# رمض (ر-م-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rfd (dat) torbadan veya tulumdan sızan su demektir (sızıntı, ter)

- Harfler: ر - م - ض
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رَمَضَانَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E.md) | فَعَلَانَ | Ramazan | 1 | 1 | [2:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/ayet/2:185.md) |

## Mücavir kökler — 22 mücavir (32 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Tam
2. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Sume” damga demektir
3. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Sufur” süpürgedir
4. [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Zorluk
5. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
6. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Bürde” gocuk demektir
7. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
8. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
9. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
10. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sütle dolu memedir
11. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
12. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
13. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Petekteki baldır
14. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yaşlı adamdır
15. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Uhur ense demektir
16. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nezle” konaklama yeri demektir
17. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
18. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
19. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
20. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
21. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
22. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رمض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md), [لفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%AD.md), [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Güneşin şiddetli sıcağıyla taşların, kumun ve toprağın kızışması, ayağı ve ciğeri yakacak derecede hararetlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin indirildiği zaman dilimi olarak nefsi ve günahları arındıran, hararetiyle dönüştürücü oruç mevsimi |
| Çekirdek Özet 3 | Bünyeyi zorlayıcı hararetle hamlıktan olgunluğa geçiş, cürufun yakılarak saflaştırılması |
| Kritik Hata Riski | Ramazan kavramını takvimsel bir tatil veya kutlama kalıbına indirgeyip kökteki yakıcı terbiye, arınma ve dönüştürme vasfını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رم | Birikme, gevşeme, çürüme, döküntü veya ufalanma yoluyla maddenin aşınması ve dönüşmesi; nitekim [رمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85.md) kemiğin çürümesini, [رمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) kül rengini ve tozlaşmayı, [رمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) mesafeye fırlatıp ayrıştırmayı ifade eder. | ض | Katılan harf bünyeye şiddetli baskı, sıkışma ve yakıcı tesir ekleyerek hararetin zemine nüfuz etmesi ve temas eden unsuru yakıp olgunlaştırması veya eritmesi anlamını oluşturur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Başlangıç, üstünlük, doğrudan yönelim ve etkiyi başlatan temel kaynak. |
| م | Su | Yayılma, sıvılaşma, hararet karşısında terleme veya maddenin içsel nemini dışa salması. |
| ض | Olta, bitki (türetme imge: yandan baskı ve sıkışma) | Zemine ve bünyeye doğrudan binen, sıkıştıran, temas ettiği yüzeyi derinden etkileyen sert baskı. |
| رمض | Hararetin baş üzerinden yayılıp zemini ve bünyeyi sıkıştırarak terletmesi ve yakması | Tepeden inen yoğun güneş ışığının yeryüzüne ve maddelere nüfuz ederek içteki sıvıyı dışarı atması, temas eden bünyeyi arındırıcı bir hararetle pişirmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl zeminindeki taş ve çakılların kızgın güneş ışığı altında ayak tabanını ve hayvanların tırnaklarını yakacak dereceye kadar akkorlaşması ve ısınmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiir şahidi olarak Lisânü'l-Arab'da geçen şu beyitte çöl sıcağının taşları yakışı tasvir edilir: فَهَنَّ مُعْتَرِضَاتٌ، وَالحَصَى رَمِضٌ، / وَالرِّيحُ سَاكِنَةٌ، وَالظِّلُّ مُعْتَدِلُ |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be'ye ait beyitte kökün türevi olan meşakkat ve şiddetli hararet şu şekilde zikredilir: وَمَنْ تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرْمَاضِ / أَوْ خُلَّةً أَحْرَكْتُ بِالإِحْمَاضِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde رمض kökü, özellikle Güney Sami ve Batı Sami kollarında yüksek sıcaklık, kuraklık ve güneş kaynaklı hararet anlam ekseniyle temsil edilir. Arapçadaki kök, Proto-Sami kök dağarcığındaki sıcaklık, yakma ve külleşme bildiren unsurlarla (karşılaştırınız: İbranice ר-מ-ץ / remets "kor, sıcak kül" biçimi) ses denkliği ve semantik paralellik gösterir. Bu semantik bağlamda hararetin yalnızca alevli bir yanmayı değil, alevsiz ve duman olmaksızın taşın ve külün içinde hapsolmuş derin ve içten içe pişirici sıcaklığı nitelediği görülür. Arapçada kök, göçebe yaşamının en belirgin fiziksel tecrübelerinden biri olan yaz sıcağında yerin kızışması ve bu kızgınlığın canlılar üzerindeki zorlayıcı, terletici etkisi üzerinde özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رمض kökünden türeyen taş sıcaklığı ve avlanma terimleri | Taşların kızışması, kızgın taşta et pişirilmesi ve ceylanların sıcaktan toynakları çatlayana kadar kovalanması gibi çöl pratikleri kökün çekirdeğidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice remets (רמץ) | Sıcak kül, için için yanan köz anlamıyla Arapçadaki alevsiz yakıcı hararet kavramıyla doğrudan kökdeştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hararet ve külleme izleri | Veri bulunamadı | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رمض | Anlamlı | Taşların sıcaktan kızışması, yakıcı sıcak | Hedef kök; hararetin zemin ve bünye üzerindeki yakıcı tesiridir. | Kur'an'da geçer |
| [رضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%85.md) | Anlamlı | Taşları üst üste yığmak, büyük kaya | Sıcaklıkla ısınan taş nesnesinin fiziksel kütlesini ve yığılmasını ifade eder. | Kur'an'da geçmez |
| [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) | Anlamlı | İtidali kaybetmek, bünyenin zayıflaması | Bünyedeki hararet veya dengesizlik sonucu meydana gelen zaaf ve bozulmadır. | Kur'an'da geçer |
| [مضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%B1.md) | Anlamlı | Sütün ekşimesi, beyazın kızıla dönmesi | Mayalanma ve hararet etkisiyle sıvının kıvam ve tat değiştirmesidir. | Kur'an'da geçmez |
| [ضرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Ateşin alevlenmesi, tutuşması | Alevli yanmayı ve hararetin hızla yayılmasını ifade eder; kökle doğrudan anlamsal akrabadır. | Kur'an'da geçmez |
| [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | Zayıflamak, karnı çekilmek | Açlık, susuzluk veya egzersizle vücuttaki fazlalıkların eriyip incelmesidir. | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رمض | Merkez | Yakıcı hararet ve kızışma | Güneş ışığıyla taşın ve toprağın alevsiz, içten içe akkorlaşması ve pişirmesidir. | Güneş kaynaklı durağan zemin harareti. |
| [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Ateşle yanma | Doğrudan alev ve yakıt vasıtasıyla nesnenin kül veya tahrip edilmesidir. | Alevli ve tüketici yanma. |
| [لفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%AD.md) | Komşu | Sıcak rüzgar çarpması | Hararetin nesneye dışarıdan esen bir rüzgar veya dalga halinde çarpıp yüzü yakmasıdır. | Sam yeli türü hareketli sıcaklık. |
| [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Güneşlenme ve ışık yayma | Hararetin kaynağı olan gök cisminin doğrudan görünmesi ve aydınlatmasıdır. | Işık ve ısı kaynağının kendisi. |
| [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Soğukluk ve serinlik | Hararetin, yangının ve yakıcılığın tamamen kesilip zıddına dönmesidir. | Sıcaklığın düşmesi ve ferahlama. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رمض | Güneşin yeri kızdırması | Güneş ışığının yere ve taşa vurarak oluşturduğu yakıcı hararettir. | Kesin |
| Latince | aestus, ardor | Yakıcı sıcaklık, kaynama, hararet | Aestus dalgalı yaz sıcağını, ardor ise içsel yakıcı tutkuyu karşılar; taşın ısınması nüansı dışarıda kalır. | Güçlü |
| İngilizce | scorching heat, parching heat | Yakıcı, kavurucu sıcak | Toprağı ve canlıyı kavuran güneş hararetini iyi verir; oruç mevsimine dair kültürel katmanı kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | sengende Hitze, Gluthitze | Kavurucu hararet, akkor sıcaklık | Yerin ve havanın için için yanmasını karşılar; alevsiz pişirme nüansına yakındır. | Güçlü |
| Fransızca | chaleur torride, canicule | Boğucu, yakıcı sıcak | Çöl ve yaz sıcağını tasvir eder; nesnelerin bu ısıyla saflaştırılması boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَمَضَانَ | Kur'an'ın indirildiği ve orucun farz kılındığı mübarek ayın özel adı | Oruç ibadetinin, vahiyle inşa olma sürecinin ve nefsin yakıcı bir terbiyeyle arındırılmasının zikredildiği teşri bağlamı (Bakara [2:185](https://lisan.digital/tr/ayet/2:185.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nüzul zamanı ve ilahi kelamın tecellisi | Kur'an'ın bu ayda levh-i mahfuzdan dünya semasına topluca mı yoksa peyderpey mi indirildiği meselesi. | Vahyin zamansal zemine tenezzül ederek karanlıkları yakıp aydınlatması. |
| Fıkıh | İmsak, oruç ve hilalin rü'yeti | Ayın başlangıç ve bitişinin tespiti, orucun sıhhat şartları, kazası ve fidyesi gibi hükümler. | Açlık ve susuzluk yoluyla nefsin tutkularının yakılması ve terbiye edilmesi. |
| Tefsir | İsmin kökeni ve تسمية bağlamı | Ayın bu adla anılmasının Arapların takvim sisteminde sıcak mevsime denk gelmesinden mi yoksa günahları yakıp yok etmesinden mi kaynaklandığı tartışması. | Günahların bağışlanması, ruhun olgunlaşması ve hararetli iç muhasebe. |
| Hadis | Oruç ve nafile ibadet vakitleri | Kuşluk namazı için kullanılan ve deve yavrularının ayaklarının sıcaktan yandığı vakti bildiren ifadenin yanı sıra ramazanın fazileti rivayetleri. | صلاة الأوابين إذا رمضت الفصال rivayetinde olduğu gibi fiziksel ayak yanmasından manevi uyanıklığa intikal. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve kolektif arınma | Günahları yakan ibadet mevsimi | Saflaştırma | İnsanın hayvani dürtülerini mahrumiyet ateşiyle dizginleyerek ruhunu ilahi mesaja hazır hale getirir. | Kesin |
| İlmi | Vahiy ve bilgi inşası | Zihinsel tefekkür ve konsantrasyon | Yenilenme | Vahyin indirildiği zaman dilimi olarak zihnin fuzuli meşguliyetlerden sıyrılıp hakikati kavramaya odaklanmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Ümmet bilinci ve zaman birliği | Ortak disiplin ve irade eğitimi | Bütünleşme | Milyonlarca insanın aynı anda yeme-içmeyi kesip aynı anda iftar etmesiyle oluşan kolektif nizam ve irade terbiyesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim kontrolü ve infak | İhtiyaçların sınırlandırılması ve bölüşüm | Dengeleme | Aşırı tüketim alışkanlıklarının dizginlenmesi, açlığın tecrübe edilmesiyle zekat ve sadaka bilincinin zirveye çıkmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Isıl işlem (termal tavlama / annealing) | Metalurjide metallerin yüksek sıcaklıkta kontrollü olarak ısıtılıp iç gerilimlerinin giderilmesi ve kristal yapılarının daha dayanıklı hale getirilmesi olgusuyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Çileci katarzis (arındırıcı kriz) | Sosyoloji ve psikolojide bireyin ve toplumun zorlayıcı şartlar ve mahrumiyet vasıtasıyla krizden geçerek kolektif dayanışmayı ve manevi saflığı yeniden üretmesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ramazan kelimesini yalnızca eğlenceli iftar sofraları, folklorik şenlikler ve pasif bir tatil psikolojisine hapsederek tüketim kültürünün bir parçası kılmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'ın nazil olduğu, insanlığa doğru yolu gösteren hidayet furkanı ile nefsin yakıcı bir açlık ve irade sınavından geçirilerek inşa edildiği kurucu zaman dilimi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Orucun bir perhiz, Ramazan'ın ise bir kültür festivali gibi algılanması neticesinde, insanın kendi nefsani cüruflarını yakarak dönüştürme potansiyelinin tamamen ıskalanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da adı açıkça anılan tek ay ismi olması ve vahyin nüzulü ile nefis terbiyesinin zamansal kavşağını kurması bakımından merkezi bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bakara suresindeki oruç hükümleri, hidayet rehberi olarak Kur'an'ın mahiyeti ve ibadet-takva ilişkisini kuran ayetlerde belirleyicidir (Bakara [2:183](https://lisan.digital/tr/ayet/2:183.md)-187). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin zamandan bağımsız teorik bir metin olmadığını, aksine insanı sarsan, yakan, terleten ve dönüştüren somut bir nefis terbiyesi zemininde karşılanması gerektiğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taş ve kumların yakıcı güneş ışığı altında akkorlaşarak temasta bulunduğu canlı tabanını ve etleri pişirmesi, hararetin en üst düzeye çıkması.
- Soyut anlam: Vahyin nuru ve orucun getirdiği mahrumiyet harareti vasıtasıyla bireyin iç dünyasındaki günah, atalet ve nefsani tortuların yakılıp saflaştırılması.
- Sistematik karşılık: Dini sistemde irade ve takva inşası, toplumsal sistemde kolektif empati ve adalet, bilgi sisteminde ise vahyin merkeziliğinin idraki.
- LaTeX modeli: $$S(t) = S_0 \cdot e^{-\lambda \cdot T} + \Delta H$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ zamanla arınan nefsin cüruf ve günah miktarını, $S_0$ başlangıçtaki nefsani tortuları, $\lambda$ ibadet ve orucun arındırma katsayısını, $T$ kökün ifade ettiği yakıcı hararet ve mahrumiyet yoğunluğunu temsil eder; bu hararet arttıkça hamlık katlanarak azalır. Sisteme eklenen $\Delta H$ ise yakıcı sürecin ardından nüzul ile hasıl olan hidayet ve ruhani aydınlanmayı gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/ayet/2:185.md) — رَمَضَانَ

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ramazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rfd (dat) torbadan veya tulumdan sızan su demektir (sızıntı, ter). Fe’nin mim’e dönüşmesi ile Rmd atmak, terlemek, günahların, kötülüklerin atıldığı ay ramazan ayıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والراء والميم معهما
ض ر م، ر ض م، ر م ض، م ر ض، ض م ر مستعملات
ضرم:
الضَّرَمُ من الحَطَب: ما التَهَبَ سريعاً، الواحدة ضَرَمة.
والضَّرَمُ: مصدر ضَرِمَتِ النّارُ تَضْرَمُ ضَرَماً.
وضَرِمَ الأسَدُ اذا اشتَدَّ حَرُّ جَوْفِه من الجُوعِ، وكذلك غيره من اللَّواحِمِ، قال:
لا تَراني والِغاً في مجـلِـسٍ		في لُحُومِ القومِ كالسَّبْعِ الضَّرِمْ
والضَّرَمُ: شِدَّة العَدْوِ، وفَرَسٌ ضَرِمُ العَدْوِ وضَرِم الرَّفاقِ، قال:
رَفاقُها ضَرِمٌ وجَرْيُها حَذِمُ		ولحمُها زِيَمٌ والبطنُ مَقبُورُ
يقول: اذا مَشَتْ على الرَّقاقِ اشتَدَّ جَرْيُها.
والضِّرامُ: الذي تُضْرَمُ به النّارُ.
والضِّرامُ: جماعة الضَّرَم من الحَطَب.
واضْطَرَمَتِ النّارُ، وأضْرَمَها غيرُها في الحَطَب.
والضِّرامُ: ما يُرَى من اشتِعال اللَّهَب.
والضَّريمُ: اسْمٌ للحَريق.
رضم: الرَّضَمُ: حِجارةٌ مُجتَمِعةٌ غيرُ ثابتةٍ في الأرض، كأنَّها منثورةٌ في بطُون الأوديِة، ويُجْمَع الرَّضَمُ على رِضام.
وحِجارةٌ مَرْضومةٌ بعضُها فوقَ بعضٍ.
وبِرْذَونٌ مَرْضُومُ العَصَبِ اذا كانَ قد تَشَنَّجَ وصارَ فيه كالعُقَدِ وأنشد: مُبَيَّن الأمشاش مَرْضوم العَصَبْ ورُضامٌ: اسمُ موضعِ.
رمض:
الرَّمَضُ: حَرُّ الحِجارة من شِدَّةِ حَرِّ الشمس، والاسمُ الرَّمْضاءُ.
وأرضٌ رَمِضةٌ بالحجارة.
ورَمِضَ الانسان رَمَضاً اذا مَشَى على الرَّمْضاءِ.
والرَّمَضُ: حُرْقةُ القَيْظ.
وقد أَرْمَضَني هذا الأمرُ فرَمِضْتُ، قال رؤبة: ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرماضِ أو خُلّةٌ أحْرَكْتُ بالإحماض والرَّمَضُ: مَطَرٌ قبل الخريف.
والرَّمضاءُ مُلتَهبةٌ يعني شدَّةٌ الحَرِّ.
ورَمَضانُ: شَهْرُ الصَّوْمِ.
مرض:
التَّمريضُ: حُسْنُ القيام على المريض، يقال: مَرَّضْتُ المريضَ تمريضاً اذا قمت عليه.
وتمريض الأمر: ان تُوهِنَه ولا تُنْضِجَه.
ويقال: قلبٌ مريضٌ من العَداوة ومن النِّفاق، وقال الله تعالى: في قُلُوبِهم مَرَض، أي نِفاق.
والمَراضانِ: واديانِ مُلتقاهما واحد.
وقال فلانٌ قولاً فأَمرَضَ، أي قارَبَ الصَّوابَ ولم يَبلُغْه، قال: اذا ما قالَ أمْرَضَ أو أصابا
مضر:
لَبَنٌ مَضير: شديد الحُمُوضة، ويُقال: إِنَّ مُضَرَ كانَ مولَعاً بشُرْ به فسُمِّيَ به.
والمَضيرةُ: مُرَيْقةٌ تُطبَخُ بلَبَنٍ وأشياء.
وتُماضِرُ: اسمُ امرأةٍ.
وتَمَضَّرَ: اعتَزَى الى مُضَرَ.
والتَمَضُّر: التَعَصُّبُ لِمُضَرَ.
ضمر:
الضُّمْرُ من الهُزالِ ولُحُوق البطْن، والفعْلُ: ضَمَرَ يضْمُرُ ضُمُوراً فهو ضامِرٌ.
وقَضيبٌ ضامِرٌ: انضَمَرَ وذَهَبَ ماؤه.
والمِضمارُ: موضعٌ تُضَمَّرُ فيه الخَيْل، وتضميرُها أنْ تُعْلَفَ قُوتاً بعد السِّمَن.
والضَّميرُ: الشيءُ الذي تُضمِرُه في ضَمير قلبِكَ.
وتقول: أضْمَرْتُ صَرفَ الحَرْفِ اذا كان متحرِّكاً فأسْكَنتُه. فأسْكَنْتُه.
والغِناءُ مِضمار الشِّعْر أي به يُخْتَبَر، قال:
تَغَنَّ بالشِّعْر إِمْا كُنتَ ذا بَصَرٍ		إِنَّ الغِناءَ لهذا الشِّعر مِضمارُ
والضَّمْرُ من الرجال: المُهَضَّمُ البطن، اللطيفُ الجسم، وامرأةٌ ضَمْرَةٌ.
والضِّمارُ من العِداتِ: ما كانَ ذا تَسويفٍ، قال الراعي:
حَمِدْنَ مَزارَه ولَقِينَ منـه		عَطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا
ولُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ أي فيه بعضُ الانضِمام، قال: تَلأْلُؤٌ لُؤْلُؤٍ فيه اضطِمارُ وتضَمَّرَ وجهُه أي انضَمَّت جلدته من الهُزال.
والضُّمرانُ: من دِقِّ الشَّجَر، وقيلَ: هو الحَمْضُ.
والضُّمْرانُ اسمُ كلبٍ.
والضَّومَرانُ والضَّيْمُرانُ: نوع من الرَّيْحان.
والضَّمارُ من المالِ: مالا يُرْجَى رُجُوعُه.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve**الراء** ve**الميم** onlarla birlikte

**ض ر م**، **ر ض م**، **ر م ض**، **م ر ض**، **ض م ر** kullanımdadırlar

**ضرم**:
**الضَّرَمُ** odun cinsinden: çabucak tutuşan şey; teki **ضَرَمة**’dir.
Ve **الضَّرَمُ**: **ضَرِمَتِ النّارُ تَضْرَمُ ضَرَماً**’ın mastarıdır.
Ve aslan, açlıktan içinin harareti şiddetlendiği zaman **ضَرِمَ** olur; aynı şekilde diğer et yiyenler de; dedi ki:
لا تَراني والِغاً في مجـلِـسٍ		في لُحُومِ القومِ كالسَّبْعِ الضَّرِمْ
Ve **الضَّرَمُ**: koşmanın şiddetidir; ve **فَرَسٌ ضَرِمُ العَدْوِ** ve **ضَرِم الرَّفاقِ** (yani koşuda ve arkadaşlara katılmada şiddetli), dedi ki:
رَفاقُها ضَرِمٌ وجَرْيُها حَذِمُ		ولحمُها زِيَمٌ والبطنُ مَقبُورُ
Der ki: ince taşlar üzerinde yürüdüğü zaman koşması şiddetlenir.
Ve **الضِّرامُ**: ateşin onunla tutuşturulduğu şeydir.
Ve **الضِّرامُ**: odundan **الضَّرَم**’ın topluluğudur.
Ve ateş **اضْطَرَمَتِ**; ve başkası onu odun içinde **أضْرَمَ**.
Ve **الضِّرامُ**: alevin tutuşmasından görülen şeydir.
Ve **الضَّريمُ**: yangın için bir isimdir.

**رضم**: **الرَّضَمُ**: yerde sabit olmayan, bir araya toplanmış taşlardır; sanki vadilerin karınlarında saçılmış gibidir; ve **الرَّضَمُ**, **رِضام** üzerine cem edilir.
Ve bazıları bazısının üstünde olan **حِجارةٌ مَرْضومةٌ**.
Ve siniri **مَرْضُومُ العَصَبِ** olan bir **بِرْذَونٌ**, eğer kasılmış ve onda düğümler gibi olmuşsa; ve şu beyit okunmuştur: مُبَيَّن الأمشاش مَرْضوم العَصَبْ
Ve **رُضامٌ**: bir yer adıdır.

**رمض**:
**الرَّمَضُ**: güneşin şiddetli hararetinden taşların sıcaklığıdır; isim **الرَّمْضاءُ**’dır.
Ve taşlı **أرضٌ رَمِضةٌ**.
Ve insan, **الرَّمْضاءِ** üzerinde yürüdüğü zaman **رَمِضَ** olur, **رَمَضاً**.
Ve **الرَّمَضُ**: yaz sıcağının yakıcılığıdır.
Ve bu iş beni **أَرْمَضَ** etti de ben **رَمِضْتُ**; Rü’be dedi ki: ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرماضِ أو خُلّةٌ أحْرَكْتُ بالإحماض
Ve **الرَّمَضُ**: güzden önce bir yağmurdur.
Ve **الرَّمضاءُ** alevlenmiş (yakıcı)dır; yani hararetin şiddetidir.
Ve **رَمَضانُ**: oruç ayıdır.

**مرض**:
**التَّمريضُ**: hastaya iyi bakıp gözetmektir; denir ki: hastaya baktığım zaman **مَرَّضْتُ المريضَ تمريضاً**.
Ve işin **تمريض**i: onu zayıflatman ve olgunlaştırmaman (tamamlamaman)dır.
Ve denir ki: düşmanlıktan ve nifaktan **قلبٌ مريضٌ**; ve Allah Teâlâ dedi ki: في قُلُوبِهم مَرَض، yani nifak.
Ve **المَراضانِ**: buluşma yerleri bir olan iki vadidir.
Ve falan bir söz söyledi de **فأَمرَضَ**; yani doğruya yaklaştı ve ona ulaşmadı; dedi ki: اذا ما قالَ أمْرَضَ أو أصابا

**مضر**:
**لَبَنٌ مَضير**: şiddetli ekşilikte süt; ve denir ki: **مُضَرَ** şerbetini sevmeye düşkündü de onunla adlandırıldı.
Ve **المَضيرةُ**: süt ve şeylerle pişirilen bir çorbacıktır.
Ve **تُماضِرُ**: bir kadının adıdır.
Ve **تَمَضَّرَ**: **مُضَرَ**’a nisbet etti (ona intisap etti).
Ve **التَمَضُّر**: **مُضَرَ** için taassuptur.

**ضمر**:
Zayıflıktan ve karnın içe çekilmesinden **الضُّمْرُ**; fiil: **ضَمَرَ يضْمُرُ ضُمُوراً**; o da **ضامِرٌ**’dir.
Ve **قَضيبٌ ضامِرٌ**: incelip büzüldü ve suyu gitti.
Ve **المِضمارُ**: atların zayıflatıldığı yerdir; onların **تضمير**i, semizlikten sonra ölçülü yemle beslenmeleridir.
Ve **الضَّميرُ**: kalbinin içindeki **ضَمير**de gizlediğin şeydir.
Ve dersin ki: hareketli iken onu sükûnlu yaptığım zaman harfin i‘rabını **أضْمَرْتُ صَرفَ الحَرْفِ**; böylece onu sükûnlu yaptım.
Ve şarkı, şiirin **مِضمار**ıdır; yani onunla sınanır; dedi ki:
تَغَنَّ بالشِّعْر إِمْا كُنتَ ذا بَصَرٍ		إِنَّ الغِناءَ لهذا الشِّعر مِضمارُ
Ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı ezilmiş (içe çekilmiş), bedeni latif olandır; ve **امرأةٌ ضَمْرَةٌ**.
Ve vaatlerden **الضِّمارُ**: oyalama (ertelemeli) olan şeydir; râ‘î dedi ki:
حَمِدْنَ مَزارَه ولَقِينَ منـه		عَطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا
Ve **لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ**: yani onda bir miktar büzülme vardır; dedi ki: تَلأْلُؤٌ لُؤْلُؤٍ فيه اضطِمارُ
Ve yüzü **تضَمَّرَ**: yani zayıflıktan derisi büzüldü.
Ve **الضُّمرانُ**: ince ağaçtandır; ve denildi ki: o **الحَمْضُ**’dur.
Ve **الضُّمْرانُ** bir köpeğin adıdır.
Ve **الضَّومَرانُ** ve **الضَّيْمُرانُ**: reyhan türünden bir türdür.
Ve maldan **الضَّمارُ**: geri dönmesi umulmayan maldır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَمَضُ: شدّةُ وقع الشمس على الرمل وغيره. والأرضُ رَمْضاء كما ترى. وقد رَمضَ يومُنا بالكسر، يَرْمَضُ رَمَضاً: اشتدَّ حَرُّهُ. وأرضٌ رَمِضَةُ الحجارةِ. ورَمِضَتْ قدمُه أيضاً من الرَمْضاءِ، أي احترقتْ. ويقال أيضاً: رَمِضَتْ الغنم، إذا رعتْ في شدة الحرِّ فقَرِحَتْ أكبادُها وحَبِنَتْ رِئاتُها. وأَرْمَضَتْني الرَمْضاءُ: أحرقتني. ومنه قيل: أَرْمَضَهُ الأمرُ. والتَرَمُّضُ: صيدُ الظبي في وقت الهاجِرة، تتبعه حتَّى إذا تفسختْ قوائمه من شدة الرمضاء أخَذْتَه. ويقال: أتيت فلاناً فلم أصِبْهُ، فَرمَّضْتُهُ تَرْميضاً، أي انتظرته شيئاً. ورَمَضْتُ الشاةَ أَرْمِضُها رَمْضاً، إذا شَقَقْتَها وعليها جلدُها وطرحتَها على الرَصْفَةِ وجعلتَ فوقها المَلَّةَ لتنضج. وذلك الموضعُ مَرْمِضٌ، واللحم مَرْموضٌ. وشَفْرَةٌ رَميضٌ ونصلٌ رَميضٌ، أي وَقيعٌ. وكل حادٍّ رَميضٌ. ورَمَضْتُهُ أنا أَرْمُضُهُ وأَرْمِضُهُ، إذاجعلتَه بين حَجَرين أملسين ثم دَقَقْتَهُ لِيَرِقَّ. عن ابن السكيت: وارْتَمَضَ الرجلُ عن كذا، أي اشتدَّ عليه وأقلقه. وارْتَمَضَتْ كبده: فسدت. وارْتَمَضْتُ لفلان: حَزِنْتُ له. وشهرُ رَمضانَ يجمع على رَمَضاناتٍ وأَرْمِضاءَ، يقال: إنَّهم لما نقلوا أسماء الشهور عن اللغة القديمة سمَّوها بالأزمنة التي وقعتْ فيها، فوافق هذا الشهر أيام رَمْضِ الحرِّ، فسمِّي بذلك.

##### Türkçe

**الرَمَضُ**: güneşin kum ve benzeri üzerine düşüşünün şiddeti. Ve yer **رَمْضاء**dır, gördüğün gibi. Ve günümüz kesre ile **رَمضَ** oldu, **يَرْمَضُ رَمَضاً**: sıcağı şiddetlendi. Ve taşları **رَمِضَةُ** olan bir yer. Ve ayağı da **الرَمْضاءِ**dan **رَمِضَتْ**; yani yandı. Ve ayrıca denilir: koyunlar **رَمِضَتْ**, şiddetli sıcakta otladıkları zaman; böylece ciğerleri yaralanır ve akciğerleri şişer. Ve **الرَمْضاءُ** beni **أَرْمَضَتْ**: beni yaktı. Ondandır ki denildi: iş onu **أَرْمَضَهُ**. Ve **التَرَمُّضُ**: öğle sıcağı vaktinde ceylan avlamaktır; onu takip edersin, ta ki **الرَمْضاء**ın şiddetinden bacakları çözülüp gevşeyince onu alırsın. Ve denilir: falana geldim de onu bulmadım; onu **فَرمَّضْتُهُ تَرْميضاً**, yani onu bir müddet bekledim. Ve koyunu **رَمَضْتُ**; onu **أَرْمِضُها رَمْضاً**: onu, derisi üzerindeyken yarıp, onu döşeme taşının üzerine atıp, pişsin diye üstüne **المَلَّةَ** koyduğun zaman. Ve o yer **مَرْمِضٌ**dur; et **مَرْموضٌ**dur. Ve **شَفْرَةٌ رَميضٌ** ve **نصلٌ رَميضٌ**; yani keskin etkili. Ve her keskin olan **رَميضٌ**dur. Ve ben onu **رَمَضْتُهُ**; onu **أَرْمُضُهُ** ve **أَرْمِضُهُ**: onu iki düzgün taş arasına koyup sonra incelsin diye onu dövdüğün zaman.

İbnü’s-Sikkît’ten: adam şu şeyden **ارْتَمَضَ**; yani ona ağır geldi ve onu kaygılandırdı. Ve ciğeri **ارْتَمَضَتْ**: bozuldu. Ve falan kimse için **ارْتَمَضْتُ**: onun için üzüldüm. Ve **رَمضانَ** ayı **رَمَضاناتٍ** ve **أَرْمِضاءَ** üzerine cem‘ olunur. Denilir: onlar ayların adlarını eski dilden naklettikleri vakit, onları vuku buldukları zamanlarla adlandırdılar; bu ay, sıcağın **رَمْضِ** günlerine rastladı da bununla adlandırıldı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ر م
ضرم ، ضمر ، رمض ، رضم ، مضر ، مرض : مستعملات .
ضرم : قال الليث وغيره : الضرَمُ من الحَطَب : ما الْتَهَب سريعاً ، والواحدة ضَرْمة .
والضَّرَمُ : مصدرُ ضَرِمَت النارُ تَضرَم ضَرَماً . وضرِم الأَسدُ : إذا اشتدَّ حَرُّ جَوْفه من الجُوع ، وكذلك كلُّ شيء يشتدّ جوعُه من اللَّواحِم .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الضَّرِم : الجائع ، قال : وقال الأصمعي : ما بالدار نافخُ ضَرَمة ، أي : ما بها أحد .
قلت : والضِّرام : ما دَقّ من الحَطَب ولم يكن جَزْلاً يثقبه النارُ ، الواحد ضَرَم وضَرمة ومنه قولُ الشاعر :
أَرَى خَللَ الرَمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
أُحاذِرُ أن يَشِبَّ له ضِرامُ
ويقال : أضرَمْتُ النارَ فاضْطَرَمَتْ ، وضَرَّمتُها فَضرَمَتْ وتضرّمَتْ .
وقال زهير :
وتَضْرَ إذا ضَرَّيْتُموها فتَضرِم
وقال الليث : الضَّرِيمُ : اسمٌ للحريق ، وأَنشَد :
شَدّاً كما تُشَيِّع الضَّريمَا
شَبّه حَفيفَ شَدِّه بحفيف النار إذا شَيَّعْتَها بالحَطَب ، أي : ألقيتَ عليها ما يُذْكيها به ؛ قاله الأصمعيّ .
وقال اللّيْثُ : الضَّرَمُ : شِدّةُ العَدْو .
ويقال : فرسي ضَرِمُ العَدْوِ ، ومنه قولُ جرير :
ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ
وقال أبو زيد : ضَرِمَ فلانٌ عند الطَّعام ضَرَاماً : إِذا جَدَّ في أَكْله لا يَدفَع منه شيئاً .
ويقال : ضَرِمَ عليه تَضرّم : إذا احتَدَمَ غَضَباً .
وقال ابن شُميل : المُضْطَرِم : المُغْتَلِمُ من الجِمال ، تراه كأنه قد حُسْحِسَ بالنار . وقد أضْرَمَتْه الغُلْمة .
رضم : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي ، يقال : إنّ عَدْوَك لرَضَمَان ، أي : بطيء . وإنّ أَكْلَك لَسَلَجَان ، وإن قَضاءكَ لَلِيّان .
قال شَمِر : قال الأصمعي : الرِّضامُ : صُخور عِظامٌ أمثالُ الجُزر واحدتها رَضْمة . ويقال : بنى فلان دارَه فرضم فيها الحجارة رَضْماً ، ومنه قيل : رَضَم البعيرُ بنفسه : إذا رَمَى بنفسِه . وقال لَبِيد :
حُفِزَت وزايلَها السَّرابُ كأنها
أجزاعُ بِيشة أَثْلُها ورِضَامُها
وقال أبو عمرو : الرِّضامُ : حِجارةٌ تجمع واحدتها رَضْمَة ورَضْم ، وأَنْشَد :
يَنْصَاحُ من جِبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهقْ
أي : من حجارةٍ مَرْضومة .
وقال شَمِر : يقال : رَضْمٌ ورَضَمٌ للحجارة المَرْضومة .
وقال رُؤبة :
حَدِيدُه وقِطْرُهُ ورَضمُهُ
وقال الليث : بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب : إذا تشنّج وصار فيه كالعَقَد ، وأَنشد :
مُبيَّن الأَمْشاشِ مَرضُوم العَصَبْ
وقال النضر : طائِرٌ رُضمَة ، وقد رَضَمت ، أي : نَبَتت ، ورَضَم الرجلُ في بيتِه ، أي : سَقَط ولا يَخرُج من بيته . ورَمَأَ كذلك . وقد رَضَم يَرضِم رُضوماً . ورُضام : اسم موضع .
رمض : قال اللّيْثُ : الرّمَضُ : حَرُّ الحجارة من شدّةِ حرّ الشمس ، والاسمُ الرّمْضاء . ورَمِض الإنسانُ رمْضاً : إذا مَشَى على الرّمْضاء ، والأرضُ رَمِضَة .
الحرّانيُّ عن ابن السكيت : الرَمْضُ : مصدرُ رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرمِضُهُ رَمْضاً : إذا جعلته بين حَجَرين ثم دقَقْتَه ليَرِقَّ .
قال : والرّمَضُ : مصدرُ رَمِض الرجلُ يَرمَض رَمَضاً : احتَرَق قدماه في شدّة الحرّ ، وأَنشَد :
فهنّ معترِضاتٌ والحَصَى رَمِضٌ
والرِّيح ساكنةٌ والظلُّ معتدِلُ
ويقال : رَمِضَت الغنمُ تَرمَض رَمَضاً : إذا رَعَتْ في شدّة الحرّ فتَحْبَن رئاتُها وأكبادُها ، يُصيبها فيها قُروح .
وفي الحديث : ( صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال ) ، وهي الصلاةُ الّتي سَنّها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في وقت الضُّحى عند ارتفاع النهار .
ورَمَضُ الفِصالِ : أن تَحترِق الرّمْضاءُ ، وهو الرّمل ، فتَبرُك الفِصال مِن شدّة حَرّها وإحراقِها أَخفافَها وفَراسِنَها .
ويقال : رَمّض الراعِي مَواشِيه وأرمَضَها : إذا رعاها في الرّمْضاء أو أَرْبَضَها عليها .
وقال عمرُ بنُ الخطّاب لراعي الشاة : عليكَ والظَّلَفَ من الأرض لا تُرَمِّضها . والظَلَفُ من الأرض : المكانُ الغَليظ الّذي لا رَمْضَاءَ فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المَرْموضُ : الشِّواءُ الكَبِس . ومَررْنا على مَرْمِض شاةٍ ومَنْدَةِ شاةٍ . وقد رمضْتُ الشاةَ فأنا أُرْمِضُها رَمْضاً ، وهو ألا يَسلُخها إذا ذبَحَها ويَبقُر بَطنُها ، ويُخرج حُشْوتَها ، ثم يُوقِدَ على الرِّضافِ حتى تحمَرَّ فتصيرَ ناراً تتّقد ، ثم يَطْرَحها في جوف الشَّاة ويكسر ضلوعَها لتنطبق على الرِّضاف ، ولا يزال يتابع عليها الرِّضافَ المُحْرَقة حتى يعلَم أنها قد أنْضَجَتْ لحمُها ، ثم يُقشَر عنها جِلدُها الذي يُسلَخ عنها ، وقد انشوَى عنها لحْمُها ؛ يقال : لحمٌ مَرْمُوض ، وقد رُمِض رَمْضاً . والرّمِيض : قريبٌ من
الحَنِيذ ، غير أن الحَنيذ يُكْبَس ثم يُوقَد فوقَه .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه فرمَّضتُ ترْمِيضاً .
قال شمر : تَرْمِيضُه أن ينتظِره ثم يَمضِي .
اللَّيث : الرمَضُ : حُرْقَةُ القَيْظ . وقد أرمضَني هذا الأمرُ فرمِضْتُ ؛ قال رُؤْبة :
ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرْماضِ
أو خُلَّةً أحْرَكْتُ بالإحماضِ
وقال أبو عمرو : الإرْماضُ : كلُّ ما أَوْجَع ؛ يقال : أرْمَضَني ، أي : أَوْجَعَني . والرّمَضِيُّ من السَّحاب والمَطَر : ما كان في آخِر القَيْظ وأوّلِ الخريف ؛ فالسحابُ رَمَضِيٌّ ، والمطرَ رَمضّي . وإنما سُمِّي رَمَضِيّاً ، لأنه يُدرِك سُخونةَ الشمس وحَرَّها .
سلَمة عن الفرّاء يقال : هذا شهرُ رمضان ، وهما شهرَا ربيع ؛ ولا يُذكرُ الشهر مع سائر أسماءِ الشهور العربية ، يقال : هذا شعبانُ قد أَقبَل .
وقال جل وعز : ( شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ) ( البقرة : 185 ) .
وقال أبو ذُؤيب :
به أبلَتْ شَهْرَيْ رَبيعٍ كليْهِما
فقد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرَارها
وقال مُدرِكٌ الكلابيّ فيما روى ابن الفَرَج : ارْتمزَتِ الفَرَسُ بالرّجُل ، وارتَمَضَتْ به ، أي : وثَبَتْ به .
مرض : قال الليث : المريضُ معروف ، والجميع المَرْضَى .
قال : والتمريض : حُسنُ القيام على المريض . يقال : مَرَّضتُ المريضَ تمريضاً : إذا قُمتَ عليه .
وتمرِيض الأمر : أن تُوَهِّنه ولا تُحْكمه . ويقال : قلبٌ مرِيض من العداوة ومن النِّفاق .
قال الله تعالى : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ) ( البقرة : 10 ) ، أي : نِفاق .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أصل المَرَض النُّقْصان : بَدَنٌ مرِيض : ناقِصُ القوّة . وقلبٌ مريض : ناقصُ الدِّين .
ومَرَّض فلانٌ في حاجتي : إذا نقصَتْ حركتُه فيها .
وأخبرَني المنذِرِيّ عن بعض أصحابه أنه قال : المَرَض : إظْلامُ الطبيعة واضطرابُها بعد صفائها واعتدالها .
قال : والمَرَض : الظُّلَمة .
وأنشد أبو العبّاس :
وليلةٍ مرِضَت من كل ناحية
فلا يضيءُ لها شمسٌ ولا قمر
قال : مَرِضَتْ ، أي : أظلَمَتْ ونقَص نُورُها .
وقال أبو عُبيدة في قوله : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ( معناه : شكٌّ ونِفاق .
قال : والمرَض في القَلْب يَصلُح لكلّ ما خَرج به الإنسانُ عَن الصحّة في الدِّين .
وقال الليث : المَراضَانِ : وادِيان مُلتقاهما واحدٌ .
قلت : المَراضان والمَرَايض : مواضع في ديار تميم بين كاظمة والنَّقِيرة فيها أحْساء ، وليست من باب المَرَض ، والميم فيها ميم مَفعَل ، من استراض الوادِي : إذا استنقع فيه الماء .
ويقال : أرض مريضةٌ : إذا ضاقت بأهلها ، وأرض مريضة : إذا كثُر بها الهَرْج والفِتن والقَتْل .
وقال أوسُ بن حَجَر :
ترَى الأرض مِنَّا بالفضاءِ مريضةً
مُعَضَّلةً مِنّا بجَمْع عَرَمْرَم
وليلةٌ مريضةٌ : مظلمة لا تُرى فيها كواكبُها .
وقال الراعي :
وطَخْياء من لَيلِ التَّمام مريضةٍ
أجَنّ العَماءُ نجمها فهو ماصِحُ
ورَأْيٌ مريضٌ : فيه انحراف عن الصواب ، قال الشاعر :
رأيتُ أبَا الوليد غَداةَ جَمْعٍ
به شَيْبٌ وما فَقَد الشَّبابَا
ولكنْ تحتَ ذاكَ الشَّيبِ حَزْمٌ
إذا ما ظَنَّ أمرَض أو أصَابَا
أمرَضَ : أي : قارَبَ الصواب وإن لَم يُصِب كلَّ الصَّواب .
ويقال : أتيت فلاناً فأمرَضتُه : أي : وجدتُه مريضاً . وأمْرض بنو فلانٍ : إذا مَرِضتْ نَعَمُهُم فهم ممْرِضون .
مضر : قال الليث : لبنٌ مضيرٌ : شديد الحموضة . قال : ويقال : إن مُضَرَ كان مُولَعاً بشُرْبه فسمِّي به .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الماضر : اللّبن الذي يَحذِي اللسان قبل أن يُدرك . وقد مَضر يَمضرُ مُضوراً ، وكذلك النبيذ .
قال : وقال أبو البَيْداء : اسم مُضَر مشتقٌّ منه .
وقيل : سُمِّي مُضَراً لبيَاض لونِه . من مَضِيرة الطَّبِيخ .
قلتُ : والمضِيرةُ عند العرب : أن يُطبَخ اللحمُ باللّبن البَحْت الصَّريح ، الذي قد حَذَى اللسانَ حتى يَنضَج اللحمُ وتَخْثُر المَضيرة وربّما خَلَطُوا الحليبَ بالحَقِين للمَضِيرة ، وهي حينئذ أطيبُ ما تكون .
وقال الليثُ : يُقال : فلانٌ يتمَضَّر ، أي : يتعصّب لمُضَر .
أبو عُبَيْد عن الكسائيّ يقال : ذهب دمُه خَضِراً مَضِراً : إذا ذَهب هَدَراً .
وقال أبو سعيد : ذهب دمُه خِضْراً مِضْراً ،
أي : هنيئاً مريئاً .
قال : والعرب تقول : مَضّرَ اللَّهُ لك الثناء ، أي : طيّبه ، وتُماضِرُ اسم امرأة .
ضمر : رُوي عن حُذيفة أنه قال في خطبته : اليومَ مِضْمارٌ ، وغداً السِّباق ، والسَّابقُ مَن سَبَقَ إلى الجنّة .
قال شَمِر : أراد اليومَ العمل في الدنيا للاسْتباق إلى الجنّة ؛ كالفَرس يُضَمَّر قبل أن يُسابَق عليه .
وقال الليث : الضُّمْرُ من الهُزال ولُحوق البَطْن والفعلُ ضَمَرَ يَضمُر ضُموراً . وقَضيبٌ ضامر ، وقد انضَمَرَ : إذا ذَهب ماؤه .
قال : والمِضمار : موضعٌ تُضمَّر فيه الخيل ، وتَضمِيرها أن تُعْلَف قُوتاً بعد سِمَنها .
قلتُ : وقد يكون المِضمار وقتاً للأيام التي تُضمَّر فيها الخيلُ للسباق أو للرَّكْض إلى العَدُوّ ، وتضميرُها أن تُشدّ عليها سُروجُها ، وتُجَلَّلَ بالأجِلَّة حتى تعرَق تحتَها فيذهَب رَهَلُها ويشتدّ لحمها ، ويُحمل عليها غِلمانٌ خِفافٌ يُجرونها البردين ولا يُعَنِّفُون بها ، فإذا ضُمِّرَتْ واشتدّتْ لحومُها أُمِنَ عليها القَطْع عند حُضْرها ولم يَقْطَعْها الشَّدُّ ، فذلك التَّضْمير الّذي تعرفه العرب ، ويُسمونه مِضماراً وتَضْميراً .
وقال الليث : الضَمِرُ : الشيء الذي تُضمِره في ضمير قَلْبِك ، تقول : أضمرتُ صَرْف الحرف : إذا كان متحركاً فأسكَنْتَه .
قال : والضَّمْرُ من الرجال : المُهَضَّم البطن ، الخفيف الجسم . وامرأة ضَمْرة وقد تَضمَّر وجهُها : إذا انضمّتْ جلدتُه من الهزال .
ورُوِي عن عمر بن عبد العزيز أنّه كتب إلى مَيْمون بن مِهران في مَظالم كانت في بيت المال أن يردَّها على أربابِها ولا يأخذ منها زكاةَ عامها ، فإنّه كان مالاً ضِماراً .
قال أبو عُبيد : الضِّمارُ : هو الغائب الذي يُرْجَى ، فإذا رُجِيَ فليس بِضمار ؛ وقال الراعي :
طلَبْن مَزَارَه فأَصبْن منه
عطاءً لَم يكن عِدَةً ضِمارَا
وقال الأعشى :
أرَانا إذا أَضْمَرَتْكَ البِلاَ
دُ تُجْفَى وتُقْطَع مِنّا الرَّحِمْ
أراد : إذا غيّبتْك البلادُ .
وقال الليث : الضِّمارُ من العِداتِ ما كان ذا تَسْويف ، وأنشد بيتَ الراعي .
قال : واللؤْلُؤ المضطمِر : الذي فيه بعض الانضماد ، وأنشد قولَ الشاعر :
تلأْلأَتِ الثُّرَيَّا فاستنارتْ
تلألُؤَ لؤلؤٍ فيه اضطِمارُ
قال : والضُمْران من دِقّ الشجر .
قلت : ليس الضُّمْران من دِقّ الشجر وله هَدَبٌ كهَدَب الأرْطَى . ومنه قولُ عُمَر بن لَجأ :
تحْسِبْ مُجْتَلّ الإماءِ الخُدَّم
من هَدَبِ الضُّمْران لم يحطَّمِ
وقال الأصمعي فيما رَوَى ابن السكّيت له أنه قال في قول النابغة :
فهابَ ضُمران منهُ حيثُ يُوزِعُهُ
قال : ورواه أبو عُبيدة صُمْرَانُ ، وهو اسم كَلْبٍ في الروايتين معاً .
وقال الليث : الضَّيْمُران والضَّوْمَران : نوعٌ من الرياحين .
وقال الأصمعي : الضَمِيرة والضَّفِيرةُ : الغَدِيرةُ من ذَوائب الرَّأْس ، وجمعها ضمائر .
وقال الفرّاء : ذهبوا بِمَالِي ضِماراً مثل قِماراً ؛ قال : وهو النَّسِيئةُ أيضاً .
قال : والتَّضْمير : حُسْنُ ضَفْر الضَّمِيرة وحُسْنُ دَهْنِها .

##### Türkçe

ض ر م
**ضرم** , **ضمر** , **رمض** , **رضم** , **مضر** , **مرض** : kullanılanlardır.

**ضرم** : **الليث** ve başkaları dedi: Odunlardan **الضرَمُ**: çabucak tutuşan şeydir; tekili **ضَرْمة**’dir.
Ve **الضَّرَمُ**: **ضَرِمَت النارُ تَضرَم ضَرَماً**’ın mastarıdır. Ve **ضرِم الأَسدُ**: açlıktan içinin harareti şiddetlendiği zaman; ve aynı şekilde, **اللَّواحِم**’den açlığı şiddetlenen her şey.
**أبو عُبَيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **الضَّرِم**: aç olan; dedi: ve **الأصمعي** dedi: **ما بالدار نافخُ ضَرَمة**, yani: onda hiç kimse yok.
Dedim: ve **الضِّرام**: odundan ince olan şeydir; iri (kalın) olmayıp ateşin onu deldiği; tekili **ضَرَم** ve **ضَرمة**’dir. Ve ondandır şairin sözü:
أَرَى خَللَ الرَمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
أُحاذِرُ أن يَشِبَّ له ضِرامُ
Ve denilir: **أضرَمْتُ النارَ فاضْطَرَمَتْ**; ve **ضَرَّمتُها فَضرَمَتْ وتضرّمَتْ**.
Ve **زهير** dedi:
وتَضْرَ إذا ضَرَّيْتُموها فتَضرِم
Ve **الليث** dedi: **الضَّرِيمُ**: yangın için bir addır; ve okudu:
شَدّاً كما تُشَيِّع الضَّريمَا
Onun bağını (sıkı çekişini) hışırtısını, onu odunla **شَيَّعْتَها** ettiğin zaman ateşin hışırtısına benzetti; yani: onu onunla tutuşturduğun şeyle üzerine attığın; bunu **الأصمعيّ** söyledi.
Ve **اللّيْثُ** dedi: **الضَّرَمُ**: koşunun şiddetidir.
Ve denilir: atım **ضَرِمُ العَدْوِ**’dur; ve ondandır **جرير**’in sözü:
ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ
Ve **أبو زيد** dedi: **ضَرِمَ فلانٌ عند الطَّعام ضَرَاماً**: yemesinde ciddileştiği, ondan hiçbir şeyi geri çevirmediği zaman.
Ve denilir: **ضَرِمَ عليه تَضرّم**: öfkeyle alevlendiği zaman.
Ve **ابن شُميل** dedi: **المُضْطَرِم**: develerden azgın olan; onu, sanki ateşle yakılmış gibi görürsün. Ve onu azgınlık **أضْرَمَتْه** etmiştir.

**رضم** : **أبو العبّاس**’tan, **ابن الأعرابي**’den: denilir: senin koşuşun gerçekten **لرَضَمَان**’dır, yani: yavaştır. Ve senin yemen gerçekten **لَسَلَجَان**’dır; ve senin hükmün gerçekten **لَلِيّان**’dır.
**شَمِر** dedi: **الأصمعي** dedi: **الرِّضامُ**: büyük kayalardır, adalar gibidir; tekili **رَضْمة**’dir. Ve denilir: falan kimse evini yaptı da orada taşları **رَضْماً** ile yığdı; ve ondandır denildi: **رَضَم البعيرُ بنفسه**: kendini attığı zaman. Ve **لَبِيد** dedi:
حُفِزَت وزايلَها السَّرابُ كأنها
أجزاعُ بِيشة أَثْلُها ورِضَامُها
Ve **أبو عمرو** dedi: **الرِّضامُ**: toplanan taşlardır; tekili **رَضْمَة** ve **رَضْم**; ve okudu:
يَنْصَاحُ من جِبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهقْ
Yani: yığılmış taşlardan.
Ve **شَمِر** dedi: yığılmış taşlar için **رَضْمٌ** ve **رَضَمٌ** denilir.
Ve **رُؤبة** dedi:
حَدِيدُه وقِطْرُهُ ورَضمُهُ
Ve **الليث** dedi: **بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب**: siniri kasılıp onda düğümler gibi olduğu zaman; ve okudu:
مُبيَّن الأَمْشاشِ مَرضُوم العَصَبْ
Ve **النضر** dedi: **طائِرٌ رُضمَة**; ve **رَضَمت**: yani: bitti. Ve **رَضَم الرجلُ في بيتِه**: yani: düştü ve evinden çıkmaz. Ve **رَمَأَ** da böyledir. Ve **رَضَم يَرضِم رُضوماً** olmuştur. Ve **رُضام**: bir yer adıdır.

**رمض** : **اللّيْثُ** dedi: **الرّمَضُ**: güneşin hararetinin şiddetinden taşların sıcaklığıdır; ad **الرّمْضاء**’dır. Ve **رَمِض الإنسانُ رمْضاً**: **الرّمْضاء** üzerinde yürüdüğü zaman; ve yer **رَمِضَة**’dir.
**الحرّانيُّ**’den, **ابن السكيت**’ten: **الرَمْضُ**: **رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرمِضُهُ رَمْضاً**’ın mastarıdır: onu iki taş arasına koyup sonra incelsin diye dövdüğün zaman.
Dedi: ve **الرّمَضُ**: **رَمِض الرجلُ يَرمَض رَمَضاً**’ın mastarıdır: şiddetli sıcakta ayakları yandığı zaman; ve okudu:
فهنّ معترِضاتٌ والحَصَى رَمِضٌ
والرِّيح ساكنةٌ والظلُّ معتدِلُ
Ve denilir: **رَمِضَت الغنمُ تَرمَض رَمَضاً**: şiddetli sıcakta otladığı zaman, akciğerleri ve ciğerleri şişer; onlarda yaralar isabet eder.
Ve hadiste: ( **صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال** ) vardır; o, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) kuşluk vaktinde, gündüz yükseldiğinde sünnet kıldığı namazdır.
Ve **رَمَضُ الفِصالِ**: **الرّمْضاء**’nın yanmasıdır; o da kumdur; böylece yavru develer, onun şiddetli sıcağından ve onun ayak tabanlarını ve tırnaklarını yakmasından dolayı çöker.
Ve denilir: çoban hayvanlarını **رَمّض** etti ve onları **أرمَضَها** etti: onları **الرّمْضاء**’da otlattığı yahut onları onun üzerine yatırdığı zaman.
Ve **عمرُ بنُ الخطّاب** koyun çobanına dedi: yerden **الظَّلَفَ** sana; onu **لا تُرَمِّضها** etme. Ve yerden **الظَلَفُ**: içinde **رَمْضَاء** bulunmayan kalın (sert) yerdir.
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: **المَرْموضُ**: bastırılmış kızartmadır. Ve bir koyunun **مَرْمِض**’ine ve bir koyunun **مَنْدَة**’sine uğradık. Ve koyunu **رمضْتُ** ettim; ben onu **أُرْمِضُها رَمْضاً** ederim: o, onu kestiği zaman derisini yüzmemesi, karnını yarması, içini çıkarması; sonra **الرِّضافِ** üzerinde yakmasıdır; ta ki kızarsın da tutuşan bir ateş olsun; sonra onu koyunun içine atar ve kaburgalarını kırar ki **الرِّضاف** üzerine kapanıp otursun; ve onun üzerine yakılmış **الرِّضاف**ı ardı ardına koymayı sürdürür; ta ki etini pişirdiğini bilsin; sonra ondan yüzülen derisini ondan soyar; eti ondan kızarmış olarak; denilir: **لحمٌ مَرْمُوض**; ve **رُمِض رَمْضاً** olmuştur. Ve **الرّمِيض**: **الحَنِيذ**’e yakındır; ancak **الحَنيذ** bastırılır, sonra üstünde ateş yakılır.
**أبو عُبَيد**’den, **الكسائيّ**’den: falana geldim de onu bulamadım; bunun üzerine **رمَّضتُ ترْمِيضاً** ettim.
**شمر** dedi: onun **تَرْمِيضُه**’u, onu beklemesi sonra gitmesidir.
**اللَّيث**: **الرمَضُ**: yaz sıcağının yakıcılığıdır. Ve bu iş beni **أرمضَني** etti de ben **رمِضْتُ** oldum; **رُؤْبة** dedi:
ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرْماضِ
أو خُلَّةً أحْرَكْتُ بالإحماضِ
Ve **أبو عمرو** dedi: **الإرْماضُ**: acıtan her şeydir; denilir: **أرْمَضَني**: yani: beni acıttı. Ve buluttan ve yağmurdan **الرّمَضِيُّ**: yaz sıcağının sonunda ve güzün başında olan şeydir; bulut **رَمَضِيٌّ**’dir, yağmur **رَمضّي**’dir. Ancak ona **رَمَضِيّاً** adı verildi; çünkü güneşin sıcaklığına ve hararetine yetişir.
**سلَمة**’den, **الفرّاء**’dan: denilir: bu **شهرُ رمضان**’dır; ve onlar **شهرَا ربيع**’dir; ay, diğer Arap ay adlarıyla birlikte anılmaz; denilir: bu **شعبانُ** gelmiştir.
Ve aziz ve celil dedi: ( **شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ** ) ( **البقرة : 185** ).
Ve **أبو ذُؤيب** dedi:
به أبلَتْ شَهْرَيْ رَبيعٍ كليْهِما
فقد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرَارها
Ve **مُدرِكٌ الكلابيّ** dedi, **ابن الفَرَج**’in rivayet ettiği üzere: at, adamla **ارْتمزَت** etti ve onunla **ارتَمَضَتْ**: yani: onunla sıçradı.

**مرض** : **الليث** dedi: **المريضُ** bilinen şeydir; çoğulu **المَرْضَى**’dır.
Dedi: ve **التمريض**: hastanın başında güzelce durmaktır. Denilir: **مَرَّضتُ المريضَ تمريضاً**: onun başında durduğun zaman.
Ve işin **تمرِيض**’i: onu gevşetmen ve onu sağlam yapmaman. Ve denilir: düşmanlıktan ve nifaktan **قلبٌ مرِيض**.
Allah تعالى dedi: ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) ( **البقرة : 10** ) ; yani: nifak.
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **المَرَض**’ın aslı eksilmedir: **بَدَنٌ مرِيض**: kuvveti eksik. Ve **قلبٌ مريض**: dini eksik.
Ve falan kimse ihtiyacımda **مَرَّض** etti: onda hareketi eksildiği zaman.
Ve **المنذِرِيّ** bana, ashabından bazısından haber verdi ki o dedi: **المَرَض**: tabiatın kararması ve onun, saflığından ve itidalinden sonra çalkalanmasıdır.
Dedi: ve **المَرَض**: karanlıktır.
Ve **أبو العبّاس** okudu:
وليلةٍ مرِضَت من كل ناحية
فلا يضيءُ لها شمسٌ ولا قمر
Dedi: **مَرِضَتْ**: yani: karardı ve nuru eksildi.
Ve **أبو عُبيدة** onun sözü hakkında dedi: ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) manası: şüphe ve nifaktır.
Dedi: ve kalpteki **المرَض**, insanın dinde sağlık dışına çıktığı her şey için elverişlidir.
Ve **الليث** dedi: **المَراضَانِ**: birleşme yerleri bir olan iki vadidir.
Dedim: **المَراضان** ve **المَرَايض**: Temîm diyarında **كاظمة** ile **النَّقِيرة** arasında, içinde su çukurları bulunan yerlerdir; **المَرَض** باب’ından değildir; ve içindeki **الميم** **مَفعَل**’in **ميم**’idir; **استراض الوادِي**’den: onda su biriktiği zaman.
Ve denilir: **أرض مريضةٌ**: halkına dar geldiği zaman. Ve **أرض مريضة**: onda kargaşa, fitneler ve öldürme çoğaldığı zaman.
Ve **أوسُ بن حَجَر** dedi:
ترَى الأرض مِنَّا بالفضاءِ مريضةً
مُعَضَّلةً مِنّا بجَمْع عَرَمْرَم
Ve **ليلةٌ مريضةٌ**: karanlık; onda yıldızları görülmez.
Ve **الراعي** dedi:
وطَخْياء من لَيلِ التَّمام مريضةٍ
أجَنّ العَماءُ نجمها فهو ماصِحُ
Ve **رَأْيٌ مريضٌ**: onda doğrudan sapma vardır; şair dedi:
رأيتُ أبَا الوليد غَداةَ جَمْعٍ
به شَيْبٌ وما فَقَد الشَّبابَا
ولكنْ تحتَ ذاكَ الشَّيبِ حَزْمٌ
إذا ما ظَنَّ أمرَض أو أصَابَا
**أمرَضَ**: yani: doğruya yaklaştı, her doğruyu isabet ettirmese de.
Ve denilir: falana geldim de onu **فأمرَضتُه** ettim: yani: onu hasta buldum. Ve falan oğulları **أمْرض** etti: onların davarları hastalandığı zaman; onlar **ممْرِضون**’dur.

**مضر** : **الليث** dedi: **لبنٌ مضيرٌ**: çok ekşi. Dedi: ve denilir: **مُضَرَ** onun içmesine düşkün idi de onunla adlandırıldı.
**أبو عُبَيد**’den, **أبي زيد**’den: **الماضر**: olgunlaşmadan önce dili yakan süttür. Ve **مَضر يَمضرُ مُضوراً** olmuştur; ve aynı şekilde nebiz.
Dedi: ve **أبو البَيْداء** dedi: **مُضَر** adı ondan türemiştir.
Ve denildi: beyaz renginden dolayı **مُضَراً** diye adlandırıldı; **مَضِيرة الطَّبِيخ**’ten.
Dedim: ve Araplar yanında **المضِيرةُ**: etin, dili yakmış olan saf, katıksız sütle pişirilmesidir; ta ki et pişsin ve **المَضيرة** koyulaşsın; ve bazen **المضِيرة** için sütü **الحَقِين** ile karıştırırlar; o vakit o, olduğu hâllerin en lezzetlisidir.
Ve **الليثُ** dedi: denilir: falan kimse **يتمَضَّر** eder: yani: **مُضَر** için taassup gösterir.
**أبو عُبَيْد**’den, **الكسائيّ**’den: denilir: kanı **خَضِراً مَضِراً** gitti: boşa gittiği zaman.
Ve **أبو سعيد** dedi: kanı **خِضْراً مِضْراً** gitti,
yani: afiyetle, hazmedilmiş olarak.
Dedi: ve Araplar der: Allah senin için övgüyü **مَضّرَ** etsin: yani: onu hoş kılsın. Ve **تُماضِرُ** bir kadın adıdır.

**ضمر** : **حُذيفة**’den rivayet edildi ki hutbesinde dedi: bugün **مِضْمارٌ**, yarın yarış; ve öne geçen, cennete öne geçendir.
**شَمِر** dedi: bugün, dünyada cennete öne geçmek için ameli kastetti; tıpkı atın, üzerinde yarışılmadan önce **يُضَمَّر** edilmesi gibi.
Ve **الليث** dedi: zayıflıktan ve karnın içeri çekilmesinden **الضُّمْرُ**; fiil **ضَمَرَ يَضمُر ضُموراً**. Ve **قَضيبٌ ضامر**; ve **انضَمَرَ** olmuştur: suyu gittiği zaman.
Dedi: ve **المِضمار**: atların zayıflatıldığı yerdir; onların **تَضمِير**’i, semirdikten sonra ölçülü yemle beslenmeleridir.
Dedim: ve **المِضمار**, atların yarış için yahut düşmana koşmak için zayıflatıldığı günlerin vakti de olabilir; onların **تضمير**’i: eyerlerinin onlara bağlanması, örtülerle örtülmeleri; ta ki altında terlesinler de gevşeklikleri gitsin ve etleri sertleşsin; ve üzerlerine hafif oğlanlar bindirilir, onları iki serin vakitte koştururlar ve onlara sert davranmazlar; böylece zayıflatıldıkları ve etleri sertleştiği zaman, hızlanmalarında kesilmeden emin olunur ve şiddet onları kesmez; işte bu, Arapların bildiği **التَّضْمير**’dir; ona **مِضماراً** ve **تَضْميراً** adını verirler.
Ve **الليث** dedi: **الضَمِرُ**: kalbinin içindeki vicdanda gizlediğin şeydir; dersin: **أضمرتُ صَرْف الحرف**: hareketli iken onu sakin kıldığın zaman.
Dedi: ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı ezik, bedeni hafif olan. Ve **امرأة ضَمْرة**; ve yüzü **تَضمَّر** etti: zayıflıktan derisi büzüldüğü zaman.
Ve **عمر بن عبد العزيز**’den rivayet edildi ki **مَيْمون بن مِهران**’a, beytülmalde olan zulümler hakkında yazdı: onları sahiplerine geri versin ve onlardan o yılın zekâtını almasın; çünkü o, **مالاً ضِماراً** idi.
**أبو عُبيد** dedi: **الضِّمارُ**: ümit edilen gaiptir; ümit edildiği zaman artık **بِضمار** değildir. Ve **الراعي** dedi:
طلَبْن مَزَارَه فأَصبْن منه
عطاءً لَم يكن عِدَةً ضِمارَا
Ve **الأعشى** dedi:
أرَانا إذا أَضْمَرَتْكَ البِلاَ
دُ تُجْفَى وتُقْطَع مِنّا الرَّحِمْ
Muradı: beldeler seni gizlediği zaman.
Ve **الليث** dedi: **الضِّمارُ** vaatlerden, oyalama sahibi olan şeydir; ve **الراعي**’nin beytini okudu.
Dedi: ve **اللؤْلُؤ المضطمِر**: onda biraz büzülme bulunan; ve şairin sözünü okudu:
تلأْلأَتِ الثُّرَيَّا فاستنارتْ
تلألُؤَ لؤلؤٍ فيه اضطِمارُ
Dedi: ve **الضُمْران** ince ağaçtandır.
Dedim: **الضُّمْران** ince ağaçtan değildir; ve **الأرْطَى**’nın püskülü gibi püskülü vardır. Ve ondandır **عُمَر بن لَجأ**’nın sözü:
تحْسِبْ مُجْتَلّ الإماءِ الخُدَّم
من هَدَبِ الضُّمْران لم يحطَّمِ
Ve **الأصمعي**’nin, **ابن السكّيت**’in ona rivayet ettiği şeyde dediği: **النابغة**’nin sözü hakkında:
فهابَ ضُمران منهُ حيثُ يُوزِعُهُ
Dedi: ve onu **أبو عُبيدة** **صُمْرَانُ** diye rivayet etti; ve o, iki rivayette de bir köpeğin adıdır.
Ve **الليث** dedi: **الضَّيْمُران** ve **الضَّوْمَران**: reyhanlardan bir türdür.
Ve **الأصمعي** dedi: **الضَمِيرة** ve **الضَّفِيرةُ**: başın örgüsü olan saç tutamıdır; çoğulu **ضمائر**’dir.
Ve **الفرّاء** dedi: malımı **ضِماراً** götürdüler, **قِماراً** gibi; dedi: ve o, **النَّسِيئةُ**’dir de.
Dedi: ve **التَّضْمير**: **الضَّمِيرة**’nin örgüsünü güzel yapmak ve onun yağını güzel sürmektir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والميم وما يثلثهما)
  (رمن)  الراء والميم والنون كلمة واحدة، وهي الرُّمَّان. والرُّمَّانتان: هَضْبتان في بلادِ عَبْسٍ. قال:
  * على الدّار بالرُّمَّانَتين تعوجُ *
  (رمي)  الراء والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو نَبْذ الشَّيء. ثم يحمل عليه اشتقاقاً واستعارة. تقول رَمَيْتُ الشيء أرمِيه. وكانت بينهم رِمِّيَّا، على فِعِّيلَى. وأرمَيْتُ على المائة: زِدْتُ عليها. فإن قيلَ فهذه الكلمة ما وجهها؟ قيل لـه: إذا زاد على الشَّيء فقد ترامَى إلى الموضع الذي بلغَه. ورَمَيْت بمعنى أرْمَيْتُ والمِرْماة: نَصْلُ السهم المدوَّرُ؛ وسمِّي بذلك لأنه يُرمَى به. والمَِرْماة: ظِلف الشَّاة. وفي الحديث: "لو أنّ أحدَهم دُعِيَ إلى مَِرْماتَين". والرَّمِيَّةُ: الصَّيد الذي يُرمَى. والرَّمِيُّ: السحابة العظيمة القَطْر. ويقال سُمِّيت رَمِيّاً لأنها تنشأ ثم تُرْمَى بقطَعٍ من السحاب من هنا وهُنا حتَّى تجتمع.
  وقال الخليل: رمى يرمي رِمايةً ورَمْياً ورِماءً. قال ابن السكّيت: خرجتُ أتَرَمَّى، إذا خرجتَ [ترمي] في الأغْراض([1]). ويقال أرْمَيْتُ الحَجَر من يدي إرْماءً. وقال أبو عُبيدة: يقال أرمَى اللهُ لك، أي نَصَرك وصنَع لَك. والرَّماء: الزِّيادة. وقد قلنا إنّ اشتقاق ذلك من الباب لأنه أمْرٌ يترامى إلى فَوق.
  (رمأ)  [أمّا] الراء والميم والهمزة فأصلٌ برأسه غير الأول، وهو قليل. يقال رمَأَت الإبل تَرْمأُ رمُوءاً ورَمْأً: أقامت في الكلأ والعُشْب. ورمأ فلانٌ في بني فلانٍ: أقام. ويقال أرمأت الأخبارُ: أشكَلَتْ. ومُرَمَّآت الأخبار، أي أباطيلُها.
  (رمث)  الراء والميم والثاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إصلاح شيءٍ وضمِّ بعضٍ إلى بعض. يقال رمَثْتُ الشَّيءَ: أصلحتُه. قال أبو دُواد:
وأَخٍ رَمَثْتُ دَرِيسَهُ *** ونصحتُه في الحرب نُصْحَا([2])  والرَّمَث: خشبٌ يضمّ* بعضُه إلى بعض ويُركَب. وفي الحديث: "إنّا نركب أرماثاً لنا في البحر"، وهو جمع رَمَثٍ. قال:
تمنَّيْتُ مِن حُبِّي بُثَينةَ أننا *** على رمَثٍ في البحر ليس لنا وَفْرُ([3])  والرِّمْث: مَرعىً من مراعي الإبل، وذلك لانضمام بعضِه إلى بعض. يقال إبلٌ رَمِثة ورَمَاثَى، إذا أكلت الرِّمْث فمرِضَتْ عنه. والرَّمَثُ أيضاً: بقيّة اللبن في الضَّرع، لأن ذلك متجمِّع.
  (رمج)  الراء والميم والجيم ليس أصلاً، وفيه ما يُقبَل ويُعتَمد عليه([4])، لكنَّهم يقولون: رَمَّجَ الأثَر بالتُّراب([5])؛ ورمَّج السُّطور: أفسَدَها.
  (رمح)  الراء والميم والحاء كلمةٌ واحدة، ثم يُصرَّف منها. فالكلمة الرُّمْح، وهو معروفٌ، والجمع رِماح وأرْماح. والسِّماك الرّامح: نَجمٌ، وسُمِّي بكوكبٍ يقْدُمه كأنَّه رُمْحه. فأمَّا قولهم: رَمَحَتْه الدَّابَّةُ، فمن هذا أيضاً لأنّ ضَرْبها إيّاهُ برِجلها كرمح الرَّامحِ برُمْحه. ومنه رَمَحَ الجُندبُ، إذا ضَرب الحصَى بيده. والرَّمَّاح: الذي يتَّخذ الرِّماح، وحِرفته الرِّماحة. والرَّامح: الطاعن بالرُّمْح. والرامح: الحامل له. ويقال للبُهْمَى إذا امتنَعتْ على الرّاعية: قد أخذَتْ رماحَها. كما قال:
أيَّامَ لم تأخُذْ إليَّ سِلاحَها ***إبِلي لِجلّتها ولا أبكارِها  (رمخ)  الراء والميم والخاء ليس بشيء. ويقال: إنَّ الرِّمْخ شجر([6]).
  (رمد)  الراء والميم والدال ثلاثة أصول: أحدُها مرضٌ من الأمراض، والآخَر لونٌ من الألوان، والثالث جنسٌ من السَّعْي.
  فالأول: الرَّمَد رَمَدُ العين، يقال رَمِدَ يَرْمَدُ رَمَداً، وهو رَمِد وأَرْمَدُ. ومنه الرَّمْد، وهو الهلاك، بسكون الميم. كما قال:
  * كأصْرَامِ عادٍ حينَ جَلَّلَها الرَّمْدُ([7]) *
  ويقال رمَدْنا القومَ نرمُِدهم، إذا أتينا عليهم.
  والثاني: الرَّماد، وهو معروف، فإذا كان أرقَّ ما يكون فهو رِمْدِدٌ. وهو يسمَّى للونه. يقال رَمَّدَتِ الناقةُ ترميداً، إذا تَركَتْ عند النِّتاج لبناً قليلاً. وإنّما يقال ذلك للونٍ يعتري ضرعَها. والأرمد: كلُّ شيءٍ أغْبَرَ فيه كُدْرَة، وهو من الرَّماد، ومنه قيل لضَربٍ من البعوض رُمْدٌ. وقال أبو وجزة وذكَرَ صائداً:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** رُمْدٌ به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])  والأَرمِداء، على وزن أفعلاء: الرَّماد. والمرمَّد من الشواء: الذي يُمَلُّ في الجمر. وفي المثل: "شَوَى أخُوك حتَّى إذا أنضَجَ رَمَّد([9])". فأمَّا قولهم: عام الرَّمادةِ، فقال قومٌ: كان مَحْلاً نزَل بالنّاس له رَمْد، وهو الهلاك. وقال آخرون: سمِّي بذلك لأنَّ الأرضَ صارت من المَحْل كالرَّماد([10]). وقال أبو حاتم: ماءٌ رَمِدٌ، إذا كان آجناً متغيِّراً.
  والأصل الثالث: الارْمِدَادُ: شِدّة العَدْو. ويقال ارْمَدَّ الظَّليمُ: أسرَعَ.
  (رمز)  الراء والميم والزاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. يقال كتيبة رَمَّازة: تموج من نواحِيها. ويقال ضربه فما ارمَأَزَّ، أي ما تحرَّك. وارتَمَز أيضاً: تحرَّك.
  ويقولون: إِنّ الرَّاموز: البحر. وأراه في شعر هذَيل.
  (رمس)  الراء والميم والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تغطيةٍ وسَتْر. فالرَّمْس: التراب.
  والرِّياح الروامسُ: التي تُثير الترابَ فتدفِن الآثار. ويقال رَمَسْتُ على فلانٍ الخبرَ؛ إذا كتَمْتَه إِيَّاه. ورَمَست الرَّجُل وأرمستُه: دفنتُه.
  (رمش)  الراء والميم والشين ليس من مَحض اللُّغة، ولا ممّا جاء في صحيح أشعارِهم. على أنَّهم يقولون: الرَّمَش تَفَتُّلٌ في الأشفار، وحُمْرةٌ في الجفون. وربّما قالوا رَمَشَهُ بالحجَر: رماه. وذُكر عن الشيباني: رَمَشَتِ الغنم تَرْمُِش، إذا رعَتْ يسيراً. ويقال: الرَّمَش: بياضٌ يكون في أظفار الأحداث. وحكى اللِّحياني: أرضٌ رَمْشاء: جدبة([11]).
  (رمص)  الراء والميم والصاد أُصَيل يدلُّ* على إلقاءِ قَذَىً. يقولون رَمَصَتِ العين، إِذا أخرجت ما يخرُج منها عند الرّمَد. وقال ابن السِّكِّيت: يقال قبَحَ اللهُ أُمّاً رمَصَت به، أي ولدَتْه. وهذا إذا صحَّ فهو على ما ذكرناه من أنَّه مشبّه بقذىً يُرمَى به. ويقال رَمَصَتِ الدّجاجةُ: ذَرَقت.
  وفي الباب كلامٌ آخَرُ يدلُّ على صلاحٍ وخير. يقولون: رَمَصْت بينهم، أي أصلَحْت. وربما قالوا: رَمَص الله مُصِيبتَه يَرْمُصها رَمْصاً، إذا جَبَرها.
  (رمض)  الراء والميم والضاد أصلٌ مطَّرِدٌ يدلُّ على حِدّةٍ في شيء مِن حرٍّ وغيره. فالرَّمَض: حَرُّ الحجارةِ من شِدّة حَرّ الشمس. وأرضٌ رَمِضَةٌ: حارّة الحجارة. وذكر قومٌ أن رمَضانَ اشتقاقُه من شِدّة الحر؛ لأنَّهم لمَّا نقلوا اسمَ الشُّهور عن اللغة القديمة سَمَّوْها بالأزمنة، فوافق رمضانُ أيّامَ رَمَضِ الحرّ. ويجمع على رَمضانات وأرمِضاءَ. ومن الباب أرمضَهُ الأمرُ ورَمِضَ للأمْرِ.
  ورَمِض أيضاً، إذا أحرقَتْه الرَّمْضاء. ويقال رَمَضْتُ اللّحمَ على الرَّضْفِ، إذا أنضجْتَه. ومن الباب سِكِّين رَمِيض. وكلُّ حادٍّ رَمِيضٌ. وقد رَمَضْتُه أنا. ورَمِضَتِ الغنمُ، إذا رعَتْ في شدّة الحَرّ فقرِحت أكبادُها. ويقال: فلانٌ يترمَّضُ الظِّباءَ، إذا تبعها وساقَها حَتَّى تَفَسَّخَ قوائمُها من الرَّمْضاء ثمَّ يأخُذُها. ويقال ارتمَضَ بَطْنُه: فسَدَ، كأنَّ ثَمَّ داءً يُحْرِقُه. فأمّا قولُ القائل: أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه([12]) فرمَّضْتُ ترميضاً، وذلك أن ينتظرَه. وممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل. ويمكن أن يكون الميم مبدلةً من باء، كأنّه ربّضت، من رَبَض.
  (رمط)  الراء والميم والطاء ليس أصلاً، لكنَّهم يسمُّون ما اجتمع من العُرْفُطِ وغيرِه من شجر العِضاهِ رَمْطاً. وربّما قالوا رَمَطت الرّجلَ، إذا عِبْته رَمْطاً. وفيه نظر.
  (رمع)  الراء والميم والعين أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وحركةٍ. فالرَّمَّاعةُ من الإنسان: الذي يضطرب من الصبيِّ على يافُوخِه. والرَّمَعَانُ: الاضطِراب. ويقال رَمَعَ أَنْفُ الرّجُل يَرمَع رمَعاناً، إذا تحرَّك من غضبٍ. ومن الباب قَبَحَ الله أمّاً رَمَعَتْ به، أي ولدَتْه. ومن ذلك اليَرْمَع: حجارةٌ بِيضٌ رِقاقٌ تلمَع في الشمس. ومن الباب إن صحّ، الرامِع، وهو الذي يطأطِئُ رأسَه ثم يرفعه. ويقال الرُّماع تغيُّر الوَجْه([13]) والباب كلُّه واحد. ويقولون: المُرَمِّعَة المَهْلكة([14]).
  (رمغ)  الراء والميم والغين لا أصلَ لـه، إلا بعض ما يأتي به ابنُ دريدٍ، من رَمَغْتُ الشيءَ، إذا عَركتَه بيدك، كالأديمِ وغيرِه.
  (رمق)  الراء والميم والقاف أصلٌ يدلُّ على ضَعفٍ وقِلّة. ويقال ترمَّقَ الرَّجلُ الماءَ وغيرَه، إذا حَسَا حُسْوةً [بَعد أُخرى([15])]. وهو مُرَمَّق العَيش، أي ضيِّقه. وما عَيْشُه إلا رَِماقٌ، يُراد به ما يُمْسِك الرَّمَق. والرَّمَق: باقي النَّفْسِ أو النَّفَس. قال:
وما الناسُ إلا في رَِماقٍ وصالح *** وما العيشُ إلا خِلفَةٌ ودُرُورُ  ويقولون: "أضرعَتِ المِعْزَى فرمِّقْ رمِّقْ"، أي اشربْ لبنَها قليلاً قليلاً؛ لأنّ المِعزَى تُنْزِلُ قبل نِتاجها بأيّام. والتَّرميق([16]): عملٌ يفعلُه الرجل لا يُحسِنُه. ويقال حبلٌ أرماقٌ، إذا كان ضعيفاً. وقد ارمَاقَّ ارمِيقاقاً.
  (رمك)  الراء والميم والكاف أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والثاني لُبْثٌ بمكان. فالأول الرُّمْكة من ألوان الإبل، وهو أشدُّ كدْرةً من الوُرْقة. ويقال جملٌ أرمَكُ. ومنه اشتقاق الرَّامَِك. والرَّمَكة: الأُنثى من البراذين. والأصل الآخر: رَمَكَ بالمكان، وهو رامك.
  (رمل)  الراء والميم واللام أصلٌ يدلُّ على رِقّةٍ في شيءٍ يتضامُّ بعضُه إلى بعض. يقال رَمَلت الحصير، وأرملتُ، *إذا سَخَّفْتَ نَسْجَه. قال:
  * كأنَّ نَسْجَ العنكبوتِ المُرْمَلِ([17]) *
  ثم يشبَّه بذلك، [فالرَّمَل]: القليل الضَّعيف من المطر، وجمعه أرمال. ومن الذي يقرب من هذا الباب الرَّمْل، وهو رَقيق. ومنه ترمَّل القَتيلُ بدمِهِ، إذا تلطخ؛ وهو قياسُ ما ذكَرْناه. ومن الباب الرَّمَل: الهَرْوَلة، وذلك أنه كالعَدْو أو المشْي الذي لا حصافةَ فيه. فأمّا المُرْمِلَ فهو الذي لا زادَ معه، سمِّي بذلك لأحدِ شيئين، إما رِقّةِ حاله، وإمّا للُصوقِه بالرّمل من فَقْره. والأرمَلُ مثلُ المُرمِل. قال جرير:
هَذِي الأراملُ قد قضَّيْتَ حاجتَها *** فمَنْ لحاجةِ هذا الأرمَلِ الذّكَرِ([18])
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "الأرض"، وتصحيح هذه الكلمة والتكملة التي قبلها من المجمل.
([2]) البيت في اللسان (رمث) بدون نسبة.
([3]) البيت لأبي صخر الهذلي، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93 وأمالي القالي (1: 148). وبعض أبياتها في اللسان (رمث).
([4]) في الأصل: "وبعمل عليه".
([5]) لم يرد هذا المعنى في اللسان والقاموس. ولم يأت شيء من المادة في الجمهرة.
([6]) الذي في اللسان والقاموس أن "الرمخ": الشجر المجتمع.
([7]) البيت لأبي وجزة السعدي، كما في اللسان (رمد 168). وصدره:
 * صببت عليكم حاصبي فتركتكم *
([8]) انظر اللسان (رمد) والحيوان (4: 216/ 5: 405).
([9]) يضرب مثلاً للرجل يعود بالفساد على ما كان أصلحه.
([10]) وقيل سمي به لأنهم  لما أجدبوا صارت ألوانهم كلون الرماد.
([11]) في القاموس: "وأرض رمشاء: ربشاء، أو جدبة، كأنه ضد". وذلك لأن الربشاء بالباء: الكثيرة العشب. وقد اقتصر في اللسان على أنها الكثيرة العشب، قال: "وسنة ربشاء ورمشاء. وبرشاء: كثيرة العشب".
([12]) في الأصل: "فلم تصبه".
([13]) في اللسان: "والرماع: داء في البطن يصفر منه الوجه". وفي القاموس: "وجع يعترض في ظهر الساقي حتى يمنعه من السقي... واصفرار وتغير في وجه المرأة من داء يصيب بظرها".
([14]) المهلكة، بتثليث اللام: المفازة. والمرمعة، لم ترد في اللسان. وفي القاموس: "والمرمعة كمحدثة: المفازة".
([15]) التكملة من اللسان.
([16]) في الأصل: "والرميق"، صوابه من اللسان والقاموس.
([17]) البيت في اللسان (رمل، غزل). مع نسبته في (غزل) إلى العجاج. انظر ديوانه 47. وأنشده في المخصص (17: 17) وذكر أنه إنما جر "المرمل" على الجوار. وذلك لأن المرمل من صفة النسج، فكان حقه النصب، لكن كذا روي بفتح الميم.
([18]) ليس في ديوان جرير. وروايته في اللسان (رمل): "كل الأرامل".
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الميم** ve onları üçleyen şeyler)

  (**رمن**)  **الراء** ve **الميم** ve **النون** tek bir kelimedir; o da **الرُّمَّان**’dır. **الرُّمَّانتان**: **عَبْسٍ** diyarında iki tepedir. Dedi ki:
  * **الرُّمَّانَتين**’deki yurda doğru eğrilirsin *

  (**رمي**)  **الراء** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; o da bir şeyi atıp fırlatmadır. Sonra bunun üzerine türetme ve mecaz yoluyla taşınır. Dersin ki: **رَمَيْتُ** şeyi, onu **أرمِيه**. Aralarında **رِمِّيَّا** vardı; **فِعِّيلَى** vezni üzere. Ve **أرمَيْتُ** yüzün üzerine: ona artırdım. Eğer denilirse: şu kelimenin yönü nedir? Ona denilir ki: bir şeyin üzerine artırdığında, ulaştığı yere doğru atılmış olur. **رَمَيْت** mânâsı **أرْمَيْتُ** demektir. **المِرْماة**: yuvarlatılmış ok ucu; onunla atıldığı için bununla adlandırıldı. **المَِرْماة**: koyunun tırnağı. Hadiste: “Eğer onlardan biri **مَِرْماتَين**’e çağrılsaydı.” **الرَّمِيَّةُ**: atılan av. **الرَّمِيُّ**: iri damlalı büyük bulut. Denilir ki ona **رَمِيّاً** adı verildi; çünkü doğar, sonra buradan ve şuradan bulut parçalarıyla atılır da nihayet toplanır.

  Halîl dedi: **رمى** **يرمي** **رِمايةً** ve **رَمْياً** ve **رِماءً**. İbnü’s-Sikkît dedi: **أتَرَمَّى** diye çıktım; yani sen [atış yaparak] hedeflerde([1]) çıktığında. Ve denilir: elimden taşı **أرمَيْتُ**; **إرْماءً**. Ebû Ubeyde dedi: denilir: Allah sana **أرمَى**; yani sana yardım etti ve senin için yaptı. **الرَّماء**: artış. Biz bunun türetmesinin bu bâbdan olduğunu söyledik; çünkü o, yukarıya doğru atılıp giden bir iştir.

  (**رمأ**)  [Ama] **الراء** ve **الميم** ve hemze ise, birinciden başka başlı başına bir asıldır; ve azdır. Denilir: develer **رمَأَت**; **تَرْمأُ** **رمُوءاً** ve **رَمْأً**: otlakta ve çimende kaldı. Ve falan, falan oğulları içinde **رمأ**: kaldı. Ve denilir: haberler **أرمأت**: müşkil oldu. **مُرَمَّآت الأخبار**: yani onların uydurmaları.

  (**رمث**)  **الراء** ve **الميم** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir şeyi onarmaya ve bir kısmını bir kısmına katmaya delâlet eder. Denilir: şeyi **رمَثْتُ**: onu onardım. Ebû Duvâd dedi:
وأَخٍ **رَمَثْتُ** دَرِيسَهُ *** ونصحتُه في الحرب نُصْحَا([2])
  **الرَّمَث**: bir kısmı bir kısmına katılan ve bindirilen ağaçtır. Hadiste: “Biz denizde kendimize ait **أرماثاً** bineriz”; o, **رَمَثٍ**’in cem‘idir. Dedi ki:
تمنَّيْتُ مِن حُبِّي بُثَينةَ أننا *** على **رمَثٍ** في البحر ليس لنا وَفْرُ([3])
  **الرِّمْث**: develerin otlaklarından bir otlaktır; bu, bir kısmının bir kısmına katılmasındandır. Denilir: develer **رَمِثة** ve **رَمَاثَى**; **الرِّمْث**’i yiyip ondan hastalandıklarında. **الرَّمَث** ayrıca: memede sütün kalıntısıdır; çünkü o toplanmıştır.

  (**رمج**)  **الراء** ve **الميم** ve **الجيم** asıl değildir; onda kabul edilen ve dayanılan şey vardır([4]); lâkin derler: izi toprakla **رَمَّجَ**([5]); ve satırları **رمَّج**: onları bozdu.

  (**رمح**)  **الراء** ve **الميم** ve **الحاء** tek bir kelimedir; sonra ondan tasrîf edilir. Kelime **الرُّمْح**’tır; o bilinir; cem‘i **رِماح** ve **أرْماح**. **السِّماك الرّامح**: bir yıldızdır; önünde giden bir gezegenle, sanki onun mızrağıymış gibi adlandırıldı. Ama onların “binit onu **رَمَحَتْ**” sözleri, bu da bundandır; çünkü onun ayağıyla ona vurması, mızraklı kimsenin mızrağıyla saplaması gibidir. Ondan: çekirge **رَمَحَ**; yani eliyle çakılı vurduğunda. **الرَّمَّاح**: mızrak yapan; mesleği **الرِّماحة**. **الرَّامح**: **الرُّمْح** ile saplayan. Ve **الرامح**: onu taşıyan. Ve **البُهْمَى** çoban kadına karşı direnince ona denilir: mızraklarını almıştır. Nitekim dedi ki:
أيَّامَ لم تأخُذْ إليَّ سِلاحَها ***إبِلي لِجلّتها ولا أبكارِها

  (**رمخ**)  **الراء** ve **الميم** ve **الخاء** bir şey değildir. Ve denilir: **الرِّمْخ** bir ağaçtır([6]).

  (**رمد**)  **الراء** ve **الميم** ve **الدال** üç asıldır: birincisi hastalıklardan bir hastalık, ikincisi renklerden bir renk, üçüncüsü koşmanın bir cinsidir.
  Birincisi: **الرَّمَد** gözün **رَمَدُ**’udur; denilir: **رَمِدَ** **يَرْمَدُ** **رَمَداً**; o **رَمِد** ve **أَرْمَدُ**’dur. Ondan **الرَّمْد**; o helâktir; mîm sâkin olarak. Nitekim dedi ki:
  * Âd’ın parçaları gibi; **الرَّمْدُ** onu kapladığında([7]) *
  Ve denilir: kavme **رمَدْنا**; onları **نرمُِدهم**; yani onların üzerine geldiğimizde.
  İkincisi: **الرَّماد**; o bilinir. En ince olduğu vakit **رِمْدِدٌ**’dür. Renginden dolayı böyle adlandırılır. Denilir: dişi deve **رَمَّدَت**; **ترميداً**; doğum sırasında az süt bıraktığında. Ancak bu, memesine arız olan bir renkten dolayı söylenir. **الأرمد**: içinde bulanıklık bulunan her tozlu şeydir; o **الرَّماد**’dandır. Ondan, sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denildi. Ebû Vecze, bir avcıyı anarak dedi:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** **رُمْدٌ** به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])
  **الأَرمِداء**; **أفعلاء** vezni üzere: **الرَّماد**. Közde pişirmeden **المرمَّد**: kor içinde gömülen şey. Meselde: “Kardeşin kızarttı; nihayet pişirince **رَمَّد**([9]).” Ama onların “**عام الرَّمادةِ**” sözleri: bir kavim dedi ki, insanlara inen bir kıtlıktı; onun **رَمْد**’ü, yani helâkı vardı. Başkaları dedi ki: kıtlıktan yer **الرَّماد** gibi olduğundan bununla adlandırıldı([10]). Ebû Hâtim dedi: **ماءٌ رَمِدٌ**; yani bozulmuş, değişmiş olduğunda.
  Üçüncü asıl: **الارْمِدَادُ**: koşmanın şiddeti. Ve denilir: devekuşu **ارْمَدَّ**: hızlandı.

  (**رمز**)  **الراء** ve **الميم** ve **الزاء** tek bir asıldır; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Denilir: **كتيبة رَمَّازة**: yanlarından dalgalanır. Ve denilir: ona vurdu da **ارمَأَزَّ** etmedi; yani hareket etmedi. Ve **ارتَمَز** de: hareket etti.
  Ve derler: **الرَّاموز** denizdir. Onu Hüzeyl’in şiirinde görüyorum.

  (**رمس**)  **الراء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; örtmeye ve gizlemeye delâlet eder. **الرَّمْس**: topraktır.
  **الرِّياح الروامسُ**: toprağı kaldırıp izleri gömen rüzgârlardır. Ve denilir: falandan haberi **رَمَسْتُ**; yani onu ondan gizlediğimde. Ve adamı **رَمَست** ve **أرمستُه**: onu gömdüm.

  (**رمش**)  **الراء** ve **الميم** ve **الشين** saf dilin içinden değildir; onların sahih şiirlerinde gelenlerden de değildir. Bununla beraber derler: **الرَّمَش** kirpiklerde büzülme ve göz kapaklarında kızarıklıktır. Bazen “taşla onu **رَمَشَهُ**” derler: onu attı. Şeybânî’den zikredildi: koyunlar **رَمَشَت**; **تَرْمُِش**; yani az otladığında. Ve denilir: **الرَّمَش**: gençlerin tırnaklarında olan bir beyazlıktır. Lihyânî nakletti: **أرضٌ رَمْشاء**: kıraç([11]).

  (**رمص**)  **الراء** ve **الميم** ve **الصاد** küçük bir asıldır; çapak atmaya delâlet eder. Derler: göz **رَمَصَت**; **الرّمَد** sırasında ondan çıkan şeyi çıkardığında. İbnü’s-Sikkît dedi: denilir: Allah, kendisiyle **رمَصَت** bir anayı çirkin kılsın; yani onu doğurdu. Bu sahihse, bizim zikrettiğimiz üzere; onun, atılan bir çapakla benzetilmiş olmasındandır. Ve denilir: tavuk **رَمَصَت**: pisledi.
  Bu bâbda, salah ve hayra delâlet eden başka söz vardır. Derler: aralarında **رَمَصْت**; yani ıslah ettim. Bazen derler: Allah onun musibetini **رَمَص** eder; onu **يَرْمُصها** **رَمْصاً**; yani onu onardığında.

  (**رمض**)  **الراء** ve **الميم** ve **الضاد** düzenli bir asıldır; sıcaktan ve başkasından bir şeyde keskinliğe delâlet eder. **الرَّمَض**: güneşin şiddetli sıcağından taşların hararetidir. **أرضٌ رَمِضَةٌ**: taşları sıcak. Bir kavim zikretti ki **رمَضانَ**’ın türetmesi şiddetli sıcaktandır; çünkü ayların adını eski dilden naklettiklerinde onları zamanlarla adlandırdılar; böylece Ramazan, sıcağın **رَمَضِ** günlerine rastladı. **رَمضانات** ve **أرمِضاءَ** üzere cem‘ edilir. Bâbdandır: iş onu **أرمضَهُ**; ve o, iş için **رَمِضَ**.
  Ve **رَمِض** da; **الرَّمْضاء** onu yaktığında. Ve denilir: eti kızgın taş üzerinde **رَمَضْتُ**; yani onu pişirdiğimde. Bâbdandır: **سِكِّين رَمِيض**. Ve her keskin şey **رَمِيضٌ**’dur. Ben onu **رَمَضْتُ**. Ve koyunlar **رَمِضَت**; şiddetli sıcakta otlayıp ciğerleri yaralandığında. Ve denilir: falan, ceylanları **يترمَّضُ**; yani onları takip edip sürer; ta ki ayakları **الرَّمْضاء**’dan parçalanır, sonra onları alır. Ve denilir: karnı **ارتمَضَ**: bozuldu; sanki orada onu yakan bir hastalık varmış gibi. Ama söyleyenin “falana geldim de onu bulamadım([12]); sonra **رمَّضْتُ** **ترميضاً**” sözü: bu, onu beklemesidir. Asıldan şâz olması mümkündür. Ve mîmin bâ’dan bedel olması mümkündür; sanki **ربّضت**; **رَبَض**’dan.

  (**رمط**)  **الراء** ve **الميم** ve **الطاء** asıl değildir; lâkin **العُرْفُطِ** ve **العِضاهِ** ağaçlarından başkasından toplanan şeye **رَمْطاً** adını verirler. Bazen “adamı **رَمَطت**” derler; yani onu **رَمْطاً** ayıpladığında. Onda bakış vardır.

  (**رمع**)  **الراء** ve **الميم** ve **العين** bir asıldır; çalkantı ve harekete delâlet eder. İnsandan **الرَّمَّاعةُ**: çocuğun bıngıldağı üzerinde çalkalanan şeydir. **الرَّمَعَانُ**: çalkantıdır. Ve denilir: adamın burnu **رَمَعَ**; **يَرمَع** **رمَعاناً**; yani öfkeden hareket ettiğinde. Bâbdandır: Allah, kendisiyle **رَمَعَت** bir anayı çirkin kılsın; yani onu doğurdu. Ondandır **اليَرْمَع**: güneşte parlayan ince beyaz taşlar. Bâbdandır—sahihse—**الرامِع**; o, başını eğip sonra kaldırandır. Ve denilir: **الرُّماع** yüzün değişmesidir([13]); bâbın hepsi birdir. Ve derler: **المُرَمِّعَة** helâk edici yer([14]).

  (**رمغ**)  **الراء** ve **الميم** ve **الغين** için asıl yoktur; ancak İbn Düreyd’in getirdiği bazı şeyler müstesna: “şeyi **رَمَغْتُ**”; yani onu elinle ovaladığında; deri ve benzeri gibi.

  (**رمق**)  **الراء** ve **الميم** ve **القاف** bir asıldır; zayıflık ve azlığa delâlet eder. Denilir: adam suyu ve başkasını **ترمَّقَ**; yani bir yudum [bir yudumdan sonra([15])] içtiğinde. O, geçimi **مُرَمَّق**’tur; yani dar. Onun geçimi ancak **رَِماقٌ**’tır; bununla, **الرَّمَق**’ı tutan şey kastedilir. **الرَّمَق**: canın yahut nefesin kalanı. Dedi ki:
وما الناسُ إلا في **رَِماقٍ** وصالح *** وما العيشُ إلا خِلفَةٌ ودُرُورُ
  Ve derler: “Keçi sütü azaldı; o hâlde **رمِّقْ رمِّقْ**”; yani onun sütünü azar azar iç; çünkü keçi, doğumundan günler önce süt indirir. **التَّرميق**([16]): adamın iyi yapamadığı bir iştir. Ve denilir: **حبلٌ أرماقٌ**; yani zayıf olduğunda. Ve **ارمَاقَّ** **ارمِيقاقاً** olmuştur.

  (**رمك**)  **الراء** ve **الميم** ve **الكاف** iki asıldır: biri renklerden bir renk, ikincisi bir yerde kalmadır. Birincisi: develerin renklerinden **الرُّمْكة**; o, **الوُرْقة**’dan daha şiddetli bulanıklıktır. Ve denilir: **جملٌ أرمَكُ**. Ondan **الرَّامَِك**’in türetmesi. **الرَّمَكة**: binek atlarının dişisi. Diğer asıl: yerde **رَمَكَ**; o **رامك**’tir.

  (**رمل**)  **الراء** ve **الميم** ve **اللام** bir asıldır; bir şeyde inceliğe delâlet eder; onun bir kısmı bir kısmına sıkıca yaklaşır. Denilir: hasırı **رَمَلت**; ve **أرملتُ**; yani dokumasını sıklaştırdığında. Dedi ki:
  * sanki **المُرْمَلِ** örümcek dokuması([17]) *
  Sonra bununla benzetilir: [**فالرَّمَل**]: yağmurun az zayıf olanı; cem‘i **أرمال**. Bu bâba yakın olan şeylerdendir: **الرَّمْل**; o incedir. Ondan: öldürülen kimse kanıyla **ترمَّل**; yani bulaştığında; bu, bizim zikrettiğimizin kıyasıdır. Bâbdandır: **الرَّمَل**: hızlı yürüyüş; çünkü o, içinde ağırbaşlılık olmayan koşma yahut yürüyüş gibidir. Ama **المُرْمِلَ**: yanında azık olmayan kimsedir; iki şeyden biri için böyle adlandırıldı: ya hâlinin inceliği için, ya da fakirliğinden dolayı kuma yapışması için. **الأرمَلُ** **المُرمِل** gibidir. Cerîr dedi:
هَذِي **الأراملُ** قد قضَّيْتَ حاجتَها *** فمَنْ لحاجةِ هذا **الأرمَلِ** الذّكَرِ([18])

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ﴿شهر رمضان﴾ [البقرة/185]، هو من الرمض، أي: شدة وقع الشمس، يقال: أرمضته فرمض، أي: أحرقته الرمضاء، وهي شدة حر الشمس، وأرض رمضة، ورمضت الغنم: رعت في الرمضاء فقرحت أكبادها، وفلان يترمض الظباء، أي: يتبعها في الرمضاء.

##### Türkçe

- ﴿**شهر رمضان**﴾ [البقرة/185]، o, **الرمض**’dandır; yani: güneşin etkisinin şiddeti. Denir ki: **أرمضته فرمض**; yani: onu **الرمضاء** yaktı; o da güneşin hararetinin şiddetidir. Ve **أرض رمضة**; ve **رمضت الغنم**: **الرمضاء**’da otladı da ciğerleri yaralandı. Ve falan kimse **يترمض الظباء**; yani: **الرمضاء**’da onların peşine düşer.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر م ض
مشى على الرمضاء وهي الحجارة التي اشتد عليها وقـع الشمـس فحميـت وقـد رمضـت رمضـاً‏.‏
وأرض رمضـة‏.‏
ورمـض يومنـا رمضـاً‏.‏
ورمـض الرجـل‏:‏ أحرقـت قدميه الرمضاء‏.‏
وأرمض الحر القوم‏.‏
ويقال‏:‏ غوروا بنا فقد أرمضتمونا‏.‏
وخرج يترمض الظباء‏:‏ يسوقهـا فـي الرمضاء حتى تنفسخ أظلافها فيأخذها‏.‏
ولحم مرموض‏:‏ مرضوف‏.‏
وموسى رميض ورميضة وقد رمضها وأرمضها‏:‏ دقّها بين حجرين لترقّ‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ تداخلنـي مـن هـذا الأمـر رمـض وقـد رمضـت لـه ورمضـت منه وارتمضت‏.‏
وأرمضني حتى أمرضني‏.‏
وأتيت فلاناً فلم أجده فرمضته ترميضاً أي انتظرته ساعة ومعناه نسبته إلى الإرماض لأنّه أرمضك بإبطائه عليك.

##### Türkçe

ر م ض
**الرمضاء** üzerinde yürüdü; o, üzerine güneşin vuruşu şiddetlenen, böylece ısınan taşlardır; ve **رمضت** **رمضاً**.

Ve **أرض رمضة**.

Ve günümüz **رمض** **رمضاً**.

Ve **رمض الرجل**: **الرمضاء** onun ayaklarını yaktı.

Ve sıcak, topluluğu **أرمض**.

Ve denilir: “Bizimle alçak yere inin; çünkü siz bizi **أرمضتمونا**.”

Ve **الظباء**’ı **يترمض** olarak çıktı: onları **الرمضاء** içinde sürer; ta ki onların toynakları yarılıp ayrılsın da onları alsın.

Ve **لحم مرموض**: **مرضوف**.

Ve **موسى** **رميض** ve **رميضة**; ve onu **رمضها** ve **أرمضها**: incelsin diye onu iki taş arasında dövdü.

Ve mecazdan: bu işten bana **رمض** karıştı; ve ona **رمضت** ve ondan **رمضت** ve **ارتمضت**.

Ve beni **أرمضني**; ta ki beni **أمرضني**.

Ve falana geldim de onu bulmadım; bunun üzerine onu **رمضته ترميضاً**; yani onu bir saat bekledim; ve onun manası, onu **الإرماض**’a nispet etmektir; çünkü o, sana karşı ağır davranmasıyla seni **أرمضك** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّمَضُ والرَّمْضاءُ: شِدّةُ الحَرّ. والرَّمَضُ: حَرُّ الحجارة من شدّة حَرّ الشمس، وقيل: هو الحرّ والرُّجوعُ عن المَبادِي إِلى المَحاضِر، وأَرضٌ رَمِضَةُ الحجارة. والرَّمَضُ: شدة وَقْع الشمس على الرمل وغيره: والأَرضُ رَمْضاءُ. ومنه حديث عَقِيلٍ: فجعل يَتَتَبَّعُ الفَيْءَ من شدّةِ الرَّمَضِ، وهو، بفتح الميم، المصدر، يقال: رَمِضَ يَرْمَضُ رَمَضاً. ورَمِضَ الإِنسانُ رَمَضاً: مَضى على الرَّمْضاءِ، والأَرضُ رَمِضةٌ. ورَمِضَ يَومُنا، بالكسر، يَرْمَضُ رَمَضاً: اشتدَّ حَرُّه. وأَرْمَضَ الحَرُّ القومَ: اشتدّ عليهم. والرَّمَضُ: مصدر قولك رَمِضَ الرجلُ يَرْمَضُ رَمَضاً إِذا احترقت قدماه في شدة الحر؛ وأَنشد: فَهُنّ مُعْتَرِضاتٌ، والحَصى رَمِضٌ،
والرِّيحُ ساكنةٌ، والظِّلُّ مُعْتَدِلُ
ورَمِضَتْ قَدَمُه من الرمْضاءِ أَي احترَقَتْ. ورَمِضَتِ الغنم تَرْمَضُ رَمَضاً إِذا رَعَتْ في شدّة الحر فحَبِنَتْ رِئاتُها وأَكْبادُها وأَصابها فيها قَرَحٌ. وفي الحديث: صلاةُ الأَوّابين إِذا رَمِضَتِ الفِصالُ؛ وهي الصلاةُ التي سنَّها سيدنا رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، في وقتِ الضُّحَى عند ارتفاعِ النهار. وفي الصحاح: أَي إِذا وجَدَ الفَصيلُ حرَّ الشمس من الرَّمْضاءِ، يقول: فصلاة الضحى تلك الساعةَ؛ قال ابن الأَثير: هو أَن تَحْمى الرَّمْضاءُ، وهي الرَّمْلُ، فتَبْرُكَ الفِصالُ من شدة حرِّها وإِحراقِها أَخْفافَها. وفي الحديث: فلم تَكْتَحِلْ حتى كادَتْ عيناها تَرْمَضانِ، يروى بالضاد، من الرَّمْضاء وشدة الحرّ. وفي حديث صفية: تَشَكَّتْ عَيْنَيْها حتى كادتْ تَرْمَضُ، فإِن روي بالضاد أَراد حتى تَحْمى. ورَمَضُ الفِصالِ: أَن تَحْتَرِقَ الرَّمْضاءُ وهو الرمل فتبرك الفصال من شدة حرها وإِحراقها أَخفافَها وفَراسِنَها. ويقال: رَمَضَ الراعي مواشِيَه وأَرمَضَها إِذا رَعاها في الرَّمْضاءِ وأَرْبَضَها عليها. وقال عمر بن الخطاب، رضي اللّه عنه، لراعي الشاءِ: عليكَ الظَّلَفَ من الأَرضِ لا تُرَمِّضْها؛ والظَّلَفُ من الأَرض: المكان الغليظ الذي لا رَمْضاءَ فيه. وأَرْمَضَتْني الرَّمْضاءُ أَي أَحرقتني. يقال: رَمَّضَ الراعي ماشيته وأَرمَضَها إِذا رعاها في الرَّمْضاء.
والتَّرَمُّضُ: صَيْدُ الظبي في وقت الهاجرة تتبعه حتى إِذا تَفَسَّخَت قوائمُه من شدة الحر أَخذته. وترَمَّضْنا الصيْدَ: رَمَيْناه في الرمضاء حتى احترقت قوائمُه فأَخذناه. ووجَدْتُ في جسَدِي رَمَضةً أَي كالمَلِيلةِ. والرَّمَضُ: حُرْقةُ الغَيْظِ. وقد أَرْمَضَه الأَمرُ ورَمِضَ له، وقد أَرْمَضَني هذا الأَمرُ فَرَمِضْتُ؛ قال رؤبة:
ومَنْ تَشَكَّى مُغْلةَ الإِرْماضِ
أَو خُلَّةً، أَعْرَكْتُ بالإِحْماضِ
قال أَبو عمرو: الإِرْماضُ كلُّ ما أَوْجَع. يقال: أَرْمَضَني أَي أَوْجَعَني. وارْتَمَضَ الرجل من كذا أَي اشتدّ عليه وأَقْلَقَه؛ وأَنشد ابن بري:
إِنَّ أُحيحاً ماتَ من غيرِ مَرَضْ،
ووُجْدَ في مَرْمَضِه، حيث ارْتمض
عساقِلٌ وجِبَأٌ فيها قَضَضْ
وارْتَمَضَتْ كَبِدُه: فسَدَتْ. وارْتَمضْتُ لفلانٍ: حَزِنْتُ له. والرَّمَضِيُّ من السحاب والمطر: ما كان في آخر القَيْظِ وأَوّلِ الخَرِيف، فالسحابُ رَمَضِيٌّ والمطر رَمَضِيٌّ، وإِنما سمي رَمَضِيّاً لأِنه يدرك سُخونة الشمس وحرّها. والرَّمَضُ: المطر يأْتي قُبُلَ الخريف فيجد الأَرض حارّة محترقة. والرَّمَضِيَّةُ: آخر المِيَرِّ، وذلك حين تحترِقُ الأَرض لأَنَّ أَوّلَ المِيَرّ الرَّبَعِيَّةُ ثم الصَّيْفِيّةُ ثم الدَّفَئِيّةُ، ويقال: الدَّثَئِيّةُ ثم الرَّمَضِيّةُ.
ورمضانُ: من أَسماء الشهور معروف؛ قال:
جاريةٌ في رمضانَ الماضي،
تُقَطِّعُ الحديثَ بالإِيماضِ
أَي إِذا تبَسَّمَتْ قطَّعَ الناسُ حديثهم ونظروا إِلى ثَغْرِها. قال أَبو عمر مُطَرِّزٌ: هذا خطأٌ، الإِيماضُ لا يكون في الفم إِنما يكون في العينين، وذلك أَنهم كانوا يتحدّثون فنظرت إِليهم فاشتغلوا بحسن نظرها عن الحديث ومضت، والجمع رَمَضاناتٌ ورَماضِينُ وأَرْمِضاءُ وأَرْمِضةٌ وأَرْمُضٌ؛ عن بعض أَهل اللغة، وليس بثبَت. قال مطرز: كان مجاهد يكره أَن يُجْمَعَ رمضانُ ويقول: بلغني أَنه اسم من أَسماء اللّه عزّ وجلّ؛ قال ابن دريد: لما نقلوا أَسماء الشهور عن اللغة القديمة سموها بالأَزمنة التي هي فيها فوافَقَ رمضانُ أَيامَ رَمَضِ الحرّ وشدّته فسمّي به. الفَرّاء: يقال هذا شهر رمضان، وهما شهرا ربيع، ولا يذكر الشهر مع سائر أَسماء الشهور العربية. يقال: هذا شعبانُ قد أَقبل. وشهر رمضانَ مأْخوذ من رَمِضَ الصائم يَرْمَضُ إِذا حَرّ جوْفُه من شدّة العطش، قال اللّه عزّ وجلّ: شهر رمضان الذي أُنزل فيه القرآن؛ وشاهدُ شهْرَيْ ربيع قول أَبي ذؤيب: به أَبَلَتْ شَهْرَيْ رَبِيعٍ كِلَيْهِما،
فَقَد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرارُها
نَسْؤُها: سِمَنُها. واقْتِرارُها: شِبَعُها.
وأَتاه فلم يُصِبْه فَرَمَّضَ: وهو أَن ينتظِره شيئاً. الكسائي: أَتيته فلم أَجِدْه فرَمَّضْتُه تَرْمِيضاً؛ قال شمر: تَرْمِيضُه أَن تنتظره شيئاً ثم تَمْضي.
ورَمَضَ النَّصْلَ يَرْمِضُه ويَرْمُضُه رَمْضاً: حدّده. ابن السكيت: الرَّمْضُ مصدر رَمَضْتُ النصْلَ رَمْضاً إِذا جعلته بين حجرين ثم دقَقْتَه ليَرِقَّ. وسِكِّينٌ رَمِيضٌ بيّنُ الرَّماضةِ أَي حديدٌ. وشفْرةٌ رَمِيضٌ ونَصْلٌ رَمِيضٌ أَي وَقِيعٌ؛ وأَنشد ابن بري للوضّاح بن إِسمعيل:وإِنْ شِئْتَ، فاقْتُلْنا بِمُوسَى رَمِيضةٍ
جَمِيعاً، فَقَطِّعْنا بِها عُقَدَ العُرا
وكل حادٍّ رَمِيضٌ. ورَمَضْتُه أَنا أَرْمُضُه وأَرْمِضُه إِذا جعلته بين حجرين أَمْلَسَيْنِ ثم دقَقْته ليَرِقّ. وفي الحديث: إِذا مَدَحْتَ الرجل في وجهه فكأَنما أَمْرَرْتَ على حلقه مُوسَى رَمِيضاً؛ قال شمر: الرَّمِيضُ الحديد الماضي، فَعِيل بمعنى مفعول؛ وقال:
وما رُمِضَتْ عِنْدَ القُيونِ شِفارُ
أَي أُحِدّتْ. وقال مُدْرِكٌ الكلابي فيما روى أَبو تراب عنه: ارْتَمَزَتِ الفرَسُ بالرجل وارْتَمَضَتْ به أَي وثَبَتْ به. والمَرْمُوضُ: الشِّواءُ الكَبِيسُ. ومَرَرْنا على مَرْمِضِ شاةٍ ومَنْدَه شاةٍ، وقد أَرْمَضْتُ الشاةَ فأَنا أُرْمِضُها رَمْضاً، وهو أَن تَسْلُخَها إِذا ذبحتها وتَبْقُرَ بطنها وتخرج حُشْوَتها، ثم تُوقِدَ على الرِّضافِ حتى تَحْمَرَّ فتصير ناراً تتّقِدُ، ثم تطرحها في جوف الشاة وتكسر ضلوعها لتنطبق على الرضاف، فلا يزال يتابِعُ عليها الرِّضافَ المُحْرقَةَ حتى يعلم أَنها قد أَنْضَجَتْ لحمَها، ثم يُقْشر عنها جلدُها الذي يسلَخُ عنها وقد استوى لحمها؛ ويقال: لحم مَرْمُوض، وقد رُمِضَ رَمْضاً. ابن سيده: رَمَضَ الشاة يَرْمِضُها رَمْضاً أَوقد على الرضْفِ ثم شقَّ الشاة شقّاً وعليها جلدها، ثم كسّر ضُلوعَها من باطن لتطمئنّ على الأَرض، وتحتها الرّضْفُ وفوقها المَلَّةُ، وقد أَوْقَدُوا عليها فإِذا نَضِجَتْ قَشَرُوا جلدَها وأَكلوها، وذلك الموضع مَرْمِضٌ، واللحمُ مَرْمُوض. والرَّمِيضُ: قريب من الحَنِيذِ غير أَن الحَنِيذ يكسَّر ثم يُوقَدُ فوقه.
وارْتَمَضَ الرجل: فسَدَ بطنه ومَعِدَتُه؛ عن ابن الأَعرابي.

##### Türkçe

**الرَّمَضُ** ve **الرَّمْضاءُ**: sıcağın şiddeti. Ve **الرَّمَضُ**: güneşin şiddetli sıcağından dolayı taşların sıcağı; ve denildi ki: o, sıcak ve başlangıçlardan yerleşimlere dönüş(ler)dir; ve taşları **رَمِضَةٌ** olan bir yer. Ve **الرَّمَضُ**: güneşin kuma ve başkasına şiddetli vurması; ve yer **رَمْضاءُ**dur. Ondandır: **عَقِيلٍ** hadisi: gölgelik(leri) **الرَّمَضِ** şiddetinden dolayı izleyip duruyordu; ve o, **الميم**’in fethiyle, mastardır; denir: **رَمِضَ يَرْمَضُ رَمَضاً**. Ve **رَمِضَ الإِنسانُ رَمَضاً**: **الرَّمْضاءِ** üzerinde yürüdü; ve yer **رَمِضةٌ**dur. Ve **رَمِضَ يَومُنا** (kesre ile) **يَرْمَضُ رَمَضاً**: sıcağı şiddetlendi. Ve **أَرْمَضَ الحَرُّ القومَ**: onlara şiddetlendi. Ve **الرَّمَضُ**: “**رَمِضَ الرجلُ يَرْمَضُ رَمَضاً**” sözünün mastarıdır; şiddetli sıcakta ayakları yandığı zaman; ve inşad etti:

فَهُنّ مُعْتَرِضاتٌ، والحَصى رَمِضٌ،
والرِّيحُ ساكنةٌ، والظِّلُّ مُعْتَدِلُ

Ve **رَمِضَتْ قَدَمُه** **من الرمْضاءِ**: yani yandı. Ve **رَمِضَتِ الغنم تَرْمَضُ رَمَضاً**: şiddetli sıcakta otladığı zaman, akciğerleri ve karaciğerleri şişti ve onlarda bir yara ona isabet etti. Ve hadiste: “**صلاةُ الأَوّابين** **إِذا رَمِضَتِ الفِصالُ**”; ve o, efendimiz Allah’ın Resûlü’nün, Allah ona salât ve selâm etsin, kuşluk vaktinde, gündüz yükseldiği sırada sünnet kıldığı namazdır. Ve **الصحاح**’ta: yani, yavru deve **الرَّمْضاءِ**dan güneşin sıcağını bulduğu zaman; der ki: kuşluk namazı o saatte; İbnü’l-Esîr dedi: o, **الرَّمْضاءُ**nın ısınmasıdır; ve o, kumdur; böylece yavru develer, sıcağının şiddetinden ve toynaklarını yakmasından dolayı çöker. Ve hadiste: “sürme çekmedi, ta ki iki gözü neredeyse **تَرْمَضانِ** olacaktı”; **بالضاد** ile rivayet olunur; **الرَّمْضاء**dan ve sıcağın şiddetinden. Ve Safiyye hadîsinde: iki gözünden şikâyet etti, ta ki neredeyse **تَرْمَضُ** olacaktı; eğer **بالضاد** ile rivayet olunursa, “ta ki ısınsın”ı kastetti. Ve **رَمَضُ الفِصالِ**: **الرَّمْضاءُ**nın—ki o kumdur—yanmasıdır; böylece yavru develer, sıcağının şiddetinden ve toynaklarını ve tırnaklarını yakmasından dolayı çöker. Ve denir: çoban, hayvanlarını **رَمَضَ** etti ve **أَرمَضَها** etti; onları **الرَّمْضاءِ**da otlattığı ve onları onun üzerine çöktürdüğü zaman. Ve Ömer b. el-Hattâb, Allah ondan razı olsun, koyun çobanına dedi: yerin **الظَّلَفَ**’ına (sert yerine) uy; onu **تُرَمِّضْها** etme; ve yerin **الظَّلَفُ**’ı: içinde **رَمْضاءَ** bulunmayan kalın/sert yerdir. Ve **أَرْمَضَتْني الرَّمْضاءُ**: yani beni yaktı. Denir: çoban hayvanını **رَمَّضَ** etti ve **أَرمَضَها** etti; onu **الرَّمْضاءِ**da otlattığı zaman.

Ve **التَّرَمُّضُ**: öğle sıcağı vaktinde ceylan avlamaktır; onu takip edersin; ta ki şiddetli sıcaktan ayakları gevşeyip çözülünce onu alırsın. Ve biz avı **ترَمَّضْنا**: onu **الرمضاء**da attık, ta ki ayakları yandı; sonra onu aldık. Ve bedenimde **رَمَضةً** buldum: yani **كالمَلِيلةِ** gibi. Ve **الرَّمَضُ**: öfke yanmasıdır. Ve iş onu **أَرْمَضَه** etti ve ona **رَمِضَ** etti; ve bu iş beni **أَرْمَضَ** etti de ben **رَمِضْتُ**; Rü’be dedi:

ومَنْ تَشَكَّى مُغْلةَ الإِرْماضِ
أَو خُلَّةً، أَعْرَكْتُ بالإِحْماضِ

Ebû Amr dedi: **الإِرْماضُ** acıtan her şeydir. Denir: **أَرْمَضَني** yani beni acıttı. Ve adam, şundan **ارْتَمَضَ** etti: yani ona ağır geldi ve onu tedirgin etti; ve İbn Berrî inşad etti:

إِنَّ أُحيحاً ماتَ من غيرِ مَرَضْ،
ووُجْدَ في مَرْمَضِه، حيث ارْتمض
عساقِلٌ وجِبَأٌ فيها قَضَضْ

Ve **ارْتَمَضَتْ كَبِدُه**: bozuldu. Ve “falana **ارْتَمضْتُ**”: onun için üzüldüm.

Ve bulut ve yağmurdan **الرَّمَضِيُّ**: yazın sonu ve güzün başında olan şeydir; bulut **رَمَضِيٌّ**dir ve yağmur **رَمَضِيٌّ**dir; ancak ona **رَمَضِيّاً** denildi; çünkü güneşin sıcaklığına ve hararetine yetişir. Ve **الرَّمَضُ**: güzden önce gelen yağmurdur; yeri sıcak, yanmış bulur. Ve **الرَّمَضِيَّةُ**: **المِيَرِّ**’in sonudur; bu, yerin yandığı zamandır; çünkü **المِيَرّ**’in evveli **الرَّبَعِيَّةُ**’dir, sonra **الصَّيْفِيّةُ**, sonra **الدَّفَئِيّةُ**—ve denir: **الدَّثَئِيّةُ**—sonra **الرَّمَضِيّةُ**.

Ve **رمضانُ**: bilinen, ayların isimlerindendir; dedi ki:

جاريةٌ في رمضانَ الماضي،
تُقَطِّعُ الحديثَ بالإِيماضِ

Yani, tebessüm ettiği zaman insanlar konuşmalarını keser ve onun dişlerine bakarlardı. Ebû Ömer **مُطَرِّزٌ** dedi: bu hatadır; **الإِيماضُ** ağızda olmaz, ancak gözlerde olur; bu da, onların konuşuyor olmaları, sonra o onlara bakınca, onun bakışının güzelliğiyle konuşmadan meşgul olmaları ve onun geçip gitmesidir. Ve çoğulu **رَمَضاناتٌ** ve **رَماضِينُ** ve **أَرْمِضاءُ** ve **أَرْمِضةٌ** ve **أَرْمُضٌ**dur; bazı dil ehline göre; ve sabit değildir. **مطرز** dedi: Mücâhid, **رمضانُ**’ın çoğul yapılmasını hoş görmezdi ve derdi: bana ulaştı ki o, aziz ve celil Allah’ın isimlerinden bir isimdir. İbn Düreyd dedi: ayların isimlerini eski dilden naklettiklerinde, onları içinde bulundukları zamanlarla adlandırdılar; böylece **رمضانُ**, sıcağın **رَمَضِ** günlerine ve şiddetine rastladı da onunla adlandırıldı. **الفَرّاء**: “bu **شهر رمضان**dır” denir; ve “ikisi **شهرا ربيع**dır”; ve ay, diğer Arapça ay isimleriyle birlikte zikredilmez. Denir: “bu **شعبانُ** gelmiştir.” Ve **شهر رمضانَ**, oruçlunun **رَمِضَ** etmesinden alınmıştır; **يَرْمَضُ**: şiddetli susuzluktan içi ısındığı zaman; aziz ve celil Allah dedi: “**شهر رمضان الذي أُنزل فيه القرآن**”; ve iki **شهرَيْ ربيع**in şahidi, Ebû Züeyb’in sözü:

به أَبَلَتْ شَهْرَيْ رَبِيعٍ كِلَيْهِما،
فَقَد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرارُها

**نَسْؤُها**: semizliği. Ve **اقْتِرارُها**: tokluğu.

Ve ona geldi de ona isabet etmedi, böylece **فَرَمَّضَ**: ve o, onu bir şey(ce) beklemesidir. **الكسائي**: ona geldim de onu bulmadım; böylece onu **رَمَّضْتُه تَرْمِيضاً**; Şemmer dedi: onun **تَرْمِيضُه**’u, onu bir şey(ce) beklemen, sonra gitmendir.

Ve **رَمَضَ النَّصْلَ يَرْمِضُه ويَرْمُضُه رَمْضاً**: onu keskinleştirdi. İbnü’s-Sikkît: **الرَّمْضُ**, “**رَمَضْتُ النصْلَ رَمْضاً**”ın mastarıdır; onu iki taş arasına koyup sonra incelsin diye dövdüğün zaman. Ve **سِكِّينٌ رَمِيضٌ** açık **الرَّماضةِ**: yani demir(den, keskin). Ve **شفْرةٌ رَمِيضٌ** ve **نَصْلٌ رَمِيضٌ**: yani keskin/etkili; ve İbn Berrî, el-Vaddâh b. İsmâ‘îl için inşad etti:

وإِنْ شِئْتَ، فاقْتُلْنا بِمُوسَى رَمِيضةٍ
جَمِيعاً، فَقَطِّعْنا بِها عُقَدَ العُرا

Ve her keskin olan **رَمِيضٌ**dur. Ve ben onu **رَمَضْتُه**: **أَرْمُضُه** ve **أَرْمِضُه**; onu iki düz taş arasına koyup sonra incelsin diye dövdüğün zaman. Ve hadiste: “adamı yüzüne karşı övdüğün zaman, sanki boğazının üzerine **مُوسَى رَمِيضاً** geçirmişsindir”; Şemmer dedi: **الرَّمِيضُ** keskin demirdir; **فَعِيل** vezninde, **مفعول** manasında; ve dedi ki:

وما رُمِضَتْ عِنْدَ القُيونِ شِفارُ

Yani keskinleştirildi. Ve Müdrik el-Kilâbî, Ebû Turâb’ın ondan rivayet ettiğine göre, dedi: **ارْتَمَزَتِ الفرَسُ بالرجل وارْتَمَضَتْ به**: yani onunla sıçradı.

Ve **المَرْمُوضُ**: bastırılmış kızartma/şiştir. Ve bir koyunun **مَرْمِضِ**’ine ve bir koyunun **مَنْدَه**’ine uğradık; ve ben koyunu **أَرْمَضْتُ**; ben onu **أُرْمِضُها رَمْضاً**; ve o, onu boğazladığın zaman yüzmen, karnını yarman ve içini çıkarman; sonra **الرِّضافِ** üzerinde yakman; ta ki kızarsın da alevlenen bir ateş olsun; sonra onu koyunun içine atarsın ve kaburgalarını kırarsın ki **الرضاف** üzerine kapansın; sonra, etini pişirdiğini bilinceye kadar, onun üzerine yakıcı **الرِّضافَ**ı ardı ardına koymayı sürdürür; sonra, ondan yüzülen derisi soyulur; eti pişmiş olarak; ve denir: **لحم مَرْمُوض**; ve **رُمِضَ رَمْضاً**. İbn Sîde: koyunu **رَمَضَ** eder, onu **يَرْمِضُها رَمْضاً**: **الرضْفِ** üzerinde ateş yakar; sonra koyunu, derisi üzerindeyken yarar; sonra iç taraftan kaburgalarını kırar ki yere iyice yayılsın; altındaysa **الرّضْفُ**, üstündeyse **المَلَّةُ**; ve onun üzerinde ateş yakmışlardır; piştiği zaman derisini soyarlar ve onu yerler; ve o yer **مَرْمِضٌ**dur; ve et **مَرْمُوض**dur. Ve **الرَّمِيضُ**: **الحَنِيذِ**e yakındır; ancak **الحَنِيذ** parçalanır, sonra onun üzerinde ateş yakılır.

Ve **ارْتَمَضَ الرجل**: karnı ve midesi bozuldu; İbnü’l-A‘râbî’den.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر م ض * * الرَّمَضُ * بفتحتين شدة وقع الشمس على الرمل وغيره والأرض * رَمْضَاءُ * بوزن حمراء وقد * رَمِض * يومنا اشتد حره وبابه طرب وأرض * رمِضَةُ * الحجارة و * رَمِضَتْ * قدمه أيضا من الرمضاء أي احترقت وفي الحديث ﴿صلاة الأوابين إذا رمضت الفصال من الضحا﴾ أي إذا وجد الفصيل حر الشمس من الرمضاء يقول صلاة الضحا تلك الساعة و * أَرْمَضَتْهُ * الرمضاء أحرقته وشهر * رَمَضَانَ * جمعه * رَمَضاناتٌ * و * أرْمِضاءُ * بوزن أصفياء قيل إنهم لما نقلوا أسماء الشهور عن اللغة القديمة سموها بالأزمنة التي وقعت فيها فوافق هذا الشهر أيام رمض الحر فسمي بذلك

##### Türkçe

* ر م ض * * **الرَّمَضُ** * iki fetha ile: güneşin kum ve benzeri şeyler ve yer üzerindeki şiddetli etkisi; * **رَمْضَاءُ** * **حمراء** vezninde. Ve: günümüz * **رَمِض** *; sıcağı şiddetlendi; babı **طرب**’dır. Ve yer * **رمِضَةُ** *: taşlı. Ve ayağı da * **رَمِضَتْ** * **الرمضاء**’dan, yani yandı. Hadiste: ﴿**صلاة الأوابين إذا رمضت الفصال من الضحا**﴾ yani: sütten kesilmemiş deve yavrusu, **الرمضاء**’dan güneşin sıcağını bulduğu vakit; der ki: kuşluk namazı o saatte. Ve * **أَرْمَضَتْهُ** * **الرمضاء**: onu yaktı. Ve **رَمَضَانَ** ayı; çoğulu * **رَمَضاناتٌ** * ve * **أرْمِضاءُ** * **أصفياء** vezninde. Denildi ki: onlar ayların adlarını eski dilden naklettiklerinde, onları vuku buldukları zamanlara göre adlandırdılar; bu ay, sıcağın **رمض** günlerine rastladı; böylece onunla adlandırıldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرمض محركة: شدة وقع الشمس على الرمل وغيره  ، كما في الصحاح والعباب. ومنه حديث عقيل:  فجعل يتتبع الفيء من شدة الرمض  . وقيل: الرمض: شدة الحر، كالرمضاء، وقيل: هو حر الحجارة من شدة حر الشمس. وقيل: هو الحر، والرجوع من المبادي إلى المحاضر، كما في اللسان، وقد  رمض يومنا، كفرح: اشتد حره  ، كما في الصحاح، رمضت  قدمه  رمضا:  احترقت من الرمضاء  ، كما في الصحاح. ويقال أيضا: رمض الرجل يرمض رمضا، إذا احترقت قدماه من شدة الحر. والرمضاء: اسم  للأرض الشديدة الحرارة  . قال الجوهري: ومنه الحديث:  صلاة الأوابين إذا رمضت الفصال من الضحى  أي إذا وجد الفصيل حر الشمس من الرمضاء. يقول: فصلاة الضحى تلك الساعة. وقال ابن الأثير: هو أن تحمى الرمضاء، وهي الرمل، فتبرك الفصال من شدة حرها وإحراقها أخفافها، وأنشد الصاغاني لذي الرمة يصف الجندب:
  معروريا رمض الرمضاء يركضهوالشمس حيرى لها في الجو تدويم يقال أيضا: رمضت  الغنم  ، إذا  رعت في شدة الحر فقرحت أكبادها  وحبنت رئاتها، كما في الصحاح، وفي اللسان: فحبنت رئاتها وأكبادها وأصابها فيها قرح.  ورمض الشاة يرمضها  رمضا، من حد ضرب:  شقها وعليها جلدها، وطرحها على الرضفة وجعل فوقها الملة لتنضج  ، كما في الصحاح. وفي المحكم: رمض الشاة يرمضها رمضا: أوقدوا عليها، فإذا نضجت قشروا جلدها وأكلوها. رمض الراعي  الغنم  يرمضها رمضا:  رعاها في الرمضاء  ، وأربضها عليها، ومنه قول عمر، رضي الله عنه، لراعي الشاء:  عليك الظلف من الأرض لا ترمضها  ، والظلف: المكان الغليظ الذي لا رمضاء فيه،  كأرمضها ورمضها  ترميضا. ويروى قول عمر أيضا بالتشديد، وتمام الحديث:  فإن: راع وكل راع مسئول عن رعيته  أي لا تصب الغنم بالرمضاء فإن حر الشمس يشتد في الدهاس والرمل. رمض  النصل يرمضه  ، ويرمضه من حد ضرب، ونصر:  جعله بين حجرين أملسين ثم دقة ليرق  . نقله الجوهري عن ابن السكيت.  وشفرة رميض  ، كأمير،  بين الرماضة  ، أي  وقيع  ماض،  حديد  ، وكذلك نصل رميض، وموسى رميض، وكل حاد رميض، كما في الصحاح، فعيل بمعنى مفعول. وفي الحديث  إذا مدحت الرجل في وجهه فكأنما أمررت على حلقه موسى رميضا  . وأنشد ابن بري للوضاح بن إسماعيل:
  وإن شئت فاقتلنا بموسى رميضة                      جميعا فقطعنا بها عقد العـرا

  قال الصاغاني: وهذا يحتمل أن يكون بمعنى فاعل من رمض وإن لم يسمع، كما قيل فقير وشديد. ورواية شمر: سكين رميض بين الرماضة تؤنس بتقدير رمض. قال ابن عباد:  الرمضة، كفرحة: المرأة التي تحك فخذها فخذها الأخرى  ، نقله الصاغاني.  ورشيد بن رميض، مصغرين: شاعر  ، نقله الصاغاني. قلت: وهو من بني عنز بن وائل، أو من بني عنزة.  وشهر رمضان  ، محركة، من الشهور العربية  م  معروف، وهو تاسع الشهور. قال الفراء: يقال: هذا شهر رمضان، وهما شهرا ربيع ولا يذكر الشهر مع سائر أسماء الشهور العربية. يقال: هذا شعبان قد أقبل، وشاهده قوله عز وجل:  شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن  ، وشاهد شهري ربيع قول أبي ذؤيب:
  به أبلت شهري ربيع كليهمـا                      فقد مار فيها سمنها واقترارها قلت: وكذلك رجب فإنه لا يذكر إلا مضافا إلى شهر، وكذا قالوا التي تذكر بلفظ الشهر هي المبدوءة بحرف الراء، كما سمعته من تقرير شيخنا المرحوم السيد محمد البليدي الحسني، رحمه الله تعالى، وأسكنه فسيح جنته، قلت: وقد جاء في الشعر من غير ذكر الشهر قال:
  جارية في رمضان الماضي
  تقطع الحديث بـالإيمـاض

  قال أبو عمر المطرز: أي كانوا يتحدثون فنظرت إليهم، فاشتغلوا بحسن نظرها عن الحديث، ومضت. وفي الروض للسهيلي في قوله تعالى:  شهر رمضان  ، اختار الكتاب والموثقون النطق بهذا اللفظ دون أن يقولوا كتب في رمضان. وترجم البخاري والنووي على جواز اللفظين جميعا، وأوردا الحديث:  من صام رمضان  ولم يقل: شهر رمضان، قال السهيلي: لكل مقام مقال، ولابد من ذكر شهر في مقام وحذفه في مقام آخر، والحكمة في ذكره إذا ذكر في القرآن وغيره، والحكمة أيضا في حذفه إذا حذف من اللفظ، وأين يصلح الحذف ويكون أبلغ من الذكر. كل هذا قد بيناه في كتاب  نتائج الفكر  غير أنا نشير إلى بعضها فنقول: قال سيبويه: ومما لا يكون العمل إلا فيه كله المحرم وصفر، يريد أن الاسم العلم يتناوله اللفظ كله، وكذلك إذا قلت: الأحد والاثنين وإن قلت يوم الأحد، أو شهر المحرم، كان ظرفا ولم يجر مجرى المفعولات، وزال العموم من اللفظ، لأنك تريد: في الشهر وفي اليوم، ولذلك قال صلى الله عليه وسلم: من صام رمضان  ولم يقل شهر رمضان ليكون العمل فيه كله.  ج: رمضانات  ، نقله الجوهري  ورمضانون، وأرمضة  ، الأخير في اللسان. وفاته أرمضاء، نقله الجوهري، ورماضين، نقله الصاغاني وصاحب اللسان. قال ابن دريد: زعموا أن بعض أهل اللغة قال:  أرمض  ، وهو  شاذ  وليس بالثبت ولا المأخوذ به.  سمي به لأنهم لما نقلوا أسماء الشهور عن اللغة القديمة سموها بالأزمنة التي وقعت فيها  . كذا في الصحاح، وفي الجمهرة: التي هي فيها:  فوافق ناتق  ، أي هذا الشهر وهو اسم رمضان في اللغة القديمة أيام  زمن الحر والرمض  ، فسمي به. هذه عبارة ابن دريد في الجمهرة، ولكن المصنف قد تصرف فيها على عادته، ونص الجمهرة: فوافق رمضان أيام رمض الحر وشدته فسمي به، ونقله الصاغاني وصاحب اللسان هكذا على الصواب. وفي الصحاح: فوافق هذا الشهر أيام رمض الحر فسمي بذلك. وهو قريب من نصهما، وليس عند الكل ذكر ناتق، وسيأتي في القاف أنه من أسماء رمضان، وقد وهم الشراح هنا وهما فاضحا، حتى شرح بعضهم ناتق بشدة الحر، كأنه يقول وافق رمضان ناتق، بالنصب، أي شدة زمن الحر، وهو غريب، وكل ذلك عدم وقوف على مواد اللغة، وإجراء الفكر والقياس من غير مراجعة الأصول. فتأمل.  أو  هو مشتق  من رمض الصائم  يرمض، إذا  اشتد حر جوفه  من شدة العطش. وهو قول الفراء،  أو لأنه يحرق الذنوب  ، من: رمضه الحر يرمضه، إذا أحرقه، ولا أدري كيف ذلك، فإني لم أر أحدا ذكره.  ورمضان -إن صح- من أسماء الله تعالى فغير مشتق  مما ذكر  أو راجع إلى معنى الغافر، أي يمحو الذنوب ويمحقها  . قال شيخنا: هو أغرب من إطلاق الدهر، لأنه ورد في الحديث، وإن حملة عياض على المجاز، كما مر، ولم يرد إطلاق رمضان عليه تعالى، فكيف يصح، وبأي معنى يطلق عليه، سبحانه وتعالى. قلت: وهذا الذي أنكره شيخنا من إطلاق اسم رمضان عليه. سبحانه، فقد نقله أبو عمر الزاهد المطرز في ياقوتته، ونصه: كان مجاهد يكره أن يجمع رمضان ويقول: بلغني أنه اسم

  من أسماء الله عز وجل، ولذا قال المصنف: إن صح، إشارة إلى قول مجاهد هذا، ومن حفظ حجة على من لم يحفظ. قال أبو عمرو:  الرمضي محركة، من السحاب والمطر: ما كان في آخر الصيف وأول الخريف  . فالسحاب رمضي، والمطر رمضي، وإنما سمي كل واحد منهما رمضيا لأنه يدرك سخونة الشمس وحرها. من المجاز:  أرمضه  حتى أمرضه، أي  أوجعه، و  هو مأخوذ من قولهم: أرمضه الحر، أي  أحرقه  . ونص الصحاح: أرمضتني الرمضاء: أحرقتني، ومنه أرمضه الأمر. وفي اللسان عن أبي عمرو: الإرماض: كل ما أوجع. يقال: أرمضني، أي أوجعني، وأنشد في العباب لرؤبة: أسماء الله عز وجل، ولذا قال المصنف: إن صح، إشارة إلى قول مجاهد هذا، ومن حفظ حجة على من لم يحفظ. قال أبو عمرو:  الرمضي محركة، من السحاب والمطر: ما كان في آخر الصيف وأول الخريف  . فالسحاب رمضي، والمطر رمضي، وإنما سمي كل واحد منهما رمضيا لأنه يدرك سخونة الشمس وحرها. من المجاز:  أرمضه  حتى أمرضه، أي  أوجعه، و  هو مأخوذ من قولهم: أرمضه الحر، أي  أحرقه  . ونص الصحاح: أرمضتني الرمضاء: أحرقتني، ومنه أرمضه الأمر. وفي اللسان عن أبي عمرو: الإرماض: كل ما أوجع. يقال: أرمضني، أي أوجعني، وأنشد في العباب لرؤبة:
  ومن تشكى مغلة الإرماض
  أو خلة أعركت بالإحماض أرمض  الحر القوم: اشتد عليهم  ، كذا في الجمهرة، وليس فيها  فآذاهم  . قال: ويقال: غوروا بنا فقد أرمضتمونا، أي أنيخوا بنا في الهاجرة. ومثله في الأساس. من المجاز: رمضته ترميضا  ، أي  انتظرته شيا  ، كذا في الصحاح، والعباب، وهو قول الكسائي، وهو في الجمهرة هكذا، وليس في أحد هؤلاء لفظ:  قليلا  ، وكأنه جاء به المصنف لزيادة المعنى. وفي الأساس: أتيته فلم أجده فرمضته ترميضا: انتظرته ساعة. وقوله:  ثم مضيت  ، مأخوذ من قول شمر، فإنه قال: ترميضه أن تنتظره ثم تمضي. وقال ابن فارس: ممكن أن تكون الميم أصلية، وأن تكون مبدلة من باء. وفي الأساس: ومعناه نسبته إلى الإرماض لأنه أرمض بإبطائه عليك. في النوادر: رمضت  الصوم: نويته  ، نقله الصاغاني.  والترمض: صيد الظبي في  وقت  الهاجرة  ، وهو أن تتبعه حتى إذا تفسخت قوائمه من شدة الحر أخذته، كذا في الصحاح. قال ابن الأعرابي: الترمض:  غثيان النفس  قال مدرك الكلابي فيما روى أبو تراب عنه:  ارتمضت الفرس به  وارتمزت، أي  وثبت  به. من المجاز: ارتمض  زيد من كذا  ، أي  اشتد عليه وأقلقه  ، وأنشد ابن بري:
  إن أحيحا مات من غير مـرض
  ووجد في مرمضه حيث ارتمض
  عساقل وجبأ فـيهـا قـضـض

  من المجاز: ارتمض  لفلان  ، أي  حدب له  ، كما في العباب، وفي اللسان: حزن له. ارتمضت  كبده  ، أي  فسدت  ، كما في العباب. ونقل عن ابن الأعرابي: ارتمض الرجل: فسد بطنه ومعدته، كما في اللسان. ومما يستدرك عليه: الرمضاء: شدة الحر. وقم رمض، كفرح: رجع من البادية إلى الحاضرة. وأرض رمضة الحجارة، كفرحة. ورمض الإنسان رمضا: مضى على الرمضاء، والحصى رمض. قال الشاعر:
  فهن معترضات والحصى رمض                      والريح ساكنة والظل معـتـدل ورمضت عينه، كفرح: حمئت حتى كادت أن تحترق. ومنه الحديث  فلم تكتحل حتى كادت عيناها ترمضان  على قول من رواه بالضاد. ووجدت في جسدي رمضة، محركة، أي كالمليلة. والرمض: حرقة الغيظ، وقد أرمضه الأمر، ورمض له، وهو مجاز. ومن ذلك: تداخلني من هذا الأمر رمض،  وقد رمضت له  ورمضت منه،  وارتمضت  كما في الأساس. والرمضية، محركة: آخر المير  وذلك حين تحترق وهي بعد الدثئية. والرميض والمرموض: الشواء الكبيس، وهو قريب من الحنيذ غير أن الحنيذ يكسر ثم يوقد فوقه، وموضع ذلك مرمض، كمجلس، كما في الصحاح. يقال: مررنا على مرمض شاة ومندة شاة، وقد أرمضت الشاة، ولحم مرموض وقد رمض رمضا. والرمضانية: جزيرة من أعمال الأشمونين.

##### Türkçe

**الرمض** (harekeli): güneşin kuma ve başkasına vurmasının şiddeti; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ondandır: **عقيل** hadisi: “Böylece **الرمض**’ın şiddetinden gölgeyi takip eder oldu.” Denildi ki: **الرمض**: **الرمضاء** gibi, sıcağın şiddetidir. Denildi ki: o, güneşin sıcağının şiddetinden taşların sıcaklığıdır. Denildi ki: o, sıcak ve başlangıç yerlerinden yerleşimlere dönüş; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve: günümüz **رمض** etti, **كفرح**: sıcağı şiddetlendi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ayağı **رمضت** etti, **رمضا**: **الرمضاء**’dan yandı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yine denir: adam **رمض** eder, **يرمض** eder, **رمضا**; eğer ayakları şiddetli sıcaktan yanarsa. Ve **الرمضاء**: şiddetli sıcak olan yerin adıdır. **الجوهري** dedi: Ondandır hadis: “**صلاة الأوابين إذا رمضت الفصال من الضحى**” yani, deve yavrusu **الرمضاء**’dan güneşin sıcağını bulduğu zaman. Diyor ki: kuşluk namazı o saatte. **ابن الأثير** dedi: **الرمضاء**’nın ısınmasıdır; o da kumdur; böylece yavrular onun sıcağının şiddetinden ve toynaklarını yakmasından çökerler. **الصاغاني**, **ذي الرمة**’den, çekirgeyi vasfederken, inşad etti:

  معروريا رمض الرمضاء يركضهوالشمس حيرى لها في الجو تدويم

Yine denir: koyunlar **رمضت** etti; eğer şiddetli sıcakta otladılar da ciğerleri yaralandı ve akciğerleri şiştiyse; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da: akciğerleri ve ciğerleri şişti ve onlarda yara isabet etti. Ve koyunu **رمض** etti, onu **يرمضها** eder, **رمضا**, **من حد ضرب**: onu, derisi üzerindeyken yardı; ve onu kızgın taşın üzerine attı ve üstüne kızgın kül koydu ki pişsin; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **المحكم**’de: koyunu **رمض** etti, onu **يرمضها** eder, **رمضا**: onun üzerinde ateş yaktılar; pişince derisini soydular ve onu yediler. Çoban koyunları **رمض** etti, onları **يرمضها** eder, **رمضا**: onları **الرمضاء**’da otlattı ve onları onun üzerine yatırdı. Ondandır **عمر**’ün, Allah ondan razı olsun, koyun çobanına sözü: “Yerden **الظلف** üzerine (tut); onu **ترمضها** etme.” **الظلف**: içinde **رمضاء** olmayan kaba yer; **كأرمضها ورمضها ترميضا** gibi. **عمر**’ün sözü ayrıca teşdid ile de rivayet edilir; hadisin tamamı: “Çünkü: çoban (çobandır) ve her çoban sürüsünden sorumludur”; yani koyunlara **الرمضاء** isabet ettirme; çünkü güneşin sıcağı **الدهاس** ve kumda şiddetlenir. Ok ucunu **رمض** etti, onu **يرمضه** eder; ve onu **يرمضه** eder, **من حد ضرب، ونصر**: onu iki pürüzsüz taş arasına koydu, sonra incelsin diye dövdü. **الجوهري** bunu **ابن السكيت**’ten nakletti. Ve **شفرة رميض** ( **كأمير** ): **بين الرماضة**; yani: keskin, kesici, sert; **حديد**; ve كذلك **نصل رميض** ve **موسى رميض**; ve her keskin olan **رميض**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **فعيل** mânâsı **مفعول**. Hadiste: “Bir adamı yüzüne karşı övdüğün zaman, sanki onun boğazına **موسى رميضا** geçirmiş olursun.” **ابن بري**, **الوضاح بن إسماعيل**’den inşad etti:

  وإن شئت فاقتلنا بموسى رميضة                      جميعا فقطعنا بها عقد العـرا

**الصاغاني** dedi: Bu, işitilmemiş olsa da **رمض**’dan **فاعل** mânâsında olmayı ihtimal eder; فقير ve شديد denildiği gibi. **شمر**’in rivayeti: “**سكين رميض بين الرماضة**” ki **رمض** takdiriyle ünsiyet verir. **ابن عباد** dedi: **الرمضة** ( **كفرحة** ): kadındır ki uyluğunu diğer uyluğuna sürter; **الصاغاني** nakletti. Ve **رشيد بن رميض** (ikisi de küçültme): şair; **الصاغاني** nakletti. Dedim: o, **بني عنز بن وائل**’dendir; yahut **بني عنزة**’dendir. Ve **شهر رمضان** (harekeli): Arap aylarından, bilinen; dokuzuncu aydır. **الفراء** dedi: “Bu **شهر رمضان**’dır” denir; ve “**شهرا ربيع**”dir; ve ay, Arap aylarının diğer adlarıyla birlikte zikredilmez. Denir: “Bu **شعبان** gelmiştir”; ve onun şahidi, Aziz ve Celil’in sözü: “**شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن**”; ve “**شهري ربيع**”in şahidi, **أبي ذؤيب**’in sözü:

  به أبلت شهري ربيع كليهمـا                      فقد مار فيها سمنها واقترارها

Dedim: **رجب** de böyledir; o da ancak **شهر**’e izafe edilerek zikredilir. Ve böylece dediler ki: **الشهر** lafzıyla zikredilenler, **الراء** harfiyle başlayanlardır; bunu, merhum şeyhimiz seyyid **محمد البليدي الحسني**’nin, Allah ona rahmet etsin ve onu cennetinin genişliğine yerleştirsin, takririnden işittim. Dedim: şiirde **الشهر** zikredilmeksizin gelmiştir; dedi ki:

  جارية في رمضان الماضي
  تقطع الحديث بـالإيمـاض

**أبو عمر المطرز** dedi: yani konuşuyorlardı; ben onlara baktım; onun bakışının güzelliğiyle konuşmadan meşgul oldular; ve geçti. **الروض**’da, **السهيلي**’nin, Allah Teâlâ’nın “**شهر رمضان**” sözü hakkında: kitap (ehli) ve sağlamlaştıranlar, “Ramazan’da yazıldı” demeleri yerine bu lafızla telaffuzu seçtiler. **البخاري** ve **النووي**, iki lafzın da caiz oluşuna bab başlığı koydular; ve hadisi getirdiler: “**من صام رمضان**”; “**شهر رمضان**” demedi. **السهيلي** dedi: her makamın bir sözü vardır; bir makamda **شهر**’i zikretmek, başka bir makamda onu hazfetmek gerekir; ve hikmet, Kur’an’da ve başkasında zikredildiğinde onu zikretmektir; ve hikmet, lafızdan hazfedildiğinde onu hazfetmektir; ve hazfin nerede uygun olup zikretmekten daha beliğ olacağı. Bütün bunu **نتائج الفكر** kitabımızda beyan ettik; ancak bazısına işaret ederiz de deriz ki: **سيبويه** dedi: “Amelin ancak onun tamamında olduğu şeylerdendir: **المحرم** ve **صفر**”; yani özel isim, lafzın tamamını kapsar. Ve كذلك, “**الأحد** ve **الاثنين**” dediğinde; ama “**يوم الأحد**” veya “**شهر المحرم**” dediğinde, zarf olur ve mef’uller gibi cereyan etmez; ve lafızdan umumiyet gider; çünkü sen “ayda” ve “günde” demek istersin. Bunun için, صلى الله عليه وسلم dedi: “**من صام رمضان**”; “**شهر رمضان**” demedi ki amel onun tamamında olsun. Çoğulu: **رمضانات**; **الجوهري** nakletti. Ve **رمضانون** ve **أرمضة**; sonuncusu **اللسان**’dadır. Ondan kaçırdığı: **أرمضاء**; **الجوهري** nakletti. Ve **رماضين**; **الصاغاني** ve **صاحب اللسان** nakletti. **ابن دريد** dedi: zannettiler ki dil ehlinden bazısı dedi: **أرمض**; ve o **شاذ**dır; sabit değildir ve onunla alınmış değildir. Ona bu ad verildi; çünkü ayların adlarını eski dilden naklettiklerinde, onları içinde vuku buldukları zamanlarla adlandırdılar; **الصحاح**’ta böyle. **الجمهرة**’de: içinde oldukları (zamanlarla): böylece **ناتق**’a muvafık oldu; yani bu ay, eski dilde Ramazan’ın adıdır; sıcak ve **الرمض** zamanı günlerine (muvafık oldu); böylece onunla adlandırıldı. Bu, **ابن دريد**’in **الجمهرة**’deki ibaresidir; fakat musannif, âdeti üzere onda tasarruf etmiştir. **الجمهرة**’nin nassı: “Ramazan, sıcağın **رمض**’ı ve şiddeti günlerine muvafık oldu; böylece onunla adlandırıldı.” **الصاغاني** ve **صاحب اللسان** bunu böyle, doğru olarak nakletti. **الصحاح**’ta: “Bu ay, sıcağın **رمض** günlerine muvafık oldu; böylece bununla adlandırıldı.” Bu, ikisinin nassına yakındır. Ve hepsinde **ناتق** zikri yoktur. Ve **القاف**’ta gelecektir ki o, Ramazan’ın adlarındandır. Şârihler burada apaçık bir vehme düştüler; hatta bazısı **ناتق**’ı sıcağın şiddeti diye şerh etti; sanki “Ramazan **ناتق**’a muvafık oldu” der gibi; nasb ile; yani sıcağın zamanının şiddeti; ve bu gariptir. Bütün bu, dil maddelerine vukuf olmamak ve asıllara müracaat etmeksizin fikir ve kıyası yürütmektir. Öyleyse düşün. Yahut o, **رمض الصائم**’dan türemiştir; **يرمض** eder; eğer susuzluğun şiddetinden içinin sıcağı şiddetlenirse. Bu, **الفراء**’ın sözüdür. Yahut çünkü günahları yakar; “**رمضه الحر يرمضه**”dan; eğer onu yakarsa. Ve bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü onu zikreden birini görmedim. Ve **رمضان** —eğer sahihse— Allah Teâlâ’nın isimlerindendir; o halde zikredilenden türemiş değildir; yahut **الغافر** mânâsına racidir; yani günahları siler ve yok eder. Şeyhimiz dedi: bu, **الدهر**’i (Allah’a) itlaktan daha gariptir; çünkü o hadiste varid olmuştur; ve **عياض**’ın onu mecaza hamletmesi, geçtiği gibi; fakat Allah Teâlâ üzerine **رمضان**’ın itlakı varid olmamıştır; öyleyse nasıl sahih olur ve hangi mânâ ile O’na itlak olunur, سبحانه وتعالى. Dedim: şeyhimizin, O’nun üzerine **رمضان** adının itlakını inkâr ettiği bu şey; onu **أبو عمر الزاهد المطرز** **ياقوتته**’sinde nakletmiştir; ve nassı: **مجاهد** Ramazan’ı cem etmeyi kerih görürdü ve derdi: bana ulaştı ki o isimdir…

Allah عز وجل’in isimlerindendir; bu yüzden musannif: “Eğer sahihse” dedi; bu, Mücâhid’in şu sözüne bir işarettir; ve ezberleyen, ezberlemeyene karşı bir hüccettir. Ebû Amr dedi: **الرَّمَضِيُّ** (harekeli), bulut ve yağmurdan: yazın sonu ve güzün başında olan şeydir. Öyleyse bulut **رَمَضِيّ**dir, yağmur **رَمَضِيّ**dir; ancak her birine **رَمَضِيّ** denilmiştir; çünkü güneşin sıcaklığını ve hararetini idrak eder.

Mecazdandır: **أَرْمَضَهُ**; ta ki onu **أَمْرَضَهُ** edinceye kadar; yani onu acıttı; ve o, onların şu sözünden alınmıştır: “**أَرْمَضَهُ** sıcak”; yani onu yaktı. Ve **الصحاح**’ın nassı: “**أَرْمَضَتْنِي الرَّمْضَاءُ**: beni yaktı”; ve ondan: “**أَرْمَضَهُ** iş.” Ve **اللسان**’da Ebû Amr’dan: **الإِرْمَاضُ**: acıtan her şeydir. Denir: “**أَرْمَضَنِي**”; yani “beni acıttı”; ve **العباب**’da Rü’be’ye ait olarak şu beyit okundu:

  Ve kim şikâyet etti **مَغَلَّةَ الإِرْمَاضِ**’ı
  yahut **خِلَّةً** ki **بِالإِحْمَاضِ** ile aşındırıldı

**أَرْمَضَ** sıcak, kavme: üzerlerine şiddetlendi; **الجمهرة**’de böyledir; onda “onlara eziyet etti” yoktur. Dedi: ve denir: “Bizi götürün; çünkü siz bizi **أَرْمَضْتُمُونَا**”; yani öğle sıcağında bize çöktürün. Bunun benzeri **الأساس**’tadır.

Mecazdandır: “Onu **رَمَّضْتُهُ تَرْمِيضًا**”; yani onu biraz bekledim; **الصحاح** ve **العباب**’da böyledir; ve bu, Kisâî’nin sözüdür; ve **الجمهرة**’de de böyledir; ve bunların hiçbirinde “az” lafzı yoktur; sanki musannif onu manayı artırmak için getirmiştir. **الأساس**’ta: “Ona geldim de onu bulamadım; sonra onu **رَمَّضْتُهُ تَرْمِيضًا**: onu bir saat bekledim.” Ve onun “sonra gittim” sözü, Şemr’in sözünden alınmıştır; çünkü o dedi: “Onu **تَرْمِيضُهُ**: onu beklemen, sonra gitmendir.” İbn Fâris dedi: mimin aslî olması da mümkündür; bâ’dan bedel olması da mümkündür. **الأساس**’ta: ve manası: onu **الإِرْمَاضِ**’a nispet etmendir; çünkü sana karşı gecikmesiyle **أَرْمَضَ** etti.

**النوادر**’de: “**رَمَضْتُ الصَّوْمَ**: ona niyet ettim”; bunu Sâğânî nakletti. Ve **التَّرَمُّضُ**: öğle sıcağı vaktinde ceylan avlamaktır; o da şudur: onu takip edersin; ta ki şiddetli sıcaktan ayakları gevşeyince onu yakalarsın; **الصحاح**’ta böyledir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَّرَمُّضُ**: nefsin bulantısıdır. Müdrik el-Kilâbî, Ebû Turâb’ın ondan rivayet ettiğine göre dedi: “**ارْتَمَضَتِ الفَرَسُ بِهِ** ve **ارْتَمَزَتْ**”; yani onunla sıçradı.

Mecazdandır: “**ارْتَمَضَ** Zeyd bundan”; yani ona şiddetlendi ve onu tedirgin etti; ve İbn Berrî şu beyiti okudu:

  Şüphesiz **أُحَيْحٌ** hastalık olmaksızın öldü
  ve **مَرْمَضِهِ**’nde bulundu; orada **ارْتَمَضَ** ettiği yerde
  **عَسَاقِلُ** ve içinde **وَجَبَأٌ**; içinde **قَضَضٌ**

Mecazdandır: “**ارْتَمَضَ لِفُلَانٍ**”; yani ona şefkat gösterdi; **العباب**’da böyledir; ve **اللسان**’da: onun için hüzünlendi. “**ارْتَمَضَتْ كَبِدُهُ**”; yani bozuldu; **العباب**’da böyledir. İbnü’l-A‘râbî’den nakledildi: “**ارْتَمَضَ الرَّجُلُ**”: karnı ve midesi bozuldu; **اللسان**’da olduğu gibi.

Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **الرَّمْضَاءُ**: şiddetli sıcak. Ve “**قَمْ رَمَضَ**”, “**فَرِحَ**” gibi: bâdiyeden hâdiraya döndü. Ve “**أَرْضٌ رَمْضَةُ الحِجَارَةِ**”, “**فَرْحَة**” gibi. Ve insan “**رَمِضَ**” “**رَمَضًا**”: **الرَّمْضَاءُ** üzerinde yürüdü; ve çakıl **رَمِضَ**. Şair dedi:

  Öyleyse onlar karşıdan gelenlerdir; hâlbuki çakıl **رَمِضَ**
  rüzgâr durgundur ve gölge mutedildir

Ve “gözü **رَمِضَتْ**”, “**فَرِحَ** gibi”: iltihaplandı; ta ki neredeyse yanacaktı. Ve ondan hadis: “... sürme çekmedi; ta ki iki gözü neredeyse **تَرْمَضَانِ** olacaktı”; bunu **الضاد** ile rivayet edenin sözüne göre. Ve “bedenimde **رَمْضَةٌ** buldum”, harekeli; yani **المَلِيلَة** gibi. Ve **الرَّمَضُ**: öfke yanmasıdır; ve iş onu **أَرْمَضَهُ** etti; ve ona **رَمِضَ** etti; ve bu mecazdır. Ve bundan: “Bu işten içime **رَمَضٌ** girdi; ve ona **رَمِضْتُ** ettim ve ondan **رَمِضْتُ** ettim; ve **ارْتَمَضْتُ**”; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **الرَّمَضِيَّةُ** (harekeli): **المِير**’in sonudur; ve bu, onun yandığı zamandır; ve o, **الدَّثْئِيَّة**’den sonradır. Ve **الرَّمِيضُ** ve **المَرْمُوضُ**: **الشِّوَاءُ الكَبِيسُ**tir; o, **الحَنِيذ**’e yakındır; ancak **الحَنِيذ** kırılır; sonra onun üstünde ateş yakılır; ve bunun yeri **مَرْمَضٌ**, “**مَجْلِس**” gibi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Denir: “Bir koyunun **مَرْمَض**’ına ve bir koyunun **مَنْدَة**’sine uğradık”; ve koyun **أَرْمَضَتْ**; ve et **مَرْمُوض**; ve o **رَمَضَ** “**رَمَضًا**”.

Ve **الرَّمَضَانِيَّةُ**: **الأَشْمُونِين** amellerinden bir adadır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَمضَت الأَرْضُ
1 رَمضَت الأَرْضُ ذ , (Mgh,) and الحِجَارَةُ, (A, Mgh,) [aor. رَمَضَ ,] inf. n. رَمَضٌ, (A,) The earth, or ground, (Mgh,) and the stones, (A, Mgh,) became vehemently heated by the sun. (A, Mgh.) ― -b2- رَمِضَ يَوْمُنَا, (S, A, Msb, K,) aor. as above, (S, Msb,) and so the inf. n., (S, A, Msb,) Our day became intensely hot. (S, A, Msb, K.) ― -b3- رَمِضَ said of a man, (A, Mgh, TA,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (Mgh, TA,) He had his fast burnt (A, Mgh, TA) by the ground, or stones, vehemently heated by the sun, (A,) or by the vehemence of the heat: (Mgh, TA:) or he was smitten, or affected, by the heat of the sun: (Ham p. 173:) and رَمِضَتْ قَدَمُهُ his foot was burnt by the ground, or stones, vehemently heated by the sun. (S, Msb, K.) In like manner you say, رَمِضَتِ الفِصَالُ The young camels, or young weaned camels, felt the heat of the sun from the ground, or stones, vehemently heated thereby: then is the prayer of the period called الضُّحَى: (S:) or had their feet burned by the ground, or stones, thus heated: (Mgh, Msb:) or lay down in consequence of the intense heat of the sand, and the burning of their feet. (IAth.) And رَمِضَتِ الغَنَمُ The sheep, or goats, from pasturing in intense heat, had their livers ulcerated, (S, K,) and their lungs affected with dropsy: (S:) or had their lungs and livers affected with dropsy, and ulcerated. (L.) And رَمِضَتْ عَيْنُهُ His eye became hot, so that it almost burned: the verb occurs in this sense in a trad., as some relate it, with ض [instead of ص]. (TA.) ― -b4- Also, said of a man fasting, His inside became vehemently hot (Fr, K) by reason of intense thirst. (Fr, TA.) ― -b5- And, said of a man, He went upon ground, or stones, vehemently heated by the sun. (TA.) ― -b6- And He returned from the desert to the region of cities, towns, or villages, and of cultivated land. (L, TA.) ― -b7- You say also, رَمِضْتُ مِنَ الأَمْرِ and رَمِضْتُ لَهُ and ↓ اِرْتَمَضْتُ (tropical:) [meaning I was distressed and disquieted by reason of the thing, or affair: or I grieved for it]: (A:) [for] مِنْ كَذَا ↓ ارتمض signifies (tropical:) he was distressed and disquieted by reason of such a thing: (S, K, TA:) and ↓ ارتمض لِفُلَانٍ (tropical:) he grieved for such a one; i. q. حَزِنَ لَهُ, accord. to the [S and] L [and CK]: or i. q. حَدِبَ لَهُ, [but this I think a mistranscription, for you say حَدِبَ عَلَيْهِ, not حَدِبَ لَهُ,] accord. to the O and [some copies of the] K. (TA.) -A2- رَمَضَهُ الحَرُّ: see 4. ― -b2- س رَمَضَ الغَنَمَ, (K,) aor. رَمِضَ , inf. n. رَمْضٌ, (TA,) He pastured the sheep, or goats, upon ground vehemently heated by the sun, (K, TA,) and made them to lie down upon it; (TA;) as also ↓ ارمضها; and ↓ رمّضها, (K, TA,) inf. n. تَرْمِيضٌ. (TA.) ― -b3- رَمَضَ الشَّاةَ, aor. رَمِضَ , (S, M, K,) inf. n. رَمْضٌ, (S, M,) He clave the sheep, or goat, leaving its skin upon it, and threw it upon heated stones, and put hot ashes upon it, in order that it might become thoroughly cooked: (S, K:) or he kindled a fire upon stones, then clave the sheep, or goat, with its skin upon it, then broke its ribs from within, in order that it might lie steadily upon the ground, with the heated stones beneath it, and hot ashes above it, a fire being kindled over it: when it is thoroughly cooked, they skin it and eat it: (M, TA:) you say also ↓ ارمض الشَّاةَ: ― -b4- and رُمِضَ اللَّحْمُ [The flesh was dressed in the manner above described]. (TA.) -A3- رَمُضَ, if used, is the verb whereof ↓ رَمَاضَةٌ, which is mentioned by Sh and in the K, is the inf. n.; and accord. to the explanation of the latter in the K, signifies It (a large or broad knife or blade) was, or became, sharp. (TA.) -A4- رَمَضَ النَّصْلَ, (S, K,) or المُوسَى, (A,) aor. رَمِضَ , and رَمُضَ , (S, K,) He put the blade between two smooth stones, and then beat it, to make it thin: (ISk, S, K: [but in the text of the K, as given in the TA, the word rendered “ stones ” is omitted:]) or he beat the razor between two stones, in order that it might become thin; as also ↓ ارمض. (A.)

رمّضهُ
2 رمّضهُ ذ , inf. n. تَرْمِيضٌ, (S, A, K,) originally signifies He attributed to him اـِرْمَاض [meaning the causing one to be burnt by the heat of the sun, or by the vehemently-heated ground: or (assumed tropical:) the giving pain:] and hence, as this results from tardiness, (A, TA,) ― -b2- (tropical:) He waited expecting him a while: (Ks, Jm, S, A, O:) or a little while, and then went away. (Sh, * K.) IF says that the م may be original, or it may be a substitute for ب. (TA.) ― -b3- رمّض الغَنَمَ: see رَمَضَ. -A2- رَمَّضْتُ الصَّوْمَ I purposed fasting or the fast [app. during the month of رَمَضَان]. (Sgh, K.)

أَرْمَضَتْنِى الرَّمْضَآءُ
4 أَرْمَضَتْنِى الرَّمْضَآءُ ذ The ground, or stones, vehemently heated by the sun, burned me. (S.) And ارمضهُ الحَرُّ The heat burned him; (K, * TA;) as also ↓ رَمَضَهُ, aor. رَمِضَ . (TA.) And ارمض الحَرُّ القَوْمَ (Jm, A, K) The heat distressed the people, or company of men; (Jm, K;) so that it hurt them. (K.) You say also, غَوِّرُوا بِنَا فَقَدْ أَرْمَضْتُمُونَا (Jm, A) Make ye the camels to lie down with us during the vehement midday-heat [for ye have caused us to be burnt by the heat of the sun, or by the vehemently-heated ground]. (Jm, TA.) ― -b2- [Hence,] ارمضهُ (tropical:) It (anything, AA) pained him. (AA, K.) And ارمضهُ الأَمْرُ (tropical:) [The thing, or affair, pained him] is a phrase which has originated from the first of the phrases mentioned in this paragraph. (S, TA.) ― -b3- ارمض الغَنَمَ: see 1. ― -b4- ارمض الشَّاةَ: see 1. -A2- ارمض المُوسَى: see 1, last signification.

ترمّض الظِّبَآءَ
5 ترمّض الظِّبَآءَ ذ He drove the gazelles upon the ground, or stones, vehemently heated by the sun, until their hoofs became dissundered, or dislocated, and so they were taken: (A:) or he hunted them during the vehement midday-heat, (S, K,) pursuing them until, their legs being dislocated by the vehemently-heated ground, he took them. (S, TA.) -A2- التَّرَمُّضُ also signifies The heaving of the soul [or stomach]; or its being agitated by a tendency to vomit; syn. غَثَيَانُ النَّفْسِ. (IAar, K.)

ارتمض
8 ارتمض ذ He burned by reason of vehement heat, or (assumed tropical:) of grief. (Har p. 442.) ― -b2- ارتمضت كَبِدُهُ His liver became in a corrupt, or disordered, state. (S, O, K.) And ارتمض الرَّجُلُ The man became in a corrupt, or disordered, state, in his belly and his stomach. (IAar, L.) ― -b3- See also رَمِضْتُ مِنَ الأَمْرِ, in three places. -A2- ارتمضت الفَرَسُ بِهِ The horse, or mare, leaped with him: (K:) so said Mudrik El-Kilلbee: as also ارتمزت. (A boo-Turلb, TA.)

رَمَضٌ
رَمَضٌ ذ The vehemence of the action (lit. of the falling) of the sun upon the sand &c.: (S, A, K:) or vehemence of heat; (Mgh, Msb;) as also ↓ رَمْضَآءُ: (Mgh, TA:) or the heat of the stones, arising from the intense heat of the sun: or the burning of the intense heat of summer: or heat. (TA.) ― -b2- [Hence the saying,] تَدَاخَلَنِى مِنْ هَذَا الأَمْرِ رَمضٌ (tropical:) [Distress and disquietude, or grief, crept into me from, or in consequence of, this thing: see رَمِضْتُ مِنَ الأَمْرِ.] (A, TA.)

حَصًى رَمِضٌ
حَصًى رَمِضٌ ذ , (TA,) and أَرْضٌ رَمِضَةٌ, (A, TA,) [Pebbles, and ground or land,] vehemently heated by the sun; or intensely heated by the vehement action of the sun thereupon. (A.) And أَرْضٌ رَمِضَةُ الحَجَارَةٍ Land of which the stones are vehemently heated by the sun. (S.) [See also ↓ رَمْضَآءُ.] ― -b2- رَمِضَةٌ (assumed tropical:) A woman whose thighs rub each other. (Ibn-' Abbلd, Sgh, K.)

وَجَدْتُ فِى جَسَدِى رَمَضَةٌ
وَجَدْتُ فِى جَسَدِى رَمَضَةٌ ذ (assumed tropical:) I felt in my body what resembled مَلِيلَة [or fever in the bones]. (TA.)

رَمْضَآءُ
رَمْضَآءُ ذ , a subst., (TA,) [or rather an epithet in which the quality of a subst. predominates,] Ground or land, (S, K,) or stones, (A, Mgh, Msb,) or sand, (IAth,) vehemently hot: (K:) or vehemently heated by the sun: (S, A, Mgh, Msb:) or vehemently hot and burning. (IAth.) [See also رَمِضٌ.] ― -b2- It is also syn. with رَمَضٌ as expl. above: see the latter word. (Mgh, TA.)

سَحَابٌ رَمَضِىٌّ
سَحَابٌ رَمَضِىٌّ ذ , and مَطَرٌ رَمَضِىٌّ, Clouds, and rain, in the end of summer and the beginning of autumn: (K, TA:) because arriving at the period when the sun is [intensely] hot. (TA.) ― -b2- المِيرَةُ الرَّمَضيَّةُ The wheat, or corn, that is brought, or purveyed, when the earth becomes burnt [by the sun, about July]. (M in art. دفأ.) [See art. مير.]

شَهْرُ رَمَضَانَ
شَهْرُ رَمَضَانَ ذ , (S, Mgh, Msb, K,) and رَمَضَانُ, alone, for the latter, though disapproved by some of the learned, occurs in a trad., (Mgh, Msb, TA,) and in poetry, (TA,) but not الرَّمَضَانُ, for this is incorrect, (Mgh,) The ninth of the Arabian months: (TA:) so called because, when they changed the names of the months from the ancient language, they named them according to the seasons in which they fell, (Jm, S, K,) and this month, (Jm, S,) or نَاتِقٌ, (K,) for this was its ancient name, (TA,) agreed with the days of vehement heat: (Jm, S, Mgh, Msb, K:) [see زَمَنٌ:] or from رَمِضٌ said of a man fasting, expl. above: (Fr, K:) or because [its effect is as though] it burned [and annulled] sins; (K;) from رَمَضَهُ الحَرُّ, expl. above; but [SM says,] I know not how that is; for I have not seen any one [except F] mention it: (TA:) the pl. is رَمَضَانَاتٌ (S, Msb, K) and أَرْمِضَآءُ (S, Msb) and أَرْمِضَةٌ (L, K) and رَمَضَانُونَ (K) and رَمَاضِينُ, (Yoo, Sgh, L, Msb,) like شَعَابِينُ, (Msb,) and أَرْمُضٌ, which is anomalous, (IDrd, K,) is asserted by some of the lexicologists to be another pl., but this is not well established nor received. (IDrd.) ― -b2- It is said in a trad. that رَمَضَانُ is One of the names of God; but this trad. is pronounced by El-Beyhakee to be of weak authority; and that it is so is evident; as no learned man has transmitted this word as such; (Msb;) [except Mujلhid; for] it is related that Mujلhid disapproved of forming a pl. from it, saying, It has been told me that it is one of the names of God: (TA:) if it be so, it is not derived (K, TA) from what has been here mentioned; (TA;) or it refers to the meaning of (assumed tropical:) The Forgiving; or He who obliterates sins. (K.)

رَمِيضٌ
رَمِيضٌ ذ : see مَرْمُوضٌ. -A2- Also Made thin by being beaten between two stones: (A:) sharpened: (S, K:) sharp: (K, TA:) applied to a knife; (Sh;) and to such as is termed شَفْرَة; (S, K;) and to a نَصْل [or blade]; (S;) and to a razor (مُوسَى), as also رَمِيضَةٌ; (A, TA;) and in the last of the above-mentioned senses, to anything: (S:) it is of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ: (TA:) or it may be in the sense of the measure فَاعِلٌ, from رَمُضَ, though this verb may not have been heard. (Sgh, TA.)

رَمَاضَةٌ
رَمَاضَةٌ ذ : see رَمُضَ.

أَرْمُضٌ
أَرْمُضٌ ذ said to be an anomalous pl. of رَمَضَانُ, q. v. (IDrd, K.)

مَرْمِضٌ
مَرْمِضٌ ذ The place in which a sheep, or goat, is dressed in the manner described above in the explanation of رَمَضَ الشَّاةَ. (S, TA.)

مَرْمُوضٌ
مَرْمُوضٌ ذ Flesh-meat dressed in the manner described above in the explanation of رَمَضَ الشَّاةَ: (S:) or roasted flesh-meat, such as is termed كَنِيس, [a word with which I have not met except in this place,] which is nearly the same as حَنِيذ, save that what is called by this last epithet is divided into fragments, and then a fire is kindled over it; as also ↓ رَمِيضٌ. (TA.)

##### Türkçe

**رَمضَت الأَرْضُ**
1 **رَمضَت الأَرْضُ** ذ , (Mgh,) ve **الحِجَارَةُ**, (A, Mgh,) [muzârîsi **رَمَضَ** ,] mastarı **رَمَضٌ**, (A,) Yer, yahut zemin, (Mgh,) ve taşlar, (A, Mgh,) güneş sebebiyle şiddetle ısındı. (A, Mgh.) ― -b2- **رَمِضَ يَوْمُنَا**, (S, A, Msb, K,) muzârîsi yukarıdaki gibi, (S, Msb,) mastarı da böyledir, (S, A, Msb,) Günümüz pek şiddetli sıcak oldu. (S, A, Msb, K.) ― -b3- **رَمِضَ** bir adam hakkında söylenir, (A, Mgh, TA,) muzârîsi yukarıdaki gibi, (TA,) mastarı da böyledir, (Mgh, TA,) Onun orucu, güneşle şiddetle ısınmış yer yahut taşlar sebebiyle (A, Mgh, TA) yandı, (A,) yahut sıcağın şiddeti sebebiyle: (Mgh, TA:) yahut güneşin sıcağıyla vuruldu, yahut etkilendi: (Ham s. 173:) ve **رَمِضَتْ قَدَمُهُ** ayağı, güneşle şiddetle ısınmış yer yahut taşlar sebebiyle yandı. (S, Msb, K.) Bunun gibi şöyle dersin: **رَمِضَتِ الفِصَالُ** Yavru develer, yahut sütten kesilmiş genç develer, bununla şiddetle ısınmış yer yahut taşlardan güneşin sıcağını hissetti: sonra vaktin namazı **الضُّحَى** diye adlandırılır: (S:) yahut ayakları, böyle ısınmış yer yahut taşlar sebebiyle yandı: (Mgh, Msb:) yahut kumun şiddetli sıcağı ve ayaklarının yanması sebebiyle yattılar. (IAth.) Ve **رَمِضَتِ الغَنَمُ** Koyunlar yahut keçiler, şiddetli sıcakta otlamaktan, ciğerleri yaralandı, (S, K,) ve akciğerleri istiskâ ile etkilendi: (S:) yahut akciğerleri ve ciğerleri istiskâ ile etkilendi ve yaralandı. (L.) Ve **رَمِضَتْ عَيْنُهُ** Gözü ısındı; neredeyse yanacaktı: fiil bu mânâda bir hadiste vârid olmuştur; bazıları onu **ض** ile (**ص** yerine) rivayet eder. (TA.) ― -b4- Yine, oruçlu bir adam hakkında: İç tarafı, şiddetli susuzluk sebebiyle şiddetle ısındı. (Fr, K) (Fr, TA.) ― -b5- Ve, bir adam hakkında: Güneşle şiddetle ısınmış yer yahut taşlar üzerinde yürüdü. (TA.) ― -b6- Ve çölden, şehirlerin, kasabaların yahut köylerin ve ekili arazinin bölgesine döndü. (L, TA.) ― -b7- Yine dersin: **رَمِضْتُ مِنَ الأَمْرِ** ve **رَمِضْتُ لَهُ** ve ↓ **اِرْتَمَضْتُ** (mecaz:) [mânâsı: şey yahut iş sebebiyle sıkıntıya düştüm ve huzursuz oldum; yahut onun için üzüldüm]: (A:) [çünkü] **مِنْ كَذَا** ↓ **ارتمض** (mecaz:) şöyle bir şey sebebiyle sıkıntıya düştü ve huzursuz oldu demektir: (S, K, TA:) ve ↓ **ارتمض لِفُلَانٍ** (mecaz:) falanca için üzüldü; **حَزِنَ لَهُ** ile aynı mânâdadır, [S ve] L [ve CK]’ye göre: yahut **حَدِبَ لَهُ** ile aynı mânâdadır, O’ya ve [K’nın bazı nüshalarına] göre. (TA.) -A2- **رَمَضَهُ الحَرُّ**: 4’e bak. ― -b2- س **رَمَضَ الغَنَمَ**, (K,) muzârîsi **رَمِضَ** , mastarı **رَمْضٌ**, (TA,) Koyunları yahut keçileri, güneşle şiddetle ısınmış yer üzerinde otlattı, (K, TA,) ve onları onun üzerine yatırdı; (TA;) bunun gibi ↓ **ارمضها**; ve ↓ **رمّضها**, (K, TA,) mastarı **تَرْمِيضٌ**. (TA.) ― -b3- **رَمَضَ الشَّاةَ**, muzârîsi **رَمِضَ** , (S, M, K,) mastarı **رَمْضٌ**, (S, M,) Koyunu yahut keçiyi, derisi üzerinde kalacak şekilde yardı ve onu kızgın taşların üzerine attı ve üzerine sıcak kül koydu; iyice pişsin diye: (S, K:) yahut taşlar üzerinde ateş yaktı; sonra koyunu yahut keçiyi derisi üzerinde iken yardı; sonra içten kaburgalarını kırdı ki, altında kızgın taşlar, üstünde sıcak kül olduğu hâlde yere sağlamca yatsın; üstünde ateş yakılır: iyice pişince derisini yüzerler ve yerler: (M, TA:) yine ↓ **ارمض الشَّاةَ** dersin: ― -b4- ve **رُمِضَ اللَّحْمُ** [Et, yukarıda anlatılan tarzda pişirildi]. (TA.) -A3- **رَمُضَ**, kullanılırsa, mastarı olarak Sh’nin ve K’da zikrettiği ↓ **رَمَاضَةٌ** bulunan fiildir; ve K’daki açıklamasına göre şu mânâyı ifade eder: O (büyük yahut geniş bıçak yahut ağız) keskin oldu yahut keskinleşti. (TA.) -A4- **رَمَضَ النَّصْلَ**, (S, K,) yahut **المُوسَى**, (A,) muzârîsi **رَمِضَ** , ve **رَمُضَ** , (S, K,) Bıçağın ağzını iki düzgün taş arasına koydu, sonra onu dövdü; inceltsin diye: (ISk, S, K: [lâkin TA’da verilen K metninde “taşlar” diye tercüme edilen kelime hazfedilmiştir:]) yahut usturayı iki taş arasında dövdü; incelsin diye; bunun gibi ↓ **ارمض**. (A.)

**رمّضهُ**
2 **رمّضهُ** ذ , mastarı **تَرْمِيضٌ**, (S, A, K,) aslında şu mânâyı ifade eder: Ona **اـِرْمَاض** nisbet etti [mânâsı: güneşin sıcağıyla yahut şiddetle ısınmış yerle birini yaktırmak; yahut (mecaz kabul edilerek) acı vermek:] ve buradan, bu gecikmeden doğduğu için, (A, TA,) ― -b2- (mecaz:) Bir müddet onu bekledi: (Ks, Jm, S, A, O:) yahut az bir müddet; sonra gitti. (Sh, * K.) IF der ki: **م** aslî olabilir; yahut **ب**’nin bedeli olabilir. (TA.) ― -b3- **رمّض الغَنَمَ**: **رَمَضَ**’a bak. -A2- **رَمَّضْتُ الصَّوْمَ** Oruç tutmayı yahut orucu kastettim [görünüşe göre **رَمَضَان** ayında]. (Sgh, K.)

**أَرْمَضَتْنِى الرَّمْضَآءُ**
4 **أَرْمَضَتْنِى الرَّمْضَآءُ** ذ Güneşle şiddetle ısınmış yer yahut taşlar beni yaktı. (S.) Ve **ارمضهُ الحَرُّ** Sıcak onu yaktı; (K, * TA;) bunun gibi ↓ **رَمَضَهُ**, muzârîsi **رَمِضَ**. (TA.) Ve **ارمض الحَرُّ القَوْمَ** (Jm, A, K) Sıcak, kavmi yahut adam topluluğunu sıkıntıya soktu; (Jm, K;) öyle ki onlara zarar verdi. (K.) Yine dersin: **غَوِّرُوا بِنَا فَقَدْ أَرْمَضْتُمُونَا** (Jm, A) Şiddetli öğle sıcağında develeri bizimle birlikte çöktürün [çünkü bizi güneşin sıcağıyla yahut şiddetle ısınmış yerle yaktınız]. (Jm, TA.) ― -b2- [Buradan,] **ارمضهُ** (mecaz:) O (herhangi bir şey, AA) ona acı verdi. (AA, K.) Ve **ارمضهُ الأَمْرُ** (mecaz:) [Şey yahut iş ona acı verdi] bu paragrafta zikredilen ifadelerin birincisinden doğmuş bir ibaredir. (S, TA.) ― -b3- **ارمض الغَنَمَ**: 1’e bak. ― -b4- **ارمض الشَّاةَ**: 1’e bak. -A2- **ارمض المُوسَى**: 1’e, son mânâya bak.

**ترمّض الظِّبَآءَ**
5 **ترمّض الظِّبَآءَ** ذ Ceylanları, güneşle şiddetle ısınmış yer yahut taşlar üzerine sürdü; tırnakları ayrılıncaya yahut çıkıncaya kadar; böylece yakalandılar: (A:) yahut şiddetli öğle sıcağında onları avladı, (S, K,) onları takip etti; şiddetle ısınmış yer sebebiyle bacakları çıkınca onları yakaladı. (S, TA.) -A2- **التَّرَمُّضُ** ayrıca şu mânâya gelir: Nefsin [yahut midenin] kabarması; yahut kusma eğilimiyle çalkalanması; eş anlamlısı **غَثَيَانُ النَّفْسِ**. (IAar, K.)

**ارتمض**
8 **ارتمض** ذ Şiddetli sıcak sebebiyle, yahut (mecaz kabul edilerek) keder sebebiyle yandı. (Har s. 442.) ― -b2- **ارتمضت كَبِدُهُ** Ciğeri bozuk yahut düzensiz bir hâle geldi. (S, O, K.) Ve **ارتمض الرَّجُلُ** Adam, karnında ve midesinde bozuk yahut düzensiz bir hâle geldi. (IAar, L.) ― -b3- Ayrıca **رَمِضْتُ مِنَ الأَمْرِ**’e bak; üç yerde. -A2- **ارتمضت الفَرَسُ بِهِ** At yahut kısrak onunla sıçradı: (K:) böyle demiştir Mudrik El-Kilلbee: bunun gibi **ارتمزت**. (A boo-Turلb, TA.)

**رَمَضٌ**
**رَمَضٌ** ذ Güneşin kum vb. üzerine etkisinin (lafzen: düşmesinin) şiddeti: (S, A, K:) yahut sıcağın şiddeti; (Mgh, Msb;) bunun gibi ↓ **رَمْضَآءُ**: (Mgh, TA:) yahut güneşin şiddetli sıcağından doğan taşların sıcağı: yahut yazın şiddetli sıcağının yakıcılığı: yahut sıcak. (TA.) ― -b2- [Bundan şu söz:] **تَدَاخَلَنِى مِنْ هَذَا الأَمْرِ رَمضٌ** (mecaz:) [Bu şeyden, yahut bu şey sebebiyle, içime sıkıntı ve huzursuzluk, yahut keder girdi: **رَمِضْتُ مِنَ الأَمْرِ**’e bak.] (A, TA.)

**حَصًى رَمِضٌ**
**حَصًى رَمِضٌ** ذ , (TA,) ve **أَرْضٌ رَمِضَةٌ**, (A, TA,) [çakıllar ve yer yahut arazi,] güneşle şiddetle ısınmış; yahut güneşin şiddetli etkisiyle pek ısınmış. (A.) Ve **أَرْضٌ رَمِضَةُ الحَجَارَةٍ** Taşları güneşle şiddetle ısınmış arazi. (S.) [Ayrıca ↓ **رَمْضَآءُ**’a bak.] ― -b2- **رَمِضَةٌ** (mecaz kabul edilerek:) Uylukları birbirine sürtünen kadın. (Ibn-' Abbلd, Sgh, K.)

**وَجَدْتُ فِى جَسَدِى رَمَضَةٌ**
**وَجَدْتُ فِى جَسَدِى رَمَضَةٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Bedenimde **مَلِيلَة**’ye benzeyen bir şey hissettim [yahut kemiklerde ateşli hastalık]. (TA.)

**رَمْضَآءُ**
**رَمْضَآءُ** ذ , bir isim, (TA,) [yahut daha ziyade, isim niteliğinin baskın olduğu bir sıfat,] Yer yahut arazi, (S, K,) yahut taşlar, (A, Mgh, Msb,) yahut kum, (IAth,) şiddetle sıcak: (K:) yahut güneşle şiddetle ısınmış: (S, A, Mgh, Msb:) yahut şiddetle sıcak ve yakıcı. (IAth.) [Ayrıca **رَمِضٌ**’a bak.] ― -b2- Ayrıca yukarıda açıklanan şekilde **رَمَضٌ** ile eş anlamlıdır: o kelimeye bak. (Mgh, TA.)

**سَحَابٌ رَمَضِىٌّ**
**سَحَابٌ رَمَضِىٌّ** ذ , ve **مَطَرٌ رَمَضِىٌّ**, Yazın sonunda ve güzün başında olan bulutlar ve yağmur: (K, TA:) çünkü güneşin [şiddetle] sıcak olduğu vakte gelir. (TA.) ― -b2- **المِيرَةُ الرَّمَضيَّةُ** Yer [güneşle] yanmış olduğunda (yaklaşık temmuzda) getirilen yahut tedarik edilen buğday yahut tahıl. (M, madde **دفأ**.) [Madde **مير**’e bak.]

**شَهْرُ رَمَضَانَ**
**شَهْرُ رَمَضَانَ** ذ , (S, Mgh, Msb, K,) ve yalnız **رَمَضَانُ**, ikincisi için; bazı âlimlerce hoş görülmemekle beraber bir hadiste vârid olmuştur, (Mgh, Msb, TA,) ve şiirde, (TA,) fakat **الرَّمَضَانُ** değil; çünkü bu yanlıştır, (Mgh,) Arap aylarının dokuzuncusu: (TA:) şöyle adlandırılmıştır: ayların adlarını eski dilden değiştirdiklerinde, onları düştükleri mevsimlere göre adlandırdılar, (Jm, S, K,) ve bu ay, (Jm, S,) yahut **نَاتِقٌ**, (K,) çünkü eski adı buydu, (TA,) şiddetli sıcak günlerine rastladı: (Jm, S, Mgh, Msb, K:) [**زَمَنٌ**’e bak:] yahut yukarıda açıklanan, oruçlu adam hakkında söylenen **رَمِضٌ**’dan: (Fr, K:) yahut [etkisi sanki] günahları yaktığı [ve iptal ettiği] için; (K;) yukarıda açıklanan **رَمَضَهُ الحَرُّ**’dan; fakat [SM der ki,] bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü onu [F dışında] kimsenin zikrettiğini görmedim: (TA:) çoğulu **رَمَضَانَاتٌ** (S, Msb, K) ve **أَرْمِضَآءُ** (S, Msb) ve **أَرْمِضَةٌ** (L, K) ve **رَمَضَانُونَ** (K) ve **رَمَاضِينُ**, (Yoo, Sgh, L, Msb,) **شَعَابِينُ** gibi, (Msb,) ve **أَرْمُضٌ**, ki bu şâzdır, (IDrd, K,) bazı lugatçılarca başka bir çoğul olduğu ileri sürülür; fakat bu iyi sabit değildir ve kabul görmüş değildir. (IDrd.) ― -b2- Bir hadiste denilmiştir ki **رَمَضَانُ** Allah’ın isimlerinden biridir; fakat bu hadis El-Beyhakee tarafından zayıf kabul edilmiştir; ve bunun böyle olduğu açıktır; zira hiçbir âlim bu kelimeyi bu şekilde nakletmemiştir; (Msb;) [Mujلhid hariç; çünkü] Mujلhid’in ondan çoğul yapılmasını hoş görmediği rivayet edilir; şöyle diyerek: Bana onun Allah’ın isimlerinden biri olduğu haber verildi: (TA:) eğer öyleyse, burada zikredilenden türemiş değildir, (K, TA) (TA;) yahut (mecaz kabul edilerek) “Bağışlayan” mânâsına; yahut günahları silen mânâsına döner. (K.)

**رَمِيضٌ**
**رَمِيضٌ** ذ : **مَرْمُوضٌ**’a bak. -A2- Ayrıca iki taş arasında dövülerek inceltilmiş: (A:) bilenmiş: (S, K:) keskin: (K, TA:) bıçak için kullanılır; (Sh;) ve **شَفْرَة** denilene; (S, K;) ve **نَصْل** [yahut ağız] için; (S;) ve ustura (**مُوسَى**) için; bunun gibi **رَمِيضَةٌ**; (A, TA;) ve yukarıda zikredilen mânâların sonuncusunda her şey için: (S:) ölçüsü **فَعِيلٌ** olup **مَفْعُولٌ** ölçüsü mânâsındadır: (TA:) yahut **رَمُضَ**’dan **فَاعِلٌ** ölçüsü mânâsında olabilir; her ne kadar bu fiil işitilmemiş olabilir. (Sgh, TA.)

**رَمَاضَةٌ**
**رَمَاضَةٌ** ذ : **رَمُضَ**’a bak.

**أَرْمُضٌ**
**أَرْمُضٌ** ذ **رَمَضَانُ**’un şâz bir çoğulu olduğu söylenir; ona bak. (IDrd, K.)

**مَرْمِضٌ**
**مَرْمِضٌ** ذ Koyun yahut keçinin, yukarıda **رَمَضَ الشَّاةَ** açıklamasında anlatılan tarzda pişirildiği yer. (S, TA.)

**مَرْمُوضٌ**
**مَرْمُوضٌ** ذ Yukarıda **رَمَضَ الشَّاةَ** açıklamasında anlatılan tarzda pişirilmiş et: (S:) yahut **كَنِيس** denilen türden kızartılmış et; [bu kelimeye bu yer dışında rastlamadım;] bu, **حَنِيذ**’e neredeyse benzer; ancak bu son sıfatla adlandırılan şey parçalara ayrılır; sonra üstünde ateş yakılır; bunun gibi ↓ **رَمِيضٌ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَمَضَ
رَمَضَ I ( n. ac. رَمْض 1 ),
a.  Roasted over redhot stones.

b.  Sharpened, ground ( between two stones: spear ).

رَمِضَ
رَمِضَ A ( n. ac. رَمَض 4 ),
a.  Was, became intensely hot; burned; was burnt, scorched.

b.  Grazed beneath a burning sun.

أَرْمَضَ
أَرْمَضَ IV ,
a.  Burned, scorched.

رَمَض
رَمَض 4 ,
a.  Intensity.

رَمِيْض
رَمِيْض 25 ,
a.  Ground, sharpened.

رَمَضَاْن
رَمَضَاْن 36 , ( pl. أَرْمِضَة 15t ,  أَرْمِضَآءُ 68 ,

رَمَضَانَات
رَمَضَانَات ),
a.  Ramadān ( the 9th month of the Arabian year ).

##### Türkçe

رَمَضَ
رَمَضَ I ( mastar-ı aslî: **رَمْض** 1 ),
a. Kızgın taşlar üzerinde kızarttı.

b. Biledi, taşladı (iki taş arasında: mızrak).

رَمِضَ
رَمِضَ A ( mastar-ı aslî: **رَمَض** 4 ),
a. Çok şiddetli sıcak oldu; yandı; yakıldı, kavruldu.

b. Yakıcı bir güneşin altında otladı.

أَرْمَضَ
أَرْمَضَ IV ,
a. Yaktı, kavurdu.

رَمَض
رَمَض 4 ,
a. Şiddet.

رَمِيْض
رَمِيْض 25 ,
a. Taşlanmış, bilenmiş.

رَمَضَاْن
رَمَضَاْن 36 , ( çoğulu: **أَرْمِضَة** 15t , **أَرْمِضَآءُ** 68 ,

رَمَضَانَات
رَمَضَانَات ),
a. Ramazan (Arap yılının 9. ayı).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رمض
رَمِضَ - يَرْمَضُ - رَمَضَان
رَمِضَ - يَرْمَضُ + الكائن أو الوقت أو الشيء: يحمى ويسخن ويشتد حره: يسخن وترتفع حرارته ويحمر: وهو بذات معنى الالتهاب الشائع حالياً في الطب inflamation
رَمَضَان: على وزن فـَعـَلان: اسم فعل مبالغة من " رَمِضَ - يَرْمَضُ ": شدة الالتهاب والحرق: وهو اصطلاحاً اسم الشهر المعروف الذي يصوم الناس فيه: ويبدو والله أعلم أنه سمي بذلك لأنه شهر الصوم الذي يؤدي إلى زيادة حر الجوف وحرق الشحوم المدخرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أثرالنار الداخلي على كائن بارتفاع درجة حرارته"، وهي:
غَلى - يَغْلي، أنِيَ - يَأنى، حَمَّ - يَحُمُّ (حَمَّ - يَحَمُّ) ، رَمِضَ - يَرْمَضُ، حَرَّ - يَحِرُّ، حَمِيَ - يَحْمى

رمضان
 	﴿شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدى للناس وبينات من الهدى والفرقان فمن شهد منكم الشهر فليصمه ومن كان مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر ولتكملوا العدة ولتكبروا الله على ما هداكم ولعلكم تشكرون (185)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [رمض] ر م ض: الرَّمَضُ بفتحتين شدة وقع الشمس على الرمل وغيره والأرض رَمْضَاءُ بوزن حمراء وقد رَمِض يومنا اشتد حره وبابه طرب وأرض رمِضَةُ الحجارة و رَمِضَتْ قدمه أيضا من الرمضاء أي احترقت وفي الحديث ﴿صلاة الأوابين إذا رمضت الفصال من الضحا﴾ أي إذا وجد الفصيل حر الشمس من الرمضاء يقول صلاة الضحا تلك الساعة و أَرْمَضَتْهُ الرمضاء أحرقته وشهر رَمَضَانَ جمعه رَمَضاناتٌ و أرْمِضاءُ بوزن أصفياء قيل إنهم لما نقلوا أسماء الشهور عن اللغة القديمة سموها بالأزمنة التي وقعت فيها فوافق هذا الشهر أيام رمض الحر فسمي بذلك
معجم الفرائد القرآنية:
ر م ض
" رَمَضَان َ" في قوله تعالـى " شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيـهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّـاس"(185) البقرة .
رَمَضَان : الشهر القمري التاسع، كرّمه الله تعالى بنزول القرآن وفرض الصيام،وقيل إنّه سمّي بذلك لموافقة فريضته في الزمان الأول زمن الرمضاء وهي شدة الحر، وهو بعيد .
الراغب
رمض
- }شهر رمضان{ [البقرة/185]، هو من الرمض، أي: شدة وقع الشمس، يقال: أرمضته فرمض، أي: أحرقته الرمضاء، وهي شدة حر الشمس، وأرض رمضة، ورمضت الغنم: رعت في الرمضاء فقرحت أكبادها، وفلان يترمض الظباء، أي: يتبعها في الرمضاء.
ملخص اللسان
1.     الرَّمَضُ والرَّمْضاءُ: شِدّةُ الحَرّ. والرَّمَضُ: حَرُّ الحجارة  من شدّة حَرّ الشمس
2.    والرَّمَضُ: شدة وَقْع الشمس على الرمل  وغيره: والأَرضُ رَمْضاءُ.
3.     رَمِضَ يَرْمَضُ  رَمَضاً. ورَمِضَ الإِنسانُ رَمَضاً: مَضى على الرَّمْضاءِ، والأَرضُ  رَمِضةٌ.
4.    ورَمِضَ يَومُنا، بالكسر، يَرْمَضُ رَمَضاً: اشتدَّ حَرُّه. وأَرْمَضَ  الحَرُّ القومَ: اشتدّ عليهم. والرَّمَضُ:
5.     ورَمِضَتْ قَدَمُه من الرمْضاءِ أَي احترَقَتْ.
6. تَشَكَّتْ عَيْنَيْها حتى كادتْ تَرْمَضُ،
7.     ورمضانُ: من أَسماء الشهور معروف؛ والجمع رَمَضاناتٌ ورَماضِينُ وأَرْمِضاءُ وأَرْمِضةٌ  وأَرْمُضٌ؛
8.     كان مجاهد يكره أَن  يُجْمَعَ رمضانُ ويقول: بلغني أَنه اسم من أَسماء اللّه عزّ وجلّ؛
9.     قال ابن  دريد: لما نقلوا أَسماء الشهور عن اللغة القديمة سموها بالأَزمنة التي هي  فيها فوافَقَ رمضانُ أَيامَ رَمَضِ الحرّ وشدّته فسمّي به.
10. وشهر رمضانَ مأْخوذ من رَمِضَ الصائم  يَرْمَضُ إِذا حَرّ جوْفُه من شدّة العطش
11.                       ورَمَضَ النَّصْلَ يَرْمِضُه ويَرْمُضُه رَمْضاً: حدّده.
لسان العرب
● - رمض: الرَّمَضُ والرَّمْضاءُ: شِدّةُ الحَرّ. والرَّمَضُ: حَرُّ الحجارة  من شدّة حَرّ الشمس، وقيل: هو الحرّ والرُّجوعُ عن المَبادِي إِلى  المَحاضِر، وأَرضٌ رَمِضَةُ الحجارة. والرَّمَضُ: شدة وَقْع الشمس على الرمل  وغيره: والأَرضُ رَمْضاءُ. ومنه حديث عَقِيلٍ: فجعل يَتَتَبَّعُ الفَيْءَ  من شدّةِ الرَّمَضِ، وهو، بفتح الميم، المصدر، يقال: رَمِضَ يَرْمَضُ  رَمَضاً. ورَمِضَ الإِنسانُ رَمَضاً: مَضى على الرَّمْضاءِ، والأَرضُ  رَمِضةٌ. ورَمِضَ يَومُنا، بالكسر، يَرْمَضُ رَمَضاً: اشتدَّ حَرُّه. وأَرْمَضَ  الحَرُّ القومَ: اشتدّ عليهم. والرَّمَضُ: مصدر قولك رَمِضَ الرجلُ  يَرْمَضُ رَمَضاً إِذا احترقت قدماه في شدة الحر؛ وأَنشد:  فَهُنّ مُعْتَرِضاتٌ، والحَصى رَمِضٌ،  والرِّيحُ ساكنةٌ، والظِّلُّ مُعْتَدِلُ  ورَمِضَتْ قَدَمُه من الرمْضاءِ أَي احترَقَتْ. ورَمِضَتِ الغنم  تَرْمَضُ رَمَضاً إِذا رَعَتْ في شدّة الحر فحَبِنَتْ رِئاتُها وأَكْبادُها  وأَصابها فيها قَرَحٌ. وفي الحديث: صلاةُ الأَوّابين إِذا رَمِضَتِ الفِصالُ؛  وهي الصلاةُ التي سنَّها سيدنا رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، في  وقتِ الضُّحَى عند ارتفاعِ النهار. وفي الصحاح: أَي إِذا وجَدَ الفَصيلُ  حرَّ الشمس من الرَّمْضاءِ، يقول: فصلاة الضحى تلك الساعةَ؛ قال ابن  الأَثير: هو أَن تَحْمى الرَّمْضاءُ، وهي الرَّمْلُ، فتَبْرُكَ الفِصالُ من  شدة حرِّها وإِحراقِها أَخْفافَها. وفي الحديث: فلم تَكْتَحِلْ حتى كادَتْ  عيناها تَرْمَضانِ، يروى بالضاد، من الرَّمْضاء وشدة الحرّ. وفي حديث  صفية: تَشَكَّتْ عَيْنَيْها حتى كادتْ تَرْمَضُ، فإِن روي بالضاد أَراد حتى  تَحْمى. ورَمَضُ الفِصالِ: أَن تَحْتَرِقَ الرَّمْضاءُ وهو الرمل فتبرك  الفصال من شدة حرها وإِحراقها أَخفافَها وفَراسِنَها. ويقال: رَمَضَ  الراعي مواشِيَه وأَرمَضَها إِذا رَعاها في الرَّمْضاءِ وأَرْبَضَها عليها.  وقال عمر بن الخطاب، رضي اللّه عنه، لراعي الشاءِ: عليكَ الظَّلَفَ من  الأَرضِ لا تُرَمِّضْها؛ والظَّلَفُ من الأَرض: المكان الغليظ الذي لا  رَمْضاءَ فيه. وأَرْمَضَتْني الرَّمْضاءُ أَي أَحرقتني. يقال: رَمَّضَ الراعي  ماشيته وأَرمَضَها إِذا رعاها في الرَّمْضاء.  والتَّرَمُّضُ: صَيْدُ الظبي في وقت الهاجرة تتبعه حتى إِذا تَفَسَّخَت  قوائمُه من شدة الحر أَخذته. وترَمَّضْنا الصيْدَ: رَمَيْناه في الرمضاء  حتى احترقت قوائمُه فأَخذناه. ووجَدْتُ في جسَدِي رَمَضةً أَي  كالمَلِيلةِ. والرَّمَضُ: حُرْقةُ الغَيْظِ. وقد أَرْمَضَه الأَمرُ ورَمِضَ له، وقد  أَرْمَضَني هذا الأَمرُ فَرَمِضْتُ؛ قال رؤبة:  ومَنْ تَشَكَّى مُغْلةَ الإِرْماضِ  أَو خُلَّةً، أَعْرَكْتُ بالإِحْماضِ  قال أَبو عمرو: الإِرْماضُ كلُّ ما أَوْجَع. يقال: أَرْمَضَني أَي  أَوْجَعَني. وارْتَمَضَ الرجل من كذا أَي اشتدّ عليه وأَقْلَقَه؛ وأَنشد ابن  بري:  إِنَّ أُحيحاً ماتَ من غيرِ مَرَضْ،  ووُجْدَ في مَرْمَضِه، حيث ارْتمض  عساقِلٌ وجِبَأٌ فيها قَضَضْ  وارْتَمَضَتْ كَبِدُه: فسَدَتْ. وارْتَمضْتُ لفلانٍ: حَزِنْتُ له.  والرَّمَضِيُّ من السحاب والمطر: ما كان في آخر القَيْظِ وأَوّلِ  الخَرِيف، فالسحابُ رَمَضِيٌّ والمطر رَمَضِيٌّ، وإِنما سمي رَمَضِيّاً لأِنه  يدرك سُخونة الشمس وحرّها. والرَّمَضُ: المطر يأْتي قُبُلَ الخريف فيجد  الأَرض حارّة محترقة. والرَّمَضِيَّةُ: آخر المِيَرِّ، وذلك حين تحترِقُ  الأَرض لأَنَّ أَوّلَ المِيَرّ الرَّبَعِيَّةُ ثم الصَّيْفِيّةُ ثم  الدَّفَئِيّةُ، ويقال: الدَّثَئِيّةُ ثم الرَّمَضِيّةُ.  ورمضانُ: من أَسماء الشهور معروف؛ قال:  جاريةٌ في رمضانَ الماضي،  تُقَطِّعُ الحديثَ بالإِيماضِ  أَي إِذا تبَسَّمَتْ قطَّعَ الناسُ حديثهم ونظروا إِلى ثَغْرِها. قال  أَبو عمر مُطَرِّزٌ: هذا خطأٌ، الإِيماضُ لا يكون في الفم إِنما يكون في  العينين، وذلك أَنهم كانوا يتحدّثون فنظرت إِليهم فاشتغلوا بحسن نظرها عن  الحديث ومضت، والجمع رَمَضاناتٌ ورَماضِينُ وأَرْمِضاءُ وأَرْمِضةٌ  وأَرْمُضٌ؛ عن بعض أَهل اللغة، وليس بثبَت. قال مطرز: كان مجاهد يكره أَن  يُجْمَعَ رمضانُ ويقول: بلغني أَنه اسم من أَسماء اللّه عزّ وجلّ؛ قال ابن  دريد: لما نقلوا أَسماء الشهور عن اللغة القديمة سموها بالأَزمنة التي هي  فيها فوافَقَ رمضانُ أَيامَ رَمَضِ الحرّ وشدّته فسمّي به. الفَرّاء: يقال  هذا شهر رمضان، وهما شهرا ربيع، ولا يذكر الشهر مع سائر أَسماء الشهور  العربية. يقال: هذا شعبانُ قد أَقبل. وشهر رمضانَ مأْخوذ من رَمِضَ الصائم  يَرْمَضُ إِذا حَرّ جوْفُه من شدّة العطش، قال اللّه عزّ وجلّ: شهر رمضان  الذي أُنزل فيه القرآن؛ وشاهدُ شهْرَيْ ربيع قول أَبي ذؤيب:  به أَبَلَتْ شَهْرَيْ رَبِيعٍ كِلَيْهِما،  فَقَد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرارُها  نَسْؤُها: سِمَنُها. واقْتِرارُها: شِبَعُها.  وأَتاه فلم يُصِبْه فَرَمَّضَ: وهو أَن ينتظِره شيئاً. الكسائي: أَتيته  فلم أَجِدْه فرَمَّضْتُه تَرْمِيضاً؛ قال شمر: تَرْمِيضُه أَن تنتظره  شيئاً ثم تَمْضي.  ورَمَضَ النَّصْلَ يَرْمِضُه ويَرْمُضُه رَمْضاً: حدّده. ابن السكيت:  الرَّمْضُ مصدر رَمَضْتُ النصْلَ رَمْضاً إِذا جعلته بين حجرين ثم دقَقْتَه  ليَرِقَّ. وسِكِّينٌ رَمِيضٌ بيّنُ الرَّماضةِ أَي حديدٌ. وشفْرةٌ  رَمِيضٌ ونَصْلٌ رَمِيضٌ أَي وَقِيعٌ؛ وأَنشد ابن بري للوضّاح بن  إِسمعيل:وإِنْ شِئْتَ، فاقْتُلْنا بِمُوسَى رَمِيضةٍ  جَمِيعاً، فَقَطِّعْنا بِها عُقَدَ العُرا  وكل حادٍّ رَمِيضٌ. ورَمَضْتُه أَنا أَرْمُضُه وأَرْمِضُه إِذا جعلته  بين حجرين أَمْلَسَيْنِ ثم دقَقْته ليَرِقّ. وفي الحديث: إِذا مَدَحْتَ  الرجل في وجهه فكأَنما أَمْرَرْتَ على حلقه مُوسَى رَمِيضاً؛ قال شمر:  الرَّمِيضُ الحديد الماضي، فَعِيل بمعنى مفعول؛ وقال:  وما رُمِضَتْ عِنْدَ القُيونِ شِفارُ  أَي أُحِدّتْ. وقال مُدْرِكٌ الكلابي فيما روى أَبو تراب عنه:  ارْتَمَزَتِ الفرَسُ بالرجل وارْتَمَضَتْ به أَي وثَبَتْ به.  والمَرْمُوضُ: الشِّواءُ الكَبِيسُ. ومَرَرْنا على مَرْمِضِ شاةٍ  ومَنْدَه شاةٍ، وقد أَرْمَضْتُ الشاةَ فأَنا أُرْمِضُها رَمْضاً، وهو أَن  تَسْلُخَها إِذا ذبحتها وتَبْقُرَ بطنها وتخرج حُشْوَتها، ثم تُوقِدَ على  الرِّضافِ حتى تَحْمَرَّ فتصير ناراً تتّقِدُ، ثم تطرحها في جوف الشاة وتكسر  ضلوعها لتنطبق على الرضاف، فلا يزال يتابِعُ عليها الرِّضافَ المُحْرقَةَ  حتى يعلم أَنها قد أَنْضَجَتْ لحمَها، ثم يُقْشر عنها جلدُها الذي  يسلَخُ عنها وقد استوى لحمها؛ ويقال: لحم مَرْمُوض، وقد رُمِضَ رَمْضاً. ابن  سيده: رَمَضَ الشاة يَرْمِضُها رَمْضاً أَوقد على الرضْفِ ثم شقَّ الشاة  شقّاً وعليها جلدها، ثم كسّر ضُلوعَها من باطن لتطمئنّ على الأَرض، وتحتها  الرّضْفُ وفوقها المَلَّةُ، وقد أَوْقَدُوا عليها فإِذا نَضِجَتْ  قَشَرُوا جلدَها وأَكلوها، وذلك الموضع مَرْمِضٌ، واللحمُ مَرْمُوض.  والرَّمِيضُ: قريب من الحَنِيذِ غير أَن الحَنِيذ يكسَّر ثم يُوقَدُ  فوقه.  وارْتَمَضَ الرجل: فسَدَ بطنه ومَعِدَتُه؛ عن ابن الأَعرابي.
مقاييس اللغة:
(رمض)  الراء والميم والضاد أصلٌ مطَّرِدٌ يدلُّ على حِدّةٍ في شيء مِن حرٍّ وغيره. فالرَّمَض: حَرُّ الحجارةِ من شِدّة حَرّ الشمس. وأرضٌ رَمِضَةٌ: حارّة الحجارة. وذكر قومٌ أن رمَضانَ اشتقاقُه من شِدّة الحر؛ لأنَّهم لمَّا نقلوا اسمَ الشُّهور عن اللغة القديمة سَمَّوْها بالأزمنة، فوافق رمضانُ أيّامَ رَمَضِ الحرّ. ويجمع على رَمضانات وأرمِضاءَ. ومن الباب أرمضَهُ الأمرُ ورَمِضَ للأمْرِ.
ورَمِض أيضاً، إذا أحرقَتْه الرَّمْضاء. ويقال رَمَضْتُ اللّحمَ على الرَّضْفِ، إذا أنضجْتَه. ومن الباب سِكِّين رَمِيض. وكلُّ حادٍّ رَمِيضٌ. وقد رَمَضْتُه أنا. ورَمِضَتِ الغنمُ، إذا رعَتْ في شدّة الحَرّ فقرِحت أكبادُها. ويقال: فلانٌ يترمَّضُ الظِّباءَ، إذا تبعها وساقَها حَتَّى تَفَسَّخَ قوائمُها من الرَّمْضاء ثمَّ يأخُذُها. ويقال ارتمَضَ بَطْنُه: فسَدَ، كأنَّ ثَمَّ داءً يُحْرِقُه. فأمّا قولُ القائل: أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه([12]) فرمَّضْتُ ترميضاً، وذلك أن ينتظرَه. وممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل. ويمكن أن يكون الميم مبدلةً من باء، كأنّه ربّضت، من رَبَض.
القاموس المحيط:
الرَّمَضُ، محركةً شِدَّةُ وَقْعِ الشمسِ على الرَّمْلِ وغيرِه. رَمِضَ يَوْمُنا، كفرحَ اشْتَدَّ حَرُّه
قَدَمُه: احْتَرَقَتْ من الرَّمْضَاءِ، للأرضِ الشديدةِ الحَرارةِ، الغَنَمُ: رَعَتْ في شِدَّةِ الحَرِّ فَقَرِحَتْ أكْبادُها. ورَمَضَ الشاةَ يَرْمِضُها: شَقَّها وعليها جِلْدُها، وطَرَحَها على الرَّضْفَةِ، وجَعَلَ فَوْقَها المَلَّةَ لِتَنْضَجَ، الغنَمَ: رَعَاها في الرَّمْضاءِ، كأرْمَضَها ورَمَّضَها، النَّصْلَ يَرْمِضُه ويَرْمُضُه: جَعَلَه بين حَجَرَينِ أمْلَسَيْنِ، ثم دَقَّهُ لِيَرِقَّ. وشَفْرَةٌ رَميضٌ، بَيِّنُ الرَّماضَةِ: وقيعٌ حديدٌ. والرَّمِضةُ، كفرحةٍ: المرأةُ التي تَحُكُّ فَخِذُها فَخِذَها الأُخْرَى. ورُشَيْدُ بنُ رُمَيْضٍ، مُصَغَّرَيْنِ: شاعرٌ. وشَهْرُ رَمَضَانَ: م، ج: رَمَضاناتٌ ورَمَضانُون وأرْمِضَةٌ، وأرْمُضٌ شاذٌّ، سُمِّيَ بهِ لأَنَّهُم لَمَّا نَقَلُوا أسْماءَ الشُّهورِ عن اللُّغَةِ القَديمَةِ، سَمَّوها بالأَزْمِنَةِ التي وَقَعَتْ فيها، فَوافَق ناتِقٌ زَمَنَ الحَرِّ والرَّمَضِ، أو من رَمضَ الصائمُ: اشْتَدَّ حَرُّ جَوْفِه، أو لِأَنَّهُ يَحْرِقُ الذُّنوبَ. ورَمَضانُ، إِنْ صَحَّ من أسماءِ اللّهِ تعالى، فَغَيْرُ مُشْتَقٍّ، أو راجِعٌ إلى مَعْنَى الغافِرِ، أي: يَمْحُو الذُّنوبَ ويَمْحَقُها. والرَّمَضِيُّ، محركةً، من السحابِ والمَطَرِ: ما كان في آخر الصَّيْفِ وأوَّلِ الخَريفِ.
وأرْمَضَه: أوْجَعَه، وأحْرَقَه، الحَرُّ القَوْمَ: اشْتَدَّ عليهم فآذاهُمْ. ورَمَّضْتُه تَرْميضاً: انْتَظَرْتُهُ شيئاً قليلاً ثم مَضَيْتُ، الصَّوْمَ: نَوَيْتُه. والتَّرَمُّضُ: صَيْدُ الظَّبْيِ في الهاجِرَةِ، وغَثَيانُ النَّفْسِ.
وارْتَمَضَت الفَرَسُ به: وثَبَتْ، زَيْدٌ من كذا: اشْتَدَّ عليه، وأقْلَقَهُ، لفلانٍ: حَدِبَ له، كَبِدُه: فَسَدَتْ.
تاج العروس:
رمض
" الرَّمْضُ مُحَرَّكَةً : شِدَّةُ وَقْعِ الشَّمْسِ على الرَّمْل وغَيْرِه " كما في الصّحاح والعُبَاب . ومنه حَديثُ عُقَيْل : " فجَعَل يَتَتَبَّعُ الفَيْءَ من شِدَّةِ الرَّمَضِ " . وقيل : الرَّمَضُ : شِدَّةُ الحَرِّ كالرَّمْضاءِ وقيلَ : هو حَرُّ الحِجَارَةِ من شِدَّةِ حَرِّ الشَّمْس . وقيل : هو الحَرُّ والرُّجُوعُ من المَبَادِي إِلى المَحَاضِر كما في اللِّسَان وقد " رَمِضَ يَوْمُنَا كفَرِح : اشْتَدَّ حَرُّه " كما في الصّحاح رَمِضَت " قَدَمُه " رَمَضاً : " احْتَرَقَتْ من الرَّمْضَاء " كما في الصّحاح . ويُقَالُ أَيْضاً : رَمِضَ الرَّجُلُ يَرْمَضُ رَمَضاً إِذا احْتَرَقَت قَدَمَاه من شِدَّةِ الحَرِّ . والرَّمْضَاءُ : اسمٌ " للأَرْض الشَّديدَةِ الحَرَارَةِ " . قال الجَوْهَرِيّ : ومنه الحَديثُ : " صَلاةُ الأَوَّابينَ إِذَا رَمِضَت الفِصَالُ منَ الضُّحَى " أَيْ إِذا وَجَدَ الفَصِيلُ حَرَّ الشَّمْسِ من الرَّمْضَاءِ . يَقُولُ : فصَلاةُ الضُّحَى تِلْكَ السَّاعَةَ . وقال ابنُ الأَثير : هو أَنْ تَحْمَى الرَّمْضَاءُ وهي الرَّمْلُ فتَبْرُكَ الفِصَالُ من شدَّةِ حَرِّهَا وإِحْرَاقِهَا أَخْفَافَها وأَنشَدَ الصّاغَانيّ لِذِي الرُّمَّة يَصِف الجُنْدَبَ :
" مُعْرَوْرِياً رَمَضَ الرَّمْضاءِ يَرْكُضُهوالشَّمْسُ حَيْرَى لهَا في الجَوِّ تَدْوِيمُ يقال أَيْضاً : رَمِضَت " الغَنَمُ " إِذا " رَعَتْ في شدَّةِ الحَرِّ فقَرِحَتْ أَكْبَادُهَا " وحَبِنَتْ رِئَاتُهَا كما في الصّحاح وفي اللِّسَان : فحَبِنَت رِئَاتُهَا وأَكْبَادُهَا وأَصابَها فيها قَرَحٌ . " ورَمَضَ الشَّاةَ يَرْمِضُهَا " رَمْضاً من حَدِّ ضَرَبَ : " شَقَّهَا وعَلَيْهَا جِلْدُها وطَرَحَها على الرَّضْفَة وجَعَل فَوْقَهَا المَلَّةَ لتَنْضَجَ " كما في الصَّحاح . وفي المُحْكَم : رَمَضَ الشَّاةَ يَرْمِضُهَا رَمْضاً : أَوْقَدُوا عليها فإِذا نَضِجَتْ قَشَرُوا جِلْدَها وأَكَلُوها . رَمَضَ الرّاعِي " الغَنَمَ " يَرْمِضُهَا رَمْضاً : " رَعَاهَا في الرَّمْضَاءِ " وأَرْبَضَها عَلَيْهَا ومنه قَوْلُ عُمَرَ رَضيَ اللهُ عنه لرَاعِي الشاءِ : " عَلَيْكَ الظَّلَفَ من الأَرْض لا تَرْمِضْهَا " والظُّلَفُ : المَكَانُ الغَليظُ الَّذِي لا رَمْضَاءَ فيه " كأَرْمَضَها ورَمَّضَهَا " تَرْمِيضاً . ويُرْوَى قَوْلُ عُمَرَ أَيضاً بالتَّشْديد وتَمامُ الحَديث : " فإِنَّ : راعٍ وكُلُّ راعٍ مَسْئُولٌ عن رَعيَّته " أي لا تُصِبِ الغَنَمَ بالرَّمْضاءِ فإِنّ حَرَّ الشَّمسِ يَشتَدُّ في الدَّهَاسِ والرَّمْلِ . رَمَضَ " النَّصْلَ يَرْمِضُهُ " ويَرْمُضُه من حَدّ ضَرَبَ ونَصَرَ : " جَعَلَهُ بَيْنَ حَجَرَيْن أَمْلَسَيْن ثمّ دَقَّةُ لِيَرِقَّ " . نَقَلَه الجَوْهَريُّ عن ابن السَّكّيت . " وشَفْرَةٌ رَميضٌ " كأَميرٍ " بَيِّنُ الرَّماضَةِ " أَي " وَقِيعٌ " ماضٍ " حَديدٌ " وكَذلك نَصْلٌ رَمِيضٌ ومُوسَى رَمِيضٌ وكُلُّ حادٍّ رَمِيضٌ كما في الصّحاح فَعِيلٌ بمَعْنَى مَفْعُولٍ . وفي الحَديث " إِذا مَدَحْتَ الرَّجُل في وَجْهِه فكأَنَّمَا أَمْرَرْتَ عَلى حَلْقِه مُوسَى رَمِيضاً " . وأَنشد ابنُ بَرِّيّ للوَضَّاح بن إِسْمَاعيل :
وإِنْ شئْتَ فاقْتُلْنَا بمُوسَى رَمِيضَةٍ ... جَمِيعاً فَقَطِّعْنا بها عُقَدَ العُرَا
قال الصّاغَانيّ : وهذا يَحْتَمِلُ أَنْ يكونَ بمَعْنَى فَاعِلٍ من رَمُضَ وإِنْ لم يُسْمَع كما قيل فَقِيرٌ وشَديدٌ . وروايَةُ شَمرٍ : سِكِّينٌ رَمِيضٌ بَيِّنُ الرَّمَاضَةِ تُؤنس بتَقْدير رَمُضَ . قال ابنُ عَبَّادٍ : " الرَّمِضَةُ كفَرِحَة : المَرْأَةُ الّتي تَحُكُّ فَخِذُها فَخِذَها الأُخْرَى " نَقَلَه الصّاغَانيّ . " ورُشَيْدُ بنُ رُمَيْضٍ مُصَغَّرَيْن : شاعرٌ " نقله الصّاغَانيّ . قُلتُ : وهُو منْ بَنِي عَنْزِ بن وائلٍ أَو من بَنِي عَنَزَةَ . " وشَهْرُ رَمَضَانَ " مُحَرَّكَةً من الشُّهُورِ العَرَبِيَّة " م " معروف وهو تاسعُ الشهورِ . قال الفرّاءُ : يُقَال : هذا شَهْرُ رَمَضَانَ وهما شَهْرَا رَبِيعٍ ولا يُذْكَر الشَّهْرُ مع سائرِ أَسماءِ الشُّهورِ العَرَبيّة . يقال : هذا شعبانُ قد أَقْبَلَ وشاهِدُه قوله عَزَّ وجَلَّ : " شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذي أُنْزِلُ فيه القُرْآنُ " وشاهِدُ شَهْرَيْ رَبيعٍ قَوْلُ أَبي ذُؤَيْبٍ :
به أَبَلَتْ شَهْرَيْ رَبيعٍ كِلَيْهمَا ... فَقَدْ مَارَ فيهَا سِمْنُها واقْترارُهَا قلتُ : وكذلك رَجَبٌ فإِنَّهُ لا يُذْكَر إِلاّ مُضَافاً إِلى شَهْرٍ وكَذَا قَالُوا الَّتي تُذْكَرُ بلَفْظ الشَّهْر هي المَبْدُوءَة بحَرْف الرّاء كما سَمعْتُه من تَقْرير شَيْخِنَا المَرْحُوم السّيّد مُحَمّد البُلَيْديّ الحُسَنِيّ رَحِمَهُ اللهُ تعالى وأَسكَنه فِسِيحَ جَنَّته قُلْتُ : وقد جاءَ في الشِّعر من غَيْر ذكْر الشَّهْر قال :
" جَارِيَةٌ في رَمَضَانَ الماضِي
" تُقَطِّعُ الحَديثَ بالإِيماضِ
قال أَبو عُمَرَ المُطَرِّزُ : أَي كانُوا يَتَحَدَّثُون فنَظَرَتْ إِلَيْهم فاشْتَغَلوا بحُسْنِ نَظَرِهَا عن الحَديثِ ومَضَتْ . وفي الرَّوْض للسُّهيْليّ في قَوْله تَعَالَى : " شَهْرُ رَمَضَانَ " اخْتَارَ الكُتَّاب والمُوَثِّقُون النُّطْقَ بهذَا اللَّفْظ دُونَ أَنْ يَقُولُوا كُتِبَ في رمَضَانَ . وتَرْجَمَ البُخَاريُّ والنَّوَوِيّ على جَوازِ اللَّفْظَيْن جَميعاً وأَوْرَدَا الحَديثَ : " مَنْ صَامَ رَمَضَانَ " ولم يَقُل : شَهْرَ رَمَضَانَ قال السُّهَيْليّ : لكُلِّ مَقَامٍ مَقالٌ ولابُدَّ من ذِكْر شَهْرٍ في مَقَامٍ وحَذْفِه في مَقَامٍ آخرَ والحِكْمَةُ في ذِكْره إِذا ذُكِرَ في القُرْآن وغَيْره والحِكْمَةُ أَيْضاً في حَذْفِهِ إِذا حُذِفَ من اللَّفْظ وأَيْنَ يَصْلُحُ الحَذْفُ ويَكُونُ أَبْلَغَ من الذِّكْر . كُلُّ هذَا قد بَيَّنَاه في كتاب " نَتَائج الفِكر " غَيْرَ أَنَّا نُشِير إِلى بَعْضها فنَقُولُ : قال سِيبَوَيْه : وممَّا لا يَكُونُ العَمَلُ إِلاَّ فيه كُلّه المُحَرَّم وصَفَر يُريد أَن الاسْمَ العَلَم يَتَنَاوَلُه اللَّفْظ كُلّه وكَذلك إِذا قُلْت : الأَحْد والاثْنَين وإِن قُلْت يَوْمَ الأَحَدِ أَو شَهْر المُحَرَّم كان ظَرْفاً ولم يَجْرِ مَجْرَى المَفْعُولات وزَالَ العُمُومُ من اللَّفْظ لأَنَّك تُريد : في الشَّهْر وفي اليَوْم ولذلكَ قَالَ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسلَّم : مَنْ صَامَ رَمَضَانَ " ولم يَقُل شَهْرَ رَمضانَ ليَكُون العَمَلُ فيه كُلّه . " ج : رَمَضَانَاتٌ " نَقَلَه الجَوْهَريّ " ورَمَضَانُونَ وأَرْمِضَةٌ " الأَخيرُ في اللِّسَان . وفَاتَه أَرْمِضَاءُ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ وَرماضِينُ نَقَلَه الصَّاغَانيّ وصَاحبُ اللّسَان . قال ابنُ دُرَيْدٍ : زَعَمُوا أَنّ بَعْضَ أهل اللُّغة قال : " أَرْمُضٌ " وهو " شَاذٌّ " ولَيْس بالثَّبت ولا المَأْخوذ به . " سُمِّيَ به لأَنَّهُمْ لَمّا نَقَلُوا أَسْماءَ الشُّهُورِ عن اللُّغَةِ القَديمَة سَمَّوْهَا بالأَزْمنَةِ الَّتي وَقَعَتْ فيهَا " . كَذَا في الصّحاح وفي الجَمْهَرَة : التي هي فيها : " فوَافَقَ نَاتِقٌ " أَيْ هذَا الشَّهْرُ وهو اسْمُ رَمَضَانَ في اللُّغَةِ القَدِيمَةِ أَيّامَ " زَمَن الحَرِّ والرَّمَض " فسُمِّيَ به . هذه عبارَةُ ابْن دُرَيْد في الجَمْهَرَة ولكنَّ المُصَنّف قد تَصَرَّف فيها على عادَته ونَصُّ الجَمْهَرَة : فوَافَقَ رَمَضَانُ أَيّامَ رَمَضِ الحَرِّ وشِدَّتِه فسُمِّيَ به ونَقَله الصّاغَانيّ وصاحبُ اللّسَان هكذا على الصَّواب . وفي الصّحاح : فوَافَق هذا الشَّهْرُ أَيّامَ رَمَضِ الحَرِّ فسُمِّيَ بذلك . وهو قَريبٌ من نَصِّهما ولَيْس عنْدَ الكُلِّ ذِكْرُ ناتِق وسَيَأْتي في القَاف أَنَّه من أَسْمَاءِ رَمَضَانَ وقد وَهِمَ الشُّرَّاحِ هُنَا وَهْماً فاضِحاً حَتَّى شَرَحَ بَعضُهُم نَاتق بشدَّةِ الحَرّ كأَنَّهُ يَقُولُ وَافَقَ رَمَضَانُ ناتقَ بالنَّصْبِ أَي شِدَّة زَمَن الحَرِّ وهو غَريبٌ وكُلُّ ذلكَ عَدَمُ وُقُوفٍ على مَوادِّ اللُّغَة وإِجراءُ الفِكْر والقِيَاسِ مِنْ غَيْرِ مُرَاجَعَةِ الأُصُولِ . فتَأَمَّلْ . " أَو " هُوَ مُشْتَقٌّ " مِنْ رَمِضَ الصائِمُ " يَرْمَضُ إِذا " اشْتَدَّ حَرُّ جَوْفِه " من شِدَّةِ العَطَشِ . وهو قَولُ الفَرَّاءِ " أَوْ لأَنَّهُ يَحْرِق الذُّنُوبَ " من : رَمَضَهُ الحَرُّ يَرْمِضُهُ إِذا أَحْرَقَه ولا أَدْرِي كَيْفَ ذلِك فإِنّي لم أَر أَحداً ذَكَرَه . " وَرَمَضانٌ - إِن صَحَّ - مِنْ أَسماءِ اللهِ تَعَالَى فغَيْرُ مُشْتَقّ " مِمّا ذُكِرَ " أَو رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الغَافِر أَي يَمْحُو الذُّنُوبَ ويَمْحَقُهَا " . قال شَيْخُنَا : هو أَغِرَبُ مِن إِطْلاق الدَّهْرِ لأَنَّهُ وَرَدَ في الحَدِيث وإِنْ حَمَلَة عِيَاضٌ على المَجَازِ كما مَرَّ ولم يَرِدْ إِطلاقُ رَمَضَانَ عَلَيْه تَعَالَى فكَيْف يَصِحُّ وبأَيِّ مَعْنىً يُطْلَق عَلَيْه سُبْحَانَه وتَعَالَى . قُلْتُ : وهذا الَّذِي أَنْكَرَهُ شَيْخُنَا مِنْ إِطْلاقِ اسْمِ رَمَضَانَ عَلَيْه . سُبْحَانَه فَقَد نَقَلَه أَبُو عُمَرَ الزَّاهدُ المُطَرِّزُ في يَاقُوتَتِه ونَصُّه : كان مُجَاهِدٌ يَكْرِهُ أَن يَجْمَعَ رَمَضَانَ ويَقُولُ : بَلَغَني أَنَّه اسمٌ
من أَسْمَاءِ اللهِ عَزَّ وجَلّ ولِذَا قال المُصَنِّف : إِنْ صَحَّ إِشَارَةً إِلى قَوْلِ مُجَاهدٍ هذَا ومَنْ حَفِظَ حُجَّةٌ على مَنْ لم يَحْفَظ . قال أبو عَمْرٍو : " الرَّمَضِيُّ مُحَرَّكَةً مِنَ السَّحَابِ والمَطَرِ : ما كانَ في آخِرِ الصَّيْفِ وأَوَّلِ الخَرِيفِ " . فالسَّحَابُ رَمَضيٌّ والمَطَرُ رَمَضِيٌّ وإِنَّمَا سُمِّيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا رَمَضِيّاً لأَنَّهُ يُدْرِكُ سُخُونَةَ الشَّمْسِ وحَرَّها . من المَجَازِ : " أَرْمَضَه " حَتَّى أَمْرَضَه أَي " أَوْجَعَهُ و " هو مَأْخُوذٌ من قَوْلِهِم : أَرْمَضَهُ الحَرُّ أَي " أَحْرَقَه " . ونَصُّ الصّحاح : أَرْمَضَتْنِي الرَّمْضَاءُ : أَحْرَقَتْنِي ومِنْهُ أَرْمَضَهُ الأَمْرُ . وفي اللّسَان عن أَبِي عَمْرٍو : الإِرْمَاضُ : كُلُّ ما أَوْجَعَ . يقال : أَرْمَضَنِي أَي أَوْجَعَنِي وأَنْشَدَ في العُبَابِ لِرُؤْبَةَ : أَسْمَاءِ اللهِ عَزَّ وجَلّ ولِذَا قال المُصَنِّف : إِنْ صَحَّ إِشَارَةً إِلى قَوْلِ مُجَاهدٍ هذَا ومَنْ حَفِظَ حُجَّةٌ على مَنْ لم يَحْفَظ . قال أبو عَمْرٍو : " الرَّمَضِيُّ مُحَرَّكَةً مِنَ السَّحَابِ والمَطَرِ : ما كانَ في آخِرِ الصَّيْفِ وأَوَّلِ الخَرِيفِ " . فالسَّحَابُ رَمَضيٌّ والمَطَرُ رَمَضِيٌّ وإِنَّمَا سُمِّيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا رَمَضِيّاً لأَنَّهُ يُدْرِكُ سُخُونَةَ الشَّمْسِ وحَرَّها . من المَجَازِ : " أَرْمَضَه " حَتَّى أَمْرَضَه أَي " أَوْجَعَهُ و " هو مَأْخُوذٌ من قَوْلِهِم : أَرْمَضَهُ الحَرُّ أَي " أَحْرَقَه " . ونَصُّ الصّحاح : أَرْمَضَتْنِي الرَّمْضَاءُ : أَحْرَقَتْنِي ومِنْهُ أَرْمَضَهُ الأَمْرُ . وفي اللّسَان عن أَبِي عَمْرٍو : الإِرْمَاضُ : كُلُّ ما أَوْجَعَ . يقال : أَرْمَضَنِي أَي أَوْجَعَنِي وأَنْشَدَ في العُبَابِ لِرُؤْبَةَ :
" ومَنْ تَشَكَّى مُغْلَةَ الإِرْمَاضِ
" أَو خُلَّةً أَعْرَكْتُ بالإِحْماضِ أَرْمَضَ " الحَرُّ القَوْمَ : اشْتَدَّ عَلَيْهم " كَذَا في الجَمْهَرَة ولَيْس فِيها " فآذَاهُم " . قال : ويُقَال : غُوَّرُوا بِنَا فقَد أَرْمَضْتُمُونا أَي أَنِيخُوا بِنَا في الهَاجِرَة . ومثلُه في الأَسَاسِ . من المَجَازِ : رَمَّضْتُه تَرْمِيضاً " أَي " انْتَظَرْتُه شَيْاً " كَذَا في الصّحاح والعُبَاب وهو قَولُ الكسَائيّ وهو في الجَمْهَرَة هكَذَا ولَيْسَ في أَحَدِ هؤلاءِ لَفْظُ : " قَلِيلاً " وكَأَنَّهُ جاءَ به المُصَنِّف لِزِيَادَة المَعْنَى . وفي الأَسَاسَ : أَتَيْتُه فلَمْ أَجِدْه فرَمَّضْتُه تَرْمِيضاً : انتَظَرْتُهُ سَاعَةً . وقوله : " ثُمَّ مَضَيْتُ " مأَخْوذٌ من قَوْلِ شَمِرٍ فإِنَّه قال : تَرْمِيضُه أَنْ تَنْتَظِرَه ثُمَّ تَمْضِيَ . وقال ابنُ فارِس : مُمْكِنٌ أَن تَكُونَ المِيمُ أَصْلِيَّة وأَنْ تَكُونَ مُبْدَلَةً من باءٍ . وفي الأَسَاس : ومَعْنَاه نِسْبَتُه إِلى الإِرمَاضِ لأَنَّه أَرْمَضَ بإِبْطْائه عَلَيْكَ . في النَّوَادِر : رَمَضْتُ " الصَّوْمَ : نَوَيْتُه " نقله الصَّاغَانِيّ . " والتَّرَمُّضُ : صَيْدُ الظَّبْيِ في " وَقْتِ " الهَاجِرَةِ " وهو أَنْ تَتْبَعَهُ حَتَّى إِذا تَفَسَّخَتْ قَوَائِمُه من شدَّةِ الحَرِّ أَخْذْتَه كَذَا في الصّحاح . قال ابنُ الأَعْرَابِيّ : التَّرَمُّضُ : " غَثَيَانُ النَّفْسِ " قال مُدْرِكُ الكِلاَبِيّ فِيمَا رَوَى أَبُو تُرَابٍ عَنْهُ : " ارْتَمَضَتِ الفَرَسُ بِهِ " وارْتَمَزَتْ أَي " وَثَبَتْ " به . من المَجَاز : ارْتَمَضَ " زَيْدٌ مِنْ كَذَا " أَي " اشتَدَّ عليه وأَقْلَقَه " وأَنشد ابنُ بَرّيّ :
" إِنَّ أُحَيْحاً ماتَ من غَيْرِ مَرَضْ
" ووُجْدَ في مَرْمِضِه حَيْثُ ارْتَمَضْ
" عَسَاقِلٌ وجُبَّأٌ فِيهَا قَضَضْ
من المَجَازِ : ارْتَمَضَ " لفُلان " أَي " حَدِب لَهُ " كما في العَبَاب وفي اللّسَان : حَزِنَ له . ارْتَمَضَتْ " كَبِدُه " أَي " فَسَدَتْ " كما في العُبَاب . ونُقِلَ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ : ارْتَمَضَ الرجُلُ : فَسَدَ بَطْنُه ومَعِدَتُه كما في اللٍّسَان . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : الرَّمْضاءُ : شِدَّةُ الحَرِّ . وقم رَمَضَ كفَرِحَ : رَجَعَ من البَادِيَة إِلى الحَاضرة . وأَرْضٌ رَمضَةُ الحجَارةِ كفَرْحَة . ورَمِضَ الإِنْسَانُ رَمَضاً : مَضَى على الرَّمْضاءِ والحَصَى رَمِضٌ . قال الشاعر :
فهُنَّ مُعْتَرِضَاتٌ والحَصَى رَمِضٌ ... والرِّيحُ سَاكِنَةٌ والظِّلُّ مُعْتَدِلُ ورَمِضَتْ عَيْنُه كفَرِحَ : حَمِئَتْ حَتَّى كَادَتْ أَنْ تَحْتَرِقَ . ومنه الحَدِيثُ " فَلَمْ تَكْتَحِل حَتَّى كادَت عَيْنَاهَا تَرْمَضَانِ " على قَوْلِ مَنْ رَوَاه بالضَّاد . ووَجَدْتُ في جَسَدِي رَمَضَةً مُحَرَّكَةً أَي كالمَلِيلَةِ . والرَّمَضُ : حُرْقَةُ الغَيْظِ وقد أَرْمَضَه الأَمْرُ ورَمِضَ له وهو مَجَازٌ . ومِنْ ذلِكَ : تَدَاخَلَنِي مِنْ هذا الأَمْرِ رَمَضٌ " وقد رَمِضْت له " ورَمضْتُ منه " وارْتَمَضْتُ " كما في الأَسَاسِ . والرَّمَضِيَّة مُحَرَّكَةً : آخِرُ المِيَرِ' وذلِكَ حِينَ تَحْتَرِقُ وهي بَعْدَ الدَّثَئِيَّة . والرَّمِيضُ والمرْمُوض : الشِّوَاءُ الكَبِيسُ وهو قَرِيبٌ من الحَنِيذِ غَيْرَ أَنَّ الحَنِيذَ يُكَسَّرُ ثمّ يُوقَدُ فَوْقَهُ ومَوْضِعُ ذلِك مَرْمِضٌ كمَجْلِسٍ كما في الصّحاح . يُقَال : مَرَرْنَا على مَرْمِضِ شَاةٍ ومَنْدَةِ شَاةٍ وقد أَرْمَضْتُ الشَّاةَ ولَحْمٌ مَرْمُوضٌ وقد رُمِضَ رَمْضاً . والرَّمَضَانِيَّةُ : جَزِيرَةٌ من أَعْمَالِ الأُشْمُونِين

_Türkçe çeviri henüz yok_
