidir([13]); bâbın hepsi birdir. Ve derler: **المُرَمِّعَة** helâk edici yer([14]).

  (**رمغ**)  **الراء** ve **الميم** ve **الغين** için asıl yoktur; ancak İbn Düreyd’in getirdiği bazı şeyler müstesna: “şeyi **رَمَغْتُ**”; yani onu elinle ovaladığında; deri ve başkası gibi.

  (**رمق**)  **الراء** ve **الميم** ve **القاف** bir asıldır; zayıflık ve azlığa delâlet eder. Ve denilir: adam suyu ve başkasını **ترمَّقَ** etti; yani bir yudum [sonra bir yudum([15])] içti. O, **مُرَمَّق العَيش**’tir; yani dar geçimlidir. Onun geçimi ancak **رَِماقٌ**’tır; bununla, **الرَّمَق**’ı tutan şey kastedilir. **الرَّمَق**: canın yahut nefesin kalanı. Dedi ki:
وما الناسُ إلا في رَِماقٍ وصالح *** وما العيشُ إلا خِلفَةٌ ودُرُورُ
  Ve derler: “**أضرعَتِ المِعْزَى فرمِّقْ رمِّقْ**”; yani onun sütünü az az iç; çünkü **المِعْزَى** doğumundan günler önce süt indirir. **التَّرميق**([16]): adamın iyi yapamadığı bir iştir. Ve denilir: **حبلٌ أرماقٌ**; zayıf olduğunda. Ve **ارمَاقَّ** **ارمِيقاقاً** oldu.

  (**رمك**)  **الراء** ve **الميم** ve **الكاف** iki asıldır: biri renklerden bir renk, ikincisi bir yerde kalıştır. Birincisi: develerin renklerinden **الرُّمْكة**; o, **الوُرْقة**’dan daha şiddetli bulanıklıktır. Ve denilir: **جملٌ أرمَكُ**. Ondan **الرَّامَِك**’in türetmesi. **الرَّمَكة**: binek atlarının dişisi. Diğer asıl: yerde **رَمَكَ**; o **رامك**’tir.

  (**رمل**)  **الراء** ve **الميم** ve **اللام** bir asıldır; bir şeyde inceliğe delâlet eder; onun bir kısmı bir kısmına bitişip toplanır. Denilir: hasırı **رَمَلت** ettin; ve **أرملتُ**; *yani dokumasını seyrelttiğinde. Dedi ki:
  * sanki **المُرْمَلِ** örümcek dokuması([17]) *
  Sonra bununla benzetilir: **الرَّمَل**: yağmurdan az ve zayıf olandır; çoğulu **أرمال**. Bu bâba yakın olan şeylerden: **الرَّمْل**; o incedir. Ondan: öldürülen kimse kanıyla **ترمَّل** etti; yani bulaştı; bu, söylediğimizin kıyasıdır. Bâbdan: **الرَّمَل** hızlı yürüyüştür; çünkü o, içinde ağırlık olmayan koşma yahut yürüme gibidir. **المُرْمِل** ise azığı olmayan kimsedir; iki şeyden biri için böyle adlandırıldı: ya hâlinin inceliği için, yahut fakirliğinden dolayı kuma yapışması için. **الأرمَلُ** de **المُرمِل** gibidir. Cerîr dedi ki:
هَذِي الأراملُ قد قضَّيْتَ حاجتَها *** فمَنْ لحاجةِ هذا الأرمَلِ الذّكَرِ([18])

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرمز: إشارة بالشفة، والصوت الخفي، والغمز بالحاجب، وعبر عن كل كلام كإشارة بالرمز كما عبر عن الشكاية بالغمز (في اللسان: والشكاة توضع موضع العيب والذم. اللسان (شكا) )، قال تعالى: ﴿قال: آيتك أن لا تكلم النسا ثلاثة أيام إلا رمزا﴾ [آل عمران/41]، وما أرماز، أي: لم يتكلم رمزا، وكتيبة رمازة: لا يسمع منها إلا رمز من كثرتها.

##### Türkçe

- **الرمز**: dudakla işaret; gizli ses; kaşla göz kırpma. Ve her sözden, işaret gibi, **الرمز** ile ifade edildi; nitekim şikâyetten de **الغمز** ile ifade edildi (Lisân’da: **والشكاة** ayıp ve zemm yerine konur. Lisân (**شكا**)). Yüce Allah dedi ki: ﴿Dedi: Senin âyetin, insanlarla üç gün konuşmaman; ancak **رمزا** ile (olacaktır)﴾ [Âl-i İmrân/41]. Ve “**ما أرماز**”, yani: **رمزا** konuşmadı. Ve “**كتيبة رمازة**”: çokluğundan dolayı ondan ancak bir **رمز** işitilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر م ز
رمز إليه وكلمه رمزاً‏:‏ بشفتيه وحاجبيـه‏.‏
ويقـال‏:‏ جاريـة غمـازة بيدهـا همـازة بعينهـا لمـازة بفهمها رمازة بحاجبها‏.‏
ودخلت عليهم فتغامزوا وترامزوا‏.‏
وضربهس حتى خرّ يرتمز للموت‏:‏ يتحربّك حركة ضعيف وهي حركة الوقيذ‏.‏
ونبهته فما ارتمز وما ترمّز‏.‏
قال‏:‏ خررت منها لقفاي أرتمز إذا شفتاه ذاقتا حرّ طعمه ترمزنا للجـوع كالإسـك الشعـر ما قصر في التشبيه‏.‏
وقال الطرماح‏:‏ إذا ما رآه الكاشحون ترمـزوا حـذارا وأومـوا كلهـم بالأنامل وضربتـه فمـا اشمـازّ ولا ارمازّ‏.‏
ونهي عن كسب الرمازة وهي القحبة‏.‏
وكتيبة رمازة‏:‏ تموج من نواحيها‏.‏
قال ساعدة بن جؤية‏:‏ تحميهم شهباء ذات قوانس رمّازة تأبى لهم أن يحربوا وتقول‏:‏ شتان بين منازلة الرمازة ومغازلة الرمّازة‏.‏

##### Türkçe

ر م ز
**رمز** ona ve onu **رمزاً** olarak konuşturdu: dudakları ve kaşlarıyla.
Ve denilir: eliyle **غمـازة** (göz kırpan), gözüyle **همـازة** (ima eden), anlayışıyla **لمـازة** (ayıplayan), kaşıyla **رمازة** (işaret eden) bir cariye.
Ve onların yanına girdim de **فتغامزوا** ve **ترامزوا** (birbirlerine göz kırptılar ve birbirlerine işaret ettiler).
Ve onu, ölüme **يرتمز** (zayıfın hareketiyle hareket eder) hâle gelinceye kadar dövdü: o, zayıfın bir hareketiyle hareket etmektir; ve o, **الوقيذ**’in hareketidir.
Ve onu uyandırdım da ne **ارتمز** etti ne de **ترمّز** etti.
Dedi: Ondan ensemin üstüne düştüm; iki dudağı tadının hararetini tattığında **أرتمز** ederim; bizi açlığa **ترمزنا** eder; saçın **الإسـك**’i gibi; teşbihte kusur etmedi.
Ve **الطرماح** dedi:
Eğer onu kin güdenler görürse **ترمـزوا** ederler, sakınarak; ve hepsi parmaklarla işaret ettiler. Ve ona vurdum da ne **اشمـازّ** etti ne de **ارمازّ** etti.
Ve **الرمازة**’nin kazancı yasaklandı; o, **القحبة**’dir.
Ve **رمازة** bir tabur: yanlarından dalgalanır.
**ساعدة بن جؤية** dedi:
Onları, miğferli, **شهباء** (kırçıl) bir (tabur) korur; **رمّازة**: onlara savaşmalarını reddeder ve der ki: **الرمازة** ile çarpışma ile **الرمّازة** ile cilveleşme arasında ne kadar uzak!

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّمْزُ: تصويت خفي باللسان كالهَمْس، ويكون تحريكَ الشفتين بكلام غير مفهوم باللفظ من غير إِبانة بصوت إِنما هو إِشارة بالشفتين، وقيل: الرَّمْزُ إِشارة وإِيماء بالعينين والحاجبين والشفتين والفم. والرَّمْزُ في اللغة كل ما أَشرت إِليه مما يُبانُ بلفظ بأَي شيءٍ أَشرت إِليه بيد أَو بعين، ورَمَزَ يَرْمُزُ ويَرْمِزُ رَمْزاً. وفي التنزيل العزيز في قصة زكريا، عليه السلام: أَلا تكلِّمَ الناسَ ثلاثةَ أَيام إِلا رَمْزاً.ورَمَزَتْه المرأَة بعينها تَرْمِزُه رَمْزاً: غَمَزَتْه. وجارية رَمَّازَةٌ: غَمَّازَةٌ، وقيل: الرَّمَّازَة الفاجرة مشتق من ذلك أَيضاً، ويقال للجارية الغمازة بعينها: رَمَّازَةٌ أَي تَرْمُزُ بفيها وتَغْمِزُ بعينها؛ وقال الأَخطل في الرَّمَّازة من النساء وهي الفاجرة: أَحاديثُ سَدَّاها ابنُ حَدْراءَ فَرْقَد،
ورَمَّازَةٍ مالتْ لمن يَسْتَمِيلُها
قال شمر: الرمازة ههنا الفاجرة التي لا تَرُدُّ يَدَ لامِسٍ، وقيل للزانية رَمَّازَة لأَنها تَرْمُزُ بعينها. ورجل رَمِيزُ الرأْي ورَزِينُ الرأْي أَي جَيِّدُ الرأْي أَصيلُه؛ عن اللحياني وغيره. والرَّمِيزُ: العاقل الثَّخِين الرَّزِينُ الرأْي بَيِّنُ الرَّمَازَة، وقد رَمَزَه. والرَّامُوزُ: البحرُ.
وارْتَمَزَ الرجلُ وتَرَمَّزَ: تحرك. وإِبل مَرامِيزُ: كثيرة التحرُّك؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
سَلاجِمُ الأَلْحِي مَرامِيزُ الهامْ
قوله سلاجم الأَلحي من باب أَشْفَى المرفق، إِنما أَراد طول الأَلْحِي فأَقام الاسم مام الصفة، وأَشباهه كثيرة.
وما ارْمَأَزَّ من مكانه أَي ما برح. وارْمَأَزَّ عنه: زال. وارْتَمَزَ من الضربة أَي اضطرب منها؛ وقال:
خَرَرْتُ منها لقَفايَ أَرْتَمِزْ
وتَرَمَّزَ مثله. وضربه فما ارْمَأَزَّ أَي ما تحرَّك. وكتيبة رَمَّازَةٌ إِذا كانت تَرْتَمِزُ من نواحيها وتموج لكثرتها أَي تتحرك وتضطرب.والرَّمْزُ والتَّرَمُّزُ في اللغة: الحَزْمُ والتحرُّك. والمُرْمَئِزُّ: اللازمُ مكانه لا يبرح؛ أَنشد ابن الأَنباري: يُرِيحُ بعدَ الجِدِّ والتَّرْمِيزِ،
إِراحَةَ الجَِدايَةِ النَّفُوزِ
قال: الترميز من رَمَزَت الشاة إِذا هُزِلَتْ، وارتمز البعير: تحركت أَرْآدُ لَحْيِه عند الاجترار. والتُّرامِزُ من الإِبل: الذي إِذا مضغ رأَيت دماغه يرتفع ويَسْفُلُ. وقيل: هو القوي الشديد،وهو مثال لم يذكره سيبويه، وذهب أَبو بكر إِلى أَن التاء فيها زائدة، وأَما ابن جني فجعله رباعيّاً.
والرَّامِزَتانِ: شَحْمتان في عين الركبة.
ورَمُزَ الشيءُ يَرْمُزُ وارْمَأَزَّ: انقبض. وارْمَأَزَّ: لزم مكانه. والرَّمَّازَةُ: الاسْتُ لانضمامها، وقيل: لأَنها تَمُوجُ، وتَرَمَّزَتْ: ضَرطَتْ ضَرطاً خفيّاً. والرَّمِيزُ: الكثير الحركة، والرَّمِيزُ: الكبير. يقال: فلان رَبِيز ورَمِيزٌ إِذا كان كبيراً في فنه، وهو مُرْتَبِزٌ ومُرْتَمِزٌ. ورَمَزَ فلانٌ غَنَمَه وإِبله: لم يَرْضَ رِعْيَةَ راعيها فحوّلها إِلى راع آخر؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
إِنَّا وجَدْنا ناقَةَ العَجُوزِ
خَيْرَ النِّياقاتِ على التَّرْمِيزِ

##### Türkçe

**الرَّمْزُ**: dil ile gizli bir ses çıkarma, **الهَمْس** gibi; ve dudakları hareket ettirmek olur.

Anlaşılmayan bir söz ile, lafızla anlaşılır kılmaksızın, sesle açıklama olmaksızın; ancak dudaklarla bir işarettir; ve denildi ki:

**الرَّمْزُ** gözlerle, kaşlarla, dudaklarla ve ağızla işaret ve imâdır. Ve **الرَّمْزُ**

dilde, lafızla açıklanan şeylerden, ona işaret ettiğin her şeydir; hangi şey ile işaret ettiysen: el ile

yahut göz ile; ve **رَمَزَ** **يَرْمُزُ** ve **يَرْمِزُ** **رَمْزاً**. Ve aziz tenzilde,

Zekeriyyâ kıssasında, ona selâm olsun: İnsanlarla üç gün konuşmaman,

ancak **رَمْزاً** (ile). Ve kadın onu gözüyle **رَمَزَتْه**; onu **تَرْمِزُه** **رَمْزاً**: onu **غَمَزَتْ**. Ve bir câriye

**رَمَّازَةٌ**: **غَمَّازَةٌ**; ve denildi ki: **الرَّمَّازَة** fâcire (ahlâksız kadın)dır; bundan da türemiştir; yani ayrıca. Ve denilir

gözüyle göz kırpan câriyeye: **رَمَّازَةٌ**; yani ağzıyla **تَرْمُزُ** ve gözüyle **تَغْمِزُ**;

ve **الأَخطل** kadınlardan **الرَّمَّازَة** hakkında—ki o fâciredir—şöyle dedi:

أَحاديثُ سَدَّاها ابنُ حَدْراءَ فَرْقَد،
ورَمَّازَةٍ مالتْ لمن يَسْتَمِيلُها

Şemmer dedi: **الرمازة** burada, dokunanın elini geri çevirmeyen fâciredir; ve denildi ki

zâniyeye **رَمَّازَة**; çünkü o gözüyle **تَرْمُزُ**. Ve bir adam **رَمِيزُ الرأْي** ve **رَزِينُ الرأْي**; yani iyi görüşlü, onun asıllısı; Lihyânî ve başkasından. Ve **الرَّمِيزُ**: akıllı,

kalın (ağırbaşlı), **الرَّزِينُ الرأْي**; **بَيِّنُ الرَّمَازَة**; ve onu **رَمَزَه**.

Ve **الرَّامُوزُ**: denizdir.

Ve adam **ارْتَمَزَ** ve **تَرَمَّزَ**: hareket etti. Ve develer **مَرامِيزُ**: çok hareketli;

İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

سَلاجِمُ الأَلْحِي مَرامِيزُ الهامْ

Onun sözü “**سلاجم الأَلحي**”, “**أَشْفَى المرفق**” babındandır; ancak **الأَلْحِي**’nin uzunluğunu kastetti;

böylece ismi sıfatın yerine ikame etti; ve benzerleri çoktur.

Ve yerinden **ارْمَأَزَّ** etmedi; yani ayrılmadı. Ve ondan **ارْمَأَزَّ**: uzaklaştı. Ve **ارْتَمَزَ**

darb(e)den; yani ondan sarsıldı; ve dedi ki:

خَرَرْتُ منها لقَفايَ أَرْتَمِزْ

Ve **تَرَمَّزَ** onun gibidir. Ve ona vurdu da **ارْمَأَزَّ** etmedi; yani hareket etmedi. Ve bir birlik

**رَمَّازَةٌ**, eğer yanlarından **تَرْتَمِزُ** ve çokluğundan dalgalanırsa; yani hareket eder

ve sarsılır. Ve dilde **الرَّمْزُ** ve **التَّرَمُّزُ**: sıkılık (azim) ve hareket etmektir.

Ve **المُرْمَئِزُّ**: yerini tutan, ayrılmayan; İbnü’l-Enbârî inşâd etti:

يُرِيحُ بعدَ الجِدِّ والتَّرْمِيزِ،
إِراحَةَ الجَِدايَةِ النَّفُوزِ

Dedi: **الترميز**, koyun **رَمَزَت** ettiği zaman (yani) zayıfladığı zamandandır; ve deve **ارتمز**: geviş getirirken

çenesinin gevşek etleri hareket etti. Ve develerden **التُّرامِزُ**: çiğnediği zaman beyninin yükselip

alçaldığını gördüğün şeydir. Ve denildi ki: o güçlü, şiddetlidir; ve o, Sîbeveyh’in zikretmediği bir misaldir;

ve Ebû Bekir, içindeki **التاء**’nın زائد olduğuna gitti; أما İbn Cinnî ise onu

dörtlü (rubâî) yaptı.

Ve **الرَّامِزَتانِ**: diz gözünde iki yağ parçasıdır.

Ve şey **رَمُزَ** **يَرْمُزُ** ve **ارْمَأَزَّ**: büzüldü. Ve **ارْمَأَزَّ**: yerini tuttu.

Ve **الرَّمَّازَةُ**: **الاسْتُ** (makat), birleşmesinden dolayı; ve denildi ki: çünkü o dalgalanır. Ve **تَرَمَّزَتْ**:

gizli bir osuruğu osurdu. Ve **الرَّمِيزُ**: çok hareketli; ve **الرَّمِيزُ**:

büyük. Denilir: falan **رَبِيز** ve **رَمِيزٌ**, eğer sanatında büyük ise; ve o **مُرْتَبِزٌ**

ve **مُرْتَمِزٌ**’dir. Ve falan, koyununu ve develerini **رَمَزَ**: çobanının güdüşünden razı olmadı da

onu başka bir çobana çevirdi; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

إِنَّا وجَدْنا ناقَةَ العَجُوزِ
خَيْرَ النِّياقاتِ على التَّرْمِيزِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر م ز * * الرَّمْزُ * الإشارة والإيماء بالشفتين والحاجب وبابه ضرب ونصر

##### Türkçe

* ر م ز * * **الرَّمْزُ** * işaret ve dudaklar ve kaş ile imâ; ve bâbı **ضرب** ve **نصر**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرمز، بالفتح ويضم ويحرك: الإشارة إلى شيء مما يبان بلفظ بأي شيء، أو هو الإيماء بأي شيء أشرت إليه بالشفتين أي تحريكهما بكلام غير مفهوم باللفظ من غير إبانة بصوت، أو العينين أو الحاجبين أو الفم أو اليد أو اللسان، وهو تصويت خفي به كالهمس. وفي البصائر: الرمز: الصوت الخفي، والغمز بالحاجب، والإشارة بالشفة، ويعبر عن كل إشارة بالرمز، كما عبر عن السعاية بالغمز، يرمز، بالضم، ويرمز، بالكسر، وكلمه رمزا. والرمازة، بالتشديد: السافلة، أي الأست، لانضمامها، وقيل: لأنها تموج. في الحديث:  نهى عن كسب الرمازة  وهي المرأة الزانية، ولو قال: والرمازة: الفقحة والقحبة كان أحسن لاختصاره، وقال الأخطل:
  أحاديث سداها ابن حدراء فرقد                      ورمازة مالت لمن يستميلهـا قال شمر: الرمازة هنا الفاجرة التي لا ترد يد لامس، وقيل للزانية رمازة لأنها ترمز بعينها. ومن سجعات الأساس: جارية غمازة بيدها، همازة بعينها، لمازة بفمها، رمازة بحاجبها. ويقال: امرأة رمازة، أي غمازة، من رمزته المرأة بعينها رمزا، إذا غمزته. الرمازة: الشحمة في عين الركبة، والذي في اللسان والتكملة أن تلك الشحمة رامزة، وهما رامزتان ، ففي كلام المصنف نظر من وجهين. الرمازة: الكتيبة الكبيرة، وهي التي ترتمز من نواحيها وتموج لكثرتها، أي تتحرك وتضطرب من جوانبها. ومن سجعات الأساس: شتان بين منازلة الرمازة ومغازلة الرمازة. والرميز، كأمير: الكثير الحركة. الرميز: المبجل المعظم، لأنه يرمز إليه ويشار. وفي التهذيب عن أبي زيد: الرميز والربيز من الرجال: العاقل الثخين. الرميز: الكثير في فنه، كالربيز. وقال أعرابي لرجل: أعطني درهما، قال: لقد سألت رميزا. الدرهم عشر العشرة، والعشرة عشر المائة، والمائة عشر الألف، والألف عشر ديتك. قال اللحياني: الرميز: الأصيل الرأي والرزين الرأي الجيده، وكذلك الوزين والرزين. ورجل رميز الفؤاد: ضيقه، نقله الصاغاني، وكأن المراد به مضطربه، ومن لازم الاضطراب القلق والضيق، وقد رمز رمازة، ككرم كرامة، في الكل مما ذكره من معاني الرميز. والراموز، كقاموس: البحر العظيم، لتموجه، وبه سمى بعض عصريي المصنف من أهل تونس كتابه بالراموز، وقد اطلعت عليه في أول شرحي هذا فلم أستفد منه شيئا، وكأنه لم يطلع على هذا الكتاب. الراموز: الأصل، والنموذج، نقله الصاغاني وقال: إنها كلمة مولدة. وارمأز عنه كاقشعر: زال. ارمأز أيضا: لزم مكانه لا يبرح، وهو مرمئز، قاله الأصمعي ضد. ويقال: ما ارمأز من مكانه: ما برح. ارمأز: انقبض ولزم مكانه. وترمز من الضربة: تحرك منها واضطرب، كارتمز، قال:

  خررت منها لقفاي أرتمز ترمز القوم، إذا تحركوا في مجالسهم لقيام أو خصومة، كارتمز. ترمز، إذا تهيأ وتحرك. وترمز، إذا ضرط شديدا، وفي بعض النسخ، ضرب، والأولى الصواب. والذي في اللسان وغيره: ترمزت الأست: ضرطت ضرطا خفيا، وهذا أوفق للغة، فإن الرمز هو الصوت الخفي. والترامز، كعلابط من الإبل: القوي الشديد الذي قد ذكى وتمت قوته، قاله أبو زيد، وقيل: هو الذي إذا مضغ رأيت دماغه يرتفع ويسفل. وهو مثال لم يذكره سيبويه، وذهب أبو بكر إلى أن التاء زائدة. وأما ابن جني فجعله رباعيا، وقد تقدم للمصنف ذلك، وكأنه جمع بين القولين. وإبل رمز، بالضم: سحاح سمان، من ذلك. وهذه ناقة ترمز، أي لا تكاد تمشي من ثقلها وسمنها، هكذا في سائر النسخ كتنصر، والذي يؤخذ من قول أبي عمرو: جمل ترمز بتشديد الميم الذي إذا اعتلف رأيت هامته ترجف من شدة وقعه، وذلك إذا أسن، وقد تقدم الكلام فيه في ترمز فراجعه، ورمز غنمه، ظاهره أنه من باب نصر، وليس كذلك، بل الصواب رمز غنمه ترميزا، وكذلك إبله، أي لم يرض رعية الراعي فحولها إلى راع آخر، هكذا نص عليه ابن الأعرابي في النوادر وأنشد:
  إنا وجدنا ناقة العـجـوز                      خير النياقات على الترميز رمز القربة: ملأها، وهذه أيضا الصواب فيها التشديد، وقد تقدم له في ر-ب-ز بيان ذلك. رمز الظبي رمزانا محركا: نقز، أي وثب. من المجاز: رمز فلانا بكذا، إذا أغراه به. الرميز. كزبير: العصا، لأنه يرمز بها للضرب. ومما يستدرك عليه: رمز رأيه ترميزا: أجاده. وإبل مراميز: كثيرة التحرك، عن ابن الأعرابي. ويقال: دخلت عليهم فتغامزوا وترامزوا. والارتماز: الحركة الضعيفة، وهي حركة الوقيذ، ومنه قولهم: ضربه حتى خر يرتمز للموت، ونبهته فما ارتمز وما ترمز، أي ما تحرك. ورمزت الشاة: هزلت، وأنشد ابن الأنباري:
  يريح بعد الجد والترميز                      إراحة الجداية النفوز وارتمز البعير: تحركت أرآد لحيه عند الاجترار. والمرتمز: الكبير في فنه، كالمرتبز.

##### Türkçe

**الرمز**; fetha ile (okunur); damme ile de (okunur) ve harekelenir: lafızla herhangi bir şeyle ortaya çıkan şeylerden bir şeye işaret etmektir; yahut o, dudaklarla—yani ikisini hareket ettirmekle—lafızla anlaşılmayan bir sözle, sesle açığa vurmaksızın; yahut gözlerle veya kaşlarla veya ağızla veya elle veya dille işaret etmendir; ve o, fısıltı gibi onunla (çıkan) gizli bir sestir. **البصائر**’de: **الرمز**: gizli ses; kaşla göz kırpma; dudakla işaret etme; ve her işaret **الرمز** ile ifade edilir; tıpkı ispiyonculuğun **الغمز** ile ifade edilmesi gibi. **يرمز** damme ile; ve **يرمز** kesre ile; ve onu **رمزا** olarak konuşturdu.

**الرمازة**, şeddeli: aşağılık (şey), yani makat; birleşmesinden dolayı; ve denildi: dalgalandığı için. Hadiste: “**الرمازة** kazancından nehyetti”; o, zina eden kadındır. Eğer şöyle deseydi: “ve **الرمازة**: **الفقحة** ve **القحبة**” daha iyi olurdu, kısalığı için. Ve **الأخطل** dedi:
  أحاديث سداها ابن حدراء فرقد                      ورمازة مالت لمن يستميلهـا

**شمر** dedi: **الرمازة** burada, dokunanın elini geri çevirmeyen fahişedir. Ve denildi: zinakâra **رمازة** denildi; çünkü gözüyle işaret eder. **الأساس**’ın seci’lerinden: “eliyle **غمازة**, gözüyle **همازة**, ağzıyla **لمازة**, kaşıyla **رمازة** bir câriye.” Ve denilir: “**امرأة رمازة**”, yani **غمازة**; “kadın onu gözüyle **رمزا** olarak **رمزته**”den (gelir); onu göz kırptığı zaman.

**الرمازة**: diz gözündeki yağ parçası. **اللسان** ve **التكملة**’de olan: o yağ parçası **رامزة**’dir; ve ikisi **رامزتان**’dır; bu sebeple musannifin sözünde iki yönden bakış (tenkit) vardır.

**الرمازة**: büyük tabur; o, çokluğundan dolayı kenarlarından **ترتمز** eder ve dalgalanır; yani yanlardan hareket eder ve çalkalanır. **الأساس**’ın seci’lerinden: “**الرمازة** ile çarpışmak ile **الرمازة** ile cilveleşmek arasında ne kadar uzak!”

**الرميز**, **أمير** gibi: hareketi çok olan. **الرميز**: yüceltilen, büyüklük verilen; çünkü ona **يرمز** edilir ve işaret olunur. **التهذيب**’de **أبي زيد**’den: erkeklerden **الرميز** ve **الربيز**: kalın (yapılı) akıllı. **الرميز**: sanatında çok olan; **الربيز** gibi. Bir bedevî bir adama dedi: “Bana bir dirhem ver.” Dedi: “Gerçekten bir **رميزا** istedin.” “Dirhem, onluğun onda biridir; onluk, yüzlüğün onda biridir; yüzlük, binliğin onda biridir; binlik de diyetinin onda biridir.”

**اللحياني** dedi: **الرميز**: görüşü köklü olan ve görüşü ağırbaşlı, iyi olan; ve aynı şekilde **الوزين** ve **الرزين**. “**رجل رميز الفؤاد**”: onun darlığı; **الصاغاني** nakletti. Sanki murad edilen onun çalkantılı oluşudur; ve çalkantının lâzımı kaygı ve darlıktır. Ve o, **رمازة** olarak **رمز** etti; **كرم كرامة** gibi; **الرميز**’in mânalarından zikrettiği her şeyde.

**الراموز**, **قاموس** gibi: büyük deniz; dalgalanmasından dolayı. Bununla, musannifin çağdaşlarından Tunus ehlinden biri kitabını **الراموز** diye adlandırdı; bu şerhimin başında ona muttali oldum da ondan hiçbir şey elde etmedim; sanki bu kitaba muttali olmamış. **الراموز**: asıl ve numune; **الصاغاني** nakletti ve dedi: o, sonradan türetilmiş bir kelimedir.

Ve ondan **ارمأز** etti, **اقشعر** gibi: gitti. **ارمأز** ayrıca: yerini tuttu, ayrılmaz; o, **مرمئز**’dir; **الأصمعي** onu zıddı olarak söyledi. Ve denilir: “Yerinden **ما ارمأز** etti”: ayrılmadı. **ارمأز**: büzüldü ve yerini tuttu.

Ve darbeden **ترمز** etti: ondan hareket etti ve çalkalandı; **ارتمز** gibi. Dedi:

  خررت منها لقفاي أرتمز

Kavim **ترمز** etti: meclislerinde kalkmak yahut çekişme için hareket ettikleri zaman; **ارتمز** gibi. **ترمز**: hazırlandı ve hareket ettiğinde (denir). Ve **ترمز**: şiddetli yellenince (denir). Bazı nüshalarda **ضرب** (vardır); birincisi doğrudur. **اللسان** ve başkalarında olan: “**ترمزت الأست**: gizli bir yellenme ile yellenmiş oldu”; bu, dile daha uygundur; çünkü **الرمز** gizli sestir.

Ve **الترامز**, develerden **علابط** gibi: kuvvetli, şiddetli; keskinleşmiş ve kuvveti tamamlanmış olan; **أبو زيد** söyledi. Ve denildi: o, çiğnediği zaman beyninin yükselip alçaldığını gördüğün kimsedir. O, **سيبويه**’nin zikretmediği bir örnektir. **أبو بكر** ise **التاء**’nın زائد olduğuna gitti. **ابن جني**’ye gelince, onu dörtlü yaptı; musannifin buna dair sözü daha önce geçti; sanki iki sözü birleştirdi.

**إبل رمز**, damme ile: sulu, semiz (develer); bundan (dolayı). Ve bu dişi deve **ترمز**: yani ağırlığından ve semizliğinden dolayı neredeyse yürümez; bütün nüshalarda böyle, **تنصر** gibi. **أبي عمرو**’nun sözünden alınan ise: “**جمل ترمز**”, mîm’in şeddelenmesiyle: otladığı zaman, şiddetli ağırlığından dolayı hörgücünün titrediğini gördüğün (deve); bu, yaşlandığı zaman olur. Onun hakkında söz daha önce **ترمز**’de geçti; ona müracaat et.

Ve “**رمز غنمه**”: zahiri, **نصر** bâbından olduğudur; öyle değildir; bilakis doğrusu: “**رمز غنمه ترميزا**”, ve aynı şekilde develerini; yani çobanın otlatmasından razı olmadı da onları başka bir çobana çevirdi. **ابن الأعرابي** bunu **النوادر**’de açıkça نص etti ve şu beyti okudu:
  إنا وجدنا ناقة العـجـوز                      خير النياقات على الترميز

**رمز القربة**: onu doldurdu. Bu da, doğrusu şeddedir; onun beyanı daha önce **ر-ب-ز**’de geçti.

**رمز الظبي رمزانا** (harekeli): **نقز** etti; yani sıçradı. Mecazdan: “Falancayı bununla **رمز** etti”: onu onunla kışkırttığı zaman.

**الرميز**, **زبير** gibi: değnek; çünkü onunla vurmaya işaret edilir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Görüşünü **رمز** etti, **ترميزا**”: onu iyi yaptı. **إبل مراميز**: hareketi çok; **ابن الأعرابي**’den. Ve denilir: “Onların yanına girdim de **تغامزوا** ve **ترامزوا** ettiler.”

**الارتماز**: zayıf hareket; o, can çekişenin hareketidir. Ondan, onların sözü: “Ona vurdu, ta ki ölüme **يرتمز** eder hâlde düştü.” Ve onu uyandırdım da ne **ارتمز** etti ne **ترمز** etti; yani hareket etmedi.

Ve “Koyun **رمزت**”: zayıfladı. **ابن الأنباري** şu beyti okudu:
  يريح بعد الجد والترميز                      إراحة الجداية النفوز

Ve deve **ارتمز** etti: geviş getirirken çenesinin etleri hareket etti.

Ve **المرتمز**: sanatında büyük olan; **المرتبز** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَمَزَ
1 رَمَزَ ذ , (S, A, &c.,) aor. رَمُزَ , and رَمِزَ , (S, Msb, K,) inf. n. رَمْزٌ (S, A, Msb, K) and رُمْزٌ and رَمَزٌ, (K,) He made a sign, (S, A, Msb, K, TA,) in indication of a thing that might be shown or pointed out by utterance, with anything: (L, TA:) or with the lips; (S, A, K, TA;) as also ↓ ترمّز; (TA in art. نفص;) putting them in motion by speech not understood by means of utterance; not vocally manifested: (TA:) or with the lip: (Msb:) or with the eyebrow: (S, A, Msb:) or with the eyebrows: (K:) or with the eye: (Msb:) or with the eyes; (K;) as also ↓ ترمّز: (TA in art. نفص:) or with the mouth: or with the hand or arm: (K:) or with the tongue, (K, TA,) by uttering a low voice: (K, B, TA:) but also applied to signify he made any sign or indication. (B, TA.) You say, رَمَزَ اـِلَيْهِ He made a sign to him with the lips, or eyebrow. (A.) And رَمَزَتْهُ المَرْأَةُ بِعَيْنِهَا The woman made a sign to him with her eye. (TA.) And كَلَّمَهُ رَمْزًا [He talked to him by making signs &c.]. (A.)

5 تَرَمَّزَ see 1, in two places.

ترامزوا
6 ترامزوا ذ [They made signs, or indications, in one or other of the manners described above, one to another]. You say, دَخَلْتُ عَلَيْهِمْ فَتَغَامَزُوا وَتَرَامَزُوا [I went in to them, and they made signs and indications, &c., one to another]. (A, TA.)

رَمَزٌ
رَمَزٌ ذ : see رَامِزٌ.

رَمُوزٌ
رَمُوزٌ ذ : see رَامِزٌ.

رَمَّازٌ
رَمَّازٌ ذ [Making frequent signs, in one or other of the manners described above; like رَمُوزٌ]. You say, اِمْرَأَةٌ رَمَّازَةٌ A woman who makes frequent signs. &c.; who has a habit of doing so; syn. غَمَّازَةٌ. (TA.) And جَارِيَةٌ غَمَّازَةٌ بِيَدِهَا هَمَّازَةٌ بِعَيْنِهَا لَمَّازَةٌ بِفَمِهَا رَمَّازَةٌ بِحَاجِبِهَا [A girl who makes frequent signs with her hand or arm, who does the like with her eye, who does the like with her mouth, who does the like with her eyebrow]. (A, TA.) ― -b2- Hence, (S, TA,) رَمَّازَةٌ signifies [also] An adulteress, or a fornicatress: (Sh, S, K:) a prostitute: (A:) because she makes signs with her eye. (S, TA.) [See also زَمَّارَةٌ.]

رَامِزٌ
رَامِزٌ ذ Making a sign, as [with the lips, &c., as described above, or] with the hand, or arm, or with the head: pl. [or rather quasi-pl. n.] ↓ رَمَزٌ. In the Kur iii. 36, instead of رَمْزًا, some read رَمَزًا; meaning as here explained: and some read رُمُزًا, meaning doing so mutually; pl. of ↓ رَمُوزٌ [which is an intensive form, meaning, making frequent signs &c.; like رَمَّازٌ]. (Bd.)

##### Türkçe

رَمَزَ
1 **رَمَزَ** ذ , (S, A, &c.,) muzâri‘ı **رَمُزَ** , ve **رَمِزَ** , (S, Msb, K,) mastarı **رَمْزٌ** (S, A, Msb, K) ve **رُمْزٌ** ve **رَمَزٌ**, (K,) O, bir şeyin gösterilebileceği veya sözle işaret edilebileceği bir şeye delâlet olarak, herhangi bir şeyle bir işaret yaptı: (L, TA:) yahut dudaklarla; (S, A, K, TA;) ve yine ↓ **ترمّز**: (TA, madde **نفص**’ta;) söylenişle anlaşılmayan bir konuşma ile onları (dudakları) hareket ettirerek; sesle ortaya konulmamış: (TA:) yahut dudakla: (Msb:) yahut kaşla: (S, A, Msb:) yahut kaşlarla: (K:) yahut gözle: (Msb:) yahut gözlerle; (K;) ve yine ↓ **ترمّز**: (TA, madde **نفص**’ta;) yahut ağızla: yahut el veya kolla: (K:) yahut dille, (K, TA,) alçak bir ses çıkararak: (K, B, TA:) fakat ayrıca, herhangi bir işaret veya imâ yaptı mânâsına da uygulanır. (B, TA.) Sen dersin ki, **رَمَزَ اـِلَيْهِ** Ona dudaklarla veya kaşla bir işaret yaptı. (A.) Ve **رَمَزَتْهُ المَرْأَةُ بِعَيْنِهَا** Kadın ona gözüyle bir işaret yaptı. (TA.) Ve **كَلَّمَهُ رَمْزًا** [Ona işaret ederek vb. konuştu]. (A.)

5 **تَرَمَّزَ**: 1’e bak, iki yerde.

ترامزوا
6 **ترامزوا** ذ [Yukarıda anlatılan tarzlardan bir tarz ile, birbirlerine işaretler veya imâlar yaptılar]. Sen dersin ki, **دَخَلْتُ عَلَيْهِمْ فَتَغَامَزُوا وَتَرَامَزُوا** [Onların yanına girdim de, birbirlerine işaretler ve imâlar vb. yaptılar]. (A, TA.)

رَمَزٌ
**رَمَزٌ** ذ : **رَامِزٌ**’e bak.

رَمُوزٌ
**رَمُوزٌ** ذ : **رَامِزٌ**’e bak.

رَمَّازٌ
**رَمَّازٌ** ذ [Yukarıda anlatılan tarzlardan bir tarz ile sık sık işaret eden; **رَمُوزٌ** gibidir]. Sen dersin ki, **اِمْرَأَةٌ رَمَّازَةٌ** Sık sık işaret eden bir kadın. vb.; bunu yapma alışkanlığı olan; eş anlamlısı **غَمَّازَةٌ**. (TA.) Ve **جَارِيَةٌ غَمَّازَةٌ بِيَدِهَا هَمَّازَةٌ بِعَيْنِهَا لَمَّازَةٌ بِفَمِهَا رَمَّازَةٌ بِحَاجِبِهَا** [Eli veya koluyla sık sık işaret eden bir câriye; gözüyle de bunu yapan; ağzıyla da bunu yapan; kaşıyla da sık sık işaret eden]. (A, TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (S, TA,) **رَمَّازَةٌ** [ayrıca] bir zâniye, yahut fâhişe mânâsına gelir: (Sh, S, K:) bir fâhişe: (A:) çünkü gözüyle işaret eder. (S, TA.) [Ayrıca **زَمَّارَةٌ**’ye de bak.]

رَامِزٌ
**رَامِزٌ** ذ Bir işaret eden, [dudaklarla vb. yukarıda anlatıldığı üzere, yahut] el ile, yahut kol ile, yahut baş ile: çoğulu [yahut daha doğrusu şibh-çoğul isim] ↓ **رَمَزٌ**. Kur’ân iii. 36’da, **رَمْزًا** yerine bazıları **رَمَزًا** okur; burada açıklandığı mânâ ile: ve bazıları **رُمُزًا** okur; karşılıklı olarak böyle yapmak mânâsıyla; ↓ **رَمُوزٌ**’un çoğulu [ki o, şiddet (mübâlağa) sigasıdır; sık sık işaret eden vb. mânâsında; **رَمَّازٌ** gibidir]. (Bd.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَمَزَ
رَمَزَ I ,  U ( n. ac. رَمْز 1 )
a.  [ Ila ], Signed to.

b.  U ( n. ac. رَمْز 1 ), Took away from ( flock ).

c.  Filled.

d.  [ acc. &  Bi ], Urged to.

رَمُزَ
رَمُزَ U ( n. ac. رَمَاْزَة 22t ),
a.  Was agitated, uneasy, restless.

b.  Was intelligent, prudent, wise.

c.  Was of noble birth; was powerful, influential; was respected, honoured.

تَرَمَّزَ
تَرَمَّزَ V ,  اِرْتَمَزَ VIII ,
a.  Was agitated, disturbed; started up.

رَمْز
رَمْز 1 ,  رُمْز 3 ,  رَمَز 4 ,
a.  Sign; wink.

b.  Allusion.

c.  Allegory, figure.

رَمِيْز
رَمِيْز 25 ,
a.  Agitated, uneasy, restless.

b.  Intelligent, prudent, wise.

c.  Of noble birth; powerful, influential.

رَمَّاْزَة
رَمَّاْزَة 28t ,
a.  Army, host.

رَاْمُوْز
رَاْمُوْز 40 ,
a.  Sea.

b.  Origin.

c.  Model.

##### Türkçe

رَمَزَ
رَمَزَ I, U (mastarı **رَمْز** 1)
a. [ **إلى** ile ], -e işaret etti.

b. U (mastarı **رَمْز** 1), (sürüden) alıp götürdü.

c. Doldurdu.

d. [mef‘ûl ve **بِ** ile], -e sevk etti.

رَمُزَ
رَمُزَ U (mastarı **رَمَاْزَة** 22t),
a. Çalkalandı; huzursuz oldu; kıpır kıpır oldu.

b. Zeki oldu; tedbirli oldu; hikmetli oldu.

c. Soylu doğumlu oldu; güçlü oldu; nüfuzlu oldu; saygı gördü; tazim edildi.

تَرَمَّزَ
تَرَمَّزَ V, **اِرْتَمَزَ** VIII,
a. Çalkalandı; rahatsız oldu; sıçrayıp kalktı.

رَمْز
**رَمْز** 1, **رُمْز** 3, **رَمَز** 4,
a. İşaret; göz kırpma.

b. İma.

c. Alegori; temsil.

رَمِيْز
**رَمِيْز** 25,
a. Çalkantılı; huzursuz; kıpır kıpır.

b. Zeki; tedbirli; hikmetli.

c. Soylu doğumlu; güçlü; nüfuzlu.

رَمَّاْزَة
**رَمَّاْزَة** 28t,
a. Ordu; askerî topluluk.

رَاْمُوْز
**رَاْمُوْز** 40,
a. Deniz.

b. Asıl.

c. Model.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رمز
رَمَزَ - يَرْمِزُ (رَمَزَ - يَرْمُزُ) - رَمْز- رَمْزاً
رَمَزَ - يَرْمِزُ (رَمَزَ - يَرْمُزُ) + كائن + شيئاً أو أمراً أو قولاً + لـِ كائن: ينقل ويوحي ويشبه المعنى لآخر بلا كلام أو نطق: يبين معنى  يريده بتمثيله بحركات وصوت من غيركلام:  يوحي لآخر بمعنى يريده من غير لفظ كلام وذلك باستعمال الإشارة أو أو الإيماء أو الحركة أو قبض عضلات الوجه والأعين والفم أوتصويت خاص أو رسم صور، أوخط خاص
رَمْز: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل بمعنى مفعول من " رَمَزَ - يَرْمِزُ ": اسم آلة منه: الإشارة بالحركة أو الصوت أو الرسم الخاص والتي تبين معنى من غير استعمال الكلام: الصورة المخطوطة على صحيفة أو ورق أو ما شابه، أو حركة بالأيدي أو بأي شيء آخر تسير بطريقة فراغية محددة، لتمثل معنى أو مدلول يقوم مقام اللفظ الصوتي
رَمْزاً: حال من " رَمْز ": باستعمال الرمز: باستعمال الإشارة بالحركة أو الصورة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " هداية ودلالة آخر بالكلام أو الرمز أوالإشارة، على معنى أو مكان أو حل"، وهي:
دَلَّ - يَدُلُّ، شَارَ - يَشُوْرُ، صَبَعَ - يَصْبَعُ، هَدَى - يَهْدِي، عَبَرَ - يَعْبُرُ، رَمَزَ - يَرْمِزُ (رَمَزَ - يَرْمُزُ)

رمزا
 	﴿قال رب اجعل لي آية قال آيتك ألا تكلم الناس ثلاثة أيام إلا رمزا واذكر ربك كثيرا وسبح بالعشي والإبكار(41)﴾ آل عمران
 	﴿فأشارت إليه قالوا كيف نكلم من كان في المهد صبيا(29)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [رمز] ر م ز: الرَّمْزُ الإشارة والإيماء بالشفتين والحاجب وبابه ضرب ونصر
معجم الفرائد القرآنية
ر م ز
" رَمْزاً " في قوله تعالى " قَالَ آيَتُكَ أَلاّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاّ رَمْزاً " (41) آل عمران.
الرَّمز : الإشارة،وقد تكون بالشفتين، أو بالحاجب، أو باليدين، أو بغير ذلك .
الراغب
رمز
- الرمز: إشارة بالشفة، والصوت الخفي، والغمز بالحاجب، وعبر عن كل كلام كإشارة بالرمز كما عبر عن الشكاية بالغمز (في اللسان: والشكاة توضع موضع العيب والذم. اللسان (شكا) )، قال تعالى: }قال: آيتك أن لا تكلم النسا ثلاثة أيام إلا رمزا{ [آل عمران/41]، وما أرماز، أي: لم يتكلم رمزا، وكتيبة رمازة: لا يسمع منها إلا رمز من كثرتها.
ملخص اللسان
1.     والرَّمْزُ  في اللغة كل ما أَشرت إِليه مما يُبانُ بلفظ بأَي شيءٍ أَشرت إِليه بيد  أَو بعين، ورَمَزَ يَرْمُزُ ويَرْمِزُ رَمْزاً.
2.     وفي التنزيل العزيز في  قصة زكريا، عليه السلام: أَلا تكلِّمَ الناسَ ثلاثةَ أَيام إِلا  رَمْزاً.
3.     الرَّمْزُ إِشارة وإِيماء بالعينين والحاجبين والشفتين والفم.
4.     ورَمَزَتْه المرأَة بعينها تَرْمِزُه رَمْزاً: غَمَزَتْه. وجارية  رَمَّازَةٌ: غَمَّازَةٌ ، الرمازة ههنا الفاجرة التي لا تَرُدُّ يَدَ لامِسٍ، وقيل  للزانية رَمَّازَة لأَنها تَرْمُزُ بعينها.
5.     الرَّمْزُ: تصويت خفي باللسان كالهَمْس، ويكون تحريكَ الشفتين  بكلام غير مفهوم باللفظ من غير إِبانة بصوت إِنما هو إِشارة بالشفتين،
6.     وارْتَمَزَ الرجلُ وتَرَمَّزَ: تحرك.وما ارْمَأَزَّ من مكانه أَي ما برح. وارْمَأَزَّ عنه: زال. وارْتَمَزَ  من الضربة أَي اضطرب منها؛
7. وارْمَأَزَّ: لزم مكانه.
8.     ورَمُزَ الشيءُ يَرْمُزُ وارْمَأَزَّ: انقبض. والرَّمَّازَةُ: الاسْتُ لانضمامها،
9.     ورجل رَمِيزُ الرأْي ورَزِينُ  الرأْي أَي جَيِّدُ الرأْي أَصيلُه؛والرَّمِيزُ: العاقل  الثَّخِين الرَّزِينُ الرأْي بَيِّنُ الرَّمَازَة، وقد رَمَزَه.
10.                        والرَّامُوزُ: البحرُ.
لسان العرب
● - رمز: الرَّمْزُ: تصويت خفي باللسان كالهَمْس، ويكون تحريكَ الشفتين  بكلام غير مفهوم باللفظ من غير إِبانة بصوت إِنما هو إِشارة بالشفتين، وقيل:  الرَّمْزُ إِشارة وإِيماء بالعينين والحاجبين والشفتين والفم. والرَّمْزُ  في اللغة كل ما أَشرت إِليه مما يُبانُ بلفظ بأَي شيءٍ أَشرت إِليه بيد  أَو بعين، ورَمَزَ يَرْمُزُ ويَرْمِزُ رَمْزاً. وفي التنزيل العزيز في  قصة زكريا، عليه السلام: أَلا تكلِّمَ الناسَ ثلاثةَ أَيام إِلا  رَمْزاً.ورَمَزَتْه المرأَة بعينها تَرْمِزُه رَمْزاً: غَمَزَتْه. وجارية  رَمَّازَةٌ: غَمَّازَةٌ، وقيل: الرَّمَّازَة الفاجرة مشتق من ذلك أَيضاً، ويقال  للجارية الغمازة بعينها: رَمَّازَةٌ أَي تَرْمُزُ بفيها وتَغْمِزُ  بعينها؛ وقال الأَخطل في الرَّمَّازة من النساء وهي الفاجرة:  أَحاديثُ سَدَّاها ابنُ حَدْراءَ فَرْقَد،  ورَمَّازَةٍ مالتْ لمن يَسْتَمِيلُها  قال شمر: الرمازة ههنا الفاجرة التي لا تَرُدُّ يَدَ لامِسٍ، وقيل  للزانية رَمَّازَة لأَنها تَرْمُزُ بعينها. ورجل رَمِيزُ الرأْي ورَزِينُ  الرأْي أَي جَيِّدُ الرأْي أَصيلُه؛ عن اللحياني وغيره. والرَّمِيزُ: العاقل  الثَّخِين الرَّزِينُ الرأْي بَيِّنُ الرَّمَازَة، وقد رَمَزَه.  والرَّامُوزُ: البحرُ.  وارْتَمَزَ الرجلُ وتَرَمَّزَ: تحرك. وإِبل مَرامِيزُ: كثيرة التحرُّك؛  أَنشد ابن الأَعرابي:  سَلاجِمُ الأَلْحِي مَرامِيزُ الهامْ  قوله سلاجم الأَلحي من باب أَشْفَى المرفق، إِنما أَراد طول الأَلْحِي  فأَقام الاسم مام الصفة، وأَشباهه كثيرة.  وما ارْمَأَزَّ من مكانه أَي ما برح. وارْمَأَزَّ عنه: زال. وارْتَمَزَ  من الضربة أَي اضطرب منها؛ وقال:  خَرَرْتُ منها لقَفايَ أَرْتَمِزْ  وتَرَمَّزَ مثله. وضربه فما ارْمَأَزَّ أَي ما تحرَّك. وكتيبة  رَمَّازَةٌ إِذا كانت تَرْتَمِزُ من نواحيها وتموج لكثرتها أَي تتحرك  وتضطرب.والرَّمْزُ والتَّرَمُّزُ في اللغة: الحَزْمُ والتحرُّك.  والمُرْمَئِزُّ: اللازمُ مكانه لا يبرح؛ أَنشد ابن الأَنباري:  يُرِيحُ بعدَ الجِدِّ والتَّرْمِيزِ،  إِراحَةَ الجَِدايَةِ النَّفُوزِ  قال: الترميز من رَمَزَت الشاة إِذا هُزِلَتْ، وارتمز البعير: تحركت  أَرْآدُ لَحْيِه عند الاجترار. والتُّرامِزُ من الإِبل: الذي إِذا مضغ رأَيت  دماغه يرتفع ويَسْفُلُ. وقيل: هو القوي الشديد،وهو مثال لم يذكره  سيبويه، وذهب أَبو بكر إِلى أَن التاء فيها زائدة، وأَما ابن جني فجعله  رباعيّاً.  والرَّامِزَتانِ: شَحْمتان في عين الركبة.  ورَمُزَ الشيءُ يَرْمُزُ وارْمَأَزَّ: انقبض. وارْمَأَزَّ: لزم مكانه.  والرَّمَّازَةُ: الاسْتُ لانضمامها، وقيل: لأَنها تَمُوجُ، وتَرَمَّزَتْ:  ضَرطَتْ ضَرطاً خفيّاً. والرَّمِيزُ: الكثير الحركة، والرَّمِيزُ:  الكبير. يقال: فلان رَبِيز ورَمِيزٌ إِذا كان كبيراً في فنه، وهو مُرْتَبِزٌ  ومُرْتَمِزٌ. ورَمَزَ فلانٌ غَنَمَه وإِبله: لم يَرْضَ رِعْيَةَ راعيها  فحوّلها إِلى راع آخر؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  إِنَّا وجَدْنا ناقَةَ العَجُوزِ  خَيْرَ النِّياقاتِ على التَّرْمِيزِ
مقاييس اللغة:
(رمز)  الراء والميم والزاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. يقال كتيبة رَمَّازة: تموج من نواحِيها. ويقال ضربه فما ارمَأَزَّ، أي ما تحرَّك. وارتَمَز أيضاً: تحرَّك.
ويقولون: إِنّ الرَّاموز: البحر. وأراه في شعر هذَيل.
القاموس المحيط:
الرَّمْزُ، ويضمُّ ويُحَرَّكُ الإِشارَةُ، أو الإِيماءُ بالشَّفَتَيْنِ أو العَيْنَيْنِ أو الحاجبَيْنِ أو الفَمِ أو اليَدِ أو اللِّسانِ، يَرْمُزُ ويَرْمِزُ. والرَّمَّازَةُ السافِلَةُ، والمرأةُ الزانِيَةُ، وشَحْمَةٌ في عَيْنِ الرُّكْبَةِ، والكَتِيبةُ الكبيرةُ التي تَرْتَمِزُ، أي تَتَحَرَّكُ وتَضْطَرِبُ من جَوانِبِها. والرَّمِيزُ الكثيرُ الحركةِ، والمُبَجَّلُ المُعَظَّمُ، والعاقِلُ، والكثيرُ، والأَصيلُ، والرَّزينُ. ورجُلٌ رَمِيزُ الفُؤادِ ضَيِّقُه، وقد رَمُزَ، ككَرُم، في الكُلِّ. والرَّاموزُ البَحْرُ، والْأَصْلُ، والنَّمُوذَجُ. وارْمَأَزَّ زَالَ، ولَزِمَ مَكانَهُ، ضِدٌّ، وانْقَبَضَ.
وتَرَمَّزَ من الضَّرْبَةِ: اضْطَرَبَ، كارْتَمَزَ، القومُ: تَحَركوا في مَجالِسِهِم لِقيامٍ أو خُصومَةٍ،كارْتَمَزَ، وتَهَيَّأَ، وضَرِطَ شديداً. والتُّرامِزُ، كعُلابِطٍ: القَويُّ الشديدُ الذي تَمَّتْ قُوَّتُهُ.وإبِلٌ رُمْزٌ، بالضم: سُحَاحٌ سِمانٌ. وهذه ناقةٌ تَرْمُزُ، أي: لا تَكادُ تَمْشِي من ثِقَلها وسِمَنِها. ورَمَزَ غَنَمَهُ، أي: لم يَرْضَ رِعْيَةَ الراعي، فَحَوَّلَها إلى راعٍ آخَرَ، القِرْبَةَ: مَلأَها، الظَّبْيُ رَمَزاناً: نَقَزَ، فلاناً بكذا: أغْراهُ به. وكزُبَيْرٍ: العصا.
تاج العروس:
رمز
الرَّمْزُ بالفتح ويُضَمُّ ويُحَرَّك : الإشارة إلى شيءٍ مما يُبانُ بلَفْظ بأَيّ شيءٍ أَو هو الإيماءُ بأَيِّ شيءٍ أَشرتَ إليه بالشَّفتين أَي تحريكهما بكلامٍ غيرِ مفهوم باللفظ من غير إبانةٍ بصوت أو العينين أَو الحاجِبين أَو الفَمِ أَو اليَدِ أَو اللسان وهو تَصويتٌ خَفِيٌّ به كالهَمْس . وفي البصائر : الرَّمْزُ : الصَّوت الخَفِيّ والغَمْزُ بالحاجِب والإشارة بالشَّفَة ويُعَبَّر عن كُلِّ إشارةٍ بالرَّمز كما عُبِّرَ عن السِّعايَة بالغَمْز يَرْمُزُ بالضَّمِّ ويَرْمِزُ بالكَسْر وكلَّمَه رَمْزاً . والرَّمَّازَة بالتَّشْديد : السَّافِلَة أَي الأُسْتُ لانضِمامِها وقيل : لأَنَّها تَمُوجُ . في الحديث : " نَهَى عن كَسْبِ الرَّمَّازَة " وهي المَرْأَةُ الزَّانية ولو قال : والرَّمَّازَة : الفَقْحَة والقَحْبَة كان أَحسَنَ لاختِصاره وقال الأَخطل :
أَحاديثُ سَدَّاها ابنُ حَدْراءَ فَرْقَدٌ ... ورَمَّازَةٌ مالَتْ لِمَنْ يَسْتَمِيلُها قال شَمِر : الرّمَّازَة هنا الفَاجِرَة التي لا تَرُدُّ يدَ لامِسٍ وقيل للزانية رَمَّازَة لأنَّها تَرمِزُ بعينِها . ومن سَجَعات الأَساس : جاريةٌ غَمَّازَةٌ بيدها همَّازَة بعَينها لَمَّازَةٌ بفمِها رَمَّازَةٌ بحاجبِها . ويقال : امرأَة رَمَّازَة أَي غَمَّازَة من رَمَزَتْه المَرْأَةُ بعينِها رَمْزاً إذا غمَزَتْه . الرَّمَّازة : الشَّحْمَةُ في عَيْنِ الرُّكْبَةِ والذي في اللسان والتَّكملة أَنَّ تلكَ الشَّحمة رَامِزَة وهما رامِزَتان ففي كلام المصنّف نَظَرٌ من وجهين . الرَّمَّازَة : الكتيبَةُ الكبيرَةُ وهي التي تَرْتَمِز من نواحيها وتموج لكثرتها أَي تتحرَّك وتضطَرب من جوانبها . ومن سَجَعَات الأَساس : شَتَّانَ بينَ مُنازَلَة الرَّمَّازَة ومُغازَلَة الرَّمَّازة . والرَّمِيزُ كأَمير : الكثير الحركة . الرَّمِيزُ : المُبَجَّل المُعَظَّمُ لأَنَّه يُرْمَزُ إليه ويُشارُ . وفي التَّهذيب عن أَبي زيد : الرَّمِيزُ والرَّبِيزُ من الرِّجالِ : العاقِلُ الثَّخينُ . الرَّمِيزُ : الكثير في فَنِّه كالرَّبِيزِ . وقال أَعرابيٌّ لرجل : أَعطِني دِرْهَماً قال : لقد سأَلْتَ رَمِيزاً . الدِّرْهَمُ عُشْرُ العَشَرَةِ والعَشَرةُ عُشْرُ المائةِ والمائة عُشْر الأَلف والأَلف عُشرُ دِيَتِك . قال اللّحيانيّ : الرَّمِيز : الأَصيلُ الرَّأْيِ والرَّزينُ الرَّأْيِ الجَيِّدُه وكذلك الوَزينُ والرَّزينُ . ورَجلٌ رَمِيزُ الفُؤادِ : ضَيِّقُه نقله الصَّاغانِيّ وكأَنَّ المُراد به مُضْطَرِبُه ومِن لازمِ الاضْطرابِ القَلَقُ والضِّيقُ وقد رَمُزَ رَمَازَةً ككَرُمَ كَرامَةً في الكُلِّ ممّا ذكَرَه من مَعاني الرَّمِيز . والرَّامُوز كقامُوس : البَحْرُ العظيمُ لِتَمَوُّجِه وبه سَمَّى بعضُ عَصرِيّي المُصَنِّف من أَهل تونُس كِتابَه بالرَّامُوز وقد اطَّلَعْتُ عليه في أَوَّل شَرْحي هذا فلم أَسْتَفِد منه شيئاً وكأَنَّه لم يطَّلع على هذا الكتاب . الرَّامُوز : الأَصلُ والنَّمُوذَجُ نقله الصَّاغانِيّ وقال : إنَّها كلمةٌ مُوَلَّدَة . وارْمَأَزَّ عنه كاقْشَعَرَّ : زالَ . ارْمَأَزَّ أَيضاً : لَزِمَ مَكانَه لا يَبْرَح وهو مُرْمَئِزٌّ قاله الأَصمعيّ ضِدّ . ويقال : ما ارْمَأَزَّ من مكانِه : ما برِحَ . ارْمَأَزَّ : انْقَبَضَ ولَزِمَ مكانَه . وتَرَمَّزَ من الضَّرْبَة : تحرَّكَ منها واضْطَرَبَ كارْتَمَزَ قال :
" خَرَرْتُ منها لِقَفَايَ أَرْتَمِزْ تَرَمَّزَ القَوْمُ إذا تحرّكوا في مَجالِسِهم لقيامٍ أَو خُصومَةٍ كارتَمَزَ . تَرَمَّزَ إذا تهيَّأَ وتحرَّك . وتَرَمَّزَ إذا ضَرِطَ شديداً وفي بعض النُّسَخ ضَرَب والأُولى الصوابُ . والذي في اللسان وغيره : تَرَمَّزَت الأسْتُ : ضَرِطَتْ ضَرِطاً خَفِيّاً وهذا أَوفقُ للَّغة فإنَّ الرَّمْزَ هو الصَّوت الخَفيّ . والتُّرامِزُ كعُلابِط من الإبل : القويُّ الشديد الذي قد ذَكَّى وتمَّت قوَّتُه قاله أَبو زيد وقيل : هو الذي إذا مضَغَ رأَيتَ دماغه يرتفع ويَسْفُل . وهو مثالٌ لم يذكره سيبويه وذهب أَبو بكر إلى أَنَّ التاءَ زائدةٌ . وأَمّا ابنُ جِنِّيّ فجعلَه رُباعِيّاً وقد تقدّم للمصنّف ذلك وكأَنّه جمَع بين القولين . وإبلٌ رُمْزٌ بالضَّمِّ : سُحَاحٌ سِمانٌ من ذلك . وهذه ناقةٌ تَرْمُزُ أَي لا تكاد تَمشي من ثِقَلها وسِمنها هكذا في سائر النُّسَخ كتَنْصُر والذي يُؤْخَذُ من قول أبي عَمْرو : جَمَلٌ ترمّز بتشديد الميم الذي إذا اعْتَلَفَ رأَيْتَ هامتَه تَرْجُف من شِدَّة وَقْعه وذلكَ إذا أَسَنَّ وقد تقدّم الكلام فيه في تَرمز فراجِعْه ورَمَزَ غنمَه ظاهرُه أَنَّه من باب نَصَر وليس كذلك بل الصَّواب رَمَّزَ غنمَه تَرْمِيزاً وكذلك إبلَه أَي لمْ يرضَ رِعْيَةَ الرَّاعي فحوَّلَها إلى راعٍ آخَرَ هكذا نصَّ عليه ابن الأَعرابيّ في النَّوادر وأَنشد :
إنّا وَجَدْنا ناقَةَ العَجُوزِ ... خيرَ النِّياقاتِ على التَّرْمِيزِ رَمَزَ القِرَبَةَ : ملأَها وهذه أَيضاً الصَّواب فيها التَّشديد وقد تقدّم له في ربز بيان ذلك . رَمَزَ الظَّبيُ رَمَزاناً مُحَرَّكاً : نَقَزَ أَي وَثَبَ . منَ المَجاز : رَمَزَ فلاناً بكذا إذا أَغراه به . الرُّمَيْز . كزُبَيْر : العَصا لأَنَّه يُرْمَزُ بها للضَّرْب . ومما يستدرك عليه : رَمَّزَ رأْيَه تَرْمِيزاً : أَجادَه . وإبلٌ مَرامِيزُ : كثيرة التَّحرُّك عن ابن الأَعرابيّ . ويقال : دخلْتُ عليهم فتَغامَزوا وتَرامَزوا . والارْتِمازُ : الحَرَكَة الضَّعيفةُ وهي حَرَكة الوَقِيذ ومنه قولهم : ضرَبَه حتّى خَرَّ يَرْتَمِز للمَوْت ونبَّهْتُه فما ارْتَمَزَ وما تَرَمَّز أَي ما تحرَّك . ورَمَّزَت الشَّاةُ : هُزِلَت وأَنشد ابن الأَنباريّ :
يُرِيحُ بعدَ الجِدِّ والتَّرْمِيزِ ... إراحَةَ الجِدايَةِ النَّفُوزِ وارْتَمَز البعيرُ : تحرَّكَت أَرْآدُ لَحْيِه عند الاجْتِرار . والمُرْتَمِزُ : الكبيرُ في فَنِّه كالمَرْتَبِز

##### Türkçe

رمز
**رَمَزَ** - **يَرْمِزُ** (**رَمَزَ** - **يَرْمُزُ**) - **رَمْز**- **رَمْزاً**
**رَمَزَ** - **يَرْمِزُ** (**رَمَزَ** - **يَرْمُزُ**) + bir varlık + bir şeyi veya bir işi veya bir sözü + bir varlık için: söz veya telaffuz olmaksızın bir başkasına manayı nakleder ve telkin eder ve benzetir: istediği bir manayı, onu sözsüz olarak hareketler ve ses ile temsil ederek açıklar: bir başkasına, lafızlı söz olmaksızın, işaret veya imâ veya hareket yahut yüz, gözler ve ağız kaslarını sıkma veya özel bir ses çıkarma yahut suretler çizme yahut özel bir yazı kullanmak suretiyle, istediği bir manayı telkin eder.

**رَمْز**: “فـَعـْل” vezni üzere: **رَمَزَ - يَرْمِزُ**’den “mef‘ûl manasında” fiil ismi: ondan âlet ismi: söz kullanmaksızın bir manayı açıklayan, hareketle veya sesle veya özel çizimle yapılan işaret: bir sahife veya kâğıt yahut benzeri üzerine çizilmiş suret; yahut sesli lafzın yerini tutan bir manayı veya delâleti temsil etmek için, belirli bir mekânsal tarz üzere yürüyen, ellerle veya başka herhangi bir şeyle yapılan bir hareket.

**رَمْزاً**: **رَمْز**’dan hâl: remzi kullanarak: hareketle veya suretle işareti kullanarak.

Ve lafız, “sözle veya remizle veya işaretle, bir manaya veya bir yere veya bir çözüme, başkasını hidayet ve delâlet ettirme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَلَّ - يَدُلُّ**، **شَارَ - يَشُوْرُ**، **صَبَعَ - يَصْبَعُ**، **هَدَى - يَهْدِي**، **عَبَرَ - يَعْبُرُ**، **رَمَزَ - يَرْمِزُ** (**رَمَزَ - يَرْمُزُ**)

**رمزا**
﴿“Rabbim, bana bir âyet kıl” dedi; “Senin âyetin, insanlarla üç gün konuşmaman; ancak **رمزا** (remizle) (konuşman)dır; Rabbini çokça an ve akşamleyin ve sabahleyin tesbih et” (41)﴾ Âl-i İmrân
﴿“Ona işaret etti.” Dediler ki: “Beşikte bir çocuk olanla nasıl konuşuruz?” (29)﴾ Meryem

Muhtârü’s-sıhâh
● [**رمز**] ر م ز: **الرَّمْزُ** işaret ve dudakla ve kaşla imâdır; bâbı **ضرب** ve **نصر**’dır.

Mu‘cemü’l-ferâid el-Kur’âniyye
ر م ز
“**رَمْزاً**” Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**قَالَ آيَتُكَ أَلاّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاّ رَمْزاً**” (41) Âl-i İmrân.
**الرَّمز**: işaret; ve dudakla olabilir, yahut kaşla, yahut iki elle, yahut bunun dışında bir şeyle.

Râgıb
رمز
- **الرمز**: dudakla bir işaret, gizli ses, kaşla göz kırpma; ve her sözden, remizle bir işaret gibi, kinaye edildi; nitekim şikâyetten de göz kırpma ile kinaye edildi (Lisân’da: ve **الشكاة** ayıp ve zemm yerine konur. Lisân (**شكا**)), Yüce Allah buyurdu: ﴿“Dedi: Senin âyetin, insanlarla üç gün konuşmaman; ancak **رمزا** (remizle) (konuşman)dır”﴾ [Âl-i İmrân/41]; ve “**وما أرماز**”, yani: remizle konuşmadı. Ve “**كتيبة رمازة**”: çokluğundan ancak bir remiz işitilir.

Lisân özeti
1. Ve **الرَّمْزُ** dilde, el ile yahut göz ile, ne ile işaret ettiysen, lafızla açıklanan şeylerden, ona işaret ettiğin her şeydir; ve **رَمَزَ يَرْمُزُ ويَرْمِزُ رَمْزاً**.
2. Ve aziz tenzilde, Zekeriyyâ kıssasında, عليه السلام: “İnsanlarla üç gün konuşmaman; ancak **رَمْزاً** (remizle) (konuşman)”dır.
3. **الرَّمْزُ**: iki gözle, iki kaşla, iki dudakla ve ağızla işaret ve imâdır.
4. Ve kadın onu gözüyle **رَمَزَتْه**; onu **تَرْمِزُه رَمْزاً**: onu **غَمَزَتْه** (göz kırptı). Ve **جارية رَمَّازَةٌ**: **غَمَّازَةٌ**; **الرمازة** burada, dokunanın elini geri çevirmeyen fâcire kadındır; ve zinakâra **رَمَّازَة** denildi; çünkü gözüyle remiz yapar.
5. **الرَّمْزُ**: dil ile, fısıltı gibi, gizli bir ses çıkarmadır; ve sesle açıklama olmaksızın, lafızla anlaşılmayan bir sözle, iki dudağı oynatmak olur; ancak o, dudakla bir işarettir.
6. Ve adam **ارْتَمَزَ** ve **تَرَمَّزَ**: hareket etti. Ve “**ما ارْمَأَزَّ من مكانه**” yani: yerinden ayrılmadı. Ve “**ارْمَأَزَّ عنه**”: uzaklaştı. Ve “**ارْتَمَزَ من الضربة**” yani: ondan sarsıldı;
7. Ve **ارْمَأَزَّ**: yerini tuttu.
8. Ve şey **رَمُزَ**; **يَرْمُزُ** ve **ارْمَأَزَّ**: büzüldü. Ve **الرَّمَّازَةُ**: birleşmesinden dolayı **الاسْتُ** (kalça).
9. Ve “**رجل رَمِيزُ الرأْي ورَزِينُ الرأْي**” yani: iyi görüşlü, köklü görüşlü; ve **الرَّمِيزُ**: akıllı, kalın (ağırbaşlı), ağırbaşlı görüşlü, **الرَّمَازَة**’si açık olan; ve onu **رَمَزَه**.
10. Ve **الرَّامُوزُ**: denizdir.

Lisânü’l-‘Arab
● - **رمز**: **الرَّمْزُ**: dil ile fısıltı gibi gizli bir ses çıkarmadır; ve sesle açıklama olmaksızın, lafızla anlaşılmayan bir sözle, iki dudağı oynatmak olur; ancak o, dudakla bir işarettir. Ve denildi ki: **الرَّمْزُ** iki gözle, iki kaşla, iki dudakla ve ağızla işaret ve imâdır. Ve **الرَّمْزُ** dilde, el ile yahut göz ile, ne ile işaret ettiysen, lafızla açıklanan şeylerden, ona işaret ettiğin her şeydir; ve **رَمَزَ يَرْمُزُ ويَرْمِزُ رَمْزاً**. Ve aziz tenzilde, Zekeriyyâ kıssasında, عليه السلام: “İnsanlarla üç gün konuşmaman; ancak **رَمْزاً** (remizle) (konuşman)”dır. Ve kadın onu gözüyle **رَمَزَتْه**; onu **تَرْمِزُه رَمْزاً**: onu **غَمَزَتْه**. Ve **جارية رَمَّازَةٌ**: **غَمَّازَةٌ**; ve denildi ki: **الرَّمَّازَة** fâcire kadındır; bu da ondan türemiştir; ve gözüyle göz kırpan cariyeye: **رَمَّازَةٌ** denilir; yani ağzıyla remiz yapar ve gözüyle göz kırpar; ve **الأَخطل** fâcire olan kadınlardaki **الرَّمَّازة** hakkında şöyle dedi:
أَحاديثُ سَدَّاها ابنُ حَدْراءَ فَرْقَد،
ورَمَّازَةٍ مالتْ لمن يَسْتَمِيلُها
Şemmer dedi: **الرمازة** burada, dokunanın elini geri çevirmeyen fâcire kadındır; ve zinakâra **رَمَّازَة** denildi; çünkü gözüyle remiz yapar. Ve “**رجل رَمِيزُ الرأْي ورَزِينُ الرأْي**” yani: iyi görüşlü, köklü görüşlü; Lihyânî ve başkasından. Ve **الرَّمِيزُ**: akıllı, kalın (ağırbaşlı), ağırbaşlı görüşlü, **الرَّمَازَة**’si açık olan; ve onu **رَمَزَه**. Ve **الرَّامُوزُ**: denizdir. Ve adam **ارْتَمَزَ** ve **تَرَمَّزَ**: hareket etti. Ve **إِبل مَرامِيزُ**: çok hareketli; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
سَلاجِمُ الأَلْحِي مَرامِيزُ الهامْ
Onun sözü “**سلاجم الأَلْحِي**”, **أَشْفَى** “dirsek” bâbındandır; ancak o, **الأَلْحِي**’nin uzunluğunu kastetti; ismi sıfatın yerine ikame etti; ve benzerleri çoktur. Ve “**ما ارْمَأَزَّ من مكانه**” yani: yerinden ayrılmadı. Ve “**ارْمَأَزَّ عنه**”: uzaklaştı. Ve “**ارْتَمَزَ من الضربة**” yani: ondan sarsıldı; ve şöyle dedi:
خَرَرْتُ منها لقَفايَ أَرْتَمِزْ
Ve **تَرَمَّزَ** onun gibidir. Ve onu vurdu da “**فما ارْمَأَزَّ**” yani: hareket etmedi. Ve **كتيبة رَمَّازَةٌ**: eğer yanlarından **تَرْتَمِزُ** ve çokluğundan dalgalanırsa; yani hareket eder ve sarsılır. Ve dilde **الرَّمْزُ** ve **التَّرَمُّزُ**: azim ve hareket etmektir. Ve **المُرْمَئِزُّ**: yerini tutan, ayrılmayan; İbnü’l-Enbârî inşâd etti:
يُرِيحُ بعدَ الجِدِّ والتَّرْمِيزِ،
إِراحَةَ الجَِدايَةِ النَّفُوزِ
Dedi ki: **الترميز**, koyun zayıfladığında “**رَمَزَت الشاة**”dendir; ve deve **ارتمز**: geviş getirirken çenesinin etleri hareket etti. Ve develerden **التُّرامِزُ**: çiğnediğinde beyninin yükselip alçaldığını gördüğün şeydir. Ve denildi ki: o, kuvvetli şiddetlidir; ve o, Sîbeveyh’in zikretmediği bir misaldir; Ebû Bekir, içindeki **التاء**’nın زائد olduğuna gitti; أما İbn Cinnî ise onu dörtlü yaptı. Ve **الرَّامِزَتانِ**: diz gözünde iki yağ parçasıdır. Ve şey **رَمُزَ**; **يَرْمُزُ** ve **ارْمَأَزَّ**: büzüldü. Ve **ارْمَأَزَّ**: yerini tuttu. Ve **الرَّمَّازَةُ**: birleşmesinden dolayı **الاسْتُ** (kalça); ve denildi ki: çünkü dalgalanır; ve **تَرَمَّزَتْ**: gizli bir yellenme ile yellenmiştir. Ve **الرَّمِيزُ**: çok hareketli; ve **الرَّمِيزُ**: büyük. Denilir: falan **رَبِيز** ve **رَمِيزٌ**; eğer sanatında büyük ise; ve o **مُرْتَبِزٌ** ve **مُرْتَمِزٌ**’dir. Ve falan, koyununu ve develerini **رَمَزَ**: çobanının otlatmasından razı olmadı da onları başka bir çobana çevirdi; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
إِنَّا وجَدْنا ناقَةَ العَجُوزِ
خَيْرَ النِّياقاتِ على التَّرْمِيزِ

Mekâyîsü’l-luğa:
(**رمز**) **الراء** ve **الميم** ve **الزاء** bir tek asıldır; hareket ve sarsıntıya delâlet eder. Denilir: **كتيبة رَمَّازة**: yanlarından dalgalanır. Ve denilir: onu vurdu da “**فما ارمَأَزَّ**”, yani: hareket etmedi. Ve **ارتَمَز** da: hareket etti.
Ve derler: **الرَّاموز**: denizdir. Ve onu Hüzeyl şiirinde görüyorum.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الرَّمْزُ**, (zam ile de) ve (hareke ile de): işaret; yahut iki dudakla veya iki gözle veya iki kaşla veya ağızla veya el ile veya dil ile imâ; **يَرْمُزُ** ve **يَرْمِزُ**. Ve **الرَّمَّازَةُ**: aşağılık kadın; ve zinakâr kadın; ve diz gözünde bir yağ parçası; ve **الكَتِيبةُ الكبيرةُ** ki **تَرْتَمِزُ**, yani yanlarından hareket eder ve sarsılır. Ve **الرَّمِيزُ**: çok hareketli; ve saygı gösterilen, yüceltilen; ve akıllı; ve çok; ve köklü; ve ağırbaşlı. Ve “**رجل رَمِيزُ الفُؤادِ**”: dar (sıkışık)tır; ve **رَمُزَ** olmuştur; **ككَرُم**; hepsinde. Ve **الرَّاموزُ**: deniz; ve asıl; ve نموذج. Ve **ارْمَأَزَّ**: uzaklaştı; ve yerini tuttu; zıddır; ve büzüldü.
Ve **تَرَمَّزَ من الضَّرْبَةِ**: sarsıldı; **كارْتَمَزَ**. Kavim **ارتَمَز**: kalkma veya husumet için meclislerinde hareket ettiler; **كارْتَمَزَ**. Ve hazırlandı; ve şiddetle yellenmiştir. Ve **التُّرامِزُ**, **كعُلابِطٍ**: kuvveti tamam olmuş kuvvetli şiddetli (deve). Ve **إبِلٌ رُمْزٌ**, zam ile: semiz, şişman. Ve bu dişi deve **تَرْمُزُ**, yani: ağırlığından ve semizliğinden neredeyse yürüyemez. Ve koyununu **رَمَزَ**, yani: çobanın otlatmasından razı olmadı da onu başka bir çobana çevirdi. Ve kırbayı: onu doldurdu. Ve ceylan **رَمَزاناً**: sıçradı. Ve falanı bununla **رَمَزَ**: onu onunla kışkırttı. Ve **الرُّمَيْز**، **كزُبَيْرٍ**: sopa.

Tâcü’l-‘arûs:
رمز
**الرَّمْزُ** fetha ile, zam ile ve hareke ile: lafızla açıklanan şeylerden bir şeye, ne ile işaret ettiysen onunla işaret etmektir; yahut iki dudağı, lafızla anlaşılmayan bir sözle, sesle açıklama olmaksızın oynatmak; yahut iki gözle veya iki kaşla veya ağızla veya el ile veya dil ile imâdır; ve o, onunla fısıltı gibi gizli bir ses çıkarmadır. Ve **البصائر**’de: **الرَّمْزُ**: gizli ses, kaşla göz kırpma, dudakla işaret; ve her işaretten remiz ile kinaye edilir; nitekim **السِّعايَة**’den de göz kırpma ile kinaye edildi. Zam ile **يَرْمُزُ** ve kesre ile **يَرْمِزُ**; ve onunla **رَمْزاً** konuştu. Ve **الرَّمَّازَة** teşdîd ile: aşağılık; yani birleşmesinden dolayı **الأُسْتُ** (kalça); ve denildi ki: çünkü dalgalanır. Hadiste: “**نَهَى عن كَسْبِ الرَّمَّازَة**”; o, zinakâr kadındır; ve eğer “**الرَّمَّازَة**: **الفَقْحَة** ve **القَحْبَة**” deseydi, kısalığı sebebiyle daha iyi olurdu. Ve **الأَخطل** dedi:
أَحاديثُ سَدَّاها ابنُ حَدْراءَ فَرْقَدٌ ... ورَمَّازَةٌ مالَتْ لِمَنْ يَسْتَمِيلُها
Şemir dedi: **الرّمَّازَة** burada, dokunanın elini geri çevirmeyen fâcire kadındır; ve zinakâra **رَمَّازَة** denildi; çünkü gözüyle remiz yapar. Ve **الأَساس**’ın seci‘lerinden: “**جاريةٌ غَمَّازَةٌ بيدها همَّازَة بعَينها لَمَّازَةٌ بفمِها رَمَّازَةٌ بحاجبِها**”. Ve denilir: **امرأَة رَمَّازَة** yani: **غَمَّازَة**; kadının onu gözüyle **رَمَزَتْه**; **رَمْزاً**: eğer ona göz kırptıysa. **الرَّمَّازة**: diz gözünde yağ parçasıdır; ve Lisân ve Tekmile’de olan, o yağ parçasının **رَامِزَة** olduğudur; ve ikisi **رامِزَتان**’dır; musannifin sözünde iki yönden نظر vardır. **الرَّمَّازَة**: büyük bölük; o, yanlarından **تَرْتَمِز** ve çokluğundan dalgalanır; yani yanlarından hareket eder ve sarsılır. Ve **الأَساس**’ın seci‘lerinden: “**شَتَّانَ بينَ مُنازَلَة الرَّمَّازَة ومُغازَلَة الرَّمَّازة**”. Ve **الرَّمِيزُ** **كأَمير**: çok hareketli. **الرَّمِيزُ**: saygı gösterilen, yüceltilen; çünkü ona remiz yapılır ve işaret edilir. Ve **التَّهذيب**’de Ebû Zeyd’den: **الرَّمِيزُ** ve **الرَّبِيزُ** erkeklerden: akıllı, kalın (ağırbaşlı). **الرَّمِيزُ**: sanatında çok olan, **كالرَّبِيزِ**. Ve bir bedevî bir adama dedi: “Bana bir dirhem ver.” Dedi: “Gerçekten sen bir **رَمِيزاً** istedin.” Dirhem, on’un onda biridir; on, yüz’ün onda biridir; yüz, bin’in onda biridir; bin, senin diyetinin onda biridir. Lihyânî dedi: **الرَّمِيز**: köklü görüşlü ve ağırbaşlı görüşlü, iyisidir; ve كذلك **الوَزينُ** ve **الرَّزينُ**. Ve “**رَجلٌ رَمِيزُ الفُؤادِ**”: dar (sıkışık)tır; Sâgânî nakletti; ve sanki murad, onun اضطرابlı oluşudur; ve اضطرabın لازımı, kaygı ve darlıktır; ve o, hepsinde, **ككَرُمَ كَرامَةً**, **رَمَازَةً** ile **رَمُزَ** olmuştur; **الرَّمِيز**’in manalarından zikrettiği şeylerden. Ve **الرَّامُوز** **كقامُوس**: büyük deniz; dalgalanmasından dolayı; ve bununla, musannifin asrından bazı Tunus ehli kitabını **الرَّامُوز** diye adlandırdı; ve ben bu şerhimin başında ona muttali oldum da ondan hiçbir şey istifade etmedim; ve sanki bu kitaba muttali olmamış. **الرَّامُوز**: asıl ve نموذج; Sâgânî nakletti ve dedi ki: o, muvelled bir kelimedir. Ve “**ارْمَأَزَّ عنه**” **كاقْشَعَرَّ**: uzaklaştı. **ارْمَأَزَّ** ayrıca: yerini tuttu, ayrılmaz; ve o **مُرْمَئِزٌّ**’dir; Asma‘î söyledi; zıddır. Ve denilir: “**ما ارْمَأَزَّ من مكانِه**”: yerinden ayrılmadı. **ارْمَأَزَّ**: büzüldü ve yerini tuttu. Ve **تَرَمَّزَ من الضَّرْبَة**: ondan hareket etti ve sarsıldı; **كارْتَمَزَ**; şöyle dedi:
" خَرَرْتُ منها لِقَفَايَ أَرْتَمِزْ
Ve kavim **تَرَمَّزَ**: kalkma veya husumet için meclislerinde hareket ettiklerinde; **كارتَمَزَ**. **تَرَمَّزَ**: hazırlandığında ve hareket ettiğinde. Ve **تَرَمَّزَ**: şiddetle yellenmiştir. Ve bazı nüshalarda “**ضَرَب**” (vurdu) vardır; ve birincisi doğrudur. Ve Lisân ve başkasında olan: **تَرَمَّزَت الأسْتُ**: gizli bir yellenme ile yellenmiştir; ve bu, dile daha uygundur; çünkü **الرَّمْزَ** gizli sestir. Ve develerden **التُّرامِزُ** **كعُلابِط**: kuvvetli şiddetli; ki keskinleşmiş ve kuvveti tamam olmuştur; Ebû Zeyd söyledi. Ve denildi ki: o, çiğnediğinde beyninin yükselip alçaldığını gördüğün şeydir. Ve o, Sîbeveyh’in zikretmediği bir misaldir; Ebû Bekir, **التاء**’nın زائد olduğuna gitti. أما İbn Cinnî ise onu dörtlü yaptı; ve musannifin bundan önce ona dair sözü geçti; ve sanki iki sözü birleştirdi. Ve **إبلٌ رُمْزٌ** zam ile: semiz, şişman; bundan. Ve bu dişi deve **تَرْمُزُ** yani: ağırlığından ve semizliğinden neredeyse yürüyemez; bütün nüshalarda böyle; **كتَنْصُر**. Ve Ebû ‘Amr’ın sözünden alınan: **جَمَلٌ ترمّز** mîm’in teşdîdiyle; o, yem yediğinde, yaşlandığında, şiddetli vuruşundan tepesinin titrediğini gördüğün şeydir; ve bunun hakkında söz, **ترمز**’de geçti; ona müracaat et. Ve “**رَمَزَ غنمَه**” zahiri, onun **نَصَر** bâbından olduğudur; öyle değildir; bilakis doğru olan: **رَمَّزَ غنمَه تَرْمِيزاً**; ve كذلك develerini; yani çobanın otlatmasından razı olmadı da onları başka bir çobana çevirdi; İbnü’l-A‘râbî **النَّوادر**’de buna nass etti; ve inşâd etti:
إنّا وَجَدْنا ناقَةَ العَجُوزِ ... خيرَ النِّياقاتِ على التَّرْمِيزِ
**رَمَزَ القِرَبَةَ**: onu doldurdu; ve bunda da doğru olan teşdîddir; ve **ربز**’de bunun beyanı ondan önce geçti. Ceylan **رَمَزَ رَمَزاناً** harekeli: sıçradı; yani atladı. Mecazdan: falanı bununla **رَمَزَ**: onu onunla kışkırttı. **الرُّمَيْز**، **كزُبَيْر**: sopa; çünkü onunla vurmaya remiz yapılır. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **رَمَّزَ رأْيَه تَرْمِيزاً**: onu iyi yaptı. Ve **إبلٌ مَرامِيزُ**: çok hareketli; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denilir: “Onların yanına girdim de **تَغامَزوا** ve **تَرامَزوا**.” Ve **الارْتِمازُ**: zayıf harekettir; o, **الوَقِيذ**’in hareketidir; ve ondan onların sözü: “Onu vurdu, ta ki ölüme doğru **يَرْتَمِز** halde düştü.” Ve onu uyardım da ne **ارْتَمَزَ** ne de **تَرَمَّز**; yani hareket etmedi. Ve koyun **رَمَّزَت**: zayıfladı; İbnü’l-Enbârî inşâd etti:
يُرِيحُ بعدَ الجِدِّ والتَّرْمِيزِ ... إراحَةَ الجِدايَةِ النَّفُوزِ
Ve deve **ارْتَمَز**: geviş getirirken çenesinin etleri hareket etti. Ve **المُرْتَمِزُ**: sanatında büyük olan; **كالمَرْتَبِز**.
