# رمز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رمز

الرمز، بالفتح ويضم ويحرك: الإشارة إلى شيء مما يبان بلفظ بأي شيء، أو هو الإيماء بأي شيء أشرت إليه بالشفتين أي تحريكهما بكلام غير مفهوم باللفظ من غير إبانة بصوت، أو العينين أو الحاجبين أو الفم أو اليد أو اللسان، وهو تصويت خفي به كالهمس. وفي البصائر: الرمز: الصوت الخفي، والغمز بالحاجب، والإشارة بالشفة، ويعبر عن كل إشارة بالرمز، كما عبر عن السعاية بالغمز، يرمز، بالضم، ويرمز، بالكسر، وكلمه رمزا. والرمازة، بالتشديد: السافلة، أي الأست، لانضمامها، وقيل: لأنها تموج. في الحديث:  نهى عن كسب الرمازة  وهي المرأة الزانية، ولو قال: والرمازة: الفقحة والقحبة كان أحسن لاختصاره، وقال الأخطل:
  أحاديث سداها ابن حدراء فرقد                      ورمازة مالت لمن يستميلهـا قال شمر: الرمازة هنا الفاجرة التي لا ترد يد لامس، وقيل للزانية رمازة لأنها ترمز بعينها. ومن سجعات الأساس: جارية غمازة بيدها، همازة بعينها، لمازة بفمها، رمازة بحاجبها. ويقال: امرأة رمازة، أي غمازة، من رمزته المرأة بعينها رمزا، إذا غمزته. الرمازة: الشحمة في عين الركبة، والذي في اللسان والتكملة أن تلك الشحمة رامزة، وهما رامزتان ، ففي كلام المصنف نظر من وجهين. الرمازة: الكتيبة الكبيرة، وهي التي ترتمز من نواحيها وتموج لكثرتها، أي تتحرك وتضطرب من جوانبها. ومن سجعات الأساس: شتان بين منازلة الرمازة ومغازلة الرمازة. والرميز، كأمير: الكثير الحركة. الرميز: المبجل المعظم، لأنه يرمز إليه ويشار. وفي التهذيب عن أبي زيد: الرميز والربيز من الرجال: العاقل الثخين. الرميز: الكثير في فنه، كالربيز. وقال أعرابي لرجل: أعطني درهما، قال: لقد سألت رميزا. الدرهم عشر العشرة، والعشرة عشر المائة، والمائة عشر الألف، والألف عشر ديتك. قال اللحياني: الرميز: الأصيل الرأي والرزين الرأي الجيده، وكذلك الوزين والرزين. ورجل رميز الفؤاد: ضيقه، نقله الصاغاني، وكأن المراد به مضطربه، ومن لازم الاضطراب القلق والضيق، وقد رمز رمازة، ككرم كرامة، في الكل مما ذكره من معاني الرميز. والراموز، كقاموس: البحر العظيم، لتموجه، وبه سمى بعض عصريي المصنف من أهل تونس كتابه بالراموز، وقد اطلعت عليه في أول شرحي هذا فلم أستفد منه شيئا، وكأنه لم يطلع على هذا الكتاب. الراموز: الأصل، والنموذج، نقله الصاغاني وقال: إنها كلمة مولدة. وارمأز عنه كاقشعر: زال. ارمأز أيضا: لزم مكانه لا يبرح، وهو مرمئز، قاله الأصمعي ضد. ويقال: ما ارمأز من مكانه: ما برح. ارمأز: انقبض ولزم مكانه. وترمز من الضربة: تحرك منها واضطرب، كارتمز، قال:

  خررت منها لقفاي أرتمز ترمز القوم، إذا تحركوا في مجالسهم لقيام أو خصومة، كارتمز. ترمز، إذا تهيأ وتحرك. وترمز، إذا ضرط شديدا، وفي بعض النسخ، ضرب، والأولى الصواب. والذي في اللسان وغيره: ترمزت الأست: ضرطت ضرطا خفيا، وهذا أوفق للغة، فإن الرمز هو الصوت الخفي. والترامز، كعلابط من الإبل: القوي الشديد الذي قد ذكى وتمت قوته، قاله أبو زيد، وقيل: هو الذي إذا مضغ رأيت دماغه يرتفع ويسفل. وهو مثال لم يذكره سيبويه، وذهب أبو بكر إلى أن التاء زائدة. وأما ابن جني فجعله رباعيا، وقد تقدم للمصنف ذلك، وكأنه جمع بين القولين. وإبل رمز، بالضم: سحاح سمان، من ذلك. وهذه ناقة ترمز، أي لا تكاد تمشي من ثقلها وسمنها، هكذا في سائر النسخ كتنصر، والذي يؤخذ من قول أبي عمرو: جمل ترمز بتشديد الميم الذي إذا اعتلف رأيت هامته ترجف من شدة وقعه، وذلك إذا أسن، وقد تقدم الكلام فيه في ترمز فراجعه، ورمز غنمه، ظاهره أنه من باب نصر، وليس كذلك، بل الصواب رمز غنمه ترميزا، وكذلك إبله، أي لم يرض رعية الراعي فحولها إلى راع آخر، هكذا نص عليه ابن الأعرابي في النوادر وأنشد:
  إنا وجدنا ناقة العـجـوز                      خير النياقات على الترميز رمز القربة: ملأها، وهذه أيضا الصواب فيها التشديد، وقد تقدم له في ر-ب-ز بيان ذلك. رمز الظبي رمزانا محركا: نقز، أي وثب. من المجاز: رمز فلانا بكذا، إذا أغراه به. الرميز. كزبير: العصا، لأنه يرمز بها للضرب. ومما يستدرك عليه: رمز رأيه ترميزا: أجاده. وإبل مراميز: كثيرة التحرك، عن ابن الأعرابي. ويقال: دخلت عليهم فتغامزوا وترامزوا. والارتماز: الحركة الضعيفة، وهي حركة الوقيذ، ومنه قولهم: ضربه حتى خر يرتمز للموت، ونبهته فما ارتمز وما ترمز، أي ما تحرك. ورمزت الشاة: هزلت، وأنشد ابن الأنباري:
  يريح بعد الجد والترميز                      إراحة الجداية النفوز وارتمز البعير: تحركت أرآد لحيه عند الاجترار. والمرتمز: الكبير في فنه، كالمرتبز.

### Türkçe

**الرمز**; fetha ile (okunur); damme ile de (okunur) ve harekelenir: lafızla herhangi bir şeyle ortaya çıkan şeylerden bir şeye işaret etmektir; yahut o, dudaklarla—yani ikisini hareket ettirmekle—lafızla anlaşılmayan bir sözle, sesle açığa vurmaksızın; yahut gözlerle veya kaşlarla veya ağızla veya elle veya dille işaret etmendir; ve o, fısıltı gibi onunla (çıkan) gizli bir sestir. **البصائر**’de: **الرمز**: gizli ses; kaşla göz kırpma; dudakla işaret etme; ve her işaret **الرمز** ile ifade edilir; tıpkı ispiyonculuğun **الغمز** ile ifade edilmesi gibi. **يرمز** damme ile; ve **يرمز** kesre ile; ve onu **رمزا** olarak konuşturdu.

**الرمازة**, şeddeli: aşağılık (şey), yani makat; birleşmesinden dolayı; ve denildi: dalgalandığı için. Hadiste: “**الرمازة** kazancından nehyetti”; o, zina eden kadındır. Eğer şöyle deseydi: “ve **الرمازة**: **الفقحة** ve **القحبة**” daha iyi olurdu, kısalığı için. Ve **الأخطل** dedi:
  أحاديث سداها ابن حدراء فرقد                      ورمازة مالت لمن يستميلهـا

**شمر** dedi: **الرمازة** burada, dokunanın elini geri çevirmeyen fahişedir. Ve denildi: zinakâra **رمازة** denildi; çünkü gözüyle işaret eder. **الأساس**’ın seci’lerinden: “eliyle **غمازة**, gözüyle **همازة**, ağzıyla **لمازة**, kaşıyla **رمازة** bir câriye.” Ve denilir: “**امرأة رمازة**”, yani **غمازة**; “kadın onu gözüyle **رمزا** olarak **رمزته**”den (gelir); onu göz kırptığı zaman.

**الرمازة**: diz gözündeki yağ parçası. **اللسان** ve **التكملة**’de olan: o yağ parçası **رامزة**’dir; ve ikisi **رامزتان**’dır; bu sebeple musannifin sözünde iki yönden bakış (tenkit) vardır.

**الرمازة**: büyük tabur; o, çokluğundan dolayı kenarlarından **ترتمز** eder ve dalgalanır; yani yanlardan hareket eder ve çalkalanır. **الأساس**’ın seci’lerinden: “**الرمازة** ile çarpışmak ile **الرمازة** ile cilveleşmek arasında ne kadar uzak!”

**الرميز**, **أمير** gibi: hareketi çok olan. **الرميز**: yüceltilen, büyüklük verilen; çünkü ona **يرمز** edilir ve işaret olunur. **التهذيب**’de **أبي زيد**’den: erkeklerden **الرميز** ve **الربيز**: kalın (yapılı) akıllı. **الرميز**: sanatında çok olan; **الربيز** gibi. Bir bedevî bir adama dedi: “Bana bir dirhem ver.” Dedi: “Gerçekten bir **رميزا** istedin.” “Dirhem, onluğun onda biridir; onluk, yüzlüğün onda biridir; yüzlük, binliğin onda biridir; binlik de diyetinin onda biridir.”

**اللحياني** dedi: **الرميز**: görüşü köklü olan ve görüşü ağırbaşlı, iyi olan; ve aynı şekilde **الوزين** ve **الرزين**. “**رجل رميز الفؤاد**”: onun darlığı; **الصاغاني** nakletti. Sanki murad edilen onun çalkantılı oluşudur; ve çalkantının lâzımı kaygı ve darlıktır. Ve o, **رمازة** olarak **رمز** etti; **كرم كرامة** gibi; **الرميز**’in mânalarından zikrettiği her şeyde.

**الراموز**, **قاموس** gibi: büyük deniz; dalgalanmasından dolayı. Bununla, musannifin çağdaşlarından Tunus ehlinden biri kitabını **الراموز** diye adlandırdı; bu şerhimin başında ona muttali oldum da ondan hiçbir şey elde etmedim; sanki bu kitaba muttali olmamış. **الراموز**: asıl ve numune; **الصاغاني** nakletti ve dedi: o, sonradan türetilmiş bir kelimedir.

Ve ondan **ارمأز** etti, **اقشعر** gibi: gitti. **ارمأز** ayrıca: yerini tuttu, ayrılmaz; o, **مرمئز**’dir; **الأصمعي** onu zıddı olarak söyledi. Ve denilir: “Yerinden **ما ارمأز** etti”: ayrılmadı. **ارمأز**: büzüldü ve yerini tuttu.

Ve darbeden **ترمز** etti: ondan hareket etti ve çalkalandı; **ارتمز** gibi. Dedi:

  خررت منها لقفاي أرتمز

Kavim **ترمز** etti: meclislerinde kalkmak yahut çekişme için hareket ettikleri zaman; **ارتمز** gibi. **ترمز**: hazırlandı ve hareket ettiğinde (denir). Ve **ترمز**: şiddetli yellenince (denir). Bazı nüshalarda **ضرب** (vardır); birincisi doğrudur. **اللسان** ve başkalarında olan: “**ترمزت الأست**: gizli bir yellenme ile yellenmiş oldu”; bu, dile daha uygundur; çünkü **الرمز** gizli sestir.

Ve **الترامز**, develerden **علابط** gibi: kuvvetli, şiddetli; keskinleşmiş ve kuvveti tamamlanmış olan; **أبو زيد** söyledi. Ve denildi: o, çiğnediği zaman beyninin yükselip alçaldığını gördüğün kimsedir. O, **سيبويه**’nin zikretmediği bir örnektir. **أبو بكر** ise **التاء**’nın زائد olduğuna gitti. **ابن جني**’ye gelince, onu dörtlü yaptı; musannifin buna dair sözü daha önce geçti; sanki iki sözü birleştirdi.

**إبل رمز**, damme ile: sulu, semiz (develer); bundan (dolayı). Ve bu dişi deve **ترمز**: yani ağırlığından ve semizliğinden dolayı neredeyse yürümez; bütün nüshalarda böyle, **تنصر** gibi. **أبي عمرو**’nun sözünden alınan ise: “**جمل ترمز**”, mîm’in şeddelenmesiyle: otladığı zaman, şiddetli ağırlığından dolayı hörgücünün titrediğini gördüğün (deve); bu, yaşlandığı zaman olur. Onun hakkında söz daha önce **ترمز**’de geçti; ona müracaat et.

Ve “**رمز غنمه**”: zahiri, **نصر** bâbından olduğudur; öyle değildir; bilakis doğrusu: “**رمز غنمه ترميزا**”, ve aynı şekilde develerini; yani çobanın otlatmasından razı olmadı da onları başka bir çobana çevirdi. **ابن الأعرابي** bunu **النوادر**’de açıkça نص etti ve şu beyti okudu:
  إنا وجدنا ناقة العـجـوز                      خير النياقات على الترميز

**رمز القربة**: onu doldurdu. Bu da, doğrusu şeddedir; onun beyanı daha önce **ر-ب-ز**’de geçti.

**رمز الظبي رمزانا** (harekeli): **نقز** etti; yani sıçradı. Mecazdan: “Falancayı bununla **رمز** etti”: onu onunla kışkırttığı zaman.

**الرميز**, **زبير** gibi: değnek; çünkü onunla vurmaya işaret edilir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Görüşünü **رمز** etti, **ترميزا**”: onu iyi yaptı. **إبل مراميز**: hareketi çok; **ابن الأعرابي**’den. Ve denilir: “Onların yanına girdim de **تغامزوا** ve **ترامزوا** ettiler.”

**الارتماز**: zayıf hareket; o, can çekişenin hareketidir. Ondan, onların sözü: “Ona vurdu, ta ki ölüme **يرتمز** eder hâlde düştü.” Ve onu uyandırdım da ne **ارتمز** etti ne **ترمز** etti; yani hareket etmedi.

Ve “Koyun **رمزت**”: zayıfladı. **ابن الأنباري** şu beyti okudu:
  يريح بعد الجد والترميز                      إراحة الجداية النفوز

Ve deve **ارتمز** etti: geviş getirirken çenesinin etleri hareket etti.

Ve **المرتمز**: sanatında büyük olan; **المرتبز** gibi.
