# رمك (ر-م-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - م - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والراء والميم معهما

ك ر م، ك م ر، ر ك م، م ك ر، ر م ك مستعملات كرم: الكَرَم: شرف الرجل. رجل كريمٌ وقوم كرَمٌ وكِرامٌ، نحو أديم وأدم، وعمود وعمد، وكثر ما يجيء فعل في جمع فعيل وفعول، قال الشاعر:
وأن يعدين إن كُسِيَ الجواري		فتنبو العينُ عن كَرَمٍ عجاف
ورجل كُرامٌ: أي: كريم.
وتكرّم عن الشائنات، أي: تنزه، وأكرم نفسه عنها ورفعها.
والكَرامةُ: طبق يوضع على رأس الحب.
والكَرامةُ: اسم للإكرام، مثل الطاعة للإطاعة ونحوه من المصادر.
والمَكْرَمانُ: الكَريمُ، نقيض الملأمان.
وكرُم كرَماً، أي: صار كريماً.
والكَرْمُ: القلادة، والكَرْمةُ: طاقة من الكَرْم، قال أبو محجن الثقفي:
إذا مت فادفني إلى أصل كَـرْمةٍ		تروي عظامي بعد موتي عروقها
والعرب تقول: هذه البلدة إنما هي كَرْمةٌ ونخلة، يعني بذلك الكثرة. والعرب تقول: "هي أكثر الأرض سمنة وعسلة".
وإذا جاد السحاب بغيثه قيل: كَرَّم. وكَرُمَ فلان علينا كَرامة.
والكَرَمُ: أرض مثارة منقاة من الحجارة.
قال الضرير: يقال: أكرمت فاربط، أي: استفدت كريماً فارتبطه.
كمر: الكَمَرُ: جماعة الكمرة.
ركم: الرِّكمُ: جمعك شيئاً فوق شيء، حتى تجعله رُكاماً مَركوماً كرُكام الرمل والسحاب ونحوه من الشيء المرتكم بعضه على بعض، قال الله عز وجل: "فيركُمَهُ جميعاً" و"ثم يجعله رُكاماً".
مكر: المَكْرُ: احتيال في خفية، والمَكْرُ: احتيال بغير ما يضمر، والاحتيال بغير ما يبدي هو الكيد، والكيد في الحرب حلال، والمكر في كل حال حرام.
والمَكْرُ: ضرب من النبات، الواحدة: مَكْرةٌ، وسميت لارتوائها وأما مُكُور الأغصان فهي شجرة على حدة، وضروب من الشجر تسمى المكور، مثل الرغل ونحوه.
والمكْرُ حسن خدالة الساق، فهي مرتوية خدلة، شبهت بالمَكْر من النبات، كما قال:
عجزاء ممكورةٌ خمصانة قلق
ورجل مَكْوَرَّى، أي قصير، عريض، لئيم الخلقة، يقال: يا ابن مَكْوَرَّى، وهو في هذا القول: قذف كأنما توصف بزنية.
والمَكْرُ: المغرة.
رمك: الرَّمكَةُ: الفرس والبرذونة تتخذ للنسل، والجميع: الرَّمَكُ والأرماك.
والرَّامِكُ: شيء أسود كالقار يخلط بالمسك فيجعل سكاً، قال:
إن لك الفصل على صحبتـي		والمسك قد يستصحب الرّامِكا
والرُّمكةُ: لون في ورقة وسواد، من ألوان الإبل. والنعتُ: أرمكٌ ورَمكاءُ.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الراء** ve **الميم** bunlarla birlikte

**ك ر م**، **ك م ر**، **ر ك م**، **م ك ر**، **ر م ك** kullanımdadır. **كرم**: **الكَرَم**: erkeğin şerefi. **رجل كريمٌ** ve **قوم كرَمٌ** ve **كِرامٌ**; **أديم** ve **أدم** gibi, ve **عمود** ve **عمد** gibi; ve **فعيل** ve **فعول**’ün cem‘inde **فعل**’in gelmesi çoktur. Şair dedi ki:
وأن يعدين إن كُسِيَ الجواري		فتنبو العينُ عن **كَرَمٍ** عجاف
Ve **رجل كُرامٌ**: yani: **كريم**.
Ve **تكرّم** عن **الشائنات**, yani: arındı; ve onlardan nefsini **أكرم** etti ve onu yükseltti.
Ve **الكَرامةُ**: sevginin başı üzerine konulan bir tabak.
Ve **الكَرامةُ**: **الإكرام** için bir isimdir; **الطاعة**’nin **الإطاعة** için (isim olması) gibi ve masdarlardan bunun benzeri.
Ve **المَكْرَمانُ**: **الكَريمُ**; **الملأمان**’ın zıddı.
Ve **كرُم** **كرَماً**, yani: **كريماً** oldu.
Ve **الكَرْمُ**: gerdanlık; ve **الكَرْمةُ**: **الكَرْم**’den bir salkım. Ebû Muhcen es-Sekafî dedi ki:
إذا مت فادفني إلى أصل **كَـرْمةٍ**		تروي عظامي بعد موتي عروقها
Ve Araplar der ki: bu belde ancak bir **كَرْمةٌ** ve bir hurma ağacıdır; bununla çokluğu kasteder. Ve Araplar der ki: “O, yerin en çok yağı ve balıdır.”
Ve bulut yağmuruyla cömertlik ettiğinde denir ki: **كَرَّم**. Ve falan bize **كَرُمَ** **كَرامة**.
Ve **الكَرَمُ**: taşlardan ayıklanmış, sürülüp kabartılmış bir arazi.
Ed-Darîr dedi ki: denir ki: **أكرمت** فاربط, yani: bir **كريماً** elde ettin; öyleyse onu bağla.

**كمر**: **الكَمَرُ**: **الكمرة**’nin bir topluluğu.

**ركم**: **الرِّكمُ**: bir şeyi bir şeyin üstüne toplaman; ta ki onu, kum yığını ve bulut yığını gibi ve bunun benzeri, bir kısmı bir kısmı üzerine yığılmış şeyden, yığılmış bir **رُكاماً مَركوماً** yapıncaya kadar. Aziz ve celil Allah dedi ki: “فيركُمَهُ جميعاً” ve “ثم يجعله **رُكاماً**”.

**مكر**: **المَكْرُ**: gizlilik içinde bir hile. Ve **المَكْرُ**: içinde sakladığının dışında bir hile. Ve açığa vurduğunun dışında hile ise **الكيد**’dir. Ve **الكيد** savaşta helâldir; ve **المكر** her hâlde haramdır.
Ve **المَكْرُ**: bitkiden bir tür; teki: **مَكْرةٌ**. Ve sulanmışlığı sebebiyle adlandırıldı. Ama dalların **مُكُور**’u ise başlı başına bir ağaçtır; ve ağaçtan türler **المكور** diye adlandırılır; **الرغل** ve benzeri gibi.
Ve **المكْرُ**: bacağın dolgun, etli inceliğinin güzelliğidir; o, sulanmış, dolgun, etli-inceliklidir; bitkiden **المَكْر**’e benzetildi; nitekim dedi ki:
عجزاء ممكورةٌ خمصانة قلق
Ve **رجل مَكْوَرَّى**: yani kısa, geniş, yaratılışı aşağılık. Denir ki: يا ابن **مَكْوَرَّى**; ve bu sözde o: bir sövmedir; sanki zina ile niteleniyormuş gibi.
Ve **المَكْرُ**: kırmızı toprak boya (mığra).

**رمك**: **الرَّمكَةُ**: nesil için edinilen kısrak ve binek kısrağı; ve hepsi: **الرَّمَكُ** ve **الأرماك**.
Ve **الرَّامِكُ**: misk ile karıştırılan, sonra **سكاً** yapılan, katran gibi siyah bir şey. Dedi ki:
إن لك الفصل على صحبتـي		والمسك قد يستصحب **الرّامِكا**
Ve **الرُّمكةُ**: deve renklerinden, beyazlıkta bir renk ve siyahlık. Sıfat: **أرمكٌ** ve **رَمكاءُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَمَكَ بالمكان يَرْمُكُ رُموكاً: أقام به، وأَرْمَكْتُهُ أنا. والرَمَكَةُ: الأنثى من البراذين، والجمع رِماكٌ ورَمَكاتٌ، وأَرْماكٌ أيضاً. والرامِكُ والرامَكُ: شيء أسود يُخلَطُ بالمسك. والرُمْكَةُ من ألوان الإبل، يقال جملٌ أَرْمَكُ وناقةٌ رَمْكاءُ. قال أبو عبيد: هو الذي اشتدّت كُمْتَتُهُ حتَّى يدخلَها سوادٌ. وقد ارْمَكَّ البعيرُ ارْمِكاكاً.

##### Türkçe

**رَمَكَ** bir yerde **يَرْمُكُ** **رُموكاً**: orada ikamet etti; ben de onu orada ikamet ettirdim. Ve **الرَمَكَةُ**: bardo cinsi atların dişisi; çoğulu **رِماكٌ** ve **رَمَكاتٌ** ve ayrıca **أَرْماكٌ**. Ve **الرامِكُ** ve **الرامَكُ**: misk ile karıştırılan siyah bir şey. Ve **الرُمْكَةُ** develerin renklerindendir; **جملٌ أَرْمَكُ** ve **ناقةٌ رَمْكاءُ** denir. Ebû Ubeyd dedi: o, **كُمْتَتُهُ** şiddetlenip içine bir siyahlık girinceye kadar (olan)dır. Ve deve **ارْمَكَّ** oldu, **ارْمِكاكاً**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ر م
كرم ، كمر ، ركم ، رمك ، مكر : مستعملات .
كرم : الكَرِيمُ : من صفاتِ الله عز وجل وأسمائه ، وهو الكثيرُ الخيرِ الجوادُ المنعمُ المفضِلُ .
وقال الله جل ثناؤه : ( أَوَلَمْ يَرَوْاْ إِلَى الاَرْضِ كَمْ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ ) ( الشعراء : 7 ) .
معنى الزَّوْجِ : النَّوْعُ ، والكَرِيمُ : المحمود فيما تحتاج إليه فيه ، المعنى من كل نوع نافع لا يثبته إلا رب العالمين .
وقال جل وعز : ( الْمَلأُ إِنَّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُلْقِىَ إِلَىَّ كِتَابٌ ) ( النمل : 29 ) .
قال بعضهُم : معناه : حسنٌ ما فيه ، ثمَّ بَينَتْ ما فيه فقالت : ( إنَّهُ منْ سَلَيمانَ وإنَّه بسمِ اللَّهِ الرحمن الرحيمِ أن لا تَعْلُوا عليَّ وأْتُوني مسلِمينَ ) ( النمل : 30 ، 31 ) .
وقيل : ( ألقيَ إليَّ كِتاب كريمٍ ) ( النمل : 29 ) ، عَنَت أنه جاءَ من عند رجل كريمٍ .
وقيل : كتابٌ كرِيمٌ أي مَخْتومٌ ، وقوله تعالى : ( ) ( يَحْمُومٍ لاَّ بَارِدٍ وَلاَ ) ( الواقعة : 44 ) .
قال الفراء : العرَبُ تَجعل الكَريم تابعاً لكُلِّ شيء نَفَتْ عنه فِعْلاً تنْوي به الذَّمَّ .
يقال : أَسَمِينُ هذا ؟ .
فيقال : ما هو بسمينٍ ولا كَريم ، وما هذه الدَّارُ بواسعة ولا كَريمةٍ .
والكريم : اسمٌ جامعٌ لكُلِّ ما يُحمدُ . فالله كريمٌ حميدُ الفعال .
وقال : ( عَظِيمٌ إِنَّهُ لَقُرْءَانٌ كَرِيمٌ ( ) كَرِيمٌ فِى كِتَابٍ مَّكْنُونٍ ) ( الواقعة : 77 ، 78 ) أي قرآن يحمد ما فيه من الهدْي والبيان والعِلم والحكمة .
وقوله : ( وَقُل لَّهُمَا قَوْلاً كَرِيمًا ( أي سهلاً ليناً ، ) ورب العرش الكريم العظيم .
وقوله : أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا ) ( الإسراء : 23 ) أي كثيراً .
وروينا عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَسَمُّوا العِنَبَ الكَرْمَ فإنَّمَا الكَرْمُ الرَّجُلُ المسْلمُ ) :
رَوَاهُ أبو الزِّناد عن الأعرج عن أبي هريرة عن النبي صلى الله عليه وآله .
وتأويله والله أعلم أن الكرم : صفةٌ محمودة ، والكريمُ من صفات الله جل ذِكْرُه . ومَنْ آمن بالله فهو كريمٌ ، والكَرَم : مصدر يقامُ مُقَامَ الموصُوفِ .
فيقال : رَجْلٌ كَرَمٌ . ورجُلانِ كَرَمٌ ، ورجالٌ كَرَمٌ ، وامرأةٌ كَرَمٌ ، لا يثنى ولا يجمعُ ولا يُؤَنَّثُ ، لأنَّ معنى قولك : رَجل كَرَمٍ أي ذو كرم . ولذلك أُقيم مُقامَ المنعوتِ فُخفِّفَ ، والكرْمُ سُمِّي كَرْماً لأنهُ وصف بكَرَمِ شجرته وثمرته .
وقيل : كرمٌ بسكُونِ الرَّاء لأنَّهُ خُفِّف عن لفظة كَرَمٍ لما كثر في الكلام . فقيل : كَرْمٌ كما قال امرؤُ القيس :
نَزَلْتُ عَلَى عمْرِو بْنِ دَرْعَاءَ بُلْطَةً
فَيَا كَرْمَ ما جارٍ ويا كَرْمَ ما محلْ
أراد : يا كَرَم جارٍ ، وما صِلةٌ .
ونهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن تسميته بهذا الاسم لأنه يُعتْصرُ منه المسكِر المنْهيُّ عن شُرْبه وأنه يغير عَقْلَ شاربه ، ويوقعْ بين شَرْبه العداوةَ والبغْضَاءَ .
فقال : الرجُلُ المسلم أَحقُّ بهذه الصِّفة من هذه الشجرة التي يؤدي ما يُعْتَصر من ثمرها إلى الأخْلاق الذَّميمة اللئيمة .
قال أبو بكر : يسمى الكَرْمُ كرْماً لأن الخمر المتخذ منه يحث على السخاء والكرم ويأمر بمكارم الأخلاق فاشتقوا له اسماً من الكرم للكرم الذي يتولد منه فكره النبي صلى الله عليه وآله أن يسمى أصل الخمر باسم مأخوذ من الكرم ، وجعل المرء المؤمن أولى بهذا الاسم الحسن ، وأنشد :
والخَمْرُ مشتقَّة المعنى من الكرَمِ
ولذلك سموا الخمر راحاً لأن شاربها يرتاح للعطاء أي يخف .
قال : ويقال للكرم : الجَفْنَة والحَبَلة ، والزَّرَجُون .
وقال الليث يقال : رَجلٌ كريمٌ ، وقوم كرم كما قالوا : أَدِيم وأَدَم وعمود وعمَدٌ ، وأنشد :
وأَنْ يَعْرَيْنَ إِنْ كُسِيَ الجَواري
فتنبوا العيْنُ عن كرمٍ عِجافِ
( قلت ) : والنحويون يأبون ما قال الليث .
ويقولون : رجلٌ كَرِيمٌ وقومٌ كِرامٌ .
كما يقال : صغيرٌ وصِغَارٌ ، وكبيرٌ وكِبارٌ .
ولكن يقال : رَجُلٌ كَرَمٌ ، ورِجَالٌ كَرمٌ أي ذَوُو كَرَم ، ونساءٌ كَرَم أي ذَوَات كَرَمٍ .
كما يُقالُ : رجُلٌ عَدْلٌ ، وقومٌ عدلٌ ، ورَجْلٌ حَرَضٌ ، وقومٌ حرضٌ ، ورَجلٌ دَنَفٌ وقومٌ دنفٌ .
وقال أبو عبيد وابن السكيت وهو قول الفراء : رجلٌ كَرِيمٌ ، وكُرَامٌ ، وكُرَّامٌ ، بمعنى واحد .
قالوا : وكُرَامٌ : أبلغُ في الوصفِ من كريمٍ ، وكُرَّامٌ بالتشديد ، أبلغ من كُرَامٍ .
وكذلك : رجلٌ كبيرٌ وكبَارٌ وكُبَّارٌ وظريفٌ وظُراف وظُرَّافٌ .
وقال الليث : يُقال : تكرَّمَ فلانٌ عما يشينه إذا تَنَزَّه ، وأكرَمَ نفسه عن الشَّائِنَات والكَرَامةُ : اسمٌ يوضعُ موضع الإكرامِ ، كما وُضعت الطاعةُ موضع الإطاعة ، والغارةُ موضعَ الإغارة .
والكَرْمَةُ : الطاقةُ الواحدة من الكَرْم .
ويقالُ : هذه البقعةُ إنما هي كرمةٌ ونَخلةٌ ، يُعنى بذلكَ الكَثرَةُ .
والعرب تقول : هي أكْثرُ الأرضِ سَمْنَة وعَسَلةً .
وإذا جاءتِ السماءُ بالقَطْر قيل : كَرَّمَتْ تَكْرِيماً .
قال الليث : والمُكْرَمُ : الرجُلُ الكَرِيُم على كلِّ أحد .
ويقال : كَرُمَ الشيءُ الكَرِيمُ كَرَماً ، وكَرُمَ فلان علينا كَرَامة .
والكَرَمُ : أرضٌ مُثارة مُنَقّاة من الحجارةِ .
وسمعت العرب تقول : للبُقْعَة الطَّيِّبِة التُّربةِ العَذاةِ المنبتِ : هذه بقعةٌ مكْرُمةٌ ويقولون للرَّجُل الكَرِيم : مكْرَمَانٌ إذا وُصف بالسخاءِ وسَعةِ الصدرِ .
( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : الكُرُومُ : القلائدُ ، واحدها كرْمٌ ، وأنشد :
تَبَاهَى بصَوْغٍ من كُرُومٍ وفِضَّةٍ
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن رَجُلاً أهدى إليه راويةَ خمرٍ فقال : ( إنَّ الله حَرَّمَها ، فقال الرجل : أَفَلا أُكَارِمُ بها يَهودَ ؟ فقال : إنَّ الَّذِي حَرَّمَها حَرَّم أنْ يكَارَمَ بها ) أراد بقوله أكَارِمُ بها يهودَ أي أُهديها إليهم ، فَيُثيبوني عليها .
ومنه قول دُكَيْن :
يا عُمَرَ الخَيْراتِ والمَكَارِم
إنِي امْرُؤٌ من قَطَنِ بنِ دَارِم
أَطْلَبُ دَيْني من أخٍ مُكارِمٍ
أي من أخٍ يْكافِئُني على مدحي إياه ، يقول : لا أطلب جائزتهُ بغير وسيلةٍ ، وقال اللِّحْيَانِيُّ : أفعلُ ذلك وكرْمَة لك وكُرْمَى لك ، وكَرَامَةً لك ، وكُرْماً لك ، وَكُرْمَةَ عَيْنٍ ، ونَعيمَ عينٍ ونُعمْة عينٍ ، ونُعْمَ عينٍ ، ونُعَامى عَيْنٍ ونَعام عينٍ .
وقال أبو ذؤيب في الكُرْمِ :
وأَيْقَنْتُ أَنِّ الجُود منكَ سَجِيَّة
وما عِشْتَ عْيشاً مِثْلَ عْيشِك بالكُرْم
أَراد بالكُرْمِ : الكَرَامَةَ .
وقال ابن شميلٍ : يقال : كَرُمَتْ أرضُ فلان العامَ ، وذلك إذا دَمَلها فزَكا نَبْتُها ، قال : ولا يَكْرُمُ الحَبُّ حتى يكونَ كَثير العَصْفِ يعني التِّبْنَ والورق .
( عمرو عن أبيه ) : يقال لطبق القدر والحُبِّ : الكرامة .
وقال الكسائي : لم يجىء عن العرب مَفْعُلٌ مصدراً بغير هاء إلا حرفان : مَكْرُمٌ ومعْونٌ .
وأنشد في المكْرُمِ :
لِيَوْمِ رَوْعٍ أَوْ فَعَالِ مَكْرُمِ
وقال :
بُثَيْنَ الْزَمِي ( لا ) إنَّ ( لا ) إِنْ لَزِمْتِهِ
على كَثْرَة الواشينَ أيُّ مَعُونِ
وقال الفراء : مَكْرُمٌ : جَمْعُ مَكْرُمَة وكذلك مَعُونٌ : جَمْعُ مَعُونَةٍ ، وروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن الله يقول : إذا أنا أَخَذْتُ من عَبْدِي كَرِيمَتَيْهِ وهو بهما ضَنِينٌ فصَبَرَ لي لم أرْضَ له بِهمَا ثَوَاباً دُونَ الجَنَّةِ ) . ورواه بعضهم : إذا أَخذْتُ من عبدي كَرِيمَتَهُ .
وقال شمر : قال إسحاق بنُ مَنْصُورٍ : قال بعضهم : يُرِيدُ أَهله ، وبعضُهم يقول : عَيْنَه ، قال : ومن رواهُ كَرِيمَتَيْهِ فهما : العينانِ .
قال شمر : كلُّ شَيْءٍ يَكْرُمُ عليك فهو كَرِيمُكَ وكَرِيمَتُكَ ، قال : والكَرِيمَةُ : الرجُلُ الحَسيبُ ، تقول : هو كَرِيمَة قَوْمِهِ . وأنشد :
وأَرَى كَرِيمَكَ لا كُرِيمةَ دُونَهُ
وأَرَى بِلادَكَ مَنْقَعَ الأَجْوَادِ
أراد من يَكْرُمُ عليك لا تَدَّخِرُ عنه شيئاً يَكْرُمُ عليك .
وفي حديث آخره : ( إذا أَتَاكُمْ كَرِيمَةُ قَوْمٍ فَأكْرِمُوهُ ) أي كرِيمُ قومٍ . وقال صَخْرُ بنُ عمرو :
أَبَى الفَحْرَ أَنِّي قَدْ أَصَابُوا كَرِيمَتِي
وأَنْ ليسَ إِهْدَاءُ الخَنَا من شِمَالِيَا
يعني بقوله كَرِيمَتِي : أخَاه معاوية بن عمرو وأما الحديثُ الآخرُ ( خيْرُ الناسِ يَوْمَئذٍ مُؤمِنٌ بَيْنَ كَرِيمْينِ ) فإنَّ بعضهم قال هما الحَجُّ والجِهَادُ ، وقيل أراد بين فَرَسَيْنِ يَغْزُو عليهما .
وقيل بين أَبَوَيْنِ مُؤْمِنَيْنِ كَرِيميْنِ .
ويقال : هذا رجُلٌ كَرَمٌ أَبوهُ وكرمٌ آباؤُهُ ، وقول الله جل وعز : ( وَنُدْخِلْكُمْ مُّدْخَلاً كَرِيماً ) ( النساء : 31 ) قالوا حَسَناً وهو الجَنَّةُ ، وقوله : ( وَقُل لَّهُمَا قَوْلاً كَرِيمًا ) ( الإسراء : 23 ) أي ليناً سهلاً إكراماً لهما ، وقوله : ( هذا الذي كرمت علي ) ( الإسراء : 62 ) أي فضَّلتَ ، وقوله : ( رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ ) ( المؤمنون : 116 ) أي العظيم .
وقوله : ( كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّى غَنِىٌّ ) ( النمل : 40 ) أي عظيم مفضل وقوله : ( أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا ) ( الأحزاب : 31 ) أي كثيراً .
مكر : قال الليث : المكْرُ : احتيالٌ في خُفْيَة ، قال : وسمعنا أنَّ الكَيْدَ في الحربِ حلالٌ ، والمَكْرُ في كلِّ حالٍ حرامٌ .
وقال الله جل وعز : ( لله ( لَصَادِقُونَ وَمَكَرُواْ مَكْراً وَمَكَرْنَا مَكْراً وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ ) ( النمل : 50 ) .
قال غير واحدٍ من أهلِ العلم بالتأويلِ : المَكْرُ من الله : جَزَاءٌ ، سُمِّيَ باسم مَكْرِ المُجَازَى كما قال : ( يَنتَصِرُونَ وَجَزَآءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا ) ( الشورى : 40 ) ، فالثانية ليستْ بسيّئة في الحقيقة ، ولكنها سمّيت سَيِّئة للجَزَاء ، وكذلك قوله جل وعز : ( فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ ) ( البقرة : 194 ) ، فالأول : ظلمٌ
والثاني : ليس بظلم ، ولكنَّه سُمِّيَ باسم الذنب ليُعْلَمَ أنه عِقابٌ عليه . وجَزَاءٌ به ، ويَجْرِي مَجْرى هذا القول قول الله جل وعز : ( يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ ) ( النساء : 142 ) و ) اللَّهُ يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ ) ( البقرة : 15 ) من هذا الضَّرب .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : المَكْرُ : الغْرَةُ . وقال القَطَامِيُّ :
بِضَرْبٍ تَهْلِكُ الأبطالُ فيه
وتَمْتَكِرُ اللِّحَى منه امْتِكارَا
أي تَخْتِضِبُ ، ويقال لِلأَسدِ : كأنه مُكِرَ بالمَكْرِ أي طُلِيَ بالمغْرَةِ ، والمَكرُ : نَبْتٌ وجمعه : مُكُورٌ . قال العجاج :
تَظَلُّ في عَلْقَى وفي مُكُورِ
النَّضْرُ عن الجعْدِيِّ قال : المَكْرُ : سَقْيُ الأرض ، يقال : امْكُرُوا الأرضَ فَإِنَّها صُلبةٌ ثمَّ احْرُثُوهَا يريد : اسْقُوهَا .
وقال الليث : المكْرُ : ضرْبٌ من النّباتِ ، الواحِدةُ : مَكْرَةٌ ، سُمِّيت مَكْرَةً لارْتوائِها ، وأمّا مُكُورُ الأغْصَانِ فهي شجرة على حِدَةٍ .
قال : وضروبٌ من الشجرِ تُسَمَّى المكُورَ مثل الرُّغْل ونحوه .
وقال أبو عبيد قال الأصمعي : الممْكُورَةُ من النِّساء : المَطْوِيَّةُ الخَلْقِ .
وقال الليث : المَكْرُ : حُسْنُ خَدَالةِ السَّاقِ .
يقال : هي مَمْكُورَةٌ : مُرْتَوِيَة السَّاقِ خَدْلةٌ ، شُبِّهَت بالمَكْرِ من النَّباتِ .
قال : ومَكْوَرَّى : نَعْتٌ للرجُل ، يقال : هو القصيرُ اللئيمُ الخِلْقَةِ .
ويقال في الشَّتِيمةِ : ابن مَكْوَرَّى ، وهو في هذا القول : قَذْف ، كأنَّها توصفُ بزِنْيةٍ .
قلت : هذا حرف لا أَحْفَظُه لغير الليث ، ولا أَدْري أَعَرَبٌ يٌّ هو أو أَعْجَمِيٌّ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المَكْرَةُ : الرُّطَبة الفاسدة .
والمكْرةُ : التَّدبِيرُ والحِيلة في الحرب .
والمكْرةُ : الساقُ الغليظةُ الحَسْنَاءُ .
والمكْرةُ : السَّقْيَةُ للزَّرْع .
يقال : مررت بزَرْعٍ مَمْكُورٍ أَي مَسْقِيَ .
والمكْرةُ : شجرةٌ ، وجمعها : مُكُورٌ .
ركم : قال الليث : الرَّكْمُ : جمعُكَ شيئاً فوق شيءٍ حتى تجعلَه رُكاماً مَرْكوماً ، كرُكامِ الرَّمْل والسَّحابِ ونحو ذلك من الشيء المرْتَكِمِ بعضُه على بعْضٍ .
وقال ابن الأعرابي : الرّكَمُ : السحابُ المُتَرَاكِمُ .
كمر : أبو عبيد عن الأصمعي : المكْمُورُ من الرجال : الذي أَصَاب الخاتنُ كمَرَتَهُ .
وقال الليث : الكَمَرُ : جمع الكَمَرَةِ .
وقال : رجلٌ كِمِرَّى إذا كان ضَخْمَ الكَمَرَةِ .
رمك : قال الليث : الرَّمَكَةُ : هي الفَرَسُ . والبِرْذَوْنَةُ التي تتخذ للنسل ، والجميعُ : الأرْماكُ ، وأَمَّا قول رؤبة :
لا تَعْدِليِني بالرُّذالاَتِ الحَمَكْ
وَلاَ شَظٍ فَدْمً ولا عَبْدٍ فَلِكْ
يَربِضُ في الرَّوْثِ كَبِرْذَوْنِ الرَّمَكْ
فإنَّ أَبا عمرو زَعمَ أنَّ الرَّمَكَ في بيت رؤبةَ أصله بالفارسيَّةِ : رَمَهْ .
قال : وقولُ الناسِ : رَمَكَةٌ : خطأٌ .
وقال أبو زيد : رَمَكَ الرَّجلُ إذا أَوْطَنَ البَلَد فلم يَبْرَحْ ، ورَمَكَ في الطعام رُمُوكاً ، ورَجَنَ فيه يَرْجُنُ رجوناً إذا لم يَعَفْ منه شيئاً .
وروى أبو عبيد عنه : رَمَكْتُ بالمكانِ . وأَرْمَكْتُ غيري .
ثعلب عن ابن الأعرابي : رَمَك بالمكان ودَمَكَ ومَكَدَ إِذا أَقام فيه .
وقال الكسائي : رَمَكَ بالمكان رُمُوكاً ، ورَجَنَ رُجوناً .
والرامِكُ : المُقيمُ ، بكسرِ الميم .
والرامِكُ بالكسْرِ : الذي يُسَمِّيهِ الناسُ الرَّامَك وهو شيء ، يُصَيَّرُ في الطَّيبِ .
الليث : الرامَكُ : شيءٌ أسودُ كالقَارِ يخلط بالمِسْكِ فيجعل سُكًّا ، والرَّامَكُ تَتَضَيَّقُ به المَرْأَةُ .
ابن السكيت عن الفراء قال : هو الرامِك والرامَكُ ، في باب ما يُفْتَحُ ويُكْسَرُ .
غيره : اسْتَرْمَكَ القومُ استرماكاً إذا اسْتَهْجَنُوا في أَحسابِهِم ، ورجلٌ رمَكَةٌ إذا كان ضعيفاً .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : إذا اشتدّتْ كُمْتَةُ البعير حتى يَدخُلَهَا سوادٌ فتلك الرُّمْكةُ ، وبعيرٌ أَرْمَكُ .
ابن الأعرابي قال حُنَيْفُ الحَنَاتمِ وكان من آبَلِ العربِ الرَّمْكاءُ من النُّوقِ : بُهْيَا والحَمْرَاءُ : صُبْرَى والخَوَّارةُ : غُزْرَى ، والصَّهْبَاءُ : سُرْعَى .

##### Türkçe

ك ر م
**كرم** ، **كمر** ، **ركم** ، **رمك** ، **مكر**: kullanılanlar.

**كرم**: **الكَرِيمُ**: Allah azze ve celle’nin sıfatlarından ve isimlerindendir; o, hayrı çok olan, cömert, nimet veren, lütfeden(=fazilet bahşeden)dir.

Allah cel senâuhu şöyle dedi: “(Yeryüzüne bakmadılar mı: orada her **زَوْجٍ كَرِيمٍ**’den ne kadar bitirdik)” (Şuarâ: 7).

**الزَّوْجِ**’ün manası: türdür; **الكَرِيمُ**: kendisine ihtiyaç duyulan şeyde övülen(=makbul olan)dır; mana: her faydalı türden; onu ancak âlemlerin Rabbi bitirir.

Cel ve azîz şöyle dedi: “(İleri gelenler: ‘Şüphesiz ben(—sallallahu aleyhi ve sellem—) bana bir kitap atıldı’ dediler)” (Neml: 29).

Onlardan bazıları dedi ki: manası: içindekiler güzeldir; sonra içindekini açıkladı da şöyle dedi: “(O, Süleyman’dandır; o, Allah’ın adıyladır: Rahmân, Rahîm; bana karşı üstünlük taslamayın ve bana teslim olmuşlar olarak gelin)” (Neml: 30, 31).

Ve denildi ki: “(Bana **كِتابٌ كَرِيمٌ** atıldı)” (Neml: 29); kastetti ki o, kerîm bir adamın yanından geldi.

Ve denildi ki: **كتابٌ كرِيمٌ** yani mühürlüdür; ve Yüce Allah’ın sözü: “( ) ( **يَحْمُومٍ** ne serin ne de )” (Vâkıa: 44).

Ferrâ dedi ki: Araplar, zemmi kastederek ondan bir fiili nefyettikleri her şeye **الكَريم**’i tâbi kılarlar.

Denir: “Bu semiz midir?”

Bunun üzerine denir: “O semiz değildir ve **كَريم** de değildir”; “Bu ev geniş değildir ve **كَريمة** de değildir.”

Ve **الكريم**: övülen her şeyi toplayan bir isimdir. Allah kerîmdir; fiilleri övülmüştür.

Ve dedi: “(Büyüktür; şüphesiz o, **قُرْءَانٌ كَرِيمٌ**’dir ( ) **كَرِيمٌ** gizlenmiş bir kitapta)” (Vâkıa: 77, 78); yani içinde hidayet, beyan, ilim ve hikmet bulunan şey övülen bir Kur’an.

Ve O’nun sözü: “(Ve ikisine **قَوْلاً كَرِيمًا** söyle)” (yani kolay, yumuşak); ve kerîm, azîm Arş’ın Rabbi.

Ve O’nun sözü: “... onun ecrini iki kere ve ona hazırladık” (İsrâ: 23) yani çokça.

Ve Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet ettik ki şöyle dedi: “Üzüme **الكَرْم** adını vermeyin; **الكَرْم** ancak Müslüman adamdır”:

Bunu, Ebû’z-Zinâd, el-A‘rec’den, Ebû Hureyre’den, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve âlihî) rivayet etti.

Te’vili—Allah daha iyi bilir—şudur ki **الكرم**: övülen bir sıfattır; **الكريم** de Allah cel zikruhu’nun sıfatlarındandır. Allah’a iman eden kimse kerîmdir; **الكَرَم**: mevsûfun yerine ikame edilen bir mastardır.

Böylece denir: “**رَجْلٌ كَرَمٌ**.” “İki adam: **كَرَمٌ**.” “Adamlar: **كَرَمٌ**.” “Kadın: **كَرَمٌ**.” İkil yapılmaz, çoğul yapılmaz, müennes yapılmaz; çünkü senin “**رَجل كَرَمٍ**” sözünün manası “kerem sahibi”dir. Bu yüzden sıfatlanan(=men‘ût)ın yerine ikame edildi de hafifletildi. Ve **الكرْم** “kerm” diye adlandırıldı; çünkü ağacının ve meyvesinin keremiyle vasıflandı.

Ve denildi ki: **كرمٌ** râ’nın sükûnu ile; çünkü konuşmada çokça geçtiği için **كَرَمٍ** lafzından hafifletildi. Böylece **كَرْمٌ** denildi; nitekim İmru’ul-Kays dedi:
نَزَلْتُ عَلَى عمْرِو بْنِ دَرْعَاءَ بُلْطَةً
فَيَا كَرْمَ ما جارٍ ويا كَرْمَ ما محلْ

İstediği: “ya **كَرَم** cârî”; “**ما**” ise zâiddir.

Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onu bu isimle adlandırmayı yasakladı; çünkü ondan, içilmesi yasaklanan sarhoş edici sıkılır; ve o, içenin aklını değiştirir; ve içmesi sebebiyle düşmanlık ve buğzu araya düşürür.

Böylece dedi ki: Müslüman adam bu sıfata, meyvesinden sıkılan şeyin kötü, alçak ahlâklara götürdüğü şu ağaçtan daha layıktır.

Ebû Bekir dedi ki: **الكَرْم** “kerm” diye adlandırılır; çünkü ondan yapılan şarap, cömertliğe ve kereme sevk eder ve ahlâkın yüce olanlarını emreder; böylece ondan doğan kerem için, keremden bir isim türettiler. Peygamber (sallallahu aleyhi ve âlihî) şarabın aslının, keremden alınmış bir isimle adlandırılmasını hoş görmedi; ve mümin kişiyi bu güzel isme daha layık kıldı. Ve şu beyti okudu:
والخَمْرُ مشتقَّة المعنى من الكرَمِ

Ve bunun için şaraba **راحاً** adını verdiler; çünkü içeni vermeye rahatlatır; yani hafifler.

Dedi ki: **الكرم** için **الجَفْنَة** ve **الحَبَلة** ve **الزَّرَجُون** denir.

Leys dedi: “**رَجلٌ كريمٌ**” denir; “kavim: **كرم**” (denir); nitekim “**أَدِيم** ve **أَدَم**; **عمود** ve **عمَدٌ**” dediler. Ve şu beyti okudu:
وأَنْ يَعْرَيْنَ إِنْ كُسِيَ الجَواري
فتنبوا العيْنُ عن كرمٍ عِجافِ

(قلت): Nahivciler, Leys’in dediğini kabul etmezler.

Ve derler ki: “**رجلٌ كَرِيمٌ** ve kavim: **كِرامٌ**.”

Nitekim denir: “küçük: **صغيرٌ** ve **صِغَارٌ**; büyük: **كبيرٌ** ve **كِبارٌ**.”

Fakat denir: “**رَجُلٌ كَرَمٌ** ve adamlar: **كَرمٌ**” yani kerem sahipleri; “kadınlar: **كَرَم**” yani kerem sahibi kadınlar.

Nitekim denir: “adam: **عَدْلٌ** ve kavim: **عدلٌ**; adam: **حَرَضٌ** ve kavim: **حرضٌ**; adam: **دَنَفٌ** ve kavim: **دنفٌ**.”

Ebû Ubeyd ve İbnü’s-Sikkît—ki Ferrâ’nın sözüdür—dedi: “**رجلٌ كَرِيمٌ** ve **كُرَامٌ** ve **كُرَّامٌ**” bir manadadır.

Dediler ki: **كُرَامٌ**, vasıfta **كريمٍ**’den daha beliğdir; **كُرَّامٌ** ise şeddeli olarak, **كُرَامٍ**’dan daha beliğdir.

Aynı şekilde: “adam: **كبيرٌ** ve **كبَارٌ** ve **كُبَّارٌ**; zarif: **ظريفٌ** ve **ظُراف** ve **ظُرَّافٌ**.”

Leys dedi: “Falan, kendisini ayıplayan şeyden **تكرَّمَ** etti” denir; yani arındı. Ve kendisini ayıplardan **أكرَمَ** etti. Ve **الكَرَامةُ**: ikramın yerine konulan bir isimdir; nitekim **الطاعةُ** itaat ettirmenin yerine, **الغارةُ** da baskın yapmanın yerine konuldu.

Ve **الكَرْمَةُ**: **الكَرْم**’den tek bir çubuktur.

Ve denir: “Bu parça ancak bir **كرمةٌ** ve bir hurma ağacıdır”; bununla çokluk kastedilir.

Ve Araplar der ki: “O, yerin en çok yağlısı ve ballısıdır.”

Gök yağmurla geldiğinde “**كَرَّمَتْ** **تَكْرِيماً**” denir.

Leys dedi: **المُكْرَمُ**: her bir kimseye karşı kerîm olan adamdır.

Ve denir: “Şey, kerîm olarak **كَرُمَ** **كَرَماً**”; “Falan bize **كَرُمَ** **كَرَامة**.”

Ve **الكَرَمُ**: taşlardan temizlenmiş, sürülmüş bir arazidir.

Arapların şöyle dediğini işittim: güzel toprağı, tatlı suyu, bitkisi olan yer parçasına: “Bu, **بقعةٌ مكْرُمةٌ**” (derler). Ve cömertlik ve göğüs genişliğiyle vasıflanan kerîm adama “**مكْرَمَانٌ**” derler.

(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan): **الكُرُومُ**: gerdanlıklardır; tekili **كرْمٌ**’dür. Ve şu beyti okudu:
تَبَاهَى بصَوْغٍ من كُرُومٍ وفِضَّةٍ

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki bir adam ona bir şarap kırbası hediye etti; bunun üzerine dedi ki: “Allah onu haram kıldı.” Adam dedi ki: “Onunla Yahudilere **أُكَارِمُ** etmeyeyim mi?” Dedi ki: “Onu haram kılan, onunla **يُكَارَمَ** edilmeyi de haram kıldı.” “**أَكَارِمُ بها يهودَ**” sözüyle kastettiği: onu onlara hediye ederim de bana karşılığını verirler.

Bundan, Dukeyn’in sözü:
يا عُمَرَ الخَيْراتِ والمَكَارِم
إنِي امْرُؤٌ من قَطَنِ بنِ دَارِم
أَطْلَبُ دَيْني من أخٍ مُكارِمٍ

Yani: beni, onu övmeme karşılık mükâfatlandıran bir kardeşten; der ki: ödülünü bir vasıta olmaksızın istemem. Lihyânî dedi: “Bunu yaparım; ve sana **كرْمَة** olarak ve sana **كُرْمَى** olarak; ve sana **كَرَامَةً** olarak; ve sana **كُرْماً** olarak; ve **كُرْمَةَ عَيْنٍ**; ve **نَعيمَ عينٍ** ve **نُعمْة عينٍ**; ve **نُعْمَ عينٍ**; ve **نُعَامى عَيْنٍ** ve **نَعام عينٍ**.”

Ebû Züeyb **الكُرْم** hakkında dedi:
وأَيْقَنْتُ أَنِّ الجُود منكَ سَجِيَّة
وما عِشْتَ عْيشاً مِثْلَ عْيشِك بالكُرْم

**بالكُرْم** ile kastetti: **الكَرَامَةَ**.

İbn Şümeyl dedi: “Falanın arazisi bu yıl **كَرُمَتْ**” denir; bu, onu gübrelediğinde ve bitkisi geliştiğinde olur. Dedi ki: tane, çok **العَصْفِ** (yani saman ve yaprak) olmadıkça **يَكْرُمُ** olmaz.

(Amr, babasından): tencerenin kapağına ve **الحُبِّ**’e: **الكرامة** denir.

Kisâî dedi: Araplardan, hâ’sız olarak mastar şeklinde **مَفْعُلٌ** gelmemiştir; yalnız iki harf: **مَكْرُمٌ** ve **مَعْونٌ**.

**المكْرُمِ** hakkında şu beyti okudu:
لِيَوْمِ رَوْعٍ أَوْ فَعَالِ مَكْرُمِ

Ve dedi:
بُثَيْنَ الْزَمِي ( لا ) إنَّ ( لا ) إِنْ لَزِمْتِهِ
على كَثْرَة الواشينَ أيُّ مَعُونِ

Ferrâ dedi: **مَكْرُمٌ**: **مَكْرُمَة**’nin çoğuludur; aynı şekilde **مَعُونٌ**: **مَعُونَةٍ**’nin çoğuludur. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: “Allah der ki: ‘Kulumdan iki **كَرِيمَتَيْهِ**’ni alırsam—o da onlara karşı cimri(=çok düşkün) iken—ve benim için sabrederse, onlara karşılık olarak cennetten aşağı bir sevaba razı olmam.’” Bazıları şöyle rivayet etti: “Kulumdan **كَرِيمَتَهُ**’ni aldığımda.”

Şemmer dedi: İshak b. Mansûr dedi ki: Bazıları “ailesini” kasteder der; bazıları “gözünü” der. Dedi ki: Kim onu “**كَرِيمَتَيْهِ**” diye rivayet ettiyse, onlar iki gözdür.

Şemmer dedi: Sana ağır gelen her şey senin **كَرِيمُكَ**’dır ve **كَرِيمَتُكَ**’dır. Dedi ki: **الكَرِيمَةُ**: soylu(=haseb sahibi) adamdır; “O, kavminin **كَرِيمَة**’sidir” dersin. Ve şu beyti okudu:
وأَرَى كَرِيمَكَ لا كُرِيمةَ دُونَهُ
وأَرَى بِلادَكَ مَنْقَعَ الأَجْوَادِ

Kastetti: sana ağır gelen kimse; ondan hiçbir şeyi esirgeme; sana ağır gelir.

Başka bir hadiste: “Size bir kavmin **كَرِيمَةُ**’si gelirse onu ikram edin” yani kavminin kerîmi. Sahr b. Amr dedi:
أَبَى الفَحْرَ أَنِّي قَدْ أَصَابُوا كَرِيمَتِي
وأَنْ ليسَ إِهْدَاءُ الخَنَا من شِمَالِيَا

**كَرِيمَتِي** sözüyle kasteder: kardeşi Muâviye b. Amr. Diğer hadis ise: “O gün insanların hayırlısı, iki **كَرِيمْينِ** arasında bir mümindir”; bazıları dedi ki ikisi hac ve cihaddır; ve denildi ki iki at arasında; onlarla gazaya çıkar.

Ve denildi ki iki kerîm mümin ebeveyn arasındadır.

Ve denir: “Bu, babası **كَرَمٌ** olan bir adamdır; ataları da **كرمٌ**dur.” Yüce Allah’ın sözü: “Sizi **مُّدْخَلاً كَرِيماً**’a sokarız” (Nisâ: 31); “güzel” dediler; o da cennettir. Ve O’nun sözü: “İkisine **قَوْلاً كَرِيمًا** söyle” (İsrâ: 23) yani ikisine ikram olarak yumuşak, kolay. Ve O’nun sözü: “Bu, bana karşı **كرمت** ettiğin(=üstün tuttuğun) şeydir” (İsrâ: 62) yani üstün kıldın. Ve O’nun sözü: “**رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ**” (Mü’minûn: 116) yani azîm.

Ve O’nun sözü: “... inkâr ederse, şüphesiz Rabbim ganîdir” (Neml: 40) yani azîm, lütufkâr. Ve O’nun sözü: “... onun ecrini iki kere ve ona hazırladık” (Ahzâb: 31) yani çokça.

**مكر**: Leys dedi: **المكْرُ**: gizlice bir hiledir. Dedi ki: savaşta **الكَيْدَ**’in helal olduğunu işittik; **المَكْرُ** ise her hâlde haramdır.

Allah cel ve azîz şöyle dedi: “( ... ve ‘Biz elbette doğruyuz’ ... ve **مَكَرُواْ مَكْراً** ve Biz de **مَكْراً** yaptık; onlar farkında değillerdi)” (Neml: 50).

Te’vil ehli âlimlerden birden fazlası dedi: Allah’tan olan **المَكْرُ**: bir cezadır; cezalandırılanın mekri adıyla adlandırıldı; nitekim dedi: “... ve bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür; kim affederse...” (Şûrâ: 40); ikincisi hakikatte kötülük değildir; fakat ceza için “kötülük” diye adlandırıldı. Aynı şekilde O’nun cel ve azîz sözü: “Kim size saldırırsa siz de ona saldırın” (Bakara: 194); birincisi zulümdür; ikincisi zulüm değildir; fakat günah adıyla adlandırıldı ki onun bir ceza olduğu bilinsin; ve onunla bir ceza. Bu sözün yürüdüğü yol üzere, Allah cel ve azîz’ün sözü: “Onlar Allah’ı aldatırlar; O da onları aldatandır” (Nisâ: 142) ve “Allah onlarla alay eder” (Bakara: 15) bu türdendir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَكْرُ**: **الغْرَةُ**’dir. Katâmî dedi:
بِضَرْبٍ تَهْلِكُ الأبطالُ فيه
وتَمْتَكِرُ اللِّحَى منه امْتِكارَا

Yani kınalanır. Ve aslana denir: sanki **مُكِرَ** **بالمَكْرِ**; yani **بالمغْرَةِ** ile sıvandı. Ve **المَكرُ**: bir bitkidir; çoğulu: **مُكُورٌ**. Accâc dedi:
تَظَلُّ في عَلْقَى وفي مُكُورِ

Nadr, el-Ca‘dî’den dedi: **المَكْرُ**: toprağı sulamaktır; “Toprağı **امْكُرُوا**; çünkü o serttir; sonra onu sürün” denir; yani “onu sulayın” ister.

Leys dedi: **المكْرُ**: bitkiden bir türdür; teki: **مَكْرَةٌ**; sulanmışlığı sebebiyle **مَكْرَةً** diye adlandırıldı. Ama **مُكُورُ الأغْصَانِ** ise başlı başına bir ağaçtır.

Dedi ki: Ağaçtan türler **المكُورَ** diye adlandırılır; **الرُّغْل** ve benzeri gibi.

Ebû Ubeyd dedi; Asma‘î dedi: kadınlardan **الممْكُورَةُ**: yaratılışı kıvrımlı(=derli toplu) olandır.

Leys dedi: **المَكْرُ**: baldırın dolgunluğunun güzelliğidir.

Denir: “O, **مَمْكُورَةٌ**’dir”: baldırı suluca(=dolgun), dolgun. Bitkiden olan **المَكْرِ**’e benzetildi.

Dedi ki: **مَكْوَرَّى**: adam için bir niteleme; “O, **القصيرُ**; **اللئيمُ الخِلْقَةِ**’dir” denir.

Ve sövgüde denir: “**ابن مَكْوَرَّى**”; bu sözde o, bir iftiradır; sanki onu zinayla vasıflandırır.

قلت: Bu, Leys’ten başkası için hatırlamadığım bir harftir; Arapça mıdır yoksa yabancı mıdır bilmiyorum.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المَكْرَةُ**: bozulmuş taze hurmadır.

Ve **المكْرةُ**: savaşta tedbir ve hiledir.

Ve **المكْرةُ**: kalın, güzel bacaktır.

Ve **المكْرةُ**: ekin için sulamadır.

Denir: “**زَرْعٍ مَمْكُورٍ**’dan geçtim” yani sulanmış.

Ve **المكْرةُ**: bir ağaçtır; çoğulu: **مُكُورٌ**.

**ركم**: Leys dedi: **الرَّكْمُ**: bir şeyi bir şeyin üstüne toplayıp onu yığılmış, üst üste konmuş bir yığın yapmandır; kum yığını ve bulut ve bunun benzeri; bir kısmı bir kısmı üstüne yığılan şeyden.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرّكَمُ**: üst üste yığılmış buluttur.

**كمر**: Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: erkeklerden **المكْمُورُ**: sünnetçi onun **كمَرَتَهُ**’sine isabet eden kimsedir.

Leys dedi: **الكَمَرُ**: **الكَمَرَةِ**’nin çoğuludur.

Ve dedi: **رجلٌ كِمِرَّى**; eğer **الكَمَرَةِ**’si iri ise.

**رمك**: Leys dedi: **الرَّمَكَةُ**: kısraktır; ve nesil için edinilen **البِرْذَوْنَةُ**’dur. Çoğulu: **الأرْماكُ**. Rü’be’nin sözüne gelince:
لا تَعْدِليِني بالرُّذالاَتِ الحَمَكْ
وَلاَ شَظٍ فَدْمً ولا عَبْدٍ فَلِكْ
يَربِضُ في الرَّوْثِ كَبِرْذَوْنِ الرَّمَكْ

Ebû Amr, Rü’be’nin beytindeki **الرَّمَكَ**’ın aslının Farsçada **رَمَهْ** olduğunu iddia etti.

Dedi ki: insanların “**رَمَكَةٌ**” sözü hatadır.

Ebû Zeyd dedi: Adam, bir beldeyi yurt edinip ayrılmadığında **رَمَكَ** eder. Ve yemekte **رُمُوكاً** olarak **رَمَكَ** eder; ve onda hiçbir şeyi bırakmayıp yemekten tiksinmediğinde **رَجَنَ** eder; **رُجوناً** olarak **يَرْجُنُ**.

Ebû Ubeyd ondan rivayet etti: “Mekânda **رَمَكْتُ**.” Ve başkasını **أَرْمَكْتُ**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: mekânda **رَمَك** ve **دَمَكَ** ve **مَكَدَ**; orada ikamet ettiğinde.

Kisâî dedi: mekânda **رَمَكَ**; **رُمُوكاً**; ve **رَجَنَ**; **رُجوناً**.

**والرامِكُ**: ikamet eden; mîm’in kesresiyle.

Ve kesre ile **الرامِكُ**: insanların **الرَّامَك** diye adlandırdığı şeydir; o bir şeydir; kokuya konulur.

Leys: **الرَّامَكُ**: katran gibi siyah bir şeydir; miskle karıştırılır da **سُكًّا** yapılır; kadın onunla daralır.

İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan dedi: O, **الرامِك** ve **الرامَكُ**’tur; açılan ve kırılan(=fetha ve kesre alan) babında.

Başkası: kavim, soylarında çirkinlik gördüklerinde **اسْتَرْمَكَ** ederler; **استرماكاً**. Ve adam **رمَكَةٌ**’dir; zayıf olduğunda.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: devenin **كُمْتَةُ**’si şiddetlenip içine siyahlık girince, işte o **الرُّمْكةُ**’dir; ve deve **أَرْمَكُ**’tur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Huneyf el-Hanâtim—Arapların en iyi deve bileni idi—dedi ki: develerden **الرَّمْكاءُ**: **بُهْيَا**; **الحَمْرَاءُ**: **صُبْرَى**; **الخَوَّارةُ**: **غُزْرَى**; **الصَّهْبَاءُ**: **سُرْعَى**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والميم وما يثلثهما)
  (رمن)  الراء والميم والنون كلمة واحدة، وهي الرُّمَّان. والرُّمَّانتان: هَضْبتان في بلادِ عَبْسٍ. قال:
  * على الدّار بالرُّمَّانَتين تعوجُ *
  (رمي)  الراء والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو نَبْذ الشَّيء. ثم يحمل عليه اشتقاقاً واستعارة. تقول رَمَيْتُ الشيء أرمِيه. وكانت بينهم رِمِّيَّا، على فِعِّيلَى. وأرمَيْتُ على المائة: زِدْتُ عليها. فإن قيلَ فهذه الكلمة ما وجهها؟ قيل لـه: إذا زاد على الشَّيء فقد ترامَى إلى الموضع الذي بلغَه. ورَمَيْت بمعنى أرْمَيْتُ والمِرْماة: نَصْلُ السهم المدوَّرُ؛ وسمِّي بذلك لأنه يُرمَى به. والمَِرْماة: ظِلف الشَّاة. وفي الحديث: "لو أنّ أحدَهم دُعِيَ إلى مَِرْماتَين". والرَّمِيَّةُ: الصَّيد الذي يُرمَى. والرَّمِيُّ: السحابة العظيمة القَطْر. ويقال سُمِّيت رَمِيّاً لأنها تنشأ ثم تُرْمَى بقطَعٍ من السحاب من هنا وهُنا حتَّى تجتمع.
  وقال الخليل: رمى يرمي رِمايةً ورَمْياً ورِماءً. قال ابن السكّيت: خرجتُ أتَرَمَّى، إذا خرجتَ [ترمي] في الأغْراض([1]). ويقال أرْمَيْتُ الحَجَر من يدي إرْماءً. وقال أبو عُبيدة: يقال أرمَى اللهُ لك، أي نَصَرك وصنَع لَك. والرَّماء: الزِّيادة. وقد قلنا إنّ اشتقاق ذلك من الباب لأنه أمْرٌ يترامى إلى فَوق.
  (رمأ)  [أمّا] الراء والميم والهمزة فأصلٌ برأسه غير الأول، وهو قليل. يقال رمَأَت الإبل تَرْمأُ رمُوءاً ورَمْأً: أقامت في الكلأ والعُشْب. ورمأ فلانٌ في بني فلانٍ: أقام. ويقال أرمأت الأخبارُ: أشكَلَتْ. ومُرَمَّآت الأخبار، أي أباطيلُها.
  (رمث)  الراء والميم والثاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إصلاح شيءٍ وضمِّ بعضٍ إلى بعض. يقال رمَثْتُ الشَّيءَ: أصلحتُه. قال أبو دُواد:
وأَخٍ رَمَثْتُ دَرِيسَهُ *** ونصحتُه في الحرب نُصْحَا([2])  والرَّمَث: خشبٌ يضمّ* بعضُه إلى بعض ويُركَب. وفي الحديث: "إنّا نركب أرماثاً لنا في البحر"، وهو جمع رَمَثٍ. قال:
تمنَّيْتُ مِن حُبِّي بُثَينةَ أننا *** على رمَثٍ في البحر ليس لنا وَفْرُ([3])  والرِّمْث: مَرعىً من مراعي الإبل، وذلك لانضمام بعضِه إلى بعض. يقال إبلٌ رَمِثة ورَمَاثَى، إذا أكلت الرِّمْث فمرِضَتْ عنه. والرَّمَثُ أيضاً: بقيّة اللبن في الضَّرع، لأن ذلك متجمِّع.
  (رمج)  الراء والميم والجيم ليس أصلاً، وفيه ما يُقبَل ويُعتَمد عليه([4])، لكنَّهم يقولون: رَمَّجَ الأثَر بالتُّراب([5])؛ ورمَّج السُّطور: أفسَدَها.
  (رمح)  الراء والميم والحاء كلمةٌ واحدة، ثم يُصرَّف منها. فالكلمة الرُّمْح، وهو معروفٌ، والجمع رِماح وأرْماح. والسِّماك الرّامح: نَجمٌ، وسُمِّي بكوكبٍ يقْدُمه كأنَّه رُمْحه. فأمَّا قولهم: رَمَحَتْه الدَّابَّةُ، فمن هذا أيضاً لأنّ ضَرْبها إيّاهُ برِجلها كرمح الرَّامحِ برُمْحه. ومنه رَمَحَ الجُندبُ، إذا ضَرب الحصَى بيده. والرَّمَّاح: الذي يتَّخذ الرِّماح، وحِرفته الرِّماحة. والرَّامح: الطاعن بالرُّمْح. والرامح: الحامل له. ويقال للبُهْمَى إذا امتنَعتْ على الرّاعية: قد أخذَتْ رماحَها. كما قال:
أيَّامَ لم تأخُذْ إليَّ سِلاحَها ***إبِلي لِجلّتها ولا أبكارِها  (رمخ)  الراء والميم والخاء ليس بشيء. ويقال: إنَّ الرِّمْخ شجر([6]).
  (رمد)  الراء والميم والدال ثلاثة أصول: أحدُها مرضٌ من الأمراض، والآخَر لونٌ من الألوان، والثالث جنسٌ من السَّعْي.
  فالأول: الرَّمَد رَمَدُ العين، يقال رَمِدَ يَرْمَدُ رَمَداً، وهو رَمِد وأَرْمَدُ. ومنه الرَّمْد، وهو الهلاك، بسكون الميم. كما قال:
  * كأصْرَامِ عادٍ حينَ جَلَّلَها الرَّمْدُ([7]) *
  ويقال رمَدْنا القومَ نرمُِدهم، إذا أتينا عليهم.
  والثاني: الرَّماد، وهو معروف، فإذا كان أرقَّ ما يكون فهو رِمْدِدٌ. وهو يسمَّى للونه. يقال رَمَّدَتِ الناقةُ ترميداً، إذا تَركَتْ عند النِّتاج لبناً قليلاً. وإنّما يقال ذلك للونٍ يعتري ضرعَها. والأرمد: كلُّ شيءٍ أغْبَرَ فيه كُدْرَة، وهو من الرَّماد، ومنه قيل لضَربٍ من البعوض رُمْدٌ. وقال أبو وجزة وذكَرَ صائداً:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** رُمْدٌ به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])  والأَرمِداء، على وزن أفعلاء: الرَّماد. والمرمَّد من الشواء: الذي يُمَلُّ في الجمر. وفي المثل: "شَوَى أخُوك حتَّى إذا أنضَجَ رَمَّد([9])". فأمَّا قولهم: عام الرَّمادةِ، فقال قومٌ: كان مَحْلاً نزَل بالنّاس له رَمْد، وهو الهلاك. وقال آخرون: سمِّي بذلك لأنَّ الأرضَ صارت من المَحْل كالرَّماد([10]). وقال أبو حاتم: ماءٌ رَمِدٌ، إذا كان آجناً متغيِّراً.
  والأصل الثالث: الارْمِدَادُ: شِدّة العَدْو. ويقال ارْمَدَّ الظَّليمُ: أسرَعَ.
  (رمز)  الراء والميم والزاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. يقال كتيبة رَمَّازة: تموج من نواحِيها. ويقال ضربه فما ارمَأَزَّ، أي ما تحرَّك. وارتَمَز أيضاً: تحرَّك.
  ويقولون: إِنّ الرَّاموز: البحر. وأراه في شعر هذَيل.
  (رمس)  الراء والميم والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تغطيةٍ وسَتْر. فالرَّمْس: التراب.
  والرِّياح الروامسُ: التي تُثير الترابَ فتدفِن الآثار. ويقال رَمَسْتُ على فلانٍ الخبرَ؛ إذا كتَمْتَه إِيَّاه. ورَمَست الرَّجُل وأرمستُه: دفنتُه.
  (رمش)  الراء والميم والشين ليس من مَحض اللُّغة، ولا ممّا جاء في صحيح أشعارِهم. على أنَّهم يقولون: الرَّمَش تَفَتُّلٌ في الأشفار، وحُمْرةٌ في الجفون. وربّما قالوا رَمَشَهُ بالحجَر: رماه. وذُكر عن الشيباني: رَمَشَتِ الغنم تَرْمُِش، إذا رعَتْ يسيراً. ويقال: الرَّمَش: بياضٌ يكون في أظفار الأحداث. وحكى اللِّحياني: أرضٌ رَمْشاء: جدبة([11]).
  (رمص)  الراء والميم والصاد أُصَيل يدلُّ* على إلقاءِ قَذَىً. يقولون رَمَصَتِ العين، إِذا أخرجت ما يخرُج منها عند الرّمَد. وقال ابن السِّكِّيت: يقال قبَحَ اللهُ أُمّاً رمَصَت به، أي ولدَتْه. وهذا إذا صحَّ فهو على ما ذكرناه من أنَّه مشبّه بقذىً يُرمَى به. ويقال رَمَصَتِ الدّجاجةُ: ذَرَقت.
  وفي الباب كلامٌ آخَرُ يدلُّ على صلاحٍ وخير. يقولون: رَمَصْت بينهم، أي أصلَحْت. وربما قالوا: رَمَص الله مُصِيبتَه يَرْمُصها رَمْصاً، إذا جَبَرها.
  (رمض)  الراء والميم والضاد أصلٌ مطَّرِدٌ يدلُّ على حِدّةٍ في شيء مِن حرٍّ وغيره. فالرَّمَض: حَرُّ الحجارةِ من شِدّة حَرّ الشمس. وأرضٌ رَمِضَةٌ: حارّة الحجارة. وذكر قومٌ أن رمَضانَ اشتقاقُه من شِدّة الحر؛ لأنَّهم لمَّا نقلوا اسمَ الشُّهور عن اللغة القديمة سَمَّوْها بالأزمنة، فوافق رمضانُ أيّامَ رَمَضِ الحرّ. ويجمع على رَمضانات وأرمِضاءَ. ومن الباب أرمضَهُ الأمرُ ورَمِضَ للأمْرِ.
  ورَمِض أيضاً، إذا أحرقَتْه الرَّمْضاء. ويقال رَمَضْتُ اللّحمَ على الرَّضْفِ، إذا أنضجْتَه. ومن الباب سِكِّين رَمِيض. وكلُّ حادٍّ رَمِيضٌ. وقد رَمَضْتُه أنا. ورَمِضَتِ الغنمُ، إذا رعَتْ في شدّة الحَرّ فقرِحت أكبادُها. ويقال: فلانٌ يترمَّضُ الظِّباءَ، إذا تبعها وساقَها حَتَّى تَفَسَّخَ قوائمُها من الرَّمْضاء ثمَّ يأخُذُها. ويقال ارتمَضَ بَطْنُه: فسَدَ، كأنَّ ثَمَّ داءً يُحْرِقُه. فأمّا قولُ القائل: أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه([12]) فرمَّضْتُ ترميضاً، وذلك أن ينتظرَه. وممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل. ويمكن أن يكون الميم مبدلةً من باء، كأنّه ربّضت، من رَبَض.
  (رمط)  الراء والميم والطاء ليس أصلاً، لكنَّهم يسمُّون ما اجتمع من العُرْفُطِ وغيرِه من شجر العِضاهِ رَمْطاً. وربّما قالوا رَمَطت الرّجلَ، إذا عِبْته رَمْطاً. وفيه نظر.
  (رمع)  الراء والميم والعين أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وحركةٍ. فالرَّمَّاعةُ من الإنسان: الذي يضطرب من الصبيِّ على يافُوخِه. والرَّمَعَانُ: الاضطِراب. ويقال رَمَعَ أَنْفُ الرّجُل يَرمَع رمَعاناً، إذا تحرَّك من غضبٍ. ومن الباب قَبَحَ الله أمّاً رَمَعَتْ به، أي ولدَتْه. ومن ذلك اليَرْمَع: حجارةٌ بِيضٌ رِقاقٌ تلمَع في الشمس. ومن الباب إن صحّ، الرامِع، وهو الذي يطأطِئُ رأسَه ثم يرفعه. ويقال الرُّماع تغيُّر الوَجْه([13]) والباب كلُّه واحد. ويقولون: المُرَمِّعَة المَهْلكة([14]).
  (رمغ)  الراء والميم والغين لا أصلَ لـه، إلا بعض ما يأتي به ابنُ دريدٍ، من رَمَغْتُ الشيءَ، إذا عَركتَه بيدك، كالأديمِ وغيرِه.
  (رمق)  الراء والميم والقاف أصلٌ يدلُّ على ضَعفٍ وقِلّة. ويقال ترمَّقَ الرَّجلُ الماءَ وغيرَه، إذا حَسَا حُسْوةً [بَعد أُخرى([15])]. وهو مُرَمَّق العَيش، أي ضيِّقه. وما عَيْشُه إلا رَِماقٌ، يُراد به ما يُمْسِك الرَّمَق. والرَّمَق: باقي النَّفْسِ أو النَّفَس. قال:
وما الناسُ إلا في رَِماقٍ وصالح *** وما العيشُ إلا خِلفَةٌ ودُرُورُ  ويقولون: "أضرعَتِ المِعْزَى فرمِّقْ رمِّقْ"، أي اشربْ لبنَها قليلاً قليلاً؛ لأنّ المِعزَى تُنْزِلُ قبل نِتاجها بأيّام. والتَّرميق([16]): عملٌ يفعلُه الرجل لا يُحسِنُه. ويقال حبلٌ أرماقٌ، إذا كان ضعيفاً. وقد ارمَاقَّ ارمِيقاقاً.
  (رمك)  الراء والميم والكاف أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والثاني لُبْثٌ بمكان. فالأول الرُّمْكة من ألوان الإبل، وهو أشدُّ كدْرةً من الوُرْقة. ويقال جملٌ أرمَكُ. ومنه اشتقاق الرَّامَِك. والرَّمَكة: الأُنثى من البراذين. والأصل الآخر: رَمَكَ بالمكان، وهو رامك.
  (رمل)  الراء والميم واللام أصلٌ يدلُّ على رِقّةٍ في شيءٍ يتضامُّ بعضُه إلى بعض. يقال رَمَلت الحصير، وأرملتُ، *إذا سَخَّفْتَ نَسْجَه. قال:
  * كأنَّ نَسْجَ العنكبوتِ المُرْمَلِ([17]) *
  ثم يشبَّه بذلك، [فالرَّمَل]: القليل الضَّعيف من المطر، وجمعه أرمال. ومن الذي يقرب من هذا الباب الرَّمْل، وهو رَقيق. ومنه ترمَّل القَتيلُ بدمِهِ، إذا تلطخ؛ وهو قياسُ ما ذكَرْناه. ومن الباب الرَّمَل: الهَرْوَلة، وذلك أنه كالعَدْو أو المشْي الذي لا حصافةَ فيه. فأمّا المُرْمِلَ فهو الذي لا زادَ معه، سمِّي بذلك لأحدِ شيئين، إما رِقّةِ حاله، وإمّا للُصوقِه بالرّمل من فَقْره. والأرمَلُ مثلُ المُرمِل. قال جرير:
هَذِي الأراملُ قد قضَّيْتَ حاجتَها *** فمَنْ لحاجةِ هذا الأرمَلِ الذّكَرِ([18])
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "الأرض"، وتصحيح هذه الكلمة والتكملة التي قبلها من المجمل.
([2]) البيت في اللسان (رمث) بدون نسبة.
([3]) البيت لأبي صخر الهذلي، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93 وأمالي القالي (1: 148). وبعض أبياتها في اللسان (رمث).
([4]) في الأصل: "وبعمل عليه".
([5]) لم يرد هذا المعنى في اللسان والقاموس. ولم يأت شيء من المادة في الجمهرة.
([6]) الذي في اللسان والقاموس أن "الرمخ": الشجر المجتمع.
([7]) البيت لأبي وجزة السعدي، كما في اللسان (رمد 168). وصدره:
 * صببت عليكم حاصبي فتركتكم *
([8]) انظر اللسان (رمد) والحيوان (4: 216/ 5: 405).
([9]) يضرب مثلاً للرجل يعود بالفساد على ما كان أصلحه.
([10]) وقيل سمي به لأنهم  لما أجدبوا صارت ألوانهم كلون الرماد.
([11]) في القاموس: "وأرض رمشاء: ربشاء، أو جدبة، كأنه ضد". وذلك لأن الربشاء بالباء: الكثيرة العشب. وقد اقتصر في اللسان على أنها الكثيرة العشب، قال: "وسنة ربشاء ورمشاء. وبرشاء: كثيرة العشب".
([12]) في الأصل: "فلم تصبه".
([13]) في اللسان: "والرماع: داء في البطن يصفر منه الوجه". وفي القاموس: "وجع يعترض في ظهر الساقي حتى يمنعه من السقي... واصفرار وتغير في وجه المرأة من داء يصيب بظرها".
([14]) المهلكة، بتثليث اللام: المفازة. والمرمعة، لم ترد في اللسان. وفي القاموس: "والمرمعة كمحدثة: المفازة".
([15]) التكملة من اللسان.
([16]) في الأصل: "والرميق"، صوابه من اللسان والقاموس.
([17]) البيت في اللسان (رمل، غزل). مع نسبته في (غزل) إلى العجاج. انظر ديوانه 47. وأنشده في المخصص (17: 17) وذكر أنه إنما جر "المرمل" على الجوار. وذلك لأن المرمل من صفة النسج، فكان حقه النصب، لكن كذا روي بفتح الميم.
([18]) ليس في ديوان جرير. وروايته في اللسان (رمل): "كل الأرامل".
ـ

##### Türkçe

(رâ ve **الميم** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
  (**رمن**)  **الراء** ve **الميم** ve **النون** tek bir kelimedir; o da **الرُّمَّان**’dır. **الرُّمَّانتان**: **عَبْسٍ** beldesinde iki tepedir. Dedi ki:
  * **الرُّمَّانَتين**’deki yurda doğru eğrilirsin *
  (**رمي**)  **الراء** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; o da şeyin atılmasıdır. Sonra ona iştikak ve istiâre yoluyla hamledilir. Dersin: **رَمَيْتُ** şeyi, onu **أرمِيه**. Aralarında **رِمِّيَّا** vardı; **فِعِّيلَى** vezni üzere. Ve **أرمَيْتُ** yüzün üzerine: onun üzerine artırdım. Eğer denilirse: bu kelimenin yönü nedir? Ona denilir: bir şeyin üzerine artırınca, ulaştığı yere doğru atılmış (uzanmış) olur. Ve **رَمَيْت** mânâca **أرْمَيْتُ** demektir. **المِرْماة**: yuvarlatılmış ok ucu; onunla atıldığı için böyle adlandırıldı. **المَِرْماة**: koyunun tırnağı. Hadiste: “Eğer onlardan biri iki **مَِرْماتَين**’e çağrılsaydı.” **الرَّمِيَّةُ**: atılan av. **الرَّمِيُّ**: damlası büyük olan büyük bulut. Ve denilir: **رَمِيّاً** diye adlandırıldı; çünkü doğar, sonra buradan ve şuradan bulut parçalarıyla atılır da toplanıncaya kadar (böyle sürer).
  Ve Halîl dedi: **رمى** **يرمي** **رِمايةً** ve **رَمْياً** ve **رِماءً**. İbnü’s-Sikkît dedi: **أتَرَمَّى** diye çıktım; yani sen [atıcılık yaparak] hedeflerde([1]) çıktığın zaman. Ve denilir: Taşı elimden **إرْماءً** olarak **أرْمَيْتُ**. Ebû Ubeyde dedi: “Allah sana **أرمَى**” denilir; yani sana yardım etti ve senin için yaptı. **الرَّماء**: artış. Bunun iştikakının bâbdan olduğunu söylemiştik; çünkü o, yukarıya doğru uzanıp giden bir iştir.
  (**رمأ**)  [Ama] **الراء** ve **الميم** ve hemze ise, birinciden başka başlı başına bir asıldır; ve azdır. Denilir: Develer **رمَأَت**; **تَرْمأُ** **رمُوءاً** ve **رَمْأً**: otlakta ve çayırda kaldı. Ve falan, falan oğulları içinde **رمأ**: kaldı. Ve denilir: Haberler **أرمأت**: müşkil oldu. **مُرَمَّآت الأخبار**: yani onların bâtılları.
  (**رمث**)  **الراء** ve **الميم** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir şeyin ıslahına ve bir kısmını bir kısmına katmaya delâlet eder. Denilir: Şeyi **رمَثْتُ**: onu ıslah ettim. Ebû Duvâd dedi:
وأَخٍ **رَمَثْتُ** دَرِيسَهُ *** ونصحتُه في الحرب نُصْحَا([2])  **الرَّمَث**: bir kısmı bir kısmına katılan ve bindirilen (birleştirilip kurulan) ağaçtır. Hadiste: “Biz denizde kendimize ait **أرماثاً** bineriz”; o, **رَمَثٍ**’in cem‘idir. Dedi ki:
تمنَّيْتُ مِن حُبِّي بُثَينةَ أننا *** على **رمَثٍ** في البحر ليس لنا وَفْرُ([3])  **الرِّمْث**: develerin otlaklarından bir otlaktır; bu, bir kısmının bir kısmına katılmasındandır. Denilir: Develer **رَمِثة** ve **رَمَاثَى**; **الرِّمْث**’i yiyip ondan dolayı hastalandıkları zaman. **الرَّمَثُ** ayrıca: memede sütün kalıntısıdır; çünkü o, toplanmış olandır.
  (**رمج**)  **الراء** ve **الميم** ve **الجيم** asıl değildir; onda kabul edilen ve dayanılan([4]) şey vardır; lâkin derler: izi toprakla **رَمَّجَ**([5]); ve satırları **رمَّج**: onları bozdu.
  (**رمح**)  **الراء** ve **الميم** ve **الحاء** tek bir kelimedir; sonra ondan tasrîf edilir. Kelime **الرُّمْح**’tır; o bilinir; cem‘i **رِماح** ve **أرْماح**. **السِّماك الرّامح**: bir yıldızdır; önünde giden bir gezegenle, sanki onun mızrağıymış gibi, adlandırıldı. Ama onların “binit onu **رَمَحَتْ**” sözleri, bu da bundandır; çünkü onun ayağıyla ona vurması, mızrakçının mızrağıyla mızraklaması gibidir. Ondan: çekirge **رَمَحَ**; yani çakılı eliyle vurduğu zaman. **الرَّمَّاح**: mızrak yapan; mesleği **الرِّماحة**’dır. **الرَّامح**: **الرُّمْح** ile saplayan. **الرامح**: onu taşıyan. Ve **البُهْمَى** çoban kadına karşı (otlatmaya) direnince ona denilir: “mızraklarını almıştır.” Nitekim dedi ki:
أيَّامَ لم تأخُذْ إليَّ سِلاحَها ***إبِلي لِجلّتها ولا أبكارِها  (**رمخ**)  **الراء** ve **الميم** ve **الخاء** bir şey değildir. Ve denilir: **الرِّمْخ** bir ağaçtır([6]).
  (**رمد**)  **الراء** ve **الميم** ve **الدال** üç asıldır: birincisi hastalıklardan bir hastalık, ikincisi renklerden bir renk, üçüncüsü koşmanın bir cinsi.
  Birincisi: **الرَّمَد** gözün **رَمَدُ**’udur; denilir: **رَمِدَ** **يَرْمَدُ** **رَمَداً**; o **رَمِد** ve **أَرْمَدُ**’dur. Ondan **الرَّمْد**; o helâktir; mîm sâkin olarak. Nitekim dedi ki:
  * Âd’ın yığınları gibi; **الرَّمْدُ** onu kapladığı zaman([7]) *
  Ve denilir: Kavme **رمَدْنا**; onları **نرمُِدهم**; yani onların üzerine geldik.
  İkincisi: **الرَّماد**; o bilinir. En ince olduğu zaman **رِمْدِدٌ**’dür. Renginden dolayı böyle adlandırılır. Denilir: Dişi deve **رَمَّدَت** **ترميداً**; yani doğum esnasında az süt bıraktığı zaman. Ancak bu, memesine arız olan bir renkten dolayı söylenir. **الأرمد**: içinde bulanıklık bulunan her tozlu şeydir; o **الرَّماد**’dandır. Ondan, sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denildi. Ebû Vecze, bir avcıyı anarak dedi:
يبيت جارتُهُ الأفعى وسامِرُه *** **رُمْدٌ** به عاذرٌ منهن كالجَرَب([8])  **الأَرمِداء**; **أفعلاء** vezni üzere: **الرَّماد**. Kızartmadan **المرمَّد**: kor içinde (korla) bıktırılan (korla pişirilip kurutulan) şeydir. Meselde: “Kardeşin kızarttı; nihayet pişirince **رَمَّد**([9]).” Ama onların “**عام الرَّمادةِ**” sözleri: bir kavim dedi ki, insanlara inen bir kıtlıktı; onun **رَمْد**’u vardı; o helâktir. Başkaları dedi ki: kıtlıktan yer **الرَّماد** gibi olduğu için böyle adlandırıldı([10]). Ebû Hâtim dedi: **ماءٌ رَمِدٌ**; yani bayat, değişmiş olduğu zaman.
  Üçüncü asıl: **الارْمِدَادُ**: koşmanın şiddeti. Ve denilir: devekuşu erkeği **ارْمَدَّ**: hızlandı.
  (**رمز**)  **الراء** ve **الميم** ve **الزاء** tek bir asıldır; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Denilir: **كتيبة رَمَّازة**; yani yanlarından dalgalanır. Ve denilir: Ona vurdu da **ارمَأَزَّ** etmedi; yani hareket etmedi. Ve **ارتَمَز** da: hareket etti.
  Ve derler: **الرَّاموز** denizdir. Onu Hüzeyl’in şiirinde görüyorum.
  (**رمس**)  **الراء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; örtmeye ve gizlemeye delâlet eder. **الرَّمْس**: topraktır.
  **الرِّياح الروامسُ**: toprağı kaldırıp izleri gömen rüzgârlardır. Ve denilir: Falana haberi **رَمَسْتُ**; yani onu ondan gizledim. Ve adamı **رَمَست** ve **أرمستُه**: onu gömdüm.
  (**رمش**)  **الراء** ve **الميم** ve **الشين** saf dilin içinden değildir; onların sahih şiirlerinde gelenlerden de değildir. Bununla beraber derler: **الرَّمَش** kirpiklerde büzüşme ve göz kapaklarında kızarıklıktır. Ve bazen “onu taşla **رَمَشَهُ**” derler: onu attı. Şeybânî’den zikredildi: Koyunlar **رَمَشَت** **تَرْمُِش**; yani azıcık otladığı zaman. Ve denilir: **الرَّمَش** gençlerin tırnaklarında olan bir beyazlıktır. Lihyânî nakletti: **أرضٌ رَمْشاء**: kıraç([11]).
  (**رمص**)  **الراء** ve **الميم** ve **الصاد** küçük bir asıldır; bir çapak atmaya delâlet eder. Derler: Göz **رَمَصَت**; yani **الرّمَد** esnasında ondan çıkan şeyi çıkardığı zaman. İbnü’s-Sikkît dedi: “Allah, onunla **رمَصَت** bir anayı çirkin kılsın”; yani onu doğurdu. Bu sahih olursa, bizim zikrettiğimiz üzere, atılan bir çapakla benzetilmiş olması üzerinedir. Ve denilir: Tavuk **رَمَصَت**: pisledi.
  Bâbda, salah ve hayra delâlet eden başka bir söz vardır. Derler: Aralarında **رَمَصْت**; yani ıslah ettim. Ve bazen derler: Allah onun musibetini **رَمَص** eder; onu **يَرْمُصها** **رَمْصاً**; yani onu onarır.
  (**رمض**)  **الراء** ve **الميم** ve **الضاد** düzenli bir asıldır; sıcaklık ve başkası gibi bir şeyde keskinliğe delâlet eder. **الرَّمَض**: güneşin şiddetli hararetinden taşların sıcaklığıdır. **أرضٌ رَمِضَةٌ**: taşları sıcak. Bir kavim zikretti ki **رمَضانَ**’ın iştikakı şiddetli sıcaktandır; çünkü ayların adını eski dilden naklettiklerinde onları zamanlarla adlandırdılar; **رمضانُ** da sıcağın **رَمَضِ** günlerine rastladı. **رَمضانات** ve **أرمِضاءَ** üzere cem‘ olunur. Bâbdan: iş onu **أرمضَهُ**; ve işe **رَمِضَ**.
  Ve **رَمِض** da; yani **الرَّمْضاء** onu yaktığı zaman. Ve denilir: Eti kızgın taş üzerinde **رَمَضْتُ**; yani onu pişirdim. Bâbdan: **سِكِّين رَمِيض**. Ve her keskin şey **رَمِيضٌ**’dur. Ben onu **رَمَضْتُ**. Ve koyunlar **رَمِضَت**; yani şiddetli sıcakta otlayıp ciğerleri yaralandığı zaman. Ve denilir: Falan, ceylanları **يترمَّضُ**; yani onları takip eder ve sürer; ta ki ayakları **الرَّمْضاء**’dan gevşeyip çözülür; sonra onları alır. Ve denilir: Karnı **ارتمَضَ**: bozuldu; sanki orada onu yakan bir hastalık varmış gibi. Ama söyleyenin “Falana geldim de onu bulamadım([12]); sonra **رمَّضْتُ** **ترميضاً**” sözü: bu, onu beklemesidir. Asıldan şâz olması mümkündür. Ve mîmin bâ’dan bedel olması da mümkündür; sanki **ربّضت**; **رَبَض**’dan.
  (**رمط**)  **الراء** ve **الميم** ve **الطاء** asıl değildir; lâkin **العُرْفُطِ** ve başka **شجر العِضاهِ**’dan toplanan şeye **رَمْطاً** derler. Ve bazen “adamı **رَمَطت**” derler; yani onu **رَمْطاً** ayıpladın. Onda bakış vardır.
  (**رمع**)  **الراء** ve **الميم** ve **العين** bir asıldır; çalkantı ve harekete delâlet eder. İnsandan **الرَّمَّاعةُ**: çocuğun bıngıldağı üzerinde çalkanan şeydir. **الرَّمَعَانُ**: çalkantıdır. Ve denilir: Adamın burnu **رَمَعَ**; **يَرمَع** **رمَعاناً**; yani öfkeden hareket ettiği zaman. Bâbdan: “Allah, onunla **رَمَعَتْ** bir anayı çirkin kılsın”; yani onu doğurdu. Ondan **اليَرْمَع**: güneşte parlayan ince beyaz taşlardır. Bâbdan, sahih olursa: **الرامِع**; o, başını eğip sonra kaldıran kimsedir. Ve denilir: **الرُّماع** yüzün değişmesidir([13]); bâbın hepsi birdir. Ve derler: **المُرَمِّعَة** helâk edici yer([14]).
  (**رمغ**)  **الراء** ve **الميم** ve **الغين** için asıl yoktur; ancak İbn Düreyd’in getirdiği bazı şeyler müstesna: “Şeyi **رَمَغْتُ**”; yani onu elinle ovaladın; deri ve başkası gibi.
  (**رمق**)  **الراء** ve **الميم** ve **القاف** bir asıldır; zayıflığa ve azlığa delâlet eder. Ve denilir: Adam suyu ve başkasını **ترمَّقَ**; yani bir yudum [bir yudumdan sonra([15])] içti. O, geçimi **مُرَمَّق**’tır; yani dar. Onun geçimi ancak **رَِماقٌ**’tır; bununla **الرَّمَق**’ı tutan şey kastedilir. **الرَّمَق**: canın yahut nefesin kalanı. Dedi ki:
وما الناسُ إلا في **رَِماقٍ** وصالح *** وما العيشُ إلا خِلفَةٌ ودُرُورُ  Ve derler: “Keçi sütü indirdi; o hâlde **رمِّقْ رمِّقْ**”; yani onun sütünü azar azar iç; çünkü keçi, doğumundan günler önce süt indirir. **التَّرميق**([16]): adamın iyi yapamadığı bir iştir. Ve denilir: **حبلٌ أرماقٌ**; yani zayıf olduğu zaman. Ve **ارمَاقَّ** **ارمِيقاقاً** olmuştur.
  (**رمك**)  **الراء** ve **الميم** ve **الكاف** iki asıldır: biri renklerden bir renk, ikincisi bir yerde kalıştır. Birincisi: develerin renklerinden **الرُّمْكة**; o, **الوُرْقة**’dan daha şiddetli bulanıklıktır. Ve denilir: **جملٌ أرمَكُ**. Ondan **الرَّامَِك**’in iştikakı. **الرَّمَكة**: **البراذين**’in dişisi. Diğer asıl: yerde **رَمَكَ**; o **رامك**’tir.
  (**رمل**)  **الراء** ve **الميم** ve **اللام** bir asıldır; bir şeyde, bir kısmı bir kısmına bitişerek toplanan inceliğe delâlet eder. Denilir: Hasırı **رَمَلت**; ve **أرملتُ**; yani onun örgüsünü sıklaştırdığın zaman. Dedi ki:
  * sanki **المُرْمَلِ** örümcek örgüsü([17]) *
  Sonra bununla benzetilir: [**فالرَّمَل**]: yağmurun az zayıf olanı; cem‘i **أرمال**. Bu bâba yakın olan şeylerden: **الرَّمْل**; o incedir. Ondan: öldürülen kimse kanıyla **ترمَّل**; yani bulaştığı zaman; bu, zikrettiğimizin kıyasıdır. Bâbdan: **الرَّمَل** hızlı yürüyüştür; çünkü o, koşma yahut içinde ağırbaşlılık olmayan yürüyüş gibidir. Ama **المُرْمِلَ** azığı olmayan kimsedir; iki şeyden biri için böyle adlandırıldı: ya hâlinin inceliği için, yahut fakirliğinden dolayı kuma yapışması için. **الأرمَلُ** **المُرمِل** gibidir. Cerîr dedi:
هَذِي الأراملُ قد قضَّيْتَ حاجتَها *** فمَنْ لحاجةِ هذا **الأرمَلِ** الذّكَرِ([18])

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر م ك
فلان يركب الرمك والرماك‏.‏
وتعطر بالرامك وهو ضرب من الطيب في لونه رمكة وهي ورقة في سواد من قولهم‏:‏ جمل أرمك‏.‏
وقال رؤبة‏:‏ وصبيـة مثل الدخان رمكاً يخلـط بالمسـك فيجعل سكاً وتقول‏:‏ لا تمنعني صحبتك وإكرامك فقد يستصحب المسك الرامك‏.‏

##### Türkçe

ر م ك
Falanca **الرمك** ve **الرماك**’ı biner.
Ve **الرامك** ile koku süründü; o, bir tür güzel kokudur; renginde **رمكة** vardır; o, karalık içinde bir yapraktır; onların “**جمل أرمك**” sözlerinden.
Ve Rü’be dedi ki:
Ve duman gibi genç kızlar, **رمكاً**; misk ile karıştırılır da **سكاً** yapılır. Ve dersin ki: “Senin arkadaşlığın ve ikramın beni engellemesin; çünkü misk, **الرامك**’ı arkadaş edinir.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر م ك * * الرَّمَكَةُ * بفتحتين الأنثى من البراذين وجمعها * رِمَاكٌ * مثل ثمار وأثمار و * يَرْمُوكُ * موضع بناحية الشام ومنه يوم يرموك

##### Türkçe

* ر م ك * * **الرَّمَكَةُ** * (iki fetha ile) bürâzînlerden dişi; çoğulu * **رِمَاكٌ** *; **ثمار** ve **أثمار** gibi. Ve * **يَرْمُوكُ** * Şam tarafında bir yerdir; ondan da “Yermûk günü”.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرمكة، محركة: الفرس والبرذونة التي تتخذ للنسل عن الليث، وقال الجوهري: هي أنثى البراذين رمك، زاد الجوهري والرماك والرمكات، وجمع الجمع أرماك وهذه عن الفراء، نقلها الجوهري، مثال ثمرة وتمر وثمار وثمرات وأثمار. والرمكة: الرجل الضعيف. والرامك، كصاحب: شيء أسود كالقار يخلط بالمسك فيجعل سكا، وتتضيق به المرأة ويفتح والكسر أعلى، قال خلف بن خليفة الأقطع:

  إن لك الفضل على صحبتـي                      والمسك قد يستصحب الرامكا وقال ابن سيده: الرامك: المقيم بالمكان لا يبرح مجهودا كان أو غيره أو خاص بالمجهود، وقد رمك بالمكان رموكا: إذا أقام به، وقال أبو زيد: رمك الرجل: إذا أوطن البلد فلم يبرح وأرمكته أنا.
 ورمكت الإبل ترمك، رموكا: عكفت على الماء فاختلي لها فعلفت عليه، وأرمكها راعيها. والرمكة، بالضم: لون الرماد، وهي ورقة في سواد، وقيل: هي دون الورقة. وقيل: الرمكة في ألوان الإبل: حفرة يخالطها سواد، عن كراع. وقال الأصمعي: إذا اشتدت كمتة البعير حتى يدخلها سواد فتلك الرمكة. وكل لون يخالط غيرته سواد فهو أرمك، قال الشاعر:
  والخيل تجتاب الغبار الأرمكا وقد ارمك الجمل ارمكاكا فهو أرمك ومنه حديث جابر رضي الله تعالى عنه: وأنا على جمل أرمك. وناقة رمكاء: لونها كذلك. ورمكان، محركة: عن ابن دريد، وهو في التكملة بفتح فسكون. ويرموك: واد بناحية الشام وهو يفعول، ومنه يوم اليرموك كان في زمن عمر رضي الله تعالى عنه، وكان من أعظم فتوح المسلمين، وقال فيه القعقاع بن عمرو:
  فضضنا بها أبوابها ثم قـابـلـت                      بنا العيس باليرموك جمع العشائر وأرمك، بضم الميم: جزيرة ببحر اليمن قرب جزيرة كمران، وقد أهمله نصر وياقوت. ومن المجاز: استرمك القوم: إذا استهجنوا في أحسابهم على التشبيه بالرمكة. وقال ابن عباد: ارمك الشيء ارمكاكا: إذا لطف ودق.
 قال: وارمك البعير: إذا ضمر ونهك.
 ومما يستدرك عليه: رمك في الطعام يرمك رموكا، ورجن يرجن رجونا: إذا لم يعف منه شيئا، كذا في اللسان والمحيط. وقال ثعلب: قيل لامرأة: أي النساء أحب إليك? قالت: بيضاء وسيمة، أو رمكاء جسيمة، هؤلاء أمهات الرجال، وهو مجاز.
 وفي الحديث اسم الأرض العلياء الرمكاء، قال ابن الأثير: هو تأنيث الأرمك. وقد تجمع الرمكة على الرمك، بضمتين، نقله ابن سيده. وقال ابن الأعرابي: قال حنيف الحناتم، وكان من آبل العرب: الرمكاء من النوق بهيا، والحمراء صبرى، والخوارة غزرى، والصهباء سرعى، يعني أنها أبهى وأصبر وأغزر وأسرع. وقال أبو عمرو في قول رؤبة:
  لا تعدليني بالرذالات الـحـمـك
  ولا شظ فدم ولا عـبـد فـلـك
  يربض في الروث كبرذون الرمك قال: الرمك هنا أصله بالفارسية رمه. قال: وقول الناس الرمكة خطأ. وقال: رمك الرجل: إذا هزل وذهب ما في يديه. وهذه دابة رامكة، وقد رمكت رموكا.والرمك، محركة: موضع بالقرب من مضيق عيون القصب من منازل حاج مصر. ورامك، كهاجر: جد أبي القاسم عبد الله بن موسى النيسابوري نزيل بغداد، روى عن عبد الله بن أحمد بن حنبل، وعنه الحاكم أبو عبد الله، مات ببغداد سنة 347.

##### Türkçe

**الرمكة**, harekeli: **الفرس** ve nesil için edinilen **البرذونة**; **الليث**’ten. **الجوهري** dedi: O, **أنثى البراذين**’dir; **رمك**. **الجوهري** artırdı: **الرماك** ve **الرمكات**; cem‘u’l-cem‘: **أرماك**; bu **الفراء**’dandır; **الجوهري** onu nakletti. Misal: **ثمرة** ve **تمر** ve **ثمار** ve **ثمرات** ve **أثمار**. Ve **الرمكة**: zayıf adam.

Ve **الرامك**, **صاحب** gibi: misk ile karıştırılan, **القار** gibi siyah bir şey; böylece **سكا** yapılır; kadın onunla daralır; ve açılır; ve kesre daha üstündür. **خلف بن خليفة الأقطع** dedi:

إن لك الفضل على صحبتـي                      والمسك قد يستصحب الرامكا

**ابن سيده** dedi: **الرامك**: mekânda ikamet eden, ayrılmayan; meşakkatli olsun veya olmasın; yahut meşakkatliye mahsus. Ve **رمك** mekânda **رموكا**: onda ikamet ettiğinde. **أبو زيد** dedi: **رمك الرجل**: beldeyi yurt edindiğinde, ayrılmadığında; ve ben onu **أرمكته**.

Ve **رمكت الإبل** **ترمك**, **رموكا**: suya kapanıp ona bağlandı; onun için yalnız kaldı da onun üzerinde otladı; ve çobanı onu **أرمكها** etti. Ve **الرمكة**, damme ile: kül rengi; o, siyahlıkta bir **ورقة**’dır; ve denildi: o, **الورقة**’dan aşağıdır. Ve denildi: develerin renklerinde **الرمكة**: siyahlıkla karışan bir çukur; **كراع**’dan. **الأصمعي** dedi: Deve **كمتة**’si şiddetlendiğinde, ta ki ona siyahlık girince; işte o **الرمكة**’dir. Ve her renk ki değişikliğine siyahlık karışırsa o **أرمك**’tir. Şair dedi:

والخيل تجتاب الغبار الأرمكا

Ve deve **ارمك** etti, **ارمكاكا**; o hâlde o **أرمك**’tir. Ondan **حديث جابر رضي الله تعالى عنه**: “Ve ben **جمل أرمك** üzerindeyim.” Ve **ناقة رمكاء**: rengi böyledir. Ve **رمكان**, harekeli: **ابن دريد**’den; ve o, **التكملة**’de fetha ile sonra sükûn iledir. Ve **يرموك**: Şam tarafında bir vadi; o **يفعول** veznindedir; ondan **يوم اليرموك**; **عمر رضي الله تعالى عنه** zamanında idi; ve Müslümanların en büyük fetihlerinden idi. **القعقاع بن عمرو** onda dedi:

فضضنا بها أبوابها ثم قـابـلـت                      بنا العيس باليرموك جمع العشائر

Ve **أرمك**, mîm’in dammesiyle: Yemen denizinde, **جزيرة كمران** yakınında bir ada; **نصر** ve **ياقوت** onu ihmal etmiştir. Ve mecazdan: **استرمك القوم**: soylarında çirkin gördüklerinde; **الرمكة** ile teşbih üzere. **ابن عباد** dedi: **ارمك الشيء ارمكاكا**: inceldiğinde ve dakikleştiğinde.

Dedi: Ve **ارمك البعير**: zayıfladığında ve bitkin düştüğünde.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **رمك في الطعام يرمك رموكا**, ve **رجن يرجن رجونا**: ondan hiçbir şey bırakmadığında; **اللسان** ve **المحيط**’ta böyle. **ثعلب** dedi: Bir kadına denildi: “Hangi kadınlar sana daha sevimlidir?” Dedi: “Beyaz, güzel; yahut **رمكاء** iri; bunlar erkeklerin anneleridir.” Ve o mecazdır.

Ve hadiste: yüksek yerin adı **الأرض العلياء الرمكاء**. **ابن الأثير** dedi: O, **الأرمك**’in müennesiidir. Ve **الرمكة** **الرمك** üzerine, iki damme ile, cem‘ olunabilir; **ابن سيده** onu nakletti. **ابن الأعرابي** dedi: **حنيف الحناتم** dedi—Arapların deve ehli idi—: “Develerden **الرمكاء**: **بهيا**; ve **الحمراء**: **صبرى**; ve **الخوارة**: **غزرى**; ve **الصهباء**: **سرعى**.” Yani: o daha güzel, daha sabırlı, daha bol, daha hızlıdır. **أبو عمرو**, **رؤبة**’nin sözü hakkında dedi:

لا تعدليني بالرذالات الـحـمـك
ولا شظ فدم ولا عـبـد فـلـك
يربض في الروث كبرذون الرمك

Dedi: Buradaki **الرمك** aslı Farsçada **رمه**’dir. Dedi: İnsanların **الرمكة** sözü hatadır. Dedi: **رمك الرجل**: zayıfladığında ve elindekiler gittiğinde. Ve bu, **دابة رامكة**’dir; ve **رمكت** **رموكا**. Ve **الرمك**, harekeli: Mısır hacısının menzillerinden, **مضيق عيون القصب** yakınında bir yer. Ve **رامك**, **هاجر** gibi: Bağdat’ta ikamet eden, **أبو القاسم عبد الله بن موسى النيسابوري**’nin dedesi; **عبد الله بن أحمد بن حنبل**’den rivayet etti; ondan **الحاكم أبو عبد الله** (rivayet etti); Bağdat’ta 347 senesinde öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَمَكَ بِالمَكَانِ
1 رَمَكَ بِالمَكَانِ ذ , (S, Msb, K,) aor. رَمُكَ , (S,) inf. n. رُمُوكٌ, (S, K,) He remained, stayed, dwelt, or abode, in the place, (S, Msb, K,) not quitting it: or he did so being fatigued, or wearied, or distressed: (K:) or رَمَكَ signifies he (a man) made his home, or constant residence, in a country, or town. (AZ, TA.) ― -b2- رَمَكَتِ المَاشِيَةُ, (O,) or الاـِبِلُ, (K,) inf. n. as above, (O,) The cattle were confined, (O,) or the camels kept constantly, (K,) at the water, (O, K,) and were fed with fodder. (O.) ― -b3- رَمَكَ فِى الطَّعَامِ, aor. and inf. n. as above, [app. He kept constantly to the food;] he loathed nothing of the food: and so رَجَنَ, aor. رَمُكَ , inf. n. رُجُونٌ: (L, TA:) both mentioned by Lh. (TA in art. رجن.) -A2- رَمَكَ, said of a man, also signifies He was, or became, lean, or emaciated, and what was in his hands went away. (O, TA. [See also 9: and see رَمَكَةٌ, as applied to a man.]) ― -b2- [It seems also that this verb is used in a similar sense in relation to a beast; like ارمكّ said of a camel: for it is immediately added in the O and TA without any explanation, that one also says, ↓ هٰذِهِ دَابَّةٌ رَامِكَةٌ, as though meaning This is a lean beast: and رَمَكَتْ, inf. n. رُمُوكٌ, as though meaning It was, or became, lean.]

أَرْمَكْتُهُ
4 أَرْمَكْتُهُ ذ I made him to remain, stay, dwell, or abide, in a place, (S, K,) not quitting it. (K.) ― -b2- And ارمك الاـِبِلَ He (a pastor) kept the camels constantly at the water, and fed them with fodder. (TA.)

ارمكّ
9 ارمكّ ذ He was, or became, of the colour termed رُمْكَةٌ: said of a camel in this sense [and in another expl. in what follows]. (S, K.) -A2- It (a thing, Ibn-'Abbلd, O) was, or became, thin, or slender. (Ibn-'Abbلd, O, K.) And He (a camel) was, or became, lean, lank, light of flesh; slender; or lean, and lank in the belly; and emaciated. (Ibn-'Abbلd, O, K. [In the CK, نَهِكَ is erroneously put for نُهِكَ.])

اِسْتَرْمَكَ القَوْمُ
10 اِسْتَرْمَكَ القَوْمُ ذ (tropical:) The people were deemed ignoble; (K, TA;) as being likened to the رَمَكَة. (TA.)

رَمَكٌ
رَمَكٌ ذ : see رَمَكَةٌ. ― -b2- In the saying of Ru-beh,
يَرْبِضُ فِى الرَّوْثِ كَبِرْذَوْنِ الرَّمَكْ
[That lies down upon his breast in the dung of horses, or similar beasts, like the jade, or hack, of the رَمَك], AA says, الرمك, here, is from the Pers. رَمَهْ [which means a “ herd," ” “ flock, ” “ troop, ” or the like]; and he adds that the people's saying that it means الرَّمَكَة is a mistake. (O, TA. [Perhaps, however, AA knew not رَمَكٌ as a coll. gen. n. of which رَمَكَةٌ is the n. un.; for as such it seems to me more reasonable to regard it in this instance.])

رُمْكَةٌ
رُمْكَةٌ ذ A certain colour of camels; accord. to A 'Obeyd, a dun colour; i. e. a كٌمْتَة [or brown hue] so intense as to have in it a blackness: (S:) thus explained by As: (TA:) or, in the colours of camels, brownness; i. e. redness intermixed with blackness: (Kr, TA:) or a colour more dusky, or dingy, than that which is termed زُرْقَة [q. v.]: (Msb:) or the colour of ashes: (K:) or وُرْقَةٌ [which is a colour like that of ashes] inclining to blackness: or, as some say, دُونَ الوُرْقَةِ [less intense than what is termed وَرقة]: (TA:) it sometimes has for its pl. رُمُكٌ, with two dammehs. (ISd, TA.)

رَمَكَةٌ
رَمَكَةٌ ذ A mare: and [particularly] a بِرْذَوْنَة [or mare of mean breed], (Lth, Mgh, K,) the female of the بَرَاذِين, (S, Msb,) that is taken for breeding: (Lth, Mgh, K:) pl. رِمَاكٌ, (S, Mgh, Msb,) accord. to rule, (Mgh,) and, رَمَكَاتٌ, (S,) and أَرْمَاكٌ, (Fr, S, Mgh,) formed on the supposition of the elision of the ة, (Mgh,) or this is a pl. pl., and the pl. [or rather coll. gen. n.] is ↓ رَمَكٌ. (K.) ― -b2- Also (assumed tropical:) A weak man. (K.)

رَامَكٌ
رَامَكٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

رَامِكٌ
رَامِكٌ ذ Remaining, staying, dwelling, or abiding, in a place, (Msb, K,) not quitting: or especially, when fatigued, or wearied, or distressed. (K.) -A2- See also 1, last sentence. -A3- Also, and ↓ رَامَكٌ, (S, Msb, K,) the former of which is the more usual, or more approved, (TA,) A certain thing, black, (S, Msb, K,) like pitch, (Msb,) that is mixed with musk, (S, Msb, K,) and is then called (يُجْعَلُ) musk. (Msb.) [Freytag, as on the authority of the K, in which nothing more is said respecting it than what I have given above, describes it thus: “ Res ex aliis rebus composita, nempe atramento sutorio, mali Punici cortice, gummi Arabico aliisque rebus, quibus admisceri solet muscus. ”] A poet says, (S,) namely, Khalaf Ibn-Khaleef El-Akta', (O, TA,)

اـِنَّ لَكَ الفَضْلَ عَلَى صُحْبَتِى
وَالمِسْكُ قَدْ يَسْتَصْحِبُ الرَّامَكَا
[Verily thou hast such excellence as renders thee above my companionship; but musk sometimes unites with رامك]. (S, O.) ― -b2- [↓ رَامَكٌ, from the Pers. رَامَكْ, is also the name of A certain astringent medicine, used as a remedy for dysentery &c. In the printed edition of the “ Kلnoon ” of Ibn-Seenà (Avicenna), book ii. p. 253, it is erroneously written رمك.]

أَرْمَكُ
أَرْمَكُ ذ Of the colour termed رُمْكَةٌ: (S, Msb, K:) applied to a camel: fem. رَمْكَآءُ. (S, Msb.) The رمكآء is said by Honeyf-el-Hanلtim, who was one of the most skilled of the Arabs respecting camels, to be the most beautiful of she-camels. (TA.) The fem. is also applied, tropically, to a woman. (Th, TA.) ― -b2- A poet says,
[applying it to dust,]
وَالخَيْلُ تَجْتَابُ الغُبَارَ الأَرْمَكَا
[And the horses, or horsemen, cleave the dark brown, or ash-coloured, &c., dust]. (TA.) ― -b3- And it is said in a trad., [but to what it relates I know not,] The name of the higher, or highest, land is الرَّمْكَآءُ; said by IAth to be fem. of الأَرْمَكُ. (TA.)

##### Türkçe

**رَمَكَ بِالمَكَانِ**
1 **رَمَكَ بِالمَكَانِ** ذ , (S, Msb, K,) muzâri‘i **رَمُكَ** , (S,) mastar ismi **رُمُوكٌ**, (S, K,) O, mekânda kaldı, durdu, ikamet etti yahut barındı, (S, Msb, K,) ondan ayrılmaksızın: yahut bunu yorgun, bitkin yahut sıkıntılı iken yaptı: (K:) yahut **رَمَكَ** şu mânâya gelir: o (bir adam) bir ülkede yahut şehirde ev edindi, yahut sürekli ikametgâh edindi. (AZ, TA.) ― -b2- **رَمَكَتِ المَاشِيَةُ**, (O,) yahut **الاـِبِلُ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (O,) Davarlar alıkonuldu, (O,) yahut develer sürekli olarak tutuldu, (K,) su başında, (O, K,) ve yemle beslendi. (O.) ― -b3- **رَمَكَ فِى الطَّعَامِ**, muzâri‘i ve mastar ismi yukarıdaki gibi, [görünüşe göre: yemeğe sürekli bağlı kaldı;] yemeğin hiçbir şeyinden tiksinmedi: ve bunun gibi **رَجَنَ**, muzâri‘i **رَمُكَ** , mastar ismi **رُجُونٌ**: (L, TA:) ikisi de Lh tarafından zikredilmiştir. (TA, md. **رجن**.) -A2- **رَمَكَ**, bir adam hakkında söylendiğinde, şu mânâya da gelir: O, zayıf oldu yahut zayıfladı, ve elinde olan şey gitti. (O, TA. [Ayrıca 9’a bak: ve bir adama nispetle **رَمَكَةٌ**’ye bak.]) ― -b2- [Görünüşe göre bu fiil, bir hayvanla ilgili olarak da benzer bir mânâda kullanılır; **ارمكّ**’in bir deve hakkında söylenmesi gibi: zira hemen ardından O ve TA’da hiçbir açıklama olmaksızın, birinin ayrıca, ↓ **هٰذِهِ دَابَّةٌ رَامِكَةٌ**, dediği de eklenir; sanki “Bu, zayıf bir hayvandır” mânâsında: ve **رَمَكَتْ**, mastar ismi **رُمُوكٌ**, sanki “Zayıf oldu yahut zayıfladı” mânâsında.]

**أَرْمَكْتُهُ**
4 **أَرْمَكْتُهُ** ذ Onu, bir mekânda kalır, durur, ikamet eder yahut barınır kıldım, (S, K,) ondan ayrılmaksızın. (K.) ― -b2- Ve **ارمك الاـِبِلَ** O (bir çoban) develeri su başında sürekli tuttu ve onları yemle besledi. (TA.)

**ارمكّ**
9 **ارمكّ** ذ O, **رُمْكَةٌ** denilen renkte oldu yahut o renge girdi: bu mânâda [ve aşağıda gelen açıklamada başka bir mânâda] bir deve hakkında söylenir. (S, K.) -A2- O (bir şey, İbn-’Abbād, O) ince oldu yahut inceldi. (İbn-’Abbād, O, K.) Ve O (bir deve) zayıf oldu yahut zayıfladı, sıska, eti az, ince; yahut zayıf ve karında sıska; ve erimiş oldu. (İbn-’Abbād, O, K. [CK’de, **نُهِكَ** yerine yanlışlıkla **نَهِكَ** konmuştur.])

**اِسْتَرْمَكَ القَوْمُ**
10 **اِسْتَرْمَكَ القَوْمُ** ذ (mecaz:) Kavim aşağılık sayıldı; (K, TA;) **رَمَكَة**’ye benzetildikleri için. (TA.)

**رَمَكٌ**
**رَمَكٌ** ذ : **رَمَكَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ru-beh’in sözünde,
يَرْبِضُ فِى الرَّوْثِ كَبِرْذَوْنِ الرَّمَكْ
[Atların yahut benzeri hayvanların gübresi içinde göğsü üzerine yatan, **رَمَك**’in kısrağı yahut beygiri gibi], AA der ki: **الرمك**, burada, Farsça **رَمَهْ**’dendir [ki “sürü”, “kafile”, “topluluk” yahut benzeri mânâya gelir]; ve o, bunun **الرَّمَكَة** mânâsına geldiğini söylemelerinin bir hata olduğunu ekler. (O, TA. [Bununla beraber, belki AA, **رَمَكٌ**’ü, tekili **رَمَكَةٌ** olan bir cem‘ cins ismi olarak bilmiyordu; zira bu şekilde, bu örnekte onu böyle değerlendirmek bana daha makul görünür.])

**رُمْكَةٌ**
**رُمْكَةٌ** ذ Develerin belli bir rengi; A ‘Obeyd’e göre, donuk sarı bir renk; yani içinde bir siyahlık bulunacak derecede şiddetli bir **كٌمْتَة** [yahut kahverengi ton]: (S:) As tarafından böyle açıklanmıştır: (TA:) yahut, develerin renklerinde, kahverengilik; yani siyahlıkla karışık kızıllık: (Kr, TA:) yahut **زُرْقَة** denilen renkten [bkz.] daha koyu, daha isli yahut daha mat bir renk: (Msb:) yahut kül rengi: (K:) yahut siyahlığa meyleden **وُرْقَةٌ** [ki kül rengine benzer bir renktir]: yahut bazılarına göre **دُونَ الوُرْقَةِ** [**وُرْقَة** denilenden daha az şiddetli]: (TA:) bazen onun çoğulu, iki damme ile, **رُمُكٌ** olur. (ISd, TA.)

**رَمَكَةٌ**
**رَمَكَةٌ** ذ Bir kısrak: ve [özellikle] bir **بِرْذَوْنَة** [yahut düşük soylu bir kısrak], (Lth, Mgh, K,) **بَرَاذِين**’in dişisi, (S, Msb,) yani damızlık için alınan: (Lth, Mgh, K:) çoğulu **رِمَاكٌ**, (S, Mgh, Msb,) kaideye göre, (Mgh,) ve, **رَمَكَاتٌ**, (S,) ve **أَرْمَاكٌ**, (Fr, S, Mgh,) **ة**’nin düşürülmesi varsayımı üzerine yapılmış olarak, (Mgh,) yahut bu, çoğulun çoğuludur; ve çoğul [daha doğrusu cem‘ cins ismi] ↓ **رَمَكٌ**’dür. (K.) ― -b2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Zayıf bir adam. (K.)

**رَامَكٌ**
**رَامَكٌ** ذ : iki yerde, bir sonraki paragrafa bak.

**رَامِكٌ**
**رَامِكٌ** ذ Bir mekânda kalan, duran, ikamet eden yahut barınan, (Msb, K,) ayrılmayan: yahut özellikle, yorgun, bitkin yahut sıkıntılı iken. (K.) -A2- Ayrıca 1’in son cümlesine bak. -A3- Ayrıca, ve ↓ **رَامَكٌ**, (S, Msb, K,) bunlardan birincisi daha yaygın yahut daha makbul olandır, (TA,) miskle karıştırılan, (S, Msb, K,) zift gibi, (Msb,) siyah, (S, Msb, K,) belli bir şey; ve sonra ona (يُجْعَلُ) misk denilir. (Msb.) [Freytag, K’nın otoritesine dayanarak, onda benim yukarıda verdiğimden başka bir şey söylenmediği hâlde, onu şöyle tasvir eder: “ Res ex aliis rebus composita, nempe atramento sutorio, mali Punici cortice, gummi Arabico aliisque rebus, quibus admisceri solet muscus. ”] Bir şair der ki, (S,) yani, Khalaf Ibn-Khaleef El-Akta', (O, TA,)

**اـِنَّ لَكَ الفَضْلَ عَلَى صُحْبَتِى**
ve **وَالمِسْكُ قَدْ يَسْتَصْحِبُ الرَّامَكَا**
[Şüphesiz senin benim arkadaşlığıma karşı bir faziletin vardır; fakat misk bazen **رَامَك** ile arkadaşlık eder/birlikte bulunur]. (S, O.) ― -b2- [↓ **رَامَكٌ**, Farsça **رَامَكْ**’ten; ayrıca, dizanteri vb. için bir çare olarak kullanılan, büzücü bir ilacın adıdır. İbn-Sînâ’nın “Kânûn”unun basılı nüshasında, ikinci kitap, s. 253’te, yanlışlıkla **رمك** diye yazılmıştır.]

**أَرْمَكُ**
**أَرْمَكُ** ذ **رُمْكَةٌ** diye adlandırılan renk: (S, Msb, K:) deveye uygulanır: müennesi **رَمْكَآءُ**. (S, Msb.) **رَمْكَآءُ**’ın, develer hususunda Arapların en mahirlerinden olan Huneyf el-Hâtim tarafından, dişi develerin en güzeli olduğu söylenir. (TA.) Müennes, mecazen, bir kadına da uygulanır. (Th, TA.) ― -b2- Bir şair der ki,

[toza uygulayarak,]
**وَالخَيْلُ تَجْتَابُ الغُبَارَ الأَرْمَكَا**
[Ve atlar, yahut atlılar, koyu kahverengi, yahut kül renkli vb. tozu yarıp geçer]. (TA.) ― -b3- Ve bir rivayette denilmiştir, [fakat neye dair olduğunu bilmiyorum,] yüksek, yahut en yüksek, yerin adı **الرَّمْكَآءُ**’dır; İAs tarafından **الأَرْمَكُ**’un müennesi olduğu söylenmiştir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَمَكَ
رَمَكَ U ( n. ac. رُمُوْك 27 )
a.  [ Bi ], Remained, stayed in.

أَرْمَكَ
أَرْمَكَ IV
a.  [ acc. &  Bi ], Made to stay, remain in.

رُمْكَة
رُمْكَة 3t ,
a.  Ash colour; dun colour.

رَمَكَة
رَمَكَة 4t , ( pl. رَمَك 4 ,  رِمَاْك 23 ),
a.  Mare.

##### Türkçe

رَمَكَ
**رَمَكَ** U (isim mastar: **رُمُوْك** 27)
fiil. [بِ ile], içinde kaldı, içinde durdu.

أَرْمَكَ
**أَرْمَكَ** IV
fiil. [mef‘ûl alır ve بِ ile], içinde kalmaya, içinde durmaya sebep oldu.

رُمْكَة
**رُمْكَة** 3t,
isim. Kül rengi; doru renk.

رَمَكَة
**رَمَكَة** 4t, (çoğulu: **رَمَك** 4, **رِمَاْك** 23),
isim. Kısrak.
