# رمم (ر-م-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Döküntüdür

- Harfler: ر - م - م
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رَمِيمٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Çürümüş | 1 | 1 | [36:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/ayet/36:78.md) |
| [كَالرَّمِيمِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%90.md) | كَالْفَعِيلِ | Çürümüş gbi | 1 | 1 | [51:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/ayet/51:42.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çadırın kurulduğu yer demektir
2. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
3. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örnek verdi
4. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Büyük
5. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
6. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
7. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
8. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
9. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
10. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
11. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رمم |
| Yapı | Üçlü (mükerrer) |
| Özel Durum | Mükerrer kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AA.md), [بلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md), [دثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kemik veya ipin çürüyüp unufak olması, döküntü haline gelmesi ve bu kırıntıların toplanıp onarılması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın ölüm veya helak neticesinde tamamen ufalanmış kemik ve döküntüye dönüşmesi; bu döküntüden yeniden diriliş |
| Çekirdek Özet 3 | Maddenin en yüksek çözülme ve enkaz formuna ulaşması; ardından ilahi kudretle ihyası yahut beşeri çabayla ıslahı (termîm) |
| Kritik Hata Riski | Ufalanıp çürümeyi mutlak yok oluş sayarak dirilişi imkânsız görmek veya kökün onarma ve toparlama boyutunu bütünüyle dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رم | Sürtünme, aşınma, yüzeyden koparak ufalanma veya dökülen kırıntıları toplama hareketi; nitekim [رمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) külleşmeyi, [رمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6.md) yakıcı sıcaklığın ufalamasını, [رمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) ise parçayı fırlatıp dağıtmayı ifade eder | م | Kökün sonuna aynı harfin eklenip katmerlenmesiyle ufalanma, çözülme ve ardından dağılmış döküntüleri bir araya toplayıp onarma hareketi süreklilik ve nesnel bir yoğunluk kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Varlığın tepe noktasından, başlangıçtaki sağlam ve diri formundan aşağıya doğru çözülme eşiğini gösterir |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Katı yapının bağlarının çözülmesini, lif lif ayrılarak akışkan ve parçalı tortulara dönüşmesini simgeler |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Çözülmenin nihai sınıra ulaşarak kırıntı yığını haline gelmesini ve bu tortuların toplanma zeminini pekiştirir |
| رمم | Başlangıçtaki diri ve sağlam formun çözülerek unufak parçacıklar ve döküntüler haline gelmesi; ardından bu dağılmış kalıntıların toplanıp onarılması hareketidir |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kemiklerin çürüyüp ufalanarak tozlaşması, aşınan çadır ipinin lif lif dökülmesi ve koyunun yerdeki kuru ot kırıntılarını dudaklarıyla toplaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü’r-Rumme, çadır kazığında kalan eski ip kalıntısını nitelemek üzere رُمَّةِ التَّقْليدِ ifadesini kullanmıştır; ayrıca Nu'mân b. Mukarrin hadisinde teçhizatın eskiyen ve dökülen kısımlarının tamiri hakkında رَمِّ ما دَثَرَ rivayeti yer alır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Asâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça رمم kökü, Batı Sami dil ailesinde organik dokunun çürümesi, kemiklerin ufalanması ve döküntüleşmesi anlam ekseniyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede רִמָּה ve Süryanicede ܪܶܡܬܳܐ biçimleri, özellikle ölü bedenlerin çürümesi, kurtlanması, lif lif ayrılarak toprağa karışması ve organik kalıntılar için kullanılır. Arapçada kök bir yandan çürüyüp ufalanmış kemik ve lif kalıntısını (رَمِيمٌ), diğer yandan bu döküntüleri devşirip ıslah etmeyi (termîm / meremme) karşılayan iki kutuplu bir semantik gelişim göstermiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çürüme, ufalanma ve döküntüyü tamir etme | Organik formun dağılarak kırıntılaşması ve dağılan parçaların toparlanarak onarılması semantiğidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice רִמָּה, Süryanice ܪܶܡܬܳܐ | Çürüme, çürüyen bedendeki kurtçuklar ve ufalanmış organik kalıntılarla eş kökenlidir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan eşleşen güvenilir veri tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رمم | Anlamlı | Çürüyüp ufalanma ve onarma | Kemiğin tozlaşması, döküntülerin toplanarak tamir edilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مرم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; Arapçada bağımsız mücerred kök oluşturmaz |
| ممر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; geçit anlamındaki 'memerr' kelimesi [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) kökündendir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رمم | Merkez | Çürüme ve ufalanma | Maddenin en dayanıklı kısmının unufak döküntü haline gelmesi | Hem ufalanmış kalıntıyı hem de döküntüyü onarmayı içerir |
| [رفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AA.md) | Komşu | Ufalanma ve kırılma | Darbe veya baskıyla kırılıp parça parça dökülme | رميم zamana dayalı çürümeyi, رفات ise mekanik ufalanmayı öne çıkarır |
| [بلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md) | Komşu | Eskime ve yıpranma | Varlığın zaman aşımıyla gücünü yitirip yıpranması | [بلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md) formun eskimesini, رمم ise büsbütün toza dönüşmesini anlatır |
| [دثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1.md) | Komşu | Silinme ve bozulma | Eserin veya aletin silinip bakımsız kalarak dökülmesi | [دثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1.md) terk edilme neticesinde aşınmayı vurgular |
| [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) | Zıt | Hayat ve canlılık | Varlıkta diriliğin, hareketin ve bütünlüğün bulunması | رمم durumundaki cansız döküntünün zıddı olan diri varoluş halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رمم | Çürüyüp ufalanma ve döküntüyü onarma | Organik yapının unufak toza dönüşmesi ve bu kalıntıların toparlanması | Kesin |
| Latince | putresco, reficio | Çürümek; tamir etmek | Putresco organik çürümeyi, reficio ise kökün meremme (onarma) yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | decay, crumble, restore | Çürümek, ufalanmak, onarmak | Decay ve crumble kemiklerin unufak döküntüye dönüşmesini, restore ise ıslah boyutunu verir | Güçlü |
| Almanca | zerfallen, verwesen, ausbessern | Parçalanmak, çürümek, onarmak | Zerfallen unufak döküntüye dönüşmeyi, verwesen çürümeyi, ausbessern tamiri karşılar | Güçlü |
| Fransızca | tomber en ruine, pourrir, restaurer | Enkaza dönmek, çürümek, restore etmek | Tomber en ruine ufalanıp dökülmeyi, pourrir çürümeyi, restaurer toparlamayı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Duden.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَمِيمٌ | Çürüyüp unufak olmuş kemik | İnsanın ölüm sonrası toprağa karışan iskelet kalıntıları ve dirilişin imkânı bağlamı; Yâsîn [36:78](https://lisan.digital/tr/ayet/36:78.md) |
| كَالرَّمِيمِ | Rüzgârın unufak ettiği kuru ekin ve enkaz döküntüsü | Âd kavmini helak eden kasırganın üzerinden geçtiği her şeyi ufalanmış toz haline getirmesi bağlamı; Zâriyât [51:42](https://lisan.digital/tr/ayet/51:42.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's ba'de'l-mevt (Öldükten sonra diriliş) | Dağılmış parçaların toplanması (cem'-i eczâ) ve çürümüş kemiklerin yeniden hayata döndürülmesi tartışması | Güçlü |
| Fıkıh | Taharet ve istinca hükümleri | Çürümüş kemik kalıntısıyla (رمة) taharetlenmenin necaset ve hürmet gerekçesiyle yasaklanması | Güçlü |
| Tefsir | Diriliş ve helak sahnelerinin tasviri | İnkârcıların çürümüş kemiği delil göstererek dirilişi reddetmesi ve rüzgârın helak edici tahribatı | Güçlü |
| Hadis | Taharet adabı ve teçhizat bakımı | Tezek ve kemikle taharet yasağı ile yıpranan alet ve silahların onarılması (termîm) tavsiyesi | Güçlü |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Diriliş (Ba's) inancı | Enkazdan ihya | Çözülmüş cevherin yeniden varlık kazanması | Dağılmış ve ufalanmış kalıntıların ilahi kudretle yeniden form bulmasını temellendirir | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve kimyasal çözünme | Entropi ve bozunma | Maddenin en yüksek düzensizlik ve ayrışma hali | Organik yapıların bağlarının koparak temel minerallere ve toz haline dönüşmesini açıklar | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal çöküş ve ıslah | Yozlaşma ve restorasyon | Dağılan toplumsal yapının onarılması | Kurumların yıpranıp işlemez hale gelmesi ve döküntülerin toparlanarak ıslah edilmesi (termîm) sürecidir | Muhtemel |
| İktisadi | Sermaye aşınması ve amortisman | Enkaz ve geri kazanım | Atıl döküntünün yeniden üretime kazandırılması | Değerini yitirmiş ve aşınmış varlıkların tamirle (meremme) yeniden iktisadi döngüye sokulmasıdır | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropik çözünme ve rekonstrüksiyon | Kapalı sistemlerde yapının bağlarının kopup mikro-parçacıklara ayrışması ve uygun enerjiyle yapının yeniden sentezlenmesi dinamiğidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kurumsal restorasyon | Toplumsal bağların lif lif çözülerek bireysel kırıntılara ayrışması ve ardından bu döküntülerin yeni bir mutabakatla onarılmasıdır | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir biyolojik kokuşma olarak görmek; ufalanma, döküntü haline gelme ve onarma (termîm) boyutunu dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | رميم, yalnızca yumuşak dokunun yok olması değil, bedenin en mukavim parçası olan kemiklerin dahi ufalanarak toza dönüşmesidir; buna rağmen bu durumun dirilişe engel teşkil etmemesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çürümüş kemiğin mutlak yokluğa karıştığını varsayarak dirilişi aklen imkânsız görmek ve helak rüzgârının geride bıraktığı unufak enkazın ontolojik mahiyetini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ölüm ve helak neticesinde ulaştığı en uç fiziksel çözülme sınırını (tozlaşmış kemik ve lif lif ayrılmış enkaz) tanımlayarak ilahi kudretin bu döküntüden hayat çıkarma gücünü gösterir |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Öldükten sonra dirilişin inkâr edildiği cedel ayetlerinde ve geçmiş kavimlerin kökten helakini tasvir eden ceza sahnelerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Maddi formun dağılmasını mutlak yok oluş zanneden materyalist indirgemeciliği ve çürümenin ilahi yaratma kudretine sınır teşkil ettiği yanılgısını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kemiklerin ve iplerin lif lif aşınıp çürüyerek ufalanması, toz haline gelmesi ve bu kırıntıların toplanıp onarılması.
- Soyut anlam: Bir yapının en uç parçalanma ve entropi evresine ulaşması; ardından bu döküntü durumunun yeni bir inşa veya diriliş için başlangıç maddesi teşkil etmesi.
- Sistematik karşılık: Enkaz haline gelmiş yapının çözülmesi ile onun toparlanarak yeniden form kazanması diyalektiğidir.
- LaTeX modeli: $$S_0 \xrightarrow{\delta} D \xrightarrow{R} S_1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_0$ başlangıçtaki bütüncül yapıyı, $\delta$ yapıyı ufalanma ve çürümeye götüren bozunma sürecini, $D$ ortaya çıkan unufak döküntü ve enkaz halini (رميم), $R$ bu döküntüyü toparlayıp yeniden varlık kazandıran ilahi ihya yahut beşeri onarım kuvvetini, $S_1$ ise yeniden inşa edilen canlı formu temsil eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%85%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Yasin 36:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/ayet/36:78.md) — رَمِيمٌ

وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ

Meal (IK): Kendi yaratılışını unutarak Bize bir misal getirdi de; çürümüşken kemikleri diriltecek kimdir? dedi.

### [Zariyat 51:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/ayet/51:42.md) — كَالرَّمِيمِ

مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ

Meal (IK): İsabet ettiği şeyi bırakmayıp toza çeviriyordu.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Döküntüdür.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الرّاء والميم
ر م، م ر مستعملان
رم:
الرَّم: إصلاحُ الشّيء الّذي فسد بَعْضُهُ، من نَحوِ حَبْلٍ بَلِيَ فتَرُمُّه، أودارٍ تَرُمُّ شَأْنَها مَرَمَّةً. ورَمُّ الأمر: إصلاحُه بعد انتشاره، قال:
..... ورمّ بــــــه		أُمُورَ أُمَّتِهِ والأَمْرُ مُنْتَشِرُ
ورمَّ العَظْمُ: صار رميماً، أي: مُتَفَتِّتاً.. ورَمَّ الحَبْلُ: انُقَطع.
والرِّمة والرُّمة: القِطْعةُ من الحَبْل، وبها سُمِّي ذو الرّمّة. ودفعت الدّابّة إليك برُمَّتِهِ، أي: ببقيّة حبلٍ على عُنُقِهِ.. والرِّمّة: العِظام البالية.
والشّاة تَرُمُّ الحشيش بمِرَمَّتَيْها، أي: بشَفَتَيْها.
وأَرَمَّ القَوْمُ: سَكَتُوا على أَمْرٍ في أَنْفُسِهِمْ.
وتَرَمْرَمَ القوم: حرّكوا أَفْواهَهم للكلام ولمّا يقولوا، قال يصف الملك: إذا تَرَمْرَمَ أَغْضَى كلُّ جبّارِ والرَّمْرام: كلّ حشيش في الرّبيع.
ويقال: مالك عن هذا الأمر حَمٌّ ولا رَمٌّ، أي: بُدٌّ، أمّاحَمٌّ فمعناه: ليس يحولُ دونَه قضاء غيره، وأمّا رَمٌّ فَصِلَةٌ كقولهم: حَسَن بَسَن.. وفي مَثلٍ: جاء فلانٌ بالطَّمِّ والرَّمُّ، فالرَّمُّ ما كان على وَجْه الأَرْض من فتات.
مرّ:
المَرُّ: المُرُور، قال: حتّى يمرّ بالرّوايا مَرّا والمَرُّ: المرّةُ، تقول: في المرّة الأولى، والمرّ الأَوَّل.
والمَرُّ: المِعْزَق يُعْزَقُ به الطِّين، يعني: المِسْحاة.
والمرُّ: دواء. والمُرُّ: نَقيضُ الحُلْو، يقال: مَرَّ عَيْشُهُ، وأَمَرَّ عَيْشُه، يقال: ما أمرّ فلانٌ وما أحلى...
والمُرارُ: نبتٌ لا يُستطاعُ ذَوْقُه من مَرارته، والحارِثُ بنُ آكلِ المُرار، من مُلُوك اليمن، كان في سفرٍ فأصابَهُمُ الجُوع، فأكل المُرارَ حتّى شبع فنجا ومات أَصْحابُهُ فلم يُطيقوه.
والمِرَّةُ: مِزاجٌ من أَمْزجة الجَسَد، وهو داءٌ يَهْذي منه الإنسانُ.
والمِرَّةُ: شِدَّةُ الفَتْل.. والمِرَّة: شِدّةُ أَسْرِ الخَلْق. وقوله جلّ وعزّ: "ذو مِرّة فاسْتوى"، أي: سويّ، يعني: جبريلَ عليه السّلامُ خَلَقَهُ اللَّهُ قَوِيّاً سَوِيّاً. وذو مِرّة سَويّ، أي: قويٌّ صحيحُ البَدَن.
والمرير: الحبلُ المَفْتول... وقد أَمْرَرْتُه إمراراً، وأَمْرٌ مُمَرٌّ.
والمَرِيرةُ: عِزّةُ الَّنْفس، قالت الخنساء:
مثلَ السِّنان تُضِيءُ اللَّيْلَ صُورتُهُ		جَلْدُ المَريرةِ حُرٌّ وابنُ أحـرارِ
والإمْرارُ: نَقِيضُ النَّقْض في كُلِّ شَيْءٍ، قال:
لا يَأْمَنَنَّ قَوِيٌّ نـقـضَ مِـرّتِـهِ		إنّي أَرَى الدَّهْرَ ذا نَقْضٍ وإِمْرارِ
والمَرْمَر: الرُّخام.. والمَرْمَرُ: ضربٌ من تقطيع ثياب النِّساء.
والرَّمل: يَمُورُ ويَتَمَرْمَرُ.
وامرأة مَرْمارةُ الخَلْق: إذا مَشَتْ تَمَرْمَرُ في خِلقْتَها.
وكلُّ شيءٍ انقادتْ طَريقتُهُ فهو مُسْتَمِرّ.
ومن كلام المُتَصلّفين: تَمَرْمَرَ فلانٌ، أي: تأمَّرَ على أصحابه.
والمُرَيْراء: حبٌّ أَسْوَدُ يكونُ في الحِنطة والطّعام يُمَرُّ منه.
ومَرّانُ: اسمُ مَوْضِعٍ بالحجاز. وبَطْنُ مَرٍّ: معروف.
ومرّار بن مُنْقِذ: شاعِرٌ.
والمَرارةُ: تكون لكُلِّ ذي رُوحٍ إلاّ البعير فإِنّه لا مَرارةَ له.
ولَقِيتُ منه الأَمَرَّيْنِ، أي: الدّاهية، أو الأمر العظيم.

##### Türkçe

باب **الرّاء** ve **الميم**
**ر م**، **م ر** kullanımdadır
**رم**:
**الرَّم**: Bir kısmı bozulmuş olan şeyin ıslahı; **حَبْلٍ** (ip) eskimiş de onu **تَرُمُّه** (onarırsın) gibi; yahut bir evin, işini **تَرُمُّ شَأْنَها مَرَمَّةً** (bir onarım olarak) onarması gibi. Ve **رَمُّ الأمر**: dağılmasından sonra onu ıslah etmektir; dedi ki:
..... **ورمّ بــــــه**		Ümmetinin işlerini (onunla) onardı; hâlbuki iş dağınıktır
Ve **رمَّ العَظْمُ**: **رميماً** oldu; yani: parçalanmış.. Ve **رَمَّ الحَبْلُ**: koptu.
Ve **الرِّمة** ve **الرُّمة**: ipten parça; ve bununla **ذو الرّمّة** adlandırıldı. Ve biniti sana **برُمَّتِهِ** (onun **رُمَّة**siyle) sevk ettim; yani: boynunda bir ip kalıntısıyla.. Ve **الرِّمّة**: eskimiş kemiklerdir.
Ve koyun, otu **تَرُمُّ** iki **مِرَمَّتَيْها** ile; yani: iki dudağıyla.
Ve **أَرَمَّ القَوْمُ**: kendi içlerinde bir iş üzerine sustular.
Ve **تَرَمْرَمَ القوم**: konuşmak için ağızlarını hareket ettirdiler, fakat henüz söylemediler; kralı vasfederek dedi ki: **إذا تَرَمْرَمَ أَغْضَى كلُّ جبّارِ** (o mırıldanır gibi ağız oynattığında her zorba göz yumar). Ve **الرَّمْرام**: ilkbaharda her ot.
Ve denilir: Bu işten sana ne **حَمٌّ** ne **رَمٌّ** vardır; yani: kaçış (yoktur), zorunluluk (vardır). **حَمٌّ**a gelince, manası: başkasının hükmü onu engellemez; **رَمٌّ**a gelince, “**حَسَن بَسَن**” sözleri gibi bir ek (lafız)tır.. Ve bir meselde: Falan, **بالطَّمِّ والرَّمُّ** ile geldi; **الرَّمُّ** ise yer yüzünün üzerinde olan kırıntıdır.
**مرّ**:
**المَرُّ**: geçiştir; dedi ki: **حتّى يمرّ بالرّوايا مَرّا** (ta ki su taşıyan develerin yanından bir geçişle geçinceye kadar). Ve **المَرُّ**: bir defadır; dersin ki: birinci defada ve ilk defa.
Ve **المَرُّ**: çamurun kendisiyle kazındığı **المِعْزَق**; yani: **المِسْحاة** (kürek/çapa).
Ve **المرُّ**: bir ilaçtır. Ve **المُرُّ**: **الحُلْو**nun zıddıdır; denilir: **مَرَّ عَيْشُهُ** ve **أَمَرَّ عَيْشُه**; denilir: Falan ne kadar acılaştırdı ve ne kadar tatlandırdı...
Ve **المُرارُ**: acılığından tadına bakılması mümkün olmayan bir bitkidir; ve **الحارِثُ بنُ آكلِ المُرار** Yemen krallarındandır; bir yolculukta idi, onlara açlık isabet etti; **المُرارَ** yedi, ta doyuncaya kadar; böylece kurtuldu; arkadaşları ise onu kaldıramadılar da öldüler.
Ve **المِرَّةُ**: bedenin mizaçlarından bir mizaçtır; ondan insanın sayıkladığı bir hastalıktır.
Ve **المِرَّةُ**: bükmenin şiddetidir.. Ve **المِرَّة**: yaratılışın bağlanmasının şiddetidir. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: "**ذو مِرّة فاسْتوى**"; yani: düzgün; yani: Cebrâil aleyhisselâm; Allah onu güçlü, düzgün yarattı. Ve **ذو مِرّة** düzgün; yani: bedeni güçlü, sağlam.
Ve **المرير**: bükülmüş ip... Ve onu **أَمْرَرْتُه إمراراً** (bükerek sağlamlaştırdım); ve **أَمْرٌ مُمَرٌّ** (sağlamlaştırılmış iş).
Ve **المَرِيرةُ**: nefsin izzetidir; Hansâ dedi ki:
**مثلَ السِّنان تُضِيءُ اللَّيْلَ صُورتُهُ		جَلْدُ المَريرةِ حُرٌّ وابنُ أحـرارِ**
Ve **الإمْرارُ**: her şeyde **النَّقْض**ın zıddıdır; dedi ki:
**لا يَأْمَنَنَّ قَوِيٌّ نـقـضَ مِـرّتِـهِ		إنّي أَرَى الدَّهْرَ ذا نَقْضٍ وإِمْرارِ**
Ve **المَرْمَر**: mermerdir.. Ve **المَرْمَرُ**: kadın elbiselerini kesip biçmenin bir türüdür.
Ve **الرَّمل**: dalgalanır ve **يَتَمَرْمَرُ**.
Ve yaratılışı **مَرْمارةُ** bir kadın: yürüdüğünde yaratılışında **تَمَرْمَرُ** ederse.
Ve her şey ki yolu boyun eğdi, o **مُسْتَمِرّ**dir.
Ve yapmacıkların sözünden: **تَمَرْمَرَ** falan; yani: arkadaşları üzerine emirlik tasladı.
Ve **المُرَيْراء**: buğdayda ve yiyecekte bulunan siyah bir tanedir; ondan acılaşılır.
Ve **مَرّانُ**: Hicaz’da bir yer adıdır. Ve **بَطْنُ مَرٍّ**: bilinir.
Ve **مرّار بن مُنْقِذ**: bir şairdir.
Ve **المَرارةُ**: her canlı için bulunur; ancak deve müstesna; çünkü onun **مَرارةَ**sı yoktur.
Ve ondan iki **الأَمَرَّيْنِ** ile karşılaştım; yani: musibet; yahut büyük iş.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَمَمْتُ الشيء أَرُمُّهُ وأَرْمُّهُ رَمَّاً ومَرَمَّةً، إذا أصلحتَه. يقال: قد رَمَّ شأنه. ورَمَّهُ أيضاً بمعنى أكله. وفي الحديث: البقر تَرُمُّ من كل شجر. واسْتَرَمَّ الحائط، أي حان له أن يُرَمَّ، وذلك إذا بَعُدَ عهدُه بالتطيين. والمرمة: بالكسر: شفة البقرة وكل ذات ظلف لأنها بها ترتم أي تأكل والمِرَمَّةُ بالفتح: لغة فيه. وارْتَمَّتِ الشاة من الأرض، أي رَمَّتْ وأكلت. وما لي منه حَمٌّ ولا رَمٌّ، أي بُدٌّ، وقد يضمان ويقال أيضاً: ما له حُمٌّ ولا رُمٌّ، أي ليس له شيء. قال ابن السكيت: يقال: ما له ثُمٌّ ولا رُمٌّ، وما يملك ثُمَّاً ولا رُمَّاً. قال: فالرُمُّ مَرَمَّةُ البيت. والرُمَّةُ: قطعةٌ من الحبل باليةٌ، والجمع رُمَمٌ ورِمامٌ. ومنه قولهم: دفَعَ إليه الشيءَ بِرُمَّتِهِ. وأصلُه أنّ رجلاً دفع إلى رجلٍ بعيراً بحبلٍ في عنقه، فقيل ذلك لكلِّ من دفَع شيئاً بجملته. وهذا المعنى أراد الأعشى يخاطب خَمّاراً:
فقلتُ له هذه هاتِـهـابأَدْماءَِ في حبلِ مُقْتادِها
والرِمَّةُ بالكسر: العظام البالية؛ والجمع رِمَمٌ ورمامٌ. تقول منه رَمَّ العظمَ يَرِمُّ بالكسر رَمَّةً، أي بَلِيَ، فهو رَميمٌ. وإنَّما قال تعالى: "قالَ مَنْ يُحْيي العِظامَ وهي رَميمٌ" لأن فَعيلاً وفَعولاً قد يستوي فيهما المذكّر والمؤنّث والجمع، مثل رسولٍ، وعدوٍّ، وصديق. والرِمُّ بالكسر: الثَرى. يقال: جاءه بالطمِّ والرِمِّ، إذا جاءه بالمال الكثير والرِمُّ أيضاً: النِقْيُ والمُخُّ. تقول منه: أَرَمَّ العظمُ، أي جرى فيه الرِمُّ. وقال:
هَجاهُنَّ لَمَّا أَنْ أَرَمَّتْ عِظـامُـهُولو كان في الأعْرابِ ماتَ هُزالاً
قال أبو زيد: ناقةٌ مُرِمٌّ: بها شيء من نِقْي. ونعجةٌ رَمَّاءُ: بيضاءُ. ويقال للشاة إذا كانت مهزولةً: ما يُرِمُّ منها مَضْرِبٌ، أي إذا كُسِرَ عظمٌ من عظامها لم يُصَب فيه مخٌّ. وأَرَمَّ القومُ، أي سكَتوا. وقال:
يَردْنَ والليلُ مُرِمٌّ طائِرُهُ

##### Türkçe

**رَمَمْتُ** şeyi **أَرُمُّهُ** ve **أَرْمُّهُ** diye, **رَمَّاً** ve **مَرَمَّةً** (olarak), onu ıslah ettiğin zaman (söylenir). Denilir ki: “Onun işi gerçekten **رَمَّ** oldu.” Ve **رَمَّهُ** da “onu yedi” anlamındadır. Hadiste: “Sığırlar her ağaçtan **تَرُمُّ** (yer).” Ve **اسْتَرَمَّ** duvar; yani, **يُرَمَّ** olması (onarılması) için vakti geldi; bu, sıvayla kaplanmasının üzerinden uzun zaman geçtiği vakittir. Ve **المرمة**: kesre ile: ineğin dudağı ve her toynaklı (hayvanın dudağı); çünkü onunla **ترتم** eder, yani yer. Ve **المِرَمَّةُ** fetha ile: onda bir dildir (lehçedir). Ve koyun yerden **ارْتَمَّتِ**; yani **رَمَّتْ** ve yedi. Ve bende ondan ne **حَمٌّ** ne de **رَمٌّ** vardır; yani ne bir kaçış/çare vardır; ikisi de zamme ile de gelebilir; ayrıca denilir: onda ne **حُمٌّ** ne de **رُمٌّ** vardır; yani onun hiçbir şeyi yoktur. İbnü’s-Sikkît dedi: Denilir: onda ne **ثُمٌّ** ne de **رُمٌّ** vardır; ve ne **ثُمَّاً** ne de **رُمَّاً** mülk edinir. Dedi: **الرُمُّ** evin **مَرَمَّةُ**’sidir. Ve **الرُمَّةُ**: yıpranmış bir ip parçası; çoğulu **رُمَمٌ** ve **رِمامٌ**’dır. Ondandır onların sözü: “Şeyi ona **بِرُمَّتِهِ** ile verdi.” Aslı şudur: Bir adam bir adama boynunda ip olan bir deveyi verdi; böylece, bir şeyi bütünüyle veren herkes için bu söylendi. Bu anlamı A‘şâ, bir şarapçıya hitap ederek kastetti:
فقلتُ له هذه هاتِـهـابأَدْماءَِ في حبلِ مُقْتادِها
Ve **الرِمَّةُ** kesre ile: yıpranmış kemikler; çoğulu **رِمَمٌ** ve **رمامٌ**’dır. Ondan (şöyle) dersin: **رَمَّ** kemiği, kesre ile **يَرِمُّ** (diye), **رَمَّةً** (olarak); yani eskidi; o hâlde o **رَميمٌ**’dir. Ancak Yüce Allah’ın “**قالَ مَنْ يُحْيي العِظامَ وهي رَميمٌ**” demesi (şundandır): çünkü **فَعيلاً** ve **فَعولاً**’da müzekker, müennes ve cem‘ (aynı) olabilir; **رسولٍ** ve **عدوٍّ** ve **صديق** gibi. Ve **الرِمُّ** kesre ile: toprak. Denilir: ona **بالطمِّ والرِمِّ** ile geldi; ona çok mal ile geldiği zaman. Ve **الرِمُّ** da: **النِقْيُ** ve **المُخُّ**’tur. Ondan (şöyle) dersin: kemik **أَرَمَّ** etti; yani onda **الرِمُّ** aktı. Ve dedi:
هَجاهُنَّ لَمَّا أَنْ أَرَمَّتْ عِظـامُـهُولو كان في الأعْرابِ ماتَ هُزالاً
Ebû Zeyd dedi: **مُرِمٌّ** (olan) bir dişi deve: onda **نِقْي**’den bir şey vardır. Ve **رَمَّاءُ** bir koyun: beyazdır. Ve koyuna zayıf olduğu zaman denilir: ondan bir **مَضْرِبٌ** **يُرِمُّ** etmez; yani onun kemiklerinden bir kemik kırıldığı zaman onda ilik isabet etmez. Ve kavim **أَرَمَّ** etti; yani sustular. Ve dedi:
يَردْنَ والليلُ مُرِمٌّ طائِرُهُ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر م م
الله يحي الرميم والرمم والرّم والرمام بوزن الرفات‏.‏
قال‏:‏ ظلت على مويسلٍ حياما ظلت عليه تعلك الرمامـا أي تتملح به‏.‏
ونهي عن الاستنجاء بالروث والرمة‏.‏
وفي رأس الوتد رمة‏:‏ قطعة حبيل بال‏.‏
ورممت من البنيان ما استرم منه‏.‏
ورم قوسه‏:‏ أصلحها‏.‏
ورم العظم والحبـل وحبـل أرمـام‏.‏
والشاة ترم الحشيش من وجه الأرض بمرمتها‏.‏
وأرم الرجل‏:‏ سكت وكلمهم فأرموا كأن على رءوسهم الطير وتكلموا وهو مرم لا ينبس‏.‏
وكان ساكتاً ثم ترمرم أي حرّك فاه‏.‏
قال‏:‏ إذا ترمـرم أغضـى كل جبار ومن المجاز‏:‏ أحيا رميم المكارم‏.‏
ودفعه إليه برمته أي كله وأصله أن رجلاً باع بعيراً بحبل في عنقه فقيل ذلك‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ جئنا بأثآرهم أسرى مقرّنة حتـى دفعنـا إليهـم رمّـة القـود أي تمامه ومنه ارتم ما على الخوان واقتمه‏:‏ اكتنسه‏.‏
وترمم العظم‏:‏ تعرقه أو تركه كالرمـة‏.‏
وانتشـر أمرهـم فرمّـه فلـان‏.‏
ولـمّ اللـه شعثـك ورم نشرك‏.‏
ورم سهمه بعينه‏:‏ نظر فيه حتى سوّاه‏.‏
وأمر فلان مرموم‏.‏
وقال ذو الرمة‏:‏ هل حبل خرقاء بعد الهجر مرموم وترمّمه‏:‏ تتبعه بالإصلاح‏.‏
قال عنترة بن شدّاد‏:‏ هل غادر الشعراء مـن مُتَرَمَّمِ
وله الطِّمّ والرِّمّ: المال الجمّ.

##### Türkçe

ر م م
Allah **الرميم**’i ve **الرمم**’i ve **الرّم**’i ve **الرمام**’ı ( **الرفات** vezninde) diriltir.

Dedi ki:
“**مويسلٍ** üzerinde günlerce kaldı; onun üzerinde **الرمامـا** çiğneyip durdu” yani onunla tuzlanır.

Ve **الروث** ve **الرمة** ile istincâdan nehyedildi.

Ve kazığın başında **رمة**: eskimiş bir ip parçası.

Ve binadan ondan yıpranmış olanı **رممت**.

Ve **رم** yayını: onu ıslah etti.

Ve **رم** kemik ve ip; ve **حبـل أرمـام**.

Ve koyun, **مرمتها** ile yerin yüzünden otu **ترم**.

Ve **أرم** adam: sustu; ve onlarla konuştu da **أرموا**; sanki başlarının üzerinde kuş varmış gibi; ve konuştular, o ise **مرم**; ses çıkarmaz.

Ve suskundu, sonra **ترمرم** yani ağzını oynattı.

Dedi ki:
“Ne zaman **ترمـرم** etse, her zorba başını eğer.”

Ve mecazdan: **رميم المكارم**’i diriltti.

Ve onu ona **برمته** ile, yani bütünüyle, verdi; aslı şudur ki bir adam boynunda bir iple bir deve sattı da bu söylendi.

Zû’r-Rumme dedi ki:
“Onların öçlerini esirler olarak, bağlanmış halde getirdik; ta ki onlara **رمّـة القـود**’u, yani onun tamamını, teslim edinceye kadar.”

Yani: sofranın üzerindekini **ارتم** et ve **اقتمه**: onu süpür.

Ve **ترمم** kemik: onu damarladı; yahut onu **الرمـة** gibi bıraktı.

Ve onların işi yayıldı da falan onu **فرمّـه**.

Ve Allah dağınıklığını toplasın ve yayılışını **رم** etsin.

Ve okunu gözüyle **رم** etti: onda baktı, ta ki onu düzeltene kadar.

Ve falanın işi **مرموم**dur.

Zû’r-Rumme dedi ki:
“**حبل خرقاء** hicrandan sonra **مرموم** mudur?”

Ve **ترمّمه**: onu ıslahla takip edersin.

Antere b. Şeddâd dedi ki:
“Şairler **مُتَرَمَّمِ**’den bir şey bıraktılar mı?”

Ve onun **الطِّمّ**’ı ve **الرِّمّ**’i: çok maldır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّمّ: إصلاح الشيء الذي فسد بعضه من نحو حبل يَبْلى فتَرُمُّهُ أو دار تَرُمُّ شأْنها مَرَمَّةً. ورَمُّ الأَمر: إصلاحه بعد انتشاره. الجوهري: رَمَمْتُ الشيء أَرُمُّهُ وأَرِمُّهُ رَمّاً ومَرَمَّةً إذا أَصلحته. يقال: قد رَمَّ شأْنه ورَمَّهُ أَيضاً بمعنى أَكله. واسْتَرَمَّ الحائطُ أي حان له أن يُرَمَّ إذا بعد عهده بالتطيين. وفي حديث النعمان بن مُقَرِّنٍ: فلينظر إلى شِسْعه ورَمِّ ما دَثَرَ من سلاحه؛ الرَّمُّ: إصلاح ما فسد ولَمُّ ما تفرق. ابن سيده: رَمَّ الشيءَ يَرُمُّهُ رَمّاً أَصلحه، واسْتَرَمَّ دعا إلى إصلاحه. ورَمَّ الحبلُ: تقطع. والرِّمَّةُ والرُّمَّةُ: قطعة من الحبْل بالية، والجمع رِمَمٌ ورِمام؛ وبه سمي غَيْلانُ العدوي الشاعر ذا الرُّمَّةِ لقوله في أُرجوزته يعني وَتِداً: لم يَبْقَ منها، أَبَدَ الأَبِيدِ،
غيرُ ثلاثٍ ماثلاتٍ سُودِ
وغيرُ مَشْجوجِ القَفا مَوتُودِ،
فيه بَقايا رُمَّةِ التَّقْليدِ
يعني ما بقي في رأْس الوَتِدِ من رُمَّةِ الطُّنُبِ المعقود فيه، ومن هذا يقال: أَعطيته الشيء برُمَّتِه أي بجماعته. والرُّمَّةُ: الحبل يقلَّد البعير. قال أبو بكر في قولهم أَخذ الشيء برُمَّتِه: فيه قولان: أَحدهما أَن الرُّمَّةَ قطعة حبل يُشَدُّ بها الأَسير أَو القاتلُ إذا قِيدَ إلى القتل للقَوَدِ، وقولُ عليّ يدلّ على هذا حين سئل عن رجل ذكر أَنه رأَى رجلاً مع امرأته فقتله فقال: إن أَقام بَيِّنَةً على دعواه وجاء بأربعة يشهدون وإلا فلْيُعْطَ برُمَّتِهِ، يقول: إن لم يُقِم البينة قاده أَهله بحبل عنقه إلى أَولياء القتيل فيقتل به، والقول الآخر أَخذت الشيء تامّاً كاملاً لم ينقص منه شيء، وأَصله البعير يشد في عنقه حبل فيقال أَعطاه البعير برُمَّته؛ قال الكميت:
وَصْلُ خَرْقاءَ رُمَّةٌ في الرِّمام
قال الجوهري: أَصله أن رجلاً دفع إلى رجل بعيراً بحبل في عنقه فقيل ذلك لكل من دفع شيئاً بجملته؛ وهذا المعنى أَراد الأَعشى بقوله يخاطب خَمَّاراً:
فقلتُ له: هذِه، هاتِها
بأَدْماءِ في حَبْل مُقْتادِها
وقال ابن الأَثير في تفسير حديث عليّ: الرُّمَّةُ، بالضم، قطعة حبْل يُشَدُّ بها الأَسير أَو القاتل الذي يُقاد إلى القصاص أي يُسلَّم إليهم بالحبل الذي شُدَّ به تمكيناً لهم منه لئلا يَهْرُبَ، ثم اتسعوا فيه حتى قالوا أَخذت الشيء برُمَّتِهِ وبزَغْبَرِهِ وبجُمْلَتِه أَي أَخذته كله لم أَدع منه شيئاً. ابن سيده: أخذه برُمَّته أي بجماعته، وأَخذه برُمَّتِهِ اقتاده بحبله، وأَتيتك بالشيء برُمَّتِهِ أي كله؛ قال ابن سيده: وقيل أَصله أن يُؤْتى بالأَسير مشدوداً برُمَّتِهِ، وليس بقوي. التهذيب: والرُّمَّة من الحبل، بضم الراء، ما بقي منه بعد تقطعه، وجمعها رُمٌّ. وفي حديث علي، كرم الله وجهه، يَذُمُّ الدنيا: وأَسبابُها رِمامٌ أي بالية، وهي بالكسر جمع رُمَّةٍ، بالضم، وهي قطعة حبل بالية. وحبل رِمَمٌ ورِمامٌ وأرْمام: بالٍ، وصفوه بالجمع كأنهم جعلوا كل جزء واحداً ثم جمعوه. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أنه نهى عن الاستنجاء بالرَّوْثِ والرِّمَّةِ؛ والرِّمَّةُ، بالكسر: العظام البالية، والجمع رِمَمٌ ورِمام؛ قال لبيد: والبيت إن تعرَ مني رِمَّةٌ خَلَقاً،
بعد المَماتِ، فإني كنتُ أَثَّئِرُ
والرمِيمُ: مثل الرِّمَّةِ. قال الله تعالى: قال من يُحْيي العِظام وهي رَمِيمٌ؛ قال الجوهري: إنما قال الله تعالى وهي رَمِيمٌ لأن فعيلاً وفَعُولاً قد استوى فيهما المذكر والمؤنث والجمع، مثل رَسُول وعَدُوٍّ وصَديقٍ. وقال ابن الأثير في النهي عن الاستنجاءِ بالرِّمَّة قال: يجوز أن تكون الرِّمَّة جمع الرَّمِيم، وإنما نهى عنها لأَنها ربما كانت ميتة، وهي نجسة، أَو لأَن العظم لا يقوم مقام الحجر لملاسته؛ وعظم رَمِيمٌ وأَعظم رَمائِمُ ورَمِيمٌ أَيضاً؛ قال حاتم أَو غيره، الشك من ابن سيده: أَما والذي لا يَعْلَمُ السِّرَّ غَيْرُهُ،
ويُحْيي العِظامَ البِيضَ، وهي رَمِيمُ
وقد يجوز أن يعني بالرَّمِيمِ الجنس فيضع الواحد موضع لفظ الجمع. والرَّمِيمُ: ما بقي من نبت عام أَول؛ عن اللحياني، وهو من ذلك. ورَمَّ العظمُ وهو يَرِمُّ، بالكسر، رَمّاً ورَمِيماً وأَرَمَّ: صار رِمَّةً؛ الجوهري: تقول منه رَمَّ العظمُ يَرِمُّ، بالكسر، رِمَّةً أَي بَلِيَ. ابن الأَعرابي: يقال رَمَّتْ عظامه وأَرَمَّتْ إذا بَلِيَتْ. وفي الحديث: قالوا يا رسول الله، كيف تُعْرَضُ صلاتُنا عليك وقد أَرَمَّتَ؟ قال ابن الأَثير: قال الحربي كذا يرويه المحدثون، قال: ولا أَعرف وجهه، والصواب أَرَمَّتْ، فتكون التاء لتأْنيث العظام أو رَمِمْتَ أي صِرْتَ رَمِيماً، وقال غيره: إنما هو أَرَمْتَ، بوزن ضَرَبْتَ، وأَصله أَرْمَمْتَ أي بَلِيتَ، فحذفت إحدى الميمين كما قالوا أَحَسْتَ في أَحْسَسْتَ، وقيل: إنما هو أَرْمَتَّ، بتشديد التاء، على أَنه أَدغم إحدى الميمين في التاء، قال: وهذا قول ساقط، لأن الميم لا تدغم في التاء أبداً، وقيل: يجوز أن يكون أُرِمْتَ، بضم الهمزة، بوزن أُمِرْتَ، من قولهم: أَرَمَت الإبل تَأْرمُ إذا تناولت العلفَ وقلعته من الأرض؛ قال ابن الأثير: أَصل هذه الكلمة من رَمَّ الميتُ وأَرَمَّ إذا بَليَ. والرِّمَّةُ: العظم البالي، والفعل الماضي من أَرَمَّ للمتكلم والمخاطب أَرْمَمْتُ وأَرْمَمْتَ، بإظهار التضعيف، قال: وكذلك كل فعل مضعَّف فإنه يظهر فيه التضعيف معهما، تقول في شَدَّ: شَدَدْتُ، وفي أَعَدَّ: أَعْدَدْتُ، وإنما ظهر التضعيف لأن تاء المتكلم والمخاطب متحركة ولا يكون ما قبلها إلا ساكناً، فإذا سكن ما قبلها وهي الميم الثانية التقى ساكنان، فإن الميم الأُولى سكنت لأَجل الإدغام، ولا يمكن الجمع بين ساكنين، ولا يجوز تحريك الثاني لأنه وجب سكونه لأجل تاء المتكلم والمخاطب، فلم يبق إلا تحريك الأول، وحيث حُرِّكَ ظهر التضعيف، والذي جاء في هذا الحديث بالإدغام، وحيث لم يظهر التضعيف فيه على ما جاء في الرواية احتاجوا أن يُشَدِّدُوا التاء ليكون ما قبلها ساكناً، حيث تعذر تحريك الميم الثانية، أو يتركوا القِياسَ في التزام سكون ما قبل تاء المتكلم والمخاطب، قال: فإن صحت الرواية ولم تكن مُحَرَّفَةً فلا يمكن تخريجه إلا على لغة بعض العرب، فإن الخليل زعم أن ناساً من بَكْر بن وائلٍ يقولون: رَدَّتُ ورَدَّتَ، وكذلك مع جماعة المؤنث يقولون: رُدَّنَ ومُرَّنَ، يريدون رَدَدْتُ ورَدَدْتَ وارْدُدْنَ وامْرُرْنَ، قال: كأَنهم قَدَّرُوا الإدْغامَ قبل دخول التاء والنون، فيكون لفظ الحديث أَرَمَّتَ، بتشديد الميم وفتح التاء.
والرَّميمُ: الخَلَقُ البالي من كل شيء.
ورَمَّتِ الشاةُ الحشيش تَرُمُّه رَمّاً: أَخذته بشفتها. وشاة رَمُومٌ: تَرُمُّ ما مَرَّتْ به. ورَمَّتِ البهمةُ وارْتَمَّتْ: تناولت العيدان. وارْتَمَّتِ الشاة من الأرض أي رَمَّتْ وأَكلت. وفي الحديث عليكم بأَلْبان البقر فإنها تَرُمُّ من كل الشجر أي تأْكل، وفي رواية: تَرْتَمُّ؛ قال ابن شميل: الرَّمُّ والارْتِمامُ الأَكل؛ والرُّمامُ من البَقْلِ، حين يَبْقُلُ، رُمامٌ أيضاً. الأزهري: سمعت العرب تقول للذي يَقُشُّ ما سقط من الطعام وأَرْذَله ليأْكله ولا يَتَوَقَّى قَذَرَهُ: فلانٌ رَمَّام قَشَّاش وهو يَتَرَمَّمُ كل رُمامٍ أَي يأْكله. وقال ابن الأعرابي: رَمَّ فلان ما في الغَضارَةِ إذا أَكل ما فيها.
والمِرَمَّةُ، بالكسر: شفة البقرة وكلِّ ذات ظِلْفٍ لأنها بها تأْكل، والمَرَمَّةُ، بالفتح، لغة فيه؛ أبو العباس: هي الشفة من الإنسان، ومن الظِّلْفِ المِرَمَّة والمِقَمَّة، ومن ذوات الخف المِشْفَرُ. وفي حديث الهِرَّة: حَبَسَتْها فلا أطْعَمَتْها ولا أَرسلتْها تُرَمْرِمُ من خَشاشِ الأرض أي تأْكل، وأَصلها من رَمَّتِ الشاة وارْتَمَّتْ من الأرض إذا أَكلت، والمِرَمَّةُ من ذوات الظلف، بالكسر والفتح: كالفَم من الإنسان. والرِّمُّ، بالكسر: الثَّرى؛ يقال: جاء بالطِّمِّ والرِّمِّ إذا جاء بالمال الكثير؛ وقيل: الطِّمُّ البحر، والرِّمُّ، بالكسر، الثرى، وقيل: الطِّمُّ الرَّطْبُ والرِّمُّ اليابس، وقيل: الطِّمُّ التُّرْبُ والرِّمُّ الماء، وقيل: الطِّمُّ ما حمله الماء والرِّمُّ ما حَمله الريح، وقيل: الرِّمُّ ما على وجه الأرض من فُتات الحشيش. والإرْمام: آخر ما يبقى من النبت؛ أنشد ثعلب:
تَرْعى سُمَيْراء إلى إرْمامِها
وفي حديث عمر، رضي الله عنه: قبل أن يكون ثُماماً ثم رُماماً؛ الرُّمامُ، بالضم: مبالغة في الرَّميم، يريد الهَشِيمَ المتفتت من النبت، وقيل: هو حين تنبت رؤوسه فتُرَمُّ أي تؤكل. وفي حديث زياد بن حُدَيْرٍ: حُمِلْتُ على رِمٍّ من الأَكرْادِ أي جماعة نُزول كالحَيّ من الأَعراب؛ قال أبو موسى: فكأَنه اسم أَعجمي، قال: ويجوز أن يكون من الرِّمِّ، وهو الثَّرَى؛ ومنه قولهم: جاء بالطِّمِّ والرِّمِّ. والمَرَمَّةُ: متاع البيت. ومن كلامهم السائر: جاء فلان بالطِّمِّ والرِّمِّ؛ معناه جاء بكل شيء مما يكون في البرو البحر، أَرادوا بالطِّمِّ البحر، والأَصل الطَّمُّ، بفتح الطاء، فكسرت الطاء لمعاقبته الرِّمَّ، والرِّمُّ ما في البر من النبات وغيره. وما له ثُمٌ ولا رُمٌّ؛ الثُّمُّ: قُماش الناس أَساقيهم وآنيتهم، والرُّمُّ مَرَمَّةُ البيت. وما عَنْ ذلك حُمٌّ ولا رُمٌّ؛ حُمٌّ: مَحال، ورُمٌّ إتباع. وما له رُمٌّ غيرُ كذا أي هَمٌّ. التهذيب: ومن كلامهم في باب النفي: ما له عن ذلك الأَمرِ حَمٌّ ولا رَمٌّ أي بُدٌّ، وقد يضمَّان، قال الليث: أما حَمٌّ فمعناه ليس يحول دونه قضاء، قال: ورَمٌّ صِلَةَ كقولهم حَسَن بَسَن؛ وقال الفراء: ما له حُمٌّ ولا سُمٌّ أي ما له هَمٌّ غيرك. ويقال: ما له حُمٌّ ولا رُمٌّ أي ليس له شيء، وأما الرُّمُّ فإن ابن السكيت قال: يقال ما له ثُمٌّ ولا رُمٌّ وما يملك ثُمّاً ولا رُمّاً، قال: والثُّمُّ قماش الناس أَساقيهم وآنيتهم، والرُّمُّ مَرَمَّةُ البيت؛ قال الأزهري: والكلام هو هذا لا ما قاله الليث، قال: وقرأْت بخط شمر في حديث عُرْوَةَ بن الزبير حين ذكر أُحَيْحَةَ بن الجُلاح وقول أَخواله فيه: كنا أهل ثُمِّه ورُمِّه حتى استوى على عُمُمِّهِ؛ قال: أَبو عبيد حدّثوه بضم الثاء والراء، قال ووجهه عندي ثَمِّه ورَقِّ، بالفتح، قال: والثَّمُّ إصلاح الشيء وإحكامه، والرَّمُّ الأَكل؛ قال شمر: وكان هاشم بن عبدِ مَنافٍ تزوج سَلْمى بنت زيد النَّجَّاريّة بعد أُحَيْحَةَ بن الجُلاح فولدت له شَيْبةَ وتوفي هاشم وشَبَّ الغلام، فقَدِم المطَّلِب بن عبد مناف فرأَى الغلام فانتزعه من أُمِّه وأَرْدَفه راحلته، فلما قدم مكة قال الناس: أَردَفَ المُطَّلِبُ عبدَه، فسمِّي عبدَ المطلب؛ وقالت أُمّه: كنا ذوي ثَمِّهِ ورَمِّه، حتى إذا قام على تَمِّهِ، انتزعوه عَنْوَةً من أُمّهِ، وغلب الأَخوالَ حقُّ عَمِّهِ؛ قال أَبو منصور: وهذا الحرف رواه الرواة هكذا: ذَوي ثُمِّهِ ورُمِّهِ، وكذلك روي عن عُرْوة وقد أَنكره أَبو عبيد، قال: والصحيح عندي ما جاء في الحديث، والأَصل فيه ما قال ابن السكيت: ما له ثُمٌّ ولا رُمٌّ، فالثُّمُّ قماش البيت، والرُّمُّ مَرَمَّةُ البيت، كأَنها أَرادت كنا القائمين بأَمره حين ولدَتْه إلى أَن شَبَّ وقوي، والله أَعلم. والرِّمُّ: النَّقْي والمُخُّ، تقول منه: أَرَمَّ العظمُ أَي جرى فيه الرِّمُّ؛ وقال:
هَجاهُنَّ، لمّا أَنْ أَرَمَّتْ عِظامُهُ،
ولو كان في الأَعْراب مات هُزالا
ويقال: أَرَمْ العظمُ، فهو مُرِمٌّ، وأَنْقى، فهو مُنْقٍ إذا صار فيه رِمٌّ، وهو المخ؛ قال رؤبة:
نَعَم وفيها مُخّ كلِّ رِمّ
وأَرَمّت الناقة، وهي مُرِمٌّ: وهو أَوَّل السِّمَنِ في الإقبال وآخر الشحم في الهزال. وناقة مُرِمّ: بها شيء من نِقْيٍ. ويقال للشاة إذا كانت مهزولة: ما يُرِمُّ منها مَضرَبٌ أي إذا كسر عظم من عظامها لم يُصَبْ فيه مُخّ. ابن سيده: وما يُرِمّ من الناقة والشاة مَضْرَبٌ أَي ما يُنْقِي، والمَضْرَبُ: العظم يضرب فيُنْتَقَى ما فيه. ونعجةٌ رَمَّاءُ: بَيضاءُ لا شِيَة فيها.
والرِّمَّةُ: النَّملةُ ذات الجَناحَين، والرِّمَّة: الأَرَضَة في بعض اللغات.
وأَرَمَّ إلى اللهو: مالَ؛ عن ابن الأَعرابي: وأَرَمَّ: سكَتَ عامَّةً، وقيل: سكَت من فَرَقٍ. وفي الحديث: فأَرَمَّ القومُ. قال أَبو عبيد: أَرَمَّ الرجل إرْماماً إذا سكَتَ فهو مُرِمٌّ. والإرْمام: السكوت. وأَرَمَّ القومُ أَي سكتوا؛ وقال حُميد الأَرقط:
يَرِدْنَ، والليلُ مُرِمٌّ طائره،
مُرْخىً رِواقاه هُجُودٌ سامِرُه
وكلَّمَه فما تَرَمْرَمَ أَي ما ردَّ جواباً. وتَرَمْرَمَ القومُ: تحركوا للكلام ولم يَتَكلَّموا. التهذيب: أما التَّرَمْرُمُ فهو أَن يحرّك الرجل شفتيه بالكلام. يقال: ما تَرَمْرَمَ فلان بحرف أَي ما نطق؛ وأَنشد:إذا تَرَمْرَمَ أََغْضَى كلّ جَبَّار
وقال أَبو بكر في قولهم ما تَرَمْرَمَ: معناه ما تحرَّك؛ قال الكيميت: تَكادُ الغُلاةُ الجُلْسُ منهن كلَّما
تَرَمْرَمَ، تُلْقِي بالعَسِيبِ قَذالَها
الجوهري: وتَرَمْرَمَ إذاحَرَّك فاه للكلام؛ قال أَوس بن حجر: ومُسْتَعْجِبٍ مِمَّا يَرَى من أَناتِنا،
ولو زَبَنَتْه الحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ
وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: كان لآل رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وَحْشٌ فإذا خرج، تَعْني رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لعِب وجاء وذهب، فإذا جاء رَبَضَ ولم يَتَرَمْرَمْ ما دام في البيت؛ أَي سكن ولم يتحرك، وأكثر ما يستعمل في النفي. وفي الحديث: أَيّكم المتكلم بكذا وكذ؟ فأَرَمَّ القوم أَي سكتوا ولم يُجيبُوا؛ يقال: أَرَمَّ فهو مُرِمٌّ، ويروى: فأَزَمَ، بالزاي وتخفيف الميم، وهو بمعناه لأَن الأزْم الإمساك عن الطعام والكلام؛ ومنه الحديث الآخر: فلما سمعوا بذلك أَرَمُّوا ورَهبُوا أَي سكتوا وخافوا.
والرَّمْرامُ: حَشِيش الربيع؛ قال الراجز:
في خُرُق تَشْبَعُ مِن رَمْرامِها
التهذيب: الرَّمْرامَةُ حشيشة معروفة في البادية، والرَّمْرامُ الكثير منه، قال: وهو أَيضاً ضرب من الشجر طيب الريح، واحدته رَمْرامَة؛ وقال أَبو حنيفة: الرَّمْرامُ عُشبة شَاكَةُ العِيدانِ والورق تمنع المس، ترتفع ذراعاً، وورقها طويل، ولها عرض، وهي شديدة الخضرة لها زهْرَة صفراء والمواشي تحْرِصُ عليها؛ وقال أَبو زياد: الرَّمْرامُ نبت أَغبر يأْخذه الناس يسقون منه من العقرب، وفي بعض النسخ: يشفون منه؛ قال الطِّرِمَّاحُ: هل غير دارٍ بَكَرَتْ رِيحُها،
تَسْتَنُّ في جائل رَمْرامِها؟
والرُّمَّةُ والرُّمَةُ، بالثقيل والتخفيف: موضع. والرُّمَّةُ: قاعٌ عظيم بنجد تَصُبُّ فيه جماعة أَوْدِيَةٍ. أَبو زيد: يقال رماه الله بالمُرِمَّاتِ إذا رَماه بالدواهي؛ قال أَبو مالك: هي المُسْكتات. ومَرْمَرَ إذا غضب، ورَمْرَمَ إذا أَصلح شأْنه.
والرُّمَّانُ: معروف فُعْلان في قول سيبويه قال: سألته
(* قوله «قال» أي
سيبويه، وقوله «سألته» يعني الخليل، وقد صرح بذلك الجوهري في مادة ر م ن) عن رُمَّان، فقال: لا أَصرفه وأَحمله على الأَكثر إذا لم يكن له معنى يعرف، وهو عند أَبي الحسن فُعَّال يحمله على ما يجيء في النبات كثيراً مثل القُلاَّم والمُلاَّح والحُمَّاض، وقول أُم زَرْعٍ: فلقي امرأة معها ولَدان لها كالفَهْدَيْنِ يلعبان من تحت خصرها برُمَّانَتَيْنِ، فإنما تَعني أَنها ذاتُ كَفَلٍ عظيم، فإذا اسْتَلْقَتْ على ظهرها نَبَا الكَفَلُ بها من الأَرض حتى يصير تحتها فجوة يجري فيها الرُّمَّانُ؛ قال ابن الأثير: وذلك أن ولديها كان معهما رمانتان، فكان أَحدهما يرمي برُمَّانته إلى أَخيه، ويرمي أَخوه الأُخرى إليه من تحت خَصْرها، قال أَبو عبيد: وبعض الناس يذهب بالرُّمَّانتين إلى أنهم الثَّدْيان، وليس هذا بموضعه؛ الواحدة رُمَّانةٌ. والرُّمَّانة أَيضاً: التي فيها علف الفرس.
ورُمَّانتان: موضع؛ قال الراعي:
على الدار بالرُّمَّانَتَيْنِ تَعُوجُ
صُدُورُ مَهَارَى، سَيْرُهُنَّ وَسِيجُ
ورَمِيم: من أسماء الصَّبا، وبه سميت المرأةُ؛ قال:
رَمَتْني، وسِِتْرُ الله بيني وبينها،
عَشِيَّةَ أَحجارِ الكِناسِ، رَمِيمُ
أَراد بأَحْجار الكِناس رمل الكِناس. وأَرْمام: موضع. ويَرَمْرَمُ: جبل، وربما قالوا يَلَمْلَمُ. وفي الحديث ذكر رُمّ، بضم الراء وتشديد الميم، وهي بئر بمكة من حفر مُرَّة بن كعب.

##### Türkçe

**الرَّمّ**: Bir şeyin, bir kısmı bozulmuş olanını düzeltmektir; meselâ yıpranan bir ip gibi, onu **تَرُمُّهُ**; yahut bir ev, işini **تَرُمُّ** (düzeltir) **مَرَمَّةً**. Ve **رَمُّ الأَمر**: dağılmasından sonra onu düzeltmektir.

**الجوهري**: Bir şeyi **رَمَمْتُ**; onu **أَرُمُّهُ** ve **أَرِمُّهُ**; **رَمّاً** ve **مَرَمَّةً** (ile), onu düzelttiğim zaman. Denir ki: onun işini **رَمَّ** ve onu **رَمَّهُ**; yani onu yemesi mânâsında da. Ve duvar **اسْتَرَمَّ**; yani sıvayla kaplanmasının üzerinden zaman geçince, onun **يُرَمَّ** (tamir edilmesi) vakti geldi. Ve Nu‘mân b. Mukarrin hadîsinde: “Öyleyse ayakkabı kayışına ve silâhından eskimiş olanın **رَمِّ**’ine baksın”; **الرَّمُّ**: bozulmuş olanı düzeltmek ve dağılmış olanı toplamak.

**ابن سيده**: Bir şeyi **رَمَّ**; onu **يَرُمُّهُ**; **رَمّاً** (ile): onu düzeltti. Ve **اسْتَرَمَّ**: onun düzeltilmesine çağırdı. Ve ip **رَمَّ**: koptu. Ve **الرِّمَّةُ** ve **الرُّمَّةُ**: yıpranmış ipten bir parça; çoğulu **رِمَمٌ** ve **رِمام**. Ve bununla, şair ‘Adevî Ghaylân **ذا الرُّمَّةِ** diye adlandırıldı; urcûzesinde, yani bir kazığı kastederek, şu sözü sebebiyle:
لم يَبْقَ منها، أَبَدَ الأَبِيدِ،
غيرُ ثلاثٍ ماثلاتٍ سُودِ
وغيرُ مَشْجوجِ القَفا مَوتُودِ،
فيه بَقايا رُمَّةِ التَّقْليدِ

Yani: kazığın başında, ona bağlanmış olan çadır ipinin **رُمَّةِ**’sinden (yıpranmış parçasından) kalan. Ve bundan dolayı denir: Ona şeyi **برُمَّتِه** verdim; yani topluca. Ve **الرُّمَّةُ**: devenin boynuna takılan ip.

Ebû Bekir, “şeyi **برُمَّتِه** aldı” sözleri hakkında dedi: bunda iki görüş vardır: birincisi, **الرُّمَّةَ** esirin yahut öldürenin, kısas için öldürülmeye sevk edildiğinde, onunla bağlandığı ip parçasıdır; Ali’nin sözü buna delâlet eder: bir adam hakkında, bir adamı karısıyla gördüğünü zikredip onu öldürdüğü sorulunca dedi ki: iddiasına delil getirir ve dört kişi getirip şahitlik ederlerse (tamam); yoksa “**فلْيُعْطَ برُمَّتِهِ**”; yani delil getirmezse, ailesi onu boyun ipiyle öldürülenin velîlerine sürükler de onunla öldürürler. İkinci görüş: şeyi tam, eksiksiz aldı; ondan hiçbir şey eksiltmedi. Aslı: devenin boynuna bir ip bağlanır; “deveyi ona **برُمَّته** verdi” denir. Kümeyt dedi:
وَصْلُ خَرْقاءَ رُمَّةٌ في الرِّمام

**قال الجوهري**: Aslı şudur: bir adam bir adama boynunda ip olan bir deve verdi; böylece, bir şeyi bütünüyle veren herkes için söylendi. Ve bu mânâyı A‘şâ, bir şarapçıya hitap ederek, şu sözünde kastetti:
فقلتُ له: هذِه، هاتِها
بأَدْماءِ في حَبْل مُقْتادِها

İbnü’l-Esîr, Ali hadîsinin tefsirinde dedi: **الرُّمَّةُ** (ضم ile): esirin yahut kısasa sevk edilen katilin bağlandığı ip parçasıdır; yani kaçmaması için, onunla bağlandığı ip ile onlara teslim edilir; sonra bunda genişlediler de “şeyi **برُمَّتِهِ** ve **بزَغْبَرِهِ** ve **بجُمْلَتِه** aldım” dediler; yani onu bütünüyle aldım, ondan hiçbir şey bırakmadım.

**ابن سيده**: Onu **برُمَّته** aldı; yani topluca. Ve onu **برُمَّتِهِ** aldı: onu ipiyle sevk etti. Ve sana şeyi **برُمَّتِهِ** getirdim; yani hepsi. İbn Sîde dedi: “Aslı, esirin **برُمَّتِهِ** bağlı olarak getirilmesidir” denildi; fakat kuvvetli değildir.

**التهذيب**: **الرُّمَّة** (ipten), **الراء**’nın **ضم**’iyle: kopmasından sonra ondan kalan; çoğulu **رُمٌّ**. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, dünyayı yererken: “ve sebepleri **رِمامٌ**”; yani yıpranmış; bu, **رُمَّةٍ**’nin (ضم ile) **بالكسر** ile çoğuludur; o da yıpranmış ip parçasıdır. Ve **حبل رِمَمٌ** ve **رِمامٌ** ve **أرْمام**: yıpranmış; onları çoğulla vasıfladılar; sanki her parçayı bir sayıp sonra onu çoğullaştırdılar.

Peygamber hadîsinde, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun: **الرَّوْثِ** ve **الرِّمَّةِ** ile istincâdan nehyetti; **الرِّمَّةُ** (kesre ile): yıpranmış kemikler; çoğulu **رِمَمٌ** ve **رِمام**. Lebîd dedi:
والبيت إن تعرَ مني رِمَّةٌ خَلَقاً،
بعد المَماتِ، فإني كنتُ أَثَّئِرُ

Ve **الرمِيمُ**: **الرِّمَّةِ** gibidir. Allah Teâlâ dedi: “Kemikleri kim diriltir, hâlbuki onlar **رَمِيمٌ**?” Cevherî dedi: Allah Teâlâ ancak “ve onlar **رَمِيمٌ**” dedi; çünkü **فعيل** ve **فَعُول**’da müzekker, müennes ve cem‘ eşit olmuştur; **رَسُول** ve **عَدُوٍّ** ve **صَديقٍ** gibi.

İbnü’l-Esîr, **الرِّمَّة** ile istincâdan nehy hakkında dedi: **الرِّمَّة**’nin **الرَّمِيم**’in çoğulu olması câizdir; ancak ondan nehyetti; çünkü o belki meyte olur; o da necistir; yahut kemik, kayganlığından dolayı taşın yerini tutmaz. Ve **عظم رَمِيمٌ**; ve **أَعظم رَمائِمُ**; ve **رَمِيمٌ** da. Hâtim yahut başkası dedi; şüphe İbn Sîde’dendir:
أَما والذي لا يَعْلَمُ السِّرَّ غَيْرُهُ،
ويُحْيي العِظامَ البِيضَ، وهي رَمِيمُ

Ve **الرَّمِيم** ile cinsi kastetmesi câizdir; böylece tekili, cem‘ lafzının yerine koyar.

Ve **الرَّمِيمُ**: önceki yılın bitkisinden kalan; Lihyânî’den; ve o bundandır.

Ve kemik **رَمَّ**; o **يَرِمُّ** (kesre ile); **رَمّاً** ve **رَمِيماً** ve **أَرَمَّ**: **رِمَّةً** oldu. Cevherî: bundan “kemik **رَمَّ**; **يَرِمُّ** (kesre ile); **رِمَّةً**”; yani yıprandı, dersin. İbnü’l-A‘râbî: “kemikleri **رَمَّتْ** ve **أَرَمَّتْ**” denir; yıprandıkları zaman.

Hadîste: “Ey Allah’ın Resûlü, sen **أَرَمَّتَ** iken namazımız sana nasıl arz olunur?” İbnü’l-Esîr dedi: Harbî, muhaddislerin böyle rivayet ettiğini söyledi; dedi ki: onun vechini bilmem; doğrusu **أَرَمَّتْ**’tir; böylece **التاء**, kemiklerin müennesliği içindir; yahut **رَمِمْتَ**; yani **رَمِيماً** oldun. Başkası dedi: ancak o **أَرَمْتَ**’dır; **ضَرَبْتَ** vezninde; aslı **أَرْمَمْتَ**’dır; yani yıprandın; böylece iki **الميم**’den biri hazfedildi; “**أَحَسْتَ**” dedikleri gibi, **أَحْسَسْتَ**’te. Ve denildi: ancak o **أَرْمَتَّ**’dır; **التاء**’yı şeddeli; bir **الميم**’i **التاء**’ya idğam ettiğine göre. Dedi ki: bu düşmüş bir sözdür; çünkü **الميم** asla **التاء**’ya idğam edilmez. Ve denildi: **أُرِمْتَ** olması câizdir; hemzenin **ضم**’iyle; **أُمِرْتَ** vezninde; onların “develer **أَرَمَت**; **تَأْرمُ**” sözünden; yani yemi aldı ve onu yerden söktü. İbnü’l-Esîr dedi: bu kelimenin aslı, “ölü **رَمَّ** ve **أَرَمَّ**”; yani yıprandı”dandır.

Ve **الرِّمَّةُ**: yıpranmış kemik. Ve **أَرَمَّ**’ın, konuşan ve muhatap için mâzî fiili: **أَرْمَمْتُ** ve **أَرْمَمْتَ**; şeddeyi izhar ederek. Dedi: her **مضعَّف** fiil de böyledir; ikisiyle birlikte şedde izhar edilir; **شَدَّ**’de: **شَدَدْتُ**; **أَعَدَّ**’de: **أَعْدَدْتُ** dersin. Şedde ancak, konuşan ve muhatap **تاء**’sı harekeli olduğu ve ondan önceki ancak sâkin olacağı için izhar edildi; ondan önce sâkin olunca, o ikinci **الميم** idi, iki sâkin birleşti; çünkü birinci **الميم** idğam sebebiyle sâkin oldu; iki sâkini birleştirmek mümkün değildir; ikincisini harekelemek de câiz değildir; çünkü konuşan ve muhatap **تاء**’sı sebebiyle onun sükûnu vâcip oldu; geriye ancak birincisini harekelemek kaldı; harekelenince şedde izhar oldu. Bu hadîste idğamla gelen ve rivayette geldiği üzere şedde izhar olmayan yerde, **التاء**’yı şeddeli kılmaya muhtaç oldular; böylece ondan önceki sâkin olur; ikinci **الميم**’i harekelemek imkânsız olunca; yahut konuşan ve muhatap **تاء**’sından önceki sükûnu iltizam kıyasını terk ederler. Dedi: rivayet sahih olup tahrif edilmiş değilse, onu ancak bazı Arapların lügatine göre çıkarmak mümkündür; çünkü Halîl, Bekr b. Vâil’den bir topluluğun “**رَدَّتُ** ve **رَدَّتَ**” dediğini iddia etti; ve müennes cem‘ ile de “**رُدَّنَ** ve **مُرَّنَ**” derler; **رَدَدْتُ** ve **رَدَدْتَ** ve **ارْدُدْنَ** ve **امْرُرْنَ** isterler. Dedi: sanki **التاء** ve **النون** girmeden önce idğamı takdir ettiler; böylece hadîsin lafzı **أَرَمَّتَ** olur; **الميم** şeddeli ve **التاء** fethalı.

Ve **الرَّميمُ**: her şeyden eski, yıpranmış olan.

Ve koyun otu **رَمَّتِ**; onu **تَرُمُّه**; **رَمّاً**: onu dudağıyla aldı. Ve **شاة رَمُومٌ**: geçtiği şeyi **تَرُمُّ**. Ve kuzu **رَمَّتِ** ve **ارْتَمَّتْ**: çubukları yedi. Ve koyun yerden **ارْتَمَّتِ**; yani **رَمَّتْ** ve yedi. Hadîste: “Sığırların sütlerine sarılın; çünkü o her ağaçtan **تَرُمُّ**”; yani yer; bir rivayette: **تَرْتَمُّ**. İbn Şümeyl dedi: **الرَّمُّ** ve **الارْتِمامُ** yemektir. Ve bakladan **الرُّمامُ**: filizlendiği vakit; **رُمامٌ** da. Ezherî: Arapların, yemekten düşeni ve en değersizini toplayıp yiyen, pisliğinden sakınmayan kimseye “falanca **رَمَّام قَشَّاش**” dediklerini işittim; o her **رُمامٍ**’ı **يَتَرَمَّمُ**; yani onu yer. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Falanca, çanakta olanı **رَمَّ**”; yani içindekini yedi.

Ve **المِرَمَّةُ** (kesre ile): ineğin ve her tırnaklı olanın dudağı; çünkü onunla yer. Ve **المَرَمَّةُ** (fetha ile): onda bir lügattir. Ebû’l-Abbâs: o, insandan dudaktır; tırnaklıdan **المِرَمَّة** ve **المِقَمَّة**; toynaklılardan **المِشْفَرُ**. Kedi hadîsinde: “Onu hapsetti; ne onu doyurdu ne de onu saldı da yerin haşeratından **تُرَمْرِمُ**”; yani yer. Aslı: koyunun yerden **رَمَّتِ** ve **ارْتَمَّتْ**; yani yedi. Ve tırnaklılardan **المِرَمَّةُ** (kesre ve fetha ile): insandan ağız gibidir.

Ve **الرِّمُّ** (kesre ile): toprak nemi; “çok mal ile geldi” mânâsında “**بالطِّمِّ والرِّمِّ** ile geldi” denir. Ve denildi: **الطِّمُّ** denizdir; **الرِّمُّ** (kesre ile) toprak nemidir. Ve denildi: **الطِّمُّ** yaş, **الرِّمُّ** kuru. Ve denildi: **الطِّمُّ** toprak, **الرِّمُّ** su. Ve denildi: **الطِّمُّ** suyun taşıdığı, **الرِّمُّ** rüzgârın taşıdığıdır. Ve denildi: **الرِّمُّ** yer yüzündeki ot kırıntılarıdır.

Ve **الإرْمام**: bitkiden kalan en son şey. Sa‘leb inşad etti:
تَرْعى سُمَيْراء إلى إرْمامِها

Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**ثُماماً** sonra **رُماماً** olmadan önce”; **الرُّمامُ** (ضم ile): **الرَّميم**’de mübalağadır; bitkiden ufalanmış kırıntı hâlindeki **الهَشِيمَ**’i ister. Ve denildi: başları bittiği vakittir; böylece **تُرَمُّ**; yani yenir.

Ziyâd b. Hudayr hadîsinde: “Kürtlerden bir **رِمٍّ** üzerine bindirildim”; yani bedevîlerden bir kabile gibi konaklayan bir cemaat. Ebû Mûsâ dedi: sanki o acemî bir isimdir. Dedi: **الرِّمِّ**’den olması da câizdir; o da toprak nemidir; ve ondan “**بالطِّمِّ والرِّمِّ** ile geldi” sözleri.

Ve **المَرَمَّةُ**: ev eşyası. Ve onların darb-ı mesel sözlerinden: “Falanca **بالطِّمِّ والرِّمِّ** ile geldi”; mânâsı: karada ve denizde bulunan her şeyle geldi. **الطِّمِّ** ile denizi kastettiler; aslı **الطَّمُّ** (طاء’nın fethasıyla)dır; **الرِّمَّ**’e mukabil olduğu için **طاء** kesrelendi. Ve **الرِّمُّ**: karada bitkiden ve başkasından olan.

Ve onun ne **ثُمٌ**’ü vardır ne **رُمٌّ**’ü; **الثُّمُّ**: insanların eşyası; kırbaları ve kapları; **الرُّمُّ**: evin **مَرَمَّةُ**’si. Ve bundan ne **حُمٌّ** vardır ne **رُمٌّ**; **حُمٌّ**: imkânsız; **رُمٌّ**: tâbi kılma. Ve onun **رُمٌّ**’ü, şundan başkası değildir; yani **هَمٌّ**.

**التهذيب**: Nefy bâbında onların sözlerinden: “Bu işten onun ne **حَمٌّ**’ı vardır ne **رَمٌّ**’ı”; yani kaçınılmazlık; ikisi de **ضم**’lanabilir. Leys dedi: **حَمٌّ**’a gelince, mânâsı: onun önünde bir hüküm engel olmaz. Dedi: **رَمٌّ** ise, “**حَسَن بَسَن**” sözleri gibi bir **صِلَة**’dir. Ferrâ dedi: “Onun ne **حُمٌّ**’ü vardır ne **سُمٌّ**’ü”; yani senden başka bir **هَمٌّ**’ü yoktur. Ve denir: “Onun ne **حُمٌّ**’ü vardır ne **رُمٌّ**’ü”; yani onun hiçbir şeyi yoktur. **الرُّمُّ**’a gelince, İbnü’s-Sikkît dedi: “Onun ne **ثُمٌّ**’ü vardır ne **رُمٌّ**’ü” ve “ne **ثُمّاً** ne **رُمّاً**’yı mülk edinir” denir. Dedi: **الثُّمُّ** insanların eşyası; kırbaları ve kaplarıdır; **الرُّمُّ** evin **مَرَمَّةُ**’sidir. Ezherî dedi: söz budur; Leys’in dediği değil. Dedi: Şemmer’in hattıyla, Zübeyr oğlu Urve hadîsinde okudum; Uhâyha b. Cülâh’ı ve dayılarının onun hakkında sözünü zikrettiğinde: “Biz onun **ثُمِّه** ve **رُمِّه** ehli idik; ta ki **عُمُمِّهِ** üzerine doğruluncaya kadar.” Dedi: Ebû Ubeyd, onlara **الثاء** ve **الراء**’yı **ضم** ile rivayet etti. Dedi: bana göre vechi, **ثَمِّه** ve **رَقِّ** (fetha ile)dir. Dedi: **الثَّمُّ** bir şeyi düzeltmek ve sağlamlaştırmaktır; **الرَّمُّ** yemektir. Şemmer dedi: Hâşim b. Abd Menâf, Uhâyha b. Cülâh’tan sonra Neccâriyye’den Zeyd kızı Selmâ ile evlendi; ona Şeybe’yi doğurdu. Hâşim öldü ve çocuk büyüdü; Abd Menâf oğlu Muttalib geldi; çocuğu gördü; onu annesinden çekip aldı ve onu binitine arkasına bindirdi. Mekke’ye gelince insanlar: “Muttalib kölesini arkasına bindirdi” dediler; böylece ona Abdülmuttalib adı verildi. Annesi dedi: “Biz onun **ثَمِّهِ** ve **رَمِّهِ** sahipleri idik; ta ki **تَمِّهِ** üzerine kalkınca; onu annesinden zorla çekip aldılar; dayılara karşı amcasının hakkı galip geldi.” Ebû Mansûr dedi: Bu harfi râvîler böyle rivayet ettiler: “**ذَوي ثُمِّهِ ورُمِّهِ**”; Urve’den de böyle rivayet edildi; Ebû Ubeyd onu inkâr etti. Dedi: bana göre sahih, hadîste gelen şeydir; aslı, İbnü’s-Sikkît’in dediğidir: “Onun ne **ثُمٌّ**’ü vardır ne **رُمٌّ**’ü”; böylece **الثُّمُّ** evin eşyasıdır; **الرُّمُّ** evin **مَرَمَّةُ**’sidir; sanki o, “onu doğurduğu vakitten büyüyüp kuvvetleninceye kadar işini görenler biz idik” demek istedi. Allah daha iyi bilir.

Ve **الرِّمُّ**: ilik ve kemik iliği; ondan “kemik **أَرَمَّ**”; yani onda **الرِّمُّ** aktı, dersin. Ve dedi:
هَجاهُنَّ، لمّا أَنْ أَرَمَّتْ عِظامُهُ،
ولو كان في الأَعْراب مات هُزالا

Ve denir: kemik **أَرَمْ**; o **مُرِمٌّ**’dür. Ve **أَنْقى**; o **مُنْقٍ**’dır; onda **رِمٌّ** olduğu zaman; o da iliktir. Ru’be dedi:
نَعَم وفيها مُخّ كلِّ رِمّ

Ve deve **أَرَمّت**; o **مُرِمٌّ**’dür: bu, semizliğin gelişteki başlangıcı ve zayıflıkta yağın sonudur. Ve **ناقة مُرِمّ**: onda bir miktar ilik vardır. Ve koyun zayıf olduğunda denir: ondan bir **مَضرَبٌ** **يُرِمُّ** değildir; yani kemiklerinden bir kemik kırılırsa onda ilik bulunmaz. İbn Sîde: deveden ve koyundan bir **مَضْرَبٌ** **يُرِمّ** değildir; yani iliklenmez. Ve **المَضْرَبُ**: vurulan kemiktir; içindeki çıkarılır. Ve **نعجةٌ رَمَّاءُ**: beneksiz beyaz.

Ve **الرِّمَّةُ**: iki kanatlı karınca. Ve **الرِّمَّة**: bazı lügatlerde termit.

Ve eğlenceye **أَرَمَّ**: meyletti; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أَرَمَّ**: genel olarak sustu; ve denildi: korkudan sustu. Hadîste: “Kavim **فأَرَمَّ**.” Ebû Ubeyd dedi: adam **أَرَمَّ**; **إرْماماً**; sustuğu zaman; o **مُرِمٌّ**’dür. Ve **الإرْمام**: sükût. Ve kavim **أَرَمَّ**; yani sustular. Humeyd el-Arkat dedi:
يَرِدْنَ، والليلُ مُرِمٌّ طائره،
مُرْخىً رِواقاه هُجُودٌ سامِرُه

Ve onunla konuştu da **فما تَرَمْرَمَ**; yani cevap döndürmedi. Ve kavim **تَرَمْرَمَ**: konuşmak için hareket ettiler de konuşmadılar.

**التهذيب**: **التَّرَمْرُمُ** ancak, adamın dudaklarını sözle oynatmasıdır. Denir: falanca bir harfle **ما تَرَمْرَمَ**; yani konuşmadı. Ve inşad etti:
إذا تَرَمْرَمَ أََغْضَى كلّ جَبَّار

Ebû Bekir, “**ما تَرَمْرَمَ**” sözlerinde dedi: mânâsı “hareket etmedi”dir. Kümeyt dedi:
تَكادُ الغُلاةُ الجُلْسُ منهن كلَّما
تَرَمْرَمَ، تُلْقِي بالعَسِيبِ قَذالَها

Cevherî: **تَرَمْرَمَ**; konuşmak için ağzını oynattığı zaman. Evs b. Hacer dedi:
ومُسْتَعْجِبٍ مِمَّا يَرَى من أَناتِنا،
ولو زَبَنَتْه الحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ

Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Resûlullah’ın âline, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, bir **وَحْشٌ** vardı; o çıkınca—yani Resûlullah, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—oynar, gelir giderdi; o gelince çöker ve evde olduğu müddetçe **لم يَتَرَمْرَمْ**”; yani sakin oldu ve hareket etmedi; en çok nefyde kullanılır.

Hadîste: “Hanginiz şöyle şöyle konuşan?”; kavim **فأَرَمَّ**; yani sustular ve cevap vermediler. Denir: **أَرَمَّ**; o **مُرِمٌّ**’dür. Ve “**فأَزَمَ**” diye rivayet edilir; **الزاي** ile ve **الميم**’i hafif; o da mânâsındadır; çünkü **الأزْم** yemekten ve konuşmaktan el çekmektir. Ve ondan diğer hadîs: “Bunu işitince **أَرَمُّوا** ve korktular”; yani sustular ve korktular.

Ve **الرَّمْرامُ**: bahar otu. Râciz dedi:
في خُرُق تَشْبَعُ مِن رَمْرامِها

**التهذيب**: **الرَّمْرامَةُ** çölde bilinen bir ottur; **الرَّمْرامُ** onun çoğudur. Dedi: o ayrıca güzel kokulu bir ağaç türüdür; tekili **رَمْرامَة**. Ebû Hanîfe dedi: **الرَّمْرامُ** dikenli dallı ve yapraklı bir ottur; dokunmayı engeller; bir arşın yükselir; yaprağı uzundur; eni vardır; çok yeşildir; sarı bir çiçeği vardır; hayvanlar ona düşkündür. Ebû Ziyâd dedi: **الرَّمْرامُ** kül rengi bir bitkidir; insanlar onu alır, akrepten (sokulanı) onunla sularlar; bazı nüshalarda: onunla şifa bulurlar. Tırimmâh dedi:
هل غير دارٍ بَكَرَتْ رِيحُها،
تَسْتَنُّ في جائل رَمْرامِها؟

Ve **الرُّمَّةُ** ve **الرُّمَةُ**; ağır ve hafif (telaffuzla): bir yer. Ve **الرُّمَّةُ**: Necd’de büyük bir düzlük; birçok vadi ona dökülür. Ebû Zeyd: “Allah onu **بالمُرِمَّاتِ** ile attı” denir; yani onu belâlarla attı. Ebû Mâlik dedi: onlar **المُسْكتات**’tır. Ve **مَرْمَرَ**: öfkelendiği zaman. Ve **رَمْرَمَ**: işini düzelttiği zaman.

Ve **الرُّمَّانُ**: bilinen; Sîbeveyh’in sözünde **فُعْلان**. Dedi: ona **رُمَّان** hakkında sordum; dedi ki: onu tenvinlemem ve çoğa hamlederim; kendisi için bilinen bir mânâ olmadığında. Ebû’l-Hasen’e göre o **فُعَّال**’dır; onu bitkide çok gelen şeye hamleder; **القُلاَّم** ve **المُلاَّح** ve **الحُمَّاض** gibi. Ve Ümmü Zer‘in sözü: “Bir kadınla karşılaştı; onun iki çocuğu vardı; iki pars gibi; belinin altından iki **رُمَّانَتَيْنِ** ile oynuyorlardı”; ancak o, onun büyük kalçalı olduğunu kasteder; sırtüstü uzandığında kalça onu yerden yükseltir; ta ki altında bir boşluk olur; içinde **الرُّمَّانُ** akar. İbnü’l-Esîr dedi: bu, iki çocuğunun yanında iki nar bulunması sebebiyledir; biri narını kardeşine atar, kardeşi de ötekini ona belinin altından atardı. Ebû Ubeyd dedi: bazı insanlar iki **الرُّمَّانتين**’i, onların iki meme olduğu görüşüne götürür; bu onun yeri değildir. Tekili **رُمَّانةٌ**. Ve **الرُّمَّانة** ayrıca: atın yeminin içinde bulunduğu şey.

Ve **رُمَّانتان**: bir yer. Râ‘î dedi:
على الدار بالرُّمَّانَتَيْنِ تَعُوجُ
صُدُورُ مَهَارَى، سَيْرُهُنَّ وَسِيجُ

Ve **رَمِيم**: **الصَّبا**’nın isimlerindendir; ve onunla kadın adlandırıldı. Dedi:
رَمَتْني، وسِِتْرُ الله بيني وبينها،
عَشِيَّةَ أَحجارِ الكِناسِ، رَمِيمُ

**أَحْجار الكِناس** ile **رمل الكِناس**’ı kastetti. Ve **أَرْمام**: bir yer. Ve **يَرَمْرَمُ**: bir dağ; bazen **يَلَمْلَمُ** derler. Hadîste **رُمّ** zikredildi; **الراء**’nın **ضم**’iyle ve **الميم**’in şeddesiyle; o, Mekke’de bir kuyudur; Mürre b. Ka‘b’ın kazdığı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر م م * * رَمَّ * الشيء يرمه بضم الراء وكسرها * رَمّاً * و * مَرَمَّةً * أصلحه و * رَمَّهُ * أيضا أكله وفي الحديث ﴿البقر ترم من كل شجر﴾ و * اسْتَرَمَّ * الحائط حان له أن يرم وذلك إذا بعد عهده بالتطيين و * الرُّمَّةُ * بالضم قطعة من الحبل بالية والجمع * رُمَمٌ * و * رِمامٌ * وبها سمي ذو الرمة ومنه قولهم دفع إليه الشيء * برُمَّتِهِ * وأصله أن رجلا دفع إلى رجل بعيرا بحبل في عنقه فقيل ذلك لكل من دفع شيئا بجملته و * الرِّمَّةُ * بالكسر العظام البالية والجمع * رِمَمٌ * و * رِمامٌ * وقد * رَمَّ * العظم يرم * رِمَّةً * بكسر الراء فيهما إذا بلي فهو * رَمِيمٌ * وإنما قال الله تعالى ﴿من يحيي العظام وهي رميم﴾ لأن فعيلا وفعولا قد يستوي فيهما المذكر والمؤنث والجمع مثل رسول وعدو وصديق و * الرِّمُّ * بالكسر الثرى يقال جاءه بالطم والرم إذا جاء بالمال الكثير و * يَرَمْرَمُ * جبل وربما قالوا يلملم

##### Türkçe

* ر م م * **رَمَّ** şeyi, **يرمه** (ر’nin zammesiyle ve kesresiyle) **رَمّاً** ve **مَرَمَّةً** (olarak): onu ıslah etti; ve **رَمَّهُ**: ayrıca onu yedi. Hadiste: ﴿**البقر ترم من كل شجر**﴾.

Ve **اسْتَرَمَّ** duvar: ona **يرم** (tamir edilme) zamanı geldi; bu, sıvayla kaplanmasının üzerinden uzun zaman geçtiği vakittir.

Ve **الرُّمَّةُ** (zamme ile): eskimiş bir ip parçası; çoğulu **رُمَمٌ** ve **رِمامٌ**. Bununla ذُو الرمة adlandırıldı. Ondan onların sözü: ona şeyi **برُمَّتِهِ** ile (verdi). Aslı: bir adam bir adama boynunda ip bulunan bir deveyi verdi; bununla, bir şeyi bütünüyle veren herkes için söylendi.

Ve **الرِّمَّةُ** (kesre ile): eskimiş kemikler; çoğulu **رِمَمٌ** ve **رِمامٌ**. Ve kemik **رَمَّ** olur, **يرم** **رِمَّةً** (ikisinde de ر’nin kesresiyle) eskidiği zaman; o halde o **رَمِيمٌ**dur. Allah Teâlâ’nın ﴿**من يحيي العظام وهي رميم**﴾ demesi ancak şundandır: çünkü **فعيل** ve **فعول**da müzekker, müennes ve cem‘de eşit olabilir; **رسول** ve **عدو** ve **صديق** gibi.

Ve **الرِّمُّ** (kesre ile): toprak; **الطم** ve **الرم** ile ona geldi denir, çok mal ile geldiği zaman.

Ve **يَرَمْرَمُ**: bir dağdır; bazen **يلملم** dediler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!رَمَّه *!يَرِمُّه *!وَيَرُمُّه ) من حَدّي ضَرَب | ونَصَر ( *!رَمًّا *!وَمَرَمَّة : أَصْلَحَه ) بعد | فَسادِه ، من نحو حَبْل يَبْلَى *!فَتَرُمّه ، | أو دارٍ *!تَرُمُّ شَأْنَها . *!ورَمُّ الأمرِ : | إصلاحُه بعد انْتِشاره . قال شَيْخُنا : | المَعروفُ فيه الضَّمّ على القِياس ، | وَأَمَّا الكَسْر فلا يُعرَف ، وإن صَحّ | عن ثَبَت فيُزادُ على ما استَثْناه الشَّيخ | اْبنُ مَالِك في اللاَّمِية وغَيرِها من | المُتَعَدِّي الواردِ بِالوَجْهَين . قُلتُ   : | اللُّغَتان ذَكَرهما الجوهريّ ، وكَفَى | به قُدوَةً وَثَبتاً . وذكر أبو جعفر | اللَّبلى : هَرَّة يَهِرّه ويَهُرّه ، وعَلَّه | يَعِلّه ، ويَعُلّه باللُّغَتَيْن ، فَتَأَمَّل ذلك . | | ( و ) *!رَمَّت ( البَهِيمَةُ ) *!رَمًّا : ( تَنَاوَلَت | العِيدَانَ بِفَمِها ) ، وَأَكَلَت ، | ( *!كارْتَمَّت ) . ومنه الحَدِيث : |   عَلَيْكم بِأَلْبانِ البَقَر ، فإنّها *!تَرُمُّ من كُلّ | الشَّجر   أي تَأْكُل ، وفي رواية : *!تَرتَمّ . | وقال ابنُ شُمَيْل : *!الرَّمُّ *!والارْتِمام : | تَمامُ الأَكْل . ( و ) *!رَمَّ ( الشيءَ ) رَمًّا : | ( أَكَلَه ) . وقال اْبنُ الأعرابيّ : رَمَّ فلان | ما في الغَضارة إذا أَكل ما فِيها . | | ( و ) رَمَّ ( العَظْمُ يَرِمُّ ) من حَدّ ضَرَب | ( *!رِمَّةٌ بالكَسْر *!ورَمًّا *!ورَمِيماً ، *!وَأَرمَّ ) : | صار رِمَّةً . وفي الصّحاح : ( بَلِيَ ) ، | قال اْبنُ الأعرابيّ . يقال : *!رَمَّت | عِظامُه ، وَأَرمَّت : إذا بَلِيت ، ( فهو | *!رَمِيمٌ ) ، ومنه قَولُه تَعالَى : ^ ( يُحْيِ | الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ ) ^ . قال | الجوهَرِيّ : وإنّما قال الله تعالى : | وهي *!رَمِيم ؛ لأن فَعِيلاً وفَعولاً قد | استَوى فِيهِما المُذَكَّر والمُؤَنَّث | والجمع ، مثل عَدوّ وصَدِيق | ورَسُول . وفي المُحْكم : عَظْمٌ | رَمِيم ، وأَعظُم *!رَمائِمُ *!ورَمِيم أيضاً ، | قال الشاعِرُ : | % ( أَمَا والَّذي لا يَعلَم السِّرَّ غيرُه % | ويُحْيِي العِظامَ البِيضَ وهي رَمِيمٌ ) % |

| | ( *!واْستَرَمَّ الحائِطُ : دَعَا إلى | إصلاحه ) ، كذا في المُحْكَم . وفي | الصّحاح : *!اْسترَمَّ الحائِطُ أي : حان | له أن *!يُرَمّ ، وذلك إذا بَعُد عَهْدُه | بالتَّطْيِين . | | ( *!والرُّمَّةُ ، بالضَّم : قِطْعَة من حَبْل ) | بَالِية ، ( ويُكْسَر ) ، واْقتَصر الجَوْهَريُّ | على الضَّمّ ، والجمع : *!رُمَم *!ورِمامٌ ، | ومنه قَولُ عَلِيّ رَضِي اللهُ عنه يَذُمّ | الدُّنيا :   وأسبَابُها *!رِمامٌ   أي : | بالِية ( وبِه سُمِّي ذُو *!الرُّمَّة ) الشّاعر ، | وهو غَيْلان العَدويّ لقَولِه في | أُرجُوزَتِه يَعْني وَتِداً : | % ( لم يَبْقَ منها أبدَ الأبِيدِ % ) % | % ( غَيرُ ثلاثٍ ما ثِلاتٍ سُودِ % ) % | % ( وغَيرُ مَشْجُوجِ القَفا مَوتُودِ % ) % | % ( فيه بَقايا *!رُمَّةِ التَّقْلِيدِ % ) % | | يعني ما بَقِي في رَأْسي الوَتِد من | رُمَّة الطُّنُب المَعْقُود فيه . | | ( و ) الرُّمَّة : ( قاعٌ عَظِيم بنَجْد | تَنْصَبُّ فيه ) مياه ( أودِيَة ، وقد | تُخَفَّف مِيمُه ) ، نَقَله نَصْر في كِتابه ، | واْبنُ جِنّي في الخاطِرِيّات ، واْبنُ | سِيدَه في المُحْكَم . فَقَولُ شَيْخِنا : |   لا يظهَر لِتَخْفِيف مِيمِه وَجْه وَجِيه   | غَيرُ وجيه . ( وفي المَثَل ) : تَقولُ | العَربُ على لِسانها : ( تَقُولُ الرُّمَّةُ | كُلّ شَيْء يُحْسِيني إلا الجُرَيْبَ فإنه | يُرْوِيني . والجُرَيْب : وادٍ تَنْصَبّ | فيه ) أيضاً . وقال نَصْر :   الرُّمَة | بِتَخْفِيف المِيم : وادٍ يَمُرّ بين أَبانين | يَجِيء من المَغْرب ، أكبر وادٍ | بنَجْد ، يَجِيء من الغَوْر ، والحِجازُ | أعلاه لأهلِ المَدِينة وبني سُلَيم ، | ووسطه لبني كِلاب وَغَطَفان ، |

| وأسفَلُه لِبَنِي أسد وَعَبْس ، ثم يَنْقطِع | في رَمْل العُيون ولا يكثر سَيلُه حتى | يَمُدّه الجَرِيب : وادٍ لِكِلاب   . | | ( و ) الرُّمَّة : ( الجَبْهة ) ، هكذا في | سائِر النُّسَخ ، ولم أَجِدْه في | الأُصول التي نَقَلْنا منها ، ولعل | الصَّوابَ الجملة . ويقال :   أخذتُ | الشيءَ *!بِرُمَّتِه وبِزَغْبَرِهِ وبِجُمْلَتِه أي : | أخذتُه كُلَّه لم أدَعْ منه شيئًا   ، قال | الجوهري : ( ودَفَ رَجُلٌ إلى آخرَ | بَعِيرًا بِحَبْل في عُنُقِه فَقِيل لَكُلّ من | دَفَع شَيْئًا بجُمْلَته : أَعطاهُ بِرُمَّتِه ) | قال : وهذا المَعْنَى أراد الأعشى | يُخاطِب خَمَّارًا : | % ( فقلتُ له : هذه هاتِها % | بأدماءَ في حَبْل مُقتادِها ) % | وهكذا نقله الزّمخشريّ أيضًا ، | وقد نَقَل فيه ابنُ دُرَيْد وَجْهًا آخر ، | وهو أن الرُّمَّة قِطْعَةُ حَبْل يُشَدّ بها | الأَسِير أو القاتِل إذا قِيدَ للقَتْل في | القَوَد ، قال : ويَدُل ذلك حَدِيثُ | عليّ حين سُئِل عن رَجُل ذَكَر أَنَّه | رأى رجلاً مع امرأَتهِ فَقَتَلَه ، | فقال :   إن أقام بَيِّنَة على دَعْواه | وجاء بأربَعةٍ يَشْهَدُون وإلاّ فليُعْطَ | برُمَّته   ، قال ابنُ الأَثير :   أي : | يُسَلَّم إليهم بالحَبْل الذي شُدّ به | تَمْكيناً لهم لئلا يَهْرُبَ   ، وأورَده | ابنُ سِيده أيضًا ، وقال : ليس بِقَوِيّ . | | ( و ) *!الرِّمَّةُ ( بالكَسْر : العِظامُ | البَالِية ) ، والجمع *!رِمَمٌ *!ورِمامٌ ، ومنه | الحديث :   نَهَى عن الاْسْتِنْجاء | بالرَّوْثِ *!والرِّمّة   ، قال ابنُ الأَثير : | إنما نَهَى عنها لأنها رُبَّما كانت مَيِّتةً | فهي نَجِسَة ، أو لأن العَظْم لا يَقُومُ | مَقام الحَجَر لملاَسَتِه . |

| | ( و ) الرِّمَّةُ : ( النَّمْلةُ ذَاتُ | الجَناحَيْن ) ، عن أَبِي حَاتِم ، وأنكره | البَكْريّ في شَرْح أَمالِي القَالِي . | | ( و ) الرِّمَّة : ( الأَرَضَة ) ، في بَعْضِ | اللُّغات . | | ( وحَبْلٌ *!أرمامٌ *!ورِمامٌ ، كَكِتاب | وعِنَب ) أي : ( بالٍ ) ، وصَفُوه | بالجَمْع كأَنَّهم جَعَلوا كُلَّ جُزْء | واحِداً ثم جَمَعُوه . | | ( و ) قَولُهم : ( جاء بالطِّمِّ *!والرِّم ) | بكَسْرهما أي : ( بالبَحْر والثَّرَى ) ، | فالطَّم : البَحْر ، والرِّم : الثَّرَى كما في | الصّحاح ، ( أو ) الطِّمّ : ( الرَّطْب و ) | *!الرِّم : ( اليَابِس ، أو ) الطِّم : | ( التَّرابُ ، و ) الرِّم ( المَاءُ ، أو ) | المعنى : جاء ( بالمَالِ الكَثيرِ ) ، نقله | الجَوْهَرِيّ . ( و ) قيل : ( الرِّمُّ ، | بالكَسْر : ما يَحْمِله الماءُ ) ، هكَذا | في النُّسَخ ، والصَّواب : الطِّمّ : ما | يَحْمِله الماءُ . والرِّم : ما يَحْمِله | الرّيح . ( أو ) الرِّمِّ : ( مَا عَلَى وَجْه | الأرض من فُتَات الحَشِيش ) ، | وقيل : مَعْنى جاء بالطِّمّ والرِّم جاء | بكل شيء مِمَّا يَكون في البَرّ والبَحْر . | | ( و ) الرِّمّ : ( النِّقْيُ ) والمُخّ . ( و ) منه | ( قد *!أَرمَّ العَظْم ) أي : جَرَى فيه الرِّمّ | وهو المُخّ ، وكذلك أَنْقَى فهو مُنْقٍ | قال : | % ( هجاهُنّ لَمّا أن *!أرمَّتْ عِظامُهُ % | ولو كان في الأعراب مات هُزالاَ ) % | | ( ونَاقَةٌ *!مُرِمٌّ ) : بها شَيءٌ من نِقْي ، | نقله الجَوْهَرِيّ عن أبي زَيْد ، وقد | أرمَّت ، وهو أوَّل السِّمَن في الإقْبالِ | وآخر الشَّحْم في الهُزالِ . | | ( و ) *!الرُّمُّ ( بالضَّم : الهَمُّ ) . | يقال : ما له رُمٌّ [ غيرُ ] كذا | أي : هَمّ . ( و ) في الحَدِيث ذكر |

| *!رُمّ وهو ( بِئْر بمَكَّةَ قَدِيمة ) من حَفْر | مُرَّة بنِ كَعْب . وقال نَصْر عن | الواقدِيّ : مِنْ حَفْر كِلابِ بنِ مُرة . | | ( و ) الرُّمُّ : ( بِناءٌ بالحِجاز ) ، كذا في | النُّسَخ ، والصواب : ماءٌ بالحِجاز ، | وقد ضَبَطه نَصْر بالكَسْر . | | ( و ) *!رَمٌّ ( بالفَتْح : خَمْسُ قُرًى كُلّها | بشِيرَاز ) ، وقال نَصْر : *!رُمّ الزّيوان : | صُقْع بفارِس ، وهناك مَواضِعُ : رُمّ | كَذَا *!ورُمّ كذا . | | ( *!والمَرمَّةُ ، وتُكْسَر رَاؤُها : شَفَةُ | كُلّ ذاتِ ظِلْف ) . والذي في | الصّحاح : المِرَمَّة بالكَسْر : شَفَةُ | البَقَرة وكُلّ ذَاتِ ظِلْف ، لأَنَّها *!ترتَمّ | أي : تَأكل ، والمَرمَّة ، بالفتح ، لُغَة | فيه . وفي المُحْكم : *!المِرَمَّةُ من | ذَواتِ الظِّلف بالكَسْر والفَتْح كالفَم | من الإنسان . وقال ثَعْلب : هي الشَّفَة | من الإنسان ، وهي من ذَواتِ الظِّلف | المِرمَّة ، والمِقَمَّة ، ومن ذوات | الخُفّ : المِشْفَر ، فدَلَّ كلام هؤلاء | كلّهم أن الفتح والكَسْر راجعان إلى | المِيم لا إلى الرَّاء ، فتأمَّل . | | ( *!وأرَمَّ : سَكَت ) عَامّة ، وقيل : عن | فَرَقٍ . وقال حُمَيْدٌ الأَرقَط : | % ( يَرِدْن واللّيلُ *!مُرِمٌّ طائِره % | مُرخًى رِواقَاه هُجودٌ سامِرُه ) % | | ( و ) *!أَرمَّ ( إلى اللَّهْوِ : مَالَ ) ، عن | ابنِ الأعرابيّ . ( وفي الحَدِيث ) : | قالُوا : يا رَسُولَ الله : ( كَيفَ | تُعْرَض صَلاتُنا عَلَيْك وقد *!أَرَمْت ) | على وزن ضَرَبْت ( أي : بَلِيت ) ، | قال ابنُ الأثير : ( أَصْلُه أعرَمْت | فَحُذِفَت إِحْدَى المِيمَين كَأَحَسْتت | في أَحْسَسْت ) ، ويُرْوَى *!أرمّتَ | بتشديد المِيمِ وفتح التاء ، |

| ويروى : *!رَمِمْتَ ، ويروى أيضًا | أُرِمْتَ بِضَمّ الهَمْزة بوزن أُمِرت ، | وقد ذكر في *!أرم ، والوجه الأول . | | ( *!والرَّمْرامُ : نَبْتٌ أَغْبرُ ) يأخذُه النّاس | يَسْقُون منه من العَقْرب ، قاله أبو | زِياد : وفي بعض النسخ : يُشْفَوْن | منه . وقال غيره : *!الرَّمرامُ : حَشِيش | الرًّبِيع ، قال الراجِزُ : | % ( في حُرُق تَشْبَع من *!رَمْرامِها % ) % | | وفي التَّهذِيب :   *!الرَّمرامةُ : | حَشِيشةٌ معروفة بالبادِيَة . والرَّمرام : | الكَثِير منه   ، قال : وهو أيضًا | ضَرْب من الشّجر طَيِّب الرّيح ، | واحدته *!رَمْرامَة . وقال أبو حَنِيفة : | الرَّمرام : عُشْبة شَاكَة العِيدان | والوَرَق تمنع المَسّ ترتَفِع ذِراعًا ، | وورقُها طَوِيل ولها عِرْضٌ ، وهي | شَدِيدة الخَضْرة لها زَهْرةٌ صَفْراء ، | والمَواشِي تَحْرِص عليها . | | ( *!ورَمْرَمٌ أو *!يَرَمْرَمُ : جَبَل ) . وقال | الجوهري : وربما قالوا : يَلَمْلَم . | والذي في كِتاب نَصْر : الفَرْقُ بين | *!يَرَمْرم ويَلَمْلَم أنه قال في يَلْمْلَم : | جَبَل أو وَادٍ قُرَب مَكِّة عنده يُحْرِم | حاجُّ اليَمَن . وقال في يَرَمْرَم : جَبَل | بمكة أسفَل من ثَنِيَّة أُمّ جِرْذان . | وجَبَل بَيْنه وبين معدِنِ بني سليم | ساعة . | | ( ودارَةُ *!الرِّمْرِم ، كَسِمْسِم ، *!ورُمَّانٍ ، | *!ورُمَّانَتَان بالضَّمّ ، *!وأرمامٌ : مواضِعُ ) . | أما دارةُ الرِّمْرِم فقد ذكرت في | الدَّارَات . *!ورَمّان ، بالفَتْح : جَبَل | لطيّئ في طرف سَلْمَى ، ذَكَره | الجوهريّ في   ر م ن   ورُمَّانَتان في | قَولِ الرِّاعي : | % ( على الدّار *!بالرُّمَّانَتَيْن تَعوجُ % | صُدورُ مَهارَى سَيْرُهُنّ وَسِيجُ ) % |

| | وأما *!أرمام فإنه جَبَل في دِيار باهِلَةَ ، | وقيل : وادٍ يَصُب في الثَّلَبُوت من دِيار | بَنِي أَسَد ، قاله نَصْر ، وقيل : وادٍ بين | الحَاجِر وفَيْد . ويومُ أَرْمام : من أَيَّام | العَرَب . قال الرَّاعِي : | % ( تَبَصَّرْ خَلِيلي هل تَرَى من ظَعائِنٍ % | تَجاوَزْن مَلْحُوبًا فقُلنَ مُتالِعَا ) % | % ( جَواعِلَ *!أرمامًا شِمالاً وصارةً % | يَمِينًا فَقَطَّعْنَ الوِهادَ الدَّوافِعَا ) % | | ( *!والرَّمَمُ ، مُحَرَّكة ) : اسم ( وادٍ ) . | | ( *!وتَرَمْرَمُوا ) : إذا ( تَحَرَّكوا للكَلاَم | ولم يَتَكَلَّموا ) بعد . يقال : كعلَّمه | فما *!تَرَمْرَم أي : ما رَدَّ جَواباً . وفي | التَّهذِيب : *!التَّرَمْرُم : أن يُحَرِّك | الرّجلُ شَفَتَيْه بالكلام . يقال : ما | تَرَمْرَم فُلانٌ بِحَرْف أي : ما نَطَق . | وقال ابنُ دُرَيْد أي : ما تَحَرَّك . | وفي الصّحاح : تَرَمْرَمَ : حَرَّك فاه | للكَلاَم ، ويقال : إنَّ أكثرَ استِعْماله | في النفي . | | ( و ) *!الرُّمَامة ( كَثُمَامة : البُلْغَةُ ) | يُسْتَصْلَحُ بها العَيْش . | | ( *!وتَرَمَّمَ : تَفرَّق ) ، كذا في النُّسَخ ، | والصَّواب تَعَرَّق كما في الأَساس . | يقال : *!تَرَمَّم العَظْمَ إِذا تَعَرَّقَه أو | تَرَكه *!كالرِّمّة . | | ( *!والمَرامِيمُ : السِّهام المُصْلَحةُ | الرّيش ) جمع *!مَرْمُوم ، وقَدْ رَمَّ | سَهمَه بعَيْنه إذا نَظَر فيه حتى سَوّاه ، | فهو مَرْمُوم ، وهو مجاز . | | ( *!وارتَمَّ الفَصِيلُ ، وهو أَوَّل ما تَجِد | لسَنامه مَسًّا و ) . قال أبو زَيْد : | ( *!المُرِمَّاتُ ) بالضَّمّ : ( الدَّوَاهِي ) ، | يقال : رَماه اللهُ *!بالمُرِمَّات . وقال | أو مَالِك : هي السّكَتات . | | ( *!والرُّمُمُ ، بِضَمَّتَين : الجَوارِي | الكَيِّسات ) ، عن ابنِ الأعرابيّ ، وكأَنَّه | جمع *!رامَة وهي المُصْلِحة الحاذِقة . | | ( و ) *!الرُّمَام ( كَغُراب ) : المُبالِغَة في | ( *!الرَّمِيم ) ، وبه فُسِّر قَولُ عُمَر رَضِي |

| الله عنه : قبل أن يَكُون ثُمامًا ثم | *!رُمامًا ، يُرِيد الهَشِيم المُتَفَتّت من | النَّبت ، وقيل : هو حين تَنْبُت | رؤوسه *!فتُرَمُّ أي تُؤْكَل . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | *!الرَّمِيمُ : ما بَقِيَ من نَبْتِ عامٍ أَوَّلَ | عن اللَّحياني . *!والرَّميمُ : الخَلَق | البَالِي من كلّ شيء . | | وشاةٌ *!رَمُوم : *!تَرُم ما مَرَّت به . | | *!والرُّمَامُ من البَقْل ، كغُراب : حين | يُبْقِل . وقال الأزهريّ :   سمعتُ | العربَ تَقولُ للّذي يَقُشّ ما سَقَط | من الطَّعام وأرذله ليَأْكُلَه ولا يتَوقَّى | قَذَرَه : هو *!رَمَّام قَشَّاش . وهو | *!يَتَرَمَّم كُلّ *!رُمَام ، أي : يَأْكُلُه   ، وفي | حديث الهِرّة :   ولا أرسلَتْها | *!تُرَمْرِم من خَشاشِ الأَرض   أي : | تَأْكُل . | | *!والإرمامُ : آخر ما يَبْقى من النَّبْت ، | أنشَدَ ثَعْلَب : | % ( تَرْعَى سُمَيْرَاءَ إلى *!إِرمامِها % ) % | | *!والرُّمّ بالضَّمَ : الجَماعَة . وفي | حَدِيثِ زِيادِ بنِ حُدَيْر :   فَحُمِلْت | على *!رِمٍّ من الأكرادِ أي : جماعة | نُزُولٍ كالحَيّ من الأعراب . قال أبو | مُوسَى : فكأَنّه اسمٌ أعجَمِيّ . | | وما له ثُمٌ ولا *!رمٌّ ، تَقدَّم في ث م م ، | وما عَنْ ذلك حُمٌّ ولا رُمٌّ ، حُمٌّ مَحَال ، | *!ورُمُّ إِتْباعٌ . | | وفي التَّهذيب :   ومن كَلامِهم | في بابِ النَّفْي : ما له عن ذلِك | الأمرِ حَمٌّ ولا *!رَمٌّ أي : بُدٌّ ، وقد | يُضَمّان   ،   ويقال : ما له حُمٌّ ولا | رُمٌّ أي : لَيْس له شَيْء   . | | و   كُنَّا ذَوِي ثُمَّه *!ورُمِّه حتى استَوَى | على عُمُمِّه   أي : القائِمين بأمره . |

| | ويقال للشّاة إذا كانت مَهْزُولة : ما | *!يُرِمُّ منها مَضْرِبٌ أي : إذا كُسِر عَظْم | من عِظامِها لم يُصَبْ فيه مُخٌّ ، نَقله | الجَوْهَري . | | ونَعْجَةٌ *!رَمّاءُ : بَيْضاءُ لا شِيَةَ فيها ، | نقله الجوهري . | | *!ورَمْرَم : أصلَح شَأْنه . ومَرْمَر إذا | غَضِب . | | *!والرُّمَّانُ : فُعْلان في قول سيبويهِ ، | وفَعّال عند أبي الحسن ، وسيَأْتِي في | النُّون . وهُناكَ ذَكَره الجَوْهَرِي . | | *!والرّمّانة التي فيها عَلَف الفَرَس . | | *!ورَمِيمُ : اسمُ امْرأَة قال : | % ( رَمَتْنِي وسِتْرُ اللهِ بَيْني وبَيْنُها % | عَشِيَّةَ أَحْجارِ الكِناسِ *!رَمِيمُ ) % | | *!وأَرَمُّ ، بالتَّحريك وتشديد الميم ؛ : | مَوْضِعٌ عن نَصْر . | | *!وإرْمِيم ، بالكَسْر : مَوْضِع آخر . | | ومن المَجازِ : أَحيا رَمِيمَ المَكارِم . | | *!وارتَمَّ ما على الخِوان واقْتَمَّه : | اكْتَنَسَه . | | *!وترمَّم العَظْم : تَعَرَّقه أو تَركَه | *!كالرِّمّة . | | وأَمْرُ فلان *!مَرْمُومٌ ، *!وتَرَّمَمه : تَتَبَّعه | بالإِصْلاح . | | وفي مَذْحِج : *!رَمّانُ بنُ كَعْبِ بنِ | أَوْد بن أبي سَعد العَشِيرة . وفي | السّكون رَمّانُ بنُ معاويةَ بنِ | عُقْبةَ بنِ ثَعْلَبةَ كِلاهُما بالفَتْح . | | *!والرمّانِيّون مُحدِّثون يأتِي ذكرُهم | في النُّون . |

##### Türkçe

| | ( **رَمَّه** **يَرِمُّه** **وَيَرُمُّه** ) **ضَرَب** ve **نَصَر** bâbından ( **رَمًّا** **وَمَرَمَّة** : onu ıslah etti ) bozulmasından sonra; meselâ yıpranan bir ip gibi, onu **فَتَرُمّه**; yahut bir ev gibi, onun işini **تَرُمُّ**. **ورَمُّ الأمرِ**: onun dağılmasından sonra ıslahı. Şeyhimiz dedi ki: onda bilinen, kıyasa göre zammedir; ama kesre bilinmez; eğer sağlam bir kimseden sahih olursa, Şeyh İbn Mâlik’in **اللاَّمِية**’de ve başkasında iki vecihle vârid olan müteaddîden istisna ettiği şeye ilâve edilir. Dedim ki: iki lugatı Cevherî zikretti; ona örnek ve sika olarak bu yeter. Ebû Ca‘fer el-Leblî zikretti: **هَرَّة** **يَهِرّه** ve **يَهُرّه**, ve **عَلَّه** **يَعِلّه** ve **يَعُلّه** iki lugatla; öyleyse bunu teemmül et. | | ( ve ) **رَمَّت** (dört ayaklı hayvan) **رَمًّا**: (ağzıyla çubukları aldı), ve yedi, ( **كارْتَمَّت** ). Ondandır hadis: “Size sığırların sütleri gerekir; çünkü onlar her ağaçtan **تَرُمُّ**” yani yer; bir rivayette: **تَرتَمّ**. İbn Şümeyl dedi ki: **الرَّمُّ** ve **الارْتِمام**: yemenin tamamlanmasıdır. ( ve ) **رَمَّ** (şeyi) **رَمًّا**: (onu yedi). İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Falan, **الغَضارة**’da olanı **رَمَّ**; içindekini yediği zaman. | | ( ve ) **رَمَّ** (kemik **يَرِمُّ**) **ضَرَب** bâbından ( **رِمَّةٌ** kesre ile, **ورَمًّا** ve **ورَمِيماً** , **وَأَرمَّ** ): **رِمَّةً** oldu. **الصّحاح**’ta: (yıprandı), İbnü’l-A‘râbî dedi. Denir: **رَمَّت** kemikleri, ve **أَرمَّت**: yıprandığı zaman; (o **رَمِيمٌ**’dir). Ondandır O’nun, yüce, sözü: ^ ( يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ ) ^. Cevherî dedi ki: Allah Teâlâ ancak “ve o **رَمِيم**” dedi; çünkü **فَعِيل** ve **فَعول**’da müzekker, müennes ve cem‘ eşit olmuştur; **عَدوّ** ve **صَدِيق** ve **رَسُول** gibi. **المُحْكم**’de: **عَظْمٌ رَمِيم**; ve **أَعظُم رَمائِمُ** ve **رَمِيم** de. Şair dedi ki: | % ( أَمَا والَّذي لا يَعلَم السِّرَّ غيرُه % | ويُحْيِي العِظامَ البِيضَ وهي رَمِيمٌ ) % | | ( **واْستَرَمَّ الحائِطُ**: onun ıslahına çağırdı ), **المُحْكَم**’de böyle. **الصّحاح**’ta: **اْسترَمَّ الحائِطُ** yani: **يُرَمّ** edilmesinin vakti geldi; bu, çamurla sıvanmasının üzerinden uzun zaman geçtiği zaman olur. | | ( **والرُّمَّةُ** zamme ile: ipten bir parça ) yıpranmış; (kesrelenir de). Cevherî zamme ile yetindi. Cem‘i: **رُمَم** ve **رِمامٌ**. Ondandır Ali’nin, Allah ondan razı olsun, dünyayı zemmederken sözü: “ve sebepleri **رِمامٌ**” yani: yıpranmış. (Ve bununla şair **ذُو الرُّمَّة** isimlendirildi); o, Gıylân el-‘Adevî’dir; urcûzesindeki sözü sebebiyle, bir kazığı kastederek: | % ( لم يَبْقَ منها أبدَ الأبِيدِ % ) % | % ( غَيرُ ثلاثٍ ما ثِلاتٍ سُودِ % ) % | % ( وغَيرُ مَشْجُوجِ القَفا مَوتُودِ % ) % | % ( فيه بَقايا رُمَّةِ التَّقْلِيدِ % ) % | | yani: kazığın başında, ona bağlanmış çadır ipinin **رُمَّة**sinden kalan şey. | | ( ve ) **الرُّمَّة**: (Necd’de büyük bir çukur; içine) (vadilerin) suları akar; (mîm’i hafifletilebilir). Bunu Nasr kitabında, İbn Cinnî **الخاطِرِيّات**’ta, İbn Sîde **المُحْكَم**’de nakletti. Şeyhimizin sözü: “mîm’inin hafifletilmesine vecih görünmez” vecihli değildir. (Ve meselde): Araplar kendi dilleriyle der ki: “**الرُّمَّةُ** der ki: her şey beni sulandırır, ancak **الجُرَيْب** müstesna; çünkü o beni kandırır.” **الجُرَيْب**: içine (suların) aktığı bir vadidir, yine. Nasr dedi ki: **الرُّمَة** mîm’in hafifletilmesiyle: iki **أَبان** arasında geçen bir vadi; batıdan gelir; Necd’de en büyük vadidir; **الغَوْر**’dan gelir; üst tarafı Medine ehli ve Benî Süleym için, ortası Benî Kilâb ve Gatfân için, | | alt tarafı Benî Esed ve ‘Abs için; sonra **رَمْل العُيون**’da kesilir; seli çok olmaz, ta ki onu **الجَرِيب** destekleyinceye kadar: Kilâb’a ait bir vadi. | | ( ve ) **الرُّمَّة**: (alın), diğer nüshalarda böyle; onu, naklettiğimiz asıllarda bulmadım; belki doğru olan “**الجملة**”dir. Denir: “Şeyi **بِرُمَّتِه** ve **بِزَغْبَرِهِ** ve **بِجُمْلَتِه** aldım” yani: onu bütünüyle aldım, ondan hiçbir şey bırakmadım. Cevherî dedi ki: (Bir adam, boynunda ip bulunan bir deveyi bir başkasına sürdü; böylece her kim bir şeyi bütünüyle verirse ona: “ona **بِرُمَّتِه** verdi” denildi.) Dedi ki: Bu mânâyı A‘şâ, bir meyhaneciye hitap ederek istedi: | % ( فقلتُ له : هذه هاتِها % | بأدماءَ في حَبْل مُقتادِها ) % | Zemahşerî de bunu böyle nakletti. İbn Düreyd onda başka bir vecih nakletti: **الرُّمَّة**; esir bağlanırken yahut kısasta öldürülmek üzere bağlanan katil bağlandığında onunla bağlanan bir ip parçasıdır. Dedi ki: Buna Ali’nin hadisi delâlet eder; bir adam hakkında soruldu: bir adamın karısıyla birlikte bir adam gördüğünü zikretti de onu öldürdü; dedi ki: “Eğer iddiasına delil ikame eder ve dört kişi getirip şahitlik ettirirse (tamam); yoksa **برُمَّته** verilsin.” İbnü’l-Esîr dedi ki: yani: kaçmaması için ona imkân vermek üzere, onunla bağlandığı iple onlara teslim edilir. İbn Sîde de onu zikretti ve dedi ki: kuvvetli değildir. | | ( ve ) **الرِّمَّةُ** (kesre ile: yıpranmış kemikler); cem‘i **رِمَمٌ** ve **رِمامٌ**. Ondandır hadis: “**الرَّوْثِ** ve **الرِّمّة** ile istincâdan nehyetti.” İbnü’l-Esîr dedi ki: ancak onlardan nehyetti; çünkü belki ölü (hayvanın) olur, böylece necistir; yahut kemik, pürüzsüzlüğü sebebiyle taşın yerini tutmaz. |

| | ( و ) **الرِّمَّةُ** : ( **النَّمْلةُ ذَاتُ الجَناحَيْن** ) ، Ebû Hâtim’den; ve el-Bekrî bunu Şerḥu Emâlî’l-Ḳālî’de inkâr etti. | | ( و ) **الرِّمَّة** : ( **الأَرَضَة** ) ، bazı lugatlarda. | | ( وحَبْلٌ **أرمامٌ** **ورِمامٌ** ، كَكِتاب وعِنَب ) yani: ( eskimiş ) ; onu cem‘ ile vasfettiler; sanki her bir parçayı bir tek (şey) kıldılar, sonra onu cem‘ ettiler. | | ( و ) onların sözü: ( جاء بالطِّمِّ **والرِّم** ) ikisini de kesre ile; yani: ( deniz ve toprak-nem ) ; öyleyse **الطَّم**: denizdir; **الرِّم**: toprak-nemdir; Ṣıḥâḥ’ta olduğu gibi. ( أو ) **الطِّمّ** : ( yaş ) ve **الرِّم** : ( kuru ) ; ( أو ) **الطِّم** : ( toprak ) ve **الرِّم** ( su ) ; ( أو ) mânâ: ( çok mal ) ile geldi; el-Cevherî onu nakletti. ( و ) denildi: ( **الرِّمُّ** , kesre ile: suyun taşıdığı şey ) ; nüshalarda böyle; doğrusu: **الطِّمّ** : suyun taşıdığı şeydir. **والرِّم** : rüzgârın taşıdığı şeydir. ( أو ) **الرِّمِّ** : ( yer yüzünün üzerinde olan ot kırıntısından olan şey ) ; ve denildi: جاء بالطِّمّ والرِّم’in mânâsı, kara ve denizde bulunan her şey ile geldi (demektir). | | ( و ) **الرِّمّ** : ( **النِّقْيُ** ) ve ilik. ( و ) ondan: ( قد **أَرمَّ العَظْم** ) yani: onda **الرِّمّ** aktı; o da iliktir; ve كذلك أَنْقَى, o hâlde مُنْقٍ. Dedi ki: | % ( هجاهُنّ لَمّا أن **أرمَّتْ** عِظامُهُ % | ولو كان في الأعراب مات هُزالاَ ) % | | ( وناقَةٌ **مُرِمٌّ** ) : onda **نِقْي**’den bir şey vardır; el-Cevherî bunu Ebû Zeyd’den nakletti; ve قد أرمَّت; o, semizliğin yönelişteki ilkidir ve zayıflıkta yağın sonudur. | | ( و ) **الرُّمُّ** ( zamme ile: keder ) . Denir: ما له رُمٌّ [ غيرُ ] كذا yani: keder. ( و ) hadiste zikredildi: | | **رُمّ** ve o ( Mekke’de eski bir kuyu ) , Mürre b. Ka‘b’ın kazmasındandır. Ve Naṣr, el-Vâḳıdî’den: Kilâb b. Mürre’nin kazmasındandır, dedi. | | ( و ) **الرُّمُّ** : ( Hicaz’da bir bina ) , nüshalarda böyle; doğrusu: Hicaz’da bir sudur; ve Naṣr onu kesre ile ضبط etti. | | ( و ) **رَمٌّ** ( fetha ile: hepsi Şîrâz’da olan beş köy ) ; ve Naṣr dedi: **رُمّ الزّيوان** : Fâris’te bir bölgedir; ve orada yerler vardır: رُمّ şöyle ve **رُمّ** şöyle. | | ( **والمَرمَّةُ** , ve راء’sı kesrelenir: tırnaklı her canlının dudağı ) . Ṣıḥâḥ’ta olan: **المِرَمَّة** kesre ile: ineğin dudağı ve tırnaklı her (canlı); çünkü o **ترتَمّ** yani: yer; ve **المَرمَّة** fetha ile, onda bir lugattır. Ve el-Muḥkem’de: **المِرَمَّةُ** tırnaklılardan, kesre ve fetha ile, insanın ağızı gibi. Ve Sa‘leb dedi: o, insandan dudaktır; ve tırnaklılardan o, **المِرمَّة**’dir ve **المِقَمَّة**’dir; ve toynaklılardan: **المِشْفَر**’dir. Böylece bu sözlerin hepsi, fetha ve kesrenin **المِيم**’e râci olduğunu, **الرَّاء**’a değil, gösterdi; öyleyse düşün. | | ( **وأرَمَّ** : sustu ) umumîdir; ve denildi: korkudan. Ve Ḥumeyd el-Erḳaṭ dedi: | % ( يَرِدْن واللّيلُ **مُرِمٌّ** طائِره % | مُرخًى رِواقَاه هُجودٌ سامِرُه ) % | | ( و ) **أَرمَّ** ( **إلى اللَّهْوِ** : meyletti ) , İbnü’l-A‘râbî’den. ( Ve hadiste ) : dediler: ey Allah’ın Resûlü: ( كَيفَ تُعْرَض صَلاتُنا عَلَيْك وقد **أَرَمْت** ) ضَرَبْت vezninde; ( yani: eskidin ) . İbnü’l-Esîr dedi: ( aslı أعرَمْت idi; iki **المِيم**’den biri hazfedildi; **أَحَسْتت**’de **أَحْسَسْت** gibi ) ; ve **أرمّتَ** diye rivayet olunur; **المِيم**’i teşdîd ve **التاء**’yı fetha ile; | | ve **رَمِمْتَ** diye rivayet olunur; ve ayrıca **أُرِمْتَ** diye rivayet olunur; hemzenin zammesiyle, أُمِرت vezninde; ve **أرم**’da zikredildi; ve birinci vecih. | | ( **والرَّمْرامُ** : tozlu bir bitki ) ; insanlar onu alırlar; akrepten (sokmasından) ondan içirirler; bunu Ebû Ziyâd söyledi. Ve bazı nüshalarda: ondan şifa bulurlar. Ve başkası dedi: **الرَّمرامُ** : bahar otu; râciz dedi: | % ( في حُرُق تَشْبَع من **رَمْرامِها** % ) % | | Ve Tehzîb’de: **الرَّمرامةُ** : çölde bilinen bir ot. Ve **الرَّمرام** : ondan çok olan (şey)dir; dedi ki: ve o ayrıca güzel kokulu bir ağaç türüdür; onun teki **رَمْرامَة**’dir. Ve Ebû Ḥanîfe dedi: **الرَّمرام** : dikenli dallı ve yapraklı bir ottur; dokunmayı engeller; bir zira yükselir; yaprağı uzundur ve onun bir genişliği vardır; şiddetli yeşildir; onun sarı bir çiçeği vardır; ve davarlar ona düşkün olur. | | ( **ورَمْرَمٌ** أو **يَرَمْرَمُ** : bir dağ ) . Ve el-Cevherî dedi: bazen derler: يَلَمْلَم. Naṣr’ın kitabında olan: **يَرَمْرم** ile يَلَمْلَم arasındaki fark şudur ki, يَلْمْلَم hakkında dedi: Mekke’ye yakın bir dağ veya vadidir; Yemen hacısı onun yanında ihrama girer. Ve **يَرَمْرَم** hakkında dedi: Mekke’de, ثَنِيَّة أُمّ جِرْذان’dan daha aşağıda bir dağdır. Ve Benî Süleym madeninin arasında bir saat (mesafe) olan bir dağdır. | | ( ودارَةُ **الرِّمْرِم** , كَسِمْسِم , **ورُمَّانٍ** , **ورُمَّانَتَان** zamme ile, **وأرمامٌ** : yerlerdir ) . أما دارةُ الرِّمْرِم فقد دارة’larda zikredildi. **ورَمّان** fetha ile: Ṭayy için, Selmâ’nın ucunda bir dağdır; el-Cevherî onu ر م ن’de zikretti. Ve **رُمَّانَتان** , er-Râ‘î’nin sözünde: | % ( على الدّار **بالرُّمَّانَتَيْن** تَعوجُ % | صُدورُ مَهارَى سَيْرُهُنّ وَسِيجُ ) % |

Ve **أرمام**’a gelince: o, **باهلة** diyarında bir dağdır; ve “**بني أسد** diyarından **الثلبوت**’a dökülen bir vadi” denilmiştir; bunu **نصر** söylemiştir; ve “**الحاجر** ile **فيد** arasında bir vadi” denilmiştir. Ve **أرمام** günü: Arapların günlerindendir. **الرَّاعِي** dedi ki:

% ( تَبَصَّرْ خَلِيلي هل تَرَى من ظَعائِنٍ %
تَجاوَزْن مَلْحُوبًا فقُلنَ مُتالِعَا ) %

% ( جَواعِلَ **أرمامًا** شِمالاً وصارةً %
يَمِينًا فَقَطَّعْنَ الوِهادَ الدَّوافِعَا ) %

( **الرَّمَمُ** , harekeli): (bir vadi) adıdır.

( **تَرَمْرَمُوا** ): (konuşmak için hareketlendikleri ve henüz konuşmadıkları) zaman. Denir ki: “Sanki ona öğretti de **تَرَمْرَم** etmedi”; yani: cevap döndürmedi. Ve **التَّهذِيب**’de: **التَّرَمْرُم**: erkeğin iki dudağını söz ile hareket ettirmesidir. Denir ki: “Falan, bir harfle **تَرَمْرَم** etmedi”; yani: söylemedi. Ve İbn Düreyd dedi ki: yani: hareket etmedi. Ve **الصّحاح**’ta: **تَرَمْرَمَ**: ağzını konuşma için hareket ettirdi; ve denir ki: onun kullanımının çoğu nefiydedir.

Ve **الرُّمَامة** ( **ثُمَامة** gibi: **البُلْغَةُ** ): onunla geçim düzene konulan şeydir.

( **تَرَمَّمَ : تَفرَّق** ), nüshalarda böyle; doğrusu **الأَساس**’ta olduğu gibi **تَعَرَّق**’tur. Denir ki: **تَرَمَّم العَظْمَ**: onu **تَعَرَّق** ettiği zaman yahut onu **كالرِّمّة** gibi bıraktığı zaman.

( **المَرامِيمُ**: tüyü ıslah edilmiş oklar): **مَرْمُوم**’un cemidir. Ve okunu gözüyle **رَمَّ** etti; onda bakıp onu düzeltene kadar; artık o **مَرْمُوم**’dur; bu mecazdır.

Ve **ارتَمَّ الفَصِيلُ**; ve o, hörgücüne dokunmayı bulduğun ilk şeydir ve). Ebû Zeyd dedi ki: ( **المُرِمَّاتُ** ) zamme ile: ( **الدَّوَاهِي** ); denir ki: Allah onu **بالمُرِمَّات** ile attı. Ve Ebû Mâlik dedi ki: o, susuşlardır.

( **الرُّمُمُ** , iki zamme ile: zeki cariyeler), İbnü’l-A‘râbî’den; sanki o, mahir ıslah edici olan **رامَة**’nin cemidir.

Ve **الرُّمَام** ( **غُراب** gibi): ( **الرَّمِيم** )de mübalağa edendir; ve bununla Ömer رضى الله عنه’nun sözü tefsir edilmiştir: “**ثُمامًا** olmadan önce sonra **رُمامًا**”; bitkiden ufalanmış kırıntı **الهَشِيم**’i kasteder; ve “başları bittiği zaman; **فتُرَمُّ** yani yenilir” denilmiştir.

[ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**الرَّمِيمُ**: bir önceki yılın bitkisinden kalan şey; **اللَّحياني**’den. Ve **الرَّميمُ**: her şeyden eskiyip yıpranmış olan.

Bir koyun **رَمُوم**: üzerinden geçtiği şeyi **تَرُم** eder.

Bakladan **الرُّمَامُ** ( **غُراب** gibi): filizlendiği zaman. **الأزهريّ** dedi ki: Arapların, yemekten düşeni ve en değersizini toplayıp onu yiyen ve pisliğinden sakınmayan kimseye “o, **رَمَّام قَشَّاش**” dediklerini işittim. Ve o, her **رُمَام**’ı **يَتَرَمَّم** eder; yani: onu yer. Ve kedi hadîsinde: “ve onu salıvermedi; yerin haşeratından **تُرَمْرِم** ederken”; yani: yer.

**الإرمامُ**: bitkiden kalan en son şey. **ثَعْلَب** inşâd etti:

% ( تَرْعَى سُمَيْرَاءَ إلى **إِرمامِها** % ) %

**الرُّمّ** zamme ile: cemaat. **زِيادِ بنِ حُدَيْر** hadîsinde: “Kürtlerden bir **رِمّ** üzerine taşındım”; yani: Araplardan bir hay gibi konaklayan bir cemaat. Ebû Mûsâ dedi ki: sanki o, acemî bir addır.

Onun ne **ثُمٌ**’ü vardır ne de **رَمٌّ**’ü; **ث م م**’de geçti. Ve bunun hakkında ne **حُمٌّ** vardır ne de **رُمٌّ**; **حُمٌّ** muhaldir; **رُمٌّ** ise ittibâdır.

**التَّهذيب**’de: onların nefiy babındaki sözlerindendir: “O iş hakkında onun için ne **حَمٌّ** vardır ne de **رَمٌّ**”; yani: kaçınılmazlık; ikisi de zamme ile de gelebilir. Ve denir ki: “Onun için ne **حُمٌّ** vardır ne de **رُمٌّ**”; yani: onun için hiçbir şey yoktur.

“Ve biz, onun **ثُمَّه**’sinin ve **رُمِّه**’sinin sahipleri idik; ta ki onun **عُمُمِّه**’si üzerine istivâ edinceye kadar”; yani: onun işini ayakta tutanlar.

Ve koyuna, zayıf olduğu zaman denir: ondan bir **مَضْرِبٌ** **يُرِمُّ** etmez; yani: kemiklerinden bir kemik kırıldığı zaman onda ilik bulunmaz; bunu **الجَوْهَري** nakletti.

Bir dişi koyun **رَمّاءُ**: içinde benek olmayan beyaz; bunu **الجوهري** nakletti.

**رَمْرَم**: işini ıslah etti. Ve **مَرْمَر**: öfkelendiği zaman.

**الرُّمَّانُ**: Sîbeveyh’in sözünde **فُعْلان**; Ebû’l-Hasen katında **فَعّال**; **النُّون**’da gelecektir. Orada **الجَوْهَرِي** onu zikretti.

Atın yeminin bulunduğu **الرّمّانة**.

**رَمِيمُ**: bir kadının adıdır. Dedi ki:

% ( رَمَتْنِي وسِتْرُ اللهِ بَيْني وبَيْنُها %
عَشِيَّةَ أَحْجارِ الكِناسِ **رَمِيمُ** ) %

**أَرَمُّ**; hareke ile ve mîm’i şeddeli: **نَصْر**’dan bir yer.

**إرْمِيم**, kesre ile: başka bir yer.

Mecazdandır: faziletlerin **رَمِيم**’ini diriltti.

**ارتَمَّ** sofranın üzerindekini ve **اقْتَمَّه**: onu süpürdü.

**ترمَّم العَظْم**: onu **تَعَرَّق** etti yahut onu **كالرِّمّة** gibi bıraktı.

Falanın işi **مَرْمُومٌ**’dur; ve onu **تَرَّمَمه**: ıslah ile onu izledi.

**مَذْحِج**’de: **رَمّانُ بنُ كَعْبِ بنِ أَوْد بن أبي سَعد العَشِيرة**. Ve **السّكون**’da: **رَمّانُ بنُ معاويةَ بنِ عُقْبةَ بنِ ثَعْلَبةَ**; ikisi de fetha iledir.

**الرمّانِيّون** muhaddislerdir; onların zikri **النُّون**’da gelir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَمَّ
رَمَّ I ,  U ( n. ac. رَمّ 1 ,  مَرْمَمَة 17t ),
a.  Repaired, restored.

b.  Ate; gnawed, nibbled, cropped.

c.  I ( n. ac. رَمّ 1 ,  رِمَّة 2t ,  رَمِيْم 25 ), Was decayed, wormeaten.

رَمَّمَ
رَمَّمَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

أَرْمَمَ
أَرْمَمَ IV ,
a.  see I (c) .

b.  Was marrowy, full of marrow.

c.  [ Ila ], Liked.

اِرْتَمَمَ
اِرْتَمَمَ VIII ,
a.  see I (b) .

رِمّ
رِمّ 2 ,
a.  Marrow.

b.  Ground, earth.

c.  Herbage, vegetation.

رِمَّة
رِمَّة 2t , ( pl. رِمَم 7 ,  رِمَاْم 23 ),
a.  Decayed bone.

b.  Winged ant.

رُمّ
رُمّ 3 ,
a.  Care, anxiety.

رَمِيْم
رَمِيْم 25 ,
a.  Decayed, wormeaten.

رُمَّاْن
رُمَّاْن 35 ,
a.  Pomegranate.

##### Türkçe

رَمَّ
رَمَّ I, U (n. ac. **رَمّ** 1, **مَرْمَمَة** 17t),
a. Onardı, eski hâline getirdi.

b. Yedi; kemirdi, tırtıkladı, otladı.

c. I (n. ac. **رَمّ** 1, **رِمَّة** 2t, **رَمِيْم** 25), Çürümüş idi, kurt yemiş idi.

رَمَّمَ
رَمَّمَ II,
a. I (a), (b)’ye bak.

أَرْمَمَ
أَرْمَمَ IV,
a. I (c)’ye bak.

b. İlikli idi, ilikle dolu idi.

c. [Ila], Sevdi.

اِرْتَمَمَ
اِرْتَمَمَ VIII,
a. I (b)’ye bak.

رِمّ
رِمّ 2,
a. İlik.

b. Yer, toprak.

c. Ot, bitki örtüsü.

رِمَّة
رِمَّة 2t, (pl. **رِمَم** 7, **رِمَاْم** 23),
a. Çürümüş kemik.

b. Kanatlı karınca.

رُمّ
رُمّ 3,
a. Kaygı, endişe.

رَمِيْم
رَمِيْم 25,
a. Çürümüş, kurt yemiş.

رُمَّاْن
رُمَّاْن 35,
a. Nar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رمم
رَمَّ - يَرِمُّ - رَمِيْم
رَمَّ - يَرِمُّ + الكائن: يهترئ ويبلى ويفسد ويتفرق ويتحلل: يصيب الهلاكُ الكائنَ الحي، فيتخرب ويتحلل ويرجع في معظمه إلى مكوناته من التراب
رَميْم:على وزن "فـَعيـْـل" اسم فاعل مبالغة من "  رَمَّ - يَرِمُّ ": الشيء الذي أصابه الهلاك فتفسخ وتفتت وتخرب وتحلل ورجع في معظمه إلى مكوناته من التراب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخرب والاهتراء والفساد الذاتي للكائن بعد توقف الحياة فيه" وهي:
فَرُضَ - يَفْرُضُ، حَطَبَ - يَحْطِب، غَثَا - يَغْثُوْ، نَخِرَ - يَنْخَرُ، بَلِيَ - يَبْلَى، رَمَّ - يَرِمُّ
رميم
 	﴿وضرب لنا مثلا ونسي خلقه قال من يحي العظام وهي رميم(78)﴾ يس ﴿ما تذر من شيء أتت عليه إلا جعلته كالرميم(42)﴾ الذاريات
مختار الصحاح
● [رمم] ر م م: رَمَّ الشيء يرمه بضم الراء وكسرها رَمّاً و مَرَمَّةً أصلحه و رَمَّهُ أيضا أكله وفي الحديث ﴿البقر ترم من كل شجر﴾ و اسْتَرَمَّ الحائط حان له أن يرم وذلك إذا بعد عهده بالتطيين و الرُّمَّةُ بالضم قطعة من الحبل بالية والجمع رُمَمٌ و رِمامٌ وبها سمي ذو الرمة ومنه قولهم دفع إليه الشيء برُمَّتِهِ وأصله أن رجلا دفع إلى رجل بعيرا بحبل في عنقه فقيل ذلك لكل من دفع شيئا بجملته و الرِّمَّةُ بالكسر العظام البالية والجمع رِمَمٌ و رِمامٌ وقد رَمَّ العظم يرم رِمَّةً بكسر الراء فيهما إذا بلي فهو رَمِيمٌ وإنما قال الله تعالى ﴿من يحيي العظام وهي رميم﴾ لأن فعيلا وفعولا قد يستوي فيهما المذكر والمؤنث والجمع مثل رسول وعدو وصديق و الرِّمُّ بالكسر الثرى يقال جاءه بالطم والرم إذا جاء بالمال الكثير و يَرَمْرَمُ جبل وربما قالوا يلملم
الراغب
رم
- الرم: إصلاح الشيء البالي، والرمة: تختص بالعظم البالي، قال تعالى: }من يحيي العظام وهي رميم﴿[يس/78]، وقال:﴾ما تذر من شيء أتت عليه إلا جعلته كالرميم{ [الذاريات/42]، والرمة تختص بالحبل البالي، والرم: الفتات من الخشب والتبن. ورممت المنزل: رعيت رمه، كقولك: تفقدت، وقولهم: ادفعه إليه برمته (أي: كله، وأصله أن رجلا باع بعيرا بحبل في عنقه، فقيل له: ادفعه إليه برمته. انظر: مجمل اللغة 2/369) معروف، والإرمام: السكوت، وأرمت عظامه: إذا سحقت حتى إذا نفخ فيها لم يسمع لها دوي، وترمرم القوم: إذا حركوا أفواههم باكلام ولم يصرحوا، والرمان: فعلان، وهو معروف.
ملخص اللسان
1.     رَمَّ الميتُ وأَرَمَّ إذا بَليَ.
2.     والرِّمَّةُ: العظم البالي، والفعل الماضي من أَرَمَّ للمتكلم والمخاطب أَرْمَمْتُ وأَرْمَمْتَ، بإظهار التضعيف،
3.     والرَّميمُ: الخَلَقُ البالي من كل شيء.أنه نهى عن الاستنجاء بالرَّوْثِ والرِّمَّةِ؛
4.  والرِّمَّةُ، بالكسر: العظام البالية، والجمع رِمَمٌ ورِمام؛والرمِيمُ: مثل الرِّمَّةِ. قال الله تعالى: قال من يُحْيي العِظام وهي رَمِيمٌ؛ قال الجوهري: إنما قال الله تعالى وهي رَمِيمٌ لأن فعيلاً وفَعُولاً قد استوى فيهما المذكر والمؤنث والجمع، مثل رَسُول وعَدُوٍّ وصَديقٍ يجوز أن تكون  الرِّمَّة جمع الرَّمِيم،
5.     أَعطيته الشيء برُمَّتِه أي بجماعته. والرُّمَّةُ: الحبل يقلَّد البعير.وأَصله البعير يشد في عنقه حبل فيقال أَعطاه البعير برُمَّته؛
6.  الرَّمُّ: إصلاح ما فسد ولَمُّ ما تفرق، الرَّمّ: إصلاح الشيء الذي فسد بعضه من نحو حبل يَبْلى فتَرُمُّهُ أو دار تَرُمُّ شأْنها مَرَمَّةً. ورَمُّ الأَمر: إصلاحه بعد انتشاره.: رَمَمْتُ الشيء أَرُمُّهُ وأَرِمُّهُ رَمّاً ومَرَمَّةً إذا أَصلحته. يقال: قد رَمَّ شأْنه ورَمَّهُ أَيضاً بمعنى أَكله. واسْتَرَمَّالحائطُ أي حان له أن يُرَمَّ إذا بعد عهده بالتطيين
7.  ورَمَّتِ الشاةُ الحشيش تَرُمُّه رَمّاً: أَخذته بشفتها الهِرَّة: حَبَسَتْها فلا أطْعَمَتْها ولا أَرسلتْها تُرَمْرِمُ من خَشاشِ الأرض أي تأْكل، وأَصلها من رَمَّتِ الشاة وارْتَمَّتْ من الأرض إذا أَكلت
8.     وأَرَمَّ إلى اللهو: مالَ؛
9.     وأَرَمَّ: سكَتَ عامَّةً، وقيل: سكَت من فَرَقٍ.
10.         الرَّمّ: إصلاح الشيء الذي فسد بعضه من نحو حبل يَبْلى فتَرُمُّهُ أو دار تَرُمُّ شأْنها مَرَمَّةً.ورَمُّ الأَمر: إصلاحه بعد انتشاره. الجوهري: رَمَمْتُ الشيء أَرُمُّهُ وأَرِمُّهُ رَمّاً ومَرَمَّةً إذا أَصلحته.
لسان العرب
● - رمم: الرَّمّ: إصلاح الشيء الذي فسد بعضه من نحو حبل يَبْلى فتَرُمُّهُ      أو دار تَرُمُّ شأْنها مَرَمَّةً. ورَمُّ الأَمر: إصلاحه بعد انتشاره.      الجوهري: رَمَمْتُ الشيء أَرُمُّهُ وأَرِمُّهُ رَمّاً ومَرَمَّةً إذا      أَصلحته. يقال: قد رَمَّ شأْنه ورَمَّهُ أَيضاً بمعنى أَكله. واسْتَرَمَّ      الحائطُ أي حان له أن يُرَمَّ إذا بعد عهده بالتطيين. وفي حديث النعمان بن      مُقَرِّنٍ: فلينظر إلى شِسْعه ورَمِّ ما دَثَرَ من سلاحه؛ الرَّمُّ: إصلاح      ما فسد ولَمُّ ما تفرق. ابن سيده: رَمَّ الشيءَ يَرُمُّهُ رَمّاً أَصلحه،      واسْتَرَمَّ دعا إلى إصلاحه. ورَمَّ الحبلُ: تقطع. والرِّمَّةُ      والرُّمَّةُ: قطعة من الحبْل بالية، والجمع رِمَمٌ ورِمام؛ وبه سمي غَيْلانُ      العدوي الشاعر ذا الرُّمَّةِ لقوله في أُرجوزته يعني وَتِداً:      لم يَبْقَ منها، أَبَدَ الأَبِيدِ،      غيرُ ثلاثٍ ماثلاتٍ سُودِ      وغيرُ مَشْجوجِ القَفا مَوتُودِ،      فيه بَقايا رُمَّةِ التَّقْليدِ      يعني ما بقي في رأْس الوَتِدِ من رُمَّةِ الطُّنُبِ المعقود فيه، ومن      هذا يقال: أَعطيته الشيء برُمَّتِه أي بجماعته. والرُّمَّةُ: الحبل يقلَّد      البعير. قال أبو بكر في قولهم أَخذ الشيء برُمَّتِه: فيه قولان: أَحدهما      أَن الرُّمَّةَ قطعة حبل يُشَدُّ بها الأَسير أَو القاتلُ إذا قِيدَ إلى      القتل للقَوَدِ، وقولُ عليّ يدلّ على هذا حين سئل عن رجل ذكر أَنه رأَى      رجلاً مع امرأته فقتله فقال: إن أَقام بَيِّنَةً على دعواه وجاء بأربعة      يشهدون وإلا فلْيُعْطَ برُمَّتِهِ، يقول: إن لم يُقِم البينة قاده أَهله      بحبل عنقه إلى أَولياء القتيل فيقتل به، والقول الآخر أَخذت الشيء تامّاً      كاملاً لم ينقص منه شيء، وأَصله البعير يشد في عنقه حبل فيقال أَعطاه      البعير برُمَّته؛ قال الكميت:      وَصْلُ خَرْقاءَ رُمَّةٌ في الرِّمام      قال الجوهري: أَصله أن رجلاً دفع إلى رجل بعيراً بحبل في عنقه فقيل ذلك      لكل من دفع شيئاً بجملته؛ وهذا المعنى أَراد الأَعشى بقوله يخاطب      خَمَّاراً:      فقلتُ له: هذِه، هاتِها      بأَدْماءِ في حَبْل مُقْتادِها      وقال ابن الأَثير في تفسير حديث عليّ: الرُّمَّةُ، بالضم، قطعة حبْل      يُشَدُّ بها الأَسير أَو القاتل الذي يُقاد إلى القصاص أي يُسلَّم إليهم      بالحبل الذي شُدَّ به تمكيناً لهم منه لئلا يَهْرُبَ، ثم اتسعوا فيه حتى      قالوا أَخذت الشيء برُمَّتِهِ وبزَغْبَرِهِ وبجُمْلَتِه أَي أَخذته كله لم      أَدع منه شيئاً. ابن سيده: أخذه برُمَّته أي بجماعته، وأَخذه برُمَّتِهِ      اقتاده بحبله، وأَتيتك بالشيء برُمَّتِهِ أي كله؛ قال ابن سيده: وقيل      أَصله أن يُؤْتى بالأَسير مشدوداً برُمَّتِهِ، وليس بقوي. التهذيب:      والرُّمَّة من الحبل، بضم الراء، ما بقي منه بعد تقطعه، وجمعها رُمٌّ. وفي حديث      علي، كرم الله وجهه، يَذُمُّ الدنيا: وأَسبابُها رِمامٌ أي بالية، وهي      بالكسر جمع رُمَّةٍ، بالضم، وهي قطعة حبل بالية. وحبل رِمَمٌ ورِمامٌ      وأرْمام: بالٍ، وصفوه بالجمع كأنهم جعلوا كل جزء واحداً ثم جمعوه. وفي حديث      النبي، صلى الله عليه وسلم: أنه نهى عن الاستنجاء بالرَّوْثِ والرِّمَّةِ؛      والرِّمَّةُ، بالكسر: العظام البالية، والجمع رِمَمٌ ورِمام؛ قال لبيد:      والبيت إن تعرَ مني رِمَّةٌ خَلَقاً،      بعد المَماتِ، فإني كنتُ أَثَّئِرُ      والرمِيمُ: مثل الرِّمَّةِ. قال الله تعالى: قال من يُحْيي العِظام وهي      رَمِيمٌ؛ قال الجوهري: إنما قال الله تعالى وهي رَمِيمٌ لأن فعيلاً      وفَعُولاً قد استوى فيهما المذكر والمؤنث والجمع، مثل رَسُول وعَدُوٍّ      وصَديقٍ. وقال ابن الأثير في النهي عن الاستنجاءِ بالرِّمَّة قال: يجوز أن تكون      الرِّمَّة جمع الرَّمِيم، وإنما نهى عنها لأَنها ربما كانت ميتة، وهي      نجسة، أَو لأَن العظم لا يقوم مقام الحجر لملاسته؛ وعظم رَمِيمٌ وأَعظم      رَمائِمُ ورَمِيمٌ أَيضاً؛ قال حاتم أَو غيره، الشك من ابن سيده:      أَما والذي لا يَعْلَمُ السِّرَّ غَيْرُهُ،      ويُحْيي العِظامَ البِيضَ، وهي رَمِيمُ      وقد يجوز أن يعني بالرَّمِيمِ الجنس فيضع الواحد موضع لفظ الجمع.      والرَّمِيمُ: ما بقي من نبت عام أَول؛ عن اللحياني، وهو من ذلك.      ورَمَّ العظمُ وهو يَرِمُّ، بالكسر، رَمّاً ورَمِيماً وأَرَمَّ: صار      رِمَّةً؛ الجوهري: تقول منه رَمَّ العظمُ يَرِمُّ، بالكسر، رِمَّةً أَي      بَلِيَ. ابن الأَعرابي: يقال رَمَّتْ عظامه وأَرَمَّتْ إذا بَلِيَتْ. وفي      الحديث: قالوا يا رسول الله، كيف تُعْرَضُ صلاتُنا عليك وقد أَرَمَّتَ؟ قال      ابن الأَثير: قال الحربي كذا يرويه المحدثون، قال: ولا أَعرف وجهه،      والصواب أَرَمَّتْ، فتكون التاء لتأْنيث العظام أو رَمِمْتَ أي صِرْتَ      رَمِيماً، وقال غيره: إنما هو أَرَمْتَ، بوزن ضَرَبْتَ، وأَصله أَرْمَمْتَ أي      بَلِيتَ، فحذفت إحدى الميمين كما قالوا أَحَسْتَ في أَحْسَسْتَ، وقيل: إنما      هو أَرْمَتَّ، بتشديد التاء، على أَنه أَدغم إحدى الميمين في التاء،      قال: وهذا قول ساقط، لأن الميم لا تدغم في التاء أبداً، وقيل: يجوز أن يكون      أُرِمْتَ، بضم الهمزة، بوزن أُمِرْتَ، من قولهم: أَرَمَت الإبل تَأْرمُ      إذا تناولت العلفَ وقلعته من الأرض؛ قال ابن الأثير: أَصل هذه الكلمة من      رَمَّ الميتُ وأَرَمَّ إذا بَليَ. والرِّمَّةُ: العظم البالي، والفعل      الماضي من أَرَمَّ للمتكلم والمخاطب أَرْمَمْتُ وأَرْمَمْتَ، بإظهار التضعيف،      قال: وكذلك كل فعل مضعَّف فإنه يظهر فيه التضعيف معهما، تقول في شَدَّ:      شَدَدْتُ، وفي أَعَدَّ: أَعْدَدْتُ، وإنما ظهر التضعيف لأن تاء المتكلم      والمخاطب متحركة ولا يكون ما قبلها إلا ساكناً، فإذا سكن ما قبلها وهي      الميم الثانية التقى ساكنان، فإن الميم الأُولى سكنت لأَجل الإدغام، ولا      يمكن الجمع بين ساكنين، ولا يجوز تحريك الثاني لأنه وجب سكونه لأجل تاء      المتكلم والمخاطب، فلم يبق إلا تحريك الأول، وحيث حُرِّكَ ظهر التضعيف، والذي      جاء في هذا الحديث بالإدغام، وحيث لم يظهر التضعيف فيه على ما جاء في      الرواية احتاجوا أن يُشَدِّدُوا التاء ليكون ما قبلها ساكناً، حيث تعذر      تحريك الميم الثانية، أو يتركوا القِياسَ في التزام سكون ما قبل تاء المتكلم      والمخاطب، قال: فإن صحت الرواية ولم تكن مُحَرَّفَةً فلا يمكن تخريجه      إلا على لغة بعض العرب، فإن الخليل زعم أن ناساً من بَكْر بن وائلٍ يقولون:      رَدَّتُ ورَدَّتَ، وكذلك مع جماعة المؤنث يقولون: رُدَّنَ ومُرَّنَ،      يريدون رَدَدْتُ ورَدَدْتَ وارْدُدْنَ وامْرُرْنَ، قال: كأَنهم قَدَّرُوا      الإدْغامَ قبل دخول التاء والنون، فيكون لفظ الحديث أَرَمَّتَ، بتشديد      الميم وفتح التاء.      والرَّميمُ: الخَلَقُ البالي من كل شيء.      ورَمَّتِ الشاةُ الحشيش تَرُمُّه رَمّاً: أَخذته بشفتها. وشاة رَمُومٌ:      تَرُمُّ ما مَرَّتْ به. ورَمَّتِ البهمةُ وارْتَمَّتْ: تناولت العيدان.      وارْتَمَّتِ الشاة من الأرض أي رَمَّتْ وأَكلت. وفي الحديث عليكم بأَلْبان      البقر فإنها تَرُمُّ من كل الشجر أي تأْكل، وفي رواية: تَرْتَمُّ؛ قال      ابن شميل: الرَّمُّ والارْتِمامُ الأَكل؛ والرُّمامُ من البَقْلِ، حين      يَبْقُلُ، رُمامٌ أيضاً. الأزهري: سمعت العرب تقول للذي يَقُشُّ ما سقط من      الطعام وأَرْذَله ليأْكله ولا يَتَوَقَّى قَذَرَهُ: فلانٌ رَمَّام قَشَّاش      وهو يَتَرَمَّمُ كل رُمامٍ أَي يأْكله. وقال ابن الأعرابي: رَمَّ فلان      ما في الغَضارَةِ إذا أَكل ما فيها.      والمِرَمَّةُ، بالكسر: شفة البقرة وكلِّ ذات ظِلْفٍ لأنها بها تأْكل،      والمَرَمَّةُ، بالفتح، لغة فيه؛ أبو العباس: هي الشفة من الإنسان، ومن      الظِّلْفِ المِرَمَّة والمِقَمَّة، ومن ذوات الخف المِشْفَرُ. وفي حديث      الهِرَّة: حَبَسَتْها فلا أطْعَمَتْها ولا أَرسلتْها تُرَمْرِمُ من خَشاشِ      الأرض أي تأْكل، وأَصلها من رَمَّتِ الشاة وارْتَمَّتْ من الأرض إذا أَكلت،      والمِرَمَّةُ من ذوات الظلف، بالكسر والفتح: كالفَم من الإنسان.      والرِّمُّ، بالكسر: الثَّرى؛ يقال: جاء بالطِّمِّ والرِّمِّ إذا جاء      بالمال الكثير؛ وقيل: الطِّمُّ البحر، والرِّمُّ، بالكسر، الثرى، وقيل:      الطِّمُّ الرَّطْبُ والرِّمُّ اليابس، وقيل: الطِّمُّ التُّرْبُ والرِّمُّ      الماء، وقيل: الطِّمُّ ما حمله الماء والرِّمُّ ما حَمله الريح، وقيل:      الرِّمُّ ما على وجه الأرض من فُتات الحشيش. والإرْمام: آخر ما يبقى من      النبت؛ أنشد ثعلب:      تَرْعى سُمَيْراء إلى إرْمامِها      وفي حديث عمر، رضي الله عنه: قبل أن يكون ثُماماً ثم رُماماً؛      الرُّمامُ، بالضم: مبالغة في الرَّميم، يريد الهَشِيمَ المتفتت من النبت، وقيل: هو      حين تنبت رؤوسه فتُرَمُّ أي تؤكل. وفي حديث زياد بن حُدَيْرٍ: حُمِلْتُ      على رِمٍّ من الأَكرْادِ أي جماعة نُزول كالحَيّ من الأَعراب؛ قال أبو      موسى: فكأَنه اسم أَعجمي، قال: ويجوز أن يكون من الرِّمِّ، وهو الثَّرَى؛      ومنه قولهم: جاء بالطِّمِّ والرِّمِّ. والمَرَمَّةُ: متاع البيت. ومن      كلامهم السائر: جاء فلان بالطِّمِّ والرِّمِّ؛ معناه جاء بكل شيء مما يكون في      البرو البحر، أَرادوا بالطِّمِّ البحر، والأَصل الطَّمُّ، بفتح الطاء،      فكسرت الطاء لمعاقبته الرِّمَّ، والرِّمُّ ما في البر من النبات وغيره.      وما له ثُمٌ ولا رُمٌّ؛ الثُّمُّ: قُماش الناس أَساقيهم وآنيتهم، والرُّمُّ      مَرَمَّةُ البيت. وما عَنْ ذلك حُمٌّ ولا رُمٌّ؛ حُمٌّ: مَحال، ورُمٌّ      إتباع. وما له رُمٌّ غيرُ كذا أي هَمٌّ. التهذيب: ومن كلامهم في باب      النفي: ما له عن ذلك الأَمرِ حَمٌّ ولا رَمٌّ أي بُدٌّ، وقد يضمَّان، قال      الليث: أما حَمٌّ فمعناه ليس يحول دونه قضاء، قال: ورَمٌّ صِلَةَ كقولهم      حَسَن بَسَن؛ وقال الفراء: ما له حُمٌّ ولا سُمٌّ أي ما له هَمٌّ غيرك.      ويقال: ما له حُمٌّ ولا رُمٌّ أي ليس له شيء، وأما الرُّمُّ فإن ابن السكيت      قال: يقال ما له ثُمٌّ ولا رُمٌّ وما يملك ثُمّاً ولا رُمّاً، قال:      والثُّمُّ قماش الناس أَساقيهم وآنيتهم، والرُّمُّ مَرَمَّةُ البيت؛ قال      الأزهري: والكلام هو هذا لا ما قاله الليث، قال: وقرأْت بخط شمر في حديث      عُرْوَةَ بن الزبير حين ذكر أُحَيْحَةَ بن الجُلاح وقول أَخواله فيه: كنا أهل      ثُمِّه ورُمِّه حتى استوى على عُمُمِّهِ؛ قال: أَبو عبيد حدّثوه بضم الثاء      والراء، قال ووجهه عندي ثَمِّه ورَقِّ، بالفتح، قال: والثَّمُّ إصلاح      الشيء وإحكامه، والرَّمُّ الأَكل؛ قال شمر: وكان هاشم بن عبدِ مَنافٍ تزوج      سَلْمى بنت زيد النَّجَّاريّة بعد أُحَيْحَةَ بن الجُلاح فولدت له شَيْبةَ      وتوفي هاشم وشَبَّ الغلام، فقَدِم المطَّلِب بن عبد مناف فرأَى الغلام      فانتزعه من أُمِّه وأَرْدَفه راحلته، فلما قدم مكة قال الناس: أَردَفَ      المُطَّلِبُ عبدَه، فسمِّي عبدَ المطلب؛ وقالت أُمّه: كنا ذوي ثَمِّهِ      ورَمِّه، حتى إذا قام على تَمِّهِ، انتزعوه عَنْوَةً من أُمّهِ، وغلب      الأَخوالَ حقُّ عَمِّهِ؛ قال أَبو منصور: وهذا الحرف رواه الرواة هكذا: ذَوي      ثُمِّهِ ورُمِّهِ، وكذلك روي عن عُرْوة وقد أَنكره أَبو عبيد، قال: والصحيح      عندي ما جاء في الحديث، والأَصل فيه ما قال ابن السكيت: ما له ثُمٌّ ولا      رُمٌّ، فالثُّمُّ قماش البيت، والرُّمُّ مَرَمَّةُ البيت، كأَنها أَرادت      كنا القائمين بأَمره حين ولدَتْه إلى أَن شَبَّ وقوي، والله أَعلم.      والرِّمُّ: النَّقْي والمُخُّ، تقول منه: أَرَمَّ العظمُ أَي جرى فيه الرِّمُّ؛      وقال:      هَجاهُنَّ، لمّا أَنْ أَرَمَّتْ عِظامُهُ،      ولو كان في الأَعْراب مات هُزالا      ويقال: أَرَمْ العظمُ، فهو مُرِمٌّ، وأَنْقى، فهو مُنْقٍ إذا صار فيه      رِمٌّ، وهو المخ؛ قال رؤبة:      نَعَم وفيها مُخّ كلِّ رِمّ      وأَرَمّت الناقة، وهي مُرِمٌّ: وهو أَوَّل السِّمَنِ في الإقبال وآخر      الشحم في الهزال. وناقة مُرِمّ: بها شيء من نِقْيٍ. ويقال للشاة إذا كانت      مهزولة: ما يُرِمُّ منها مَضرَبٌ أي إذا كسر عظم من عظامها لم يُصَبْ فيه      مُخّ. ابن سيده: وما يُرِمّ من الناقة والشاة مَضْرَبٌ أَي ما يُنْقِي،      والمَضْرَبُ: العظم يضرب فيُنْتَقَى ما فيه. ونعجةٌ رَمَّاءُ: بَيضاءُ لا      شِيَة فيها.      والرِّمَّةُ: النَّملةُ ذات الجَناحَين، والرِّمَّة: الأَرَضَة في بعض      اللغات.      وأَرَمَّ إلى اللهو: مالَ؛ عن ابن الأَعرابي: وأَرَمَّ: سكَتَ عامَّةً،      وقيل: سكَت من فَرَقٍ. وفي الحديث: فأَرَمَّ القومُ. قال أَبو عبيد:      أَرَمَّ الرجل إرْماماً إذا سكَتَ فهو مُرِمٌّ. والإرْمام: السكوت. وأَرَمَّ      القومُ أَي سكتوا؛ وقال حُميد الأَرقط:      يَرِدْنَ، والليلُ مُرِمٌّ طائره،      مُرْخىً رِواقاه هُجُودٌ سامِرُه      وكلَّمَه فما تَرَمْرَمَ أَي ما ردَّ جواباً. وتَرَمْرَمَ القومُ:      تحركوا للكلام ولم يَتَكلَّموا. التهذيب: أما التَّرَمْرُمُ فهو أَن يحرّك      الرجل شفتيه بالكلام. يقال: ما تَرَمْرَمَ فلان بحرف أَي ما نطق؛      وأَنشد:إذا تَرَمْرَمَ أََغْضَى كلّ جَبَّار      وقال أَبو بكر في قولهم ما تَرَمْرَمَ: معناه ما تحرَّك؛ قال الكيميت:      تَكادُ الغُلاةُ الجُلْسُ منهن كلَّما      تَرَمْرَمَ، تُلْقِي بالعَسِيبِ قَذالَها      الجوهري: وتَرَمْرَمَ إذاحَرَّك فاه للكلام؛ قال أَوس بن حجر:      ومُسْتَعْجِبٍ مِمَّا يَرَى من أَناتِنا،      ولو زَبَنَتْه الحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ      وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: كان لآل رسول الله، صلى الله عليه وسلم،      وَحْشٌ فإذا خرج، تَعْني رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لعِب وجاء      وذهب، فإذا جاء رَبَضَ ولم يَتَرَمْرَمْ ما دام في البيت؛ أَي سكن ولم يتحرك،      وأكثر ما يستعمل في النفي. وفي الحديث: أَيّكم المتكلم بكذا وكذ؟      فأَرَمَّ القوم أَي سكتوا ولم يُجيبُوا؛ يقال: أَرَمَّ فهو مُرِمٌّ، ويروى:      فأَزَمَ، بالزاي وتخفيف الميم، وهو بمعناه لأَن الأزْم الإمساك عن الطعام      والكلام؛ ومنه الحديث الآخر: فلما سمعوا بذلك أَرَمُّوا ورَهبُوا أَي سكتوا      وخافوا.      والرَّمْرامُ: حَشِيش الربيع؛ قال الراجز:      في خُرُق تَشْبَعُ مِن رَمْرامِها      التهذيب: الرَّمْرامَةُ حشيشة معروفة في البادية، والرَّمْرامُ الكثير      منه، قال: وهو أَيضاً ضرب من الشجر طيب الريح، واحدته رَمْرامَة؛ وقال      أَبو حنيفة: الرَّمْرامُ عُشبة شَاكَةُ العِيدانِ والورق تمنع المس، ترتفع      ذراعاً، وورقها طويل، ولها عرض، وهي شديدة الخضرة لها زهْرَة صفراء      والمواشي تحْرِصُ عليها؛ وقال أَبو زياد: الرَّمْرامُ نبت أَغبر يأْخذه الناس      يسقون منه من العقرب، وفي بعض النسخ: يشفون منه؛ قال الطِّرِمَّاحُ:      هل غير دارٍ بَكَرَتْ رِيحُها،      تَسْتَنُّ في جائل رَمْرامِها؟      والرُّمَّةُ والرُّمَةُ، بالثقيل والتخفيف: موضع. والرُّمَّةُ: قاعٌ      عظيم بنجد تَصُبُّ فيه جماعة أَوْدِيَةٍ. أَبو زيد: يقال رماه الله      بالمُرِمَّاتِ إذا رَماه بالدواهي؛ قال أَبو مالك: هي المُسْكتات.      ومَرْمَرَ إذا غضب، ورَمْرَمَ إذا أَصلح شأْنه.      والرُّمَّانُ: معروف فُعْلان في قول سيبويه قال: سألته      (* قوله «قال» أي      سيبويه، وقوله «سألته» يعني الخليل، وقد صرح بذلك الجوهري في مادة ر م      ن) عن رُمَّان، فقال: لا أَصرفه وأَحمله على الأَكثر إذا لم يكن له معنى      يعرف، وهو عند أَبي الحسن فُعَّال يحمله على ما يجيء في النبات كثيراً مثل      القُلاَّم والمُلاَّح والحُمَّاض، وقول أُم زَرْعٍ: فلقي امرأة معها      ولَدان لها كالفَهْدَيْنِ يلعبان من تحت خصرها برُمَّانَتَيْنِ، فإنما تَعني      أَنها ذاتُ كَفَلٍ عظيم، فإذا اسْتَلْقَتْ على ظهرها نَبَا الكَفَلُ بها      من الأَرض حتى يصير تحتها فجوة يجري فيها الرُّمَّانُ؛ قال ابن الأثير:      وذلك أن ولديها كان معهما رمانتان، فكان أَحدهما يرمي برُمَّانته إلى      أَخيه، ويرمي أَخوه الأُخرى إليه من تحت خَصْرها، قال أَبو عبيد: وبعض الناس      يذهب بالرُّمَّانتين إلى أنهم الثَّدْيان، وليس هذا بموضعه؛ الواحدة      رُمَّانةٌ. والرُّمَّانة أَيضاً: التي فيها علف الفرس.      ورُمَّانتان: موضع؛ قال الراعي:      على الدار بالرُّمَّانَتَيْنِ تَعُوجُ      صُدُورُ مَهَارَى، سَيْرُهُنَّ وَسِيجُ      ورَمِيم: من أسماء الصَّبا، وبه سميت المرأةُ؛ قال:      رَمَتْني، وسِِتْرُ الله بيني وبينها،      عَشِيَّةَ أَحجارِ الكِناسِ، رَمِيمُ      أَراد بأَحْجار الكِناس رمل الكِناس. وأَرْمام: موضع. ويَرَمْرَمُ: جبل،      وربما قالوا يَلَمْلَمُ. وفي الحديث ذكر رُمّ، بضم الراء وتشديد الميم،      وهي بئر بمكة من حفر مُرَّة بن كعب.
مقاييس اللغة:
(رم)  الراء والميم أربعة أصول، أصلان متضادّان: أحدهما [لَمُّ] الشّيء وإصْلاحه([20])، والآخر بَلاؤُه. وأصلان متضادّان: أحدهما السكوت، والآخر خِلافُه.
فأمّا الأوّل من الأصلين الأوَّلَين، فالرَّمُّ: إصلاح الشّيء. تقول: رمَمْتُه أرُمُّه. ومن الباب: أرَمَّ البعيرُ وغيرُه، إذا سَمِنَ، يُرِمُّ إرماماً. وهو قوله:
هَجَاهُنَّ لما أنْ أرَمَّتْ عِظامُه *** ولو عاشَ في الأعرابِ ماتَ هُزالا([21])
وكان أبو زيد يقول: المُرِمُّ: النَّاقة التي بها شيءٌ من نِقْيٍ، وهو الرِّم. ومن الباب الرِّمُّ، وهو الثَّرى؛ وذلك أنّ بعضَه ينضمُّ إلى بعض، يقولون: "له الطّمُّ والرِّمّ". فالطِّمُّ البحر، والرِّمُّ: الثَّرى.
والأصل الآخر من الأصلين الأوّلَين قولُهم: رمَّ الشَّيءُ، إذا بَلِيَ. والرَّميم: العِظام الباليَة. قال الله تعالى: ﴿قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ﴾ [يس 78]. وكذا الرِّمَّة. ونَهَى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن الاستنجاء بالرَّوث والرِّمّة.
والرُّمّة: الحَبْلُ البالِي. قال ذو الرُّمّة:
* أشْعَثَ باقِي رُمَّةِ التَّقلِيدِ([22]) *
ومن ذلك قولهم: ادفَعْهُ إليه برُمّته. ويقال أصلُه أنَّ رجلاً باعَ آخرَ بعيراً بحبلٍ في عنُقه، فقيل لـه: ادفَعْه إليه برُمّته. وكثُر ذلك في الكلام فقيل لكلِّ من دفع إلى آخَرَ شيئاً بكمَالِه: دفَعَه إليه برُمّته، أي كُلّه. قالوا: وهذا المعنى أراد الأعشى بقوله للخَمَّار:
فقلتُ لـه هَذِهِ هَاتِهَا *** بِأَدْماءَ في حَبْل مُقْتادِها([23])
يقول: بعْني هذه الخمرَ بناقةٍ برُمَّتها. ومن الباب قولهم: الشاةُ ترُمُّ الحشيش من الأرضِ بِمَرَمّتها. وفي الحديث ذكر البقر "أنّها ترُمُّ من كلِّ شَجَر".
وأمّا الأصلان الآخَرانِ فالأول منهما من الإرمام، وهو السُّكوت، يقال: أرَمَّ إِرماماً. والآخَر قولهم: ما تَرَمْرَمَ، أي ما حَرَّك فاه بالكلام. وهو قولُ أوسٍ:
ومُستعجبٍ مِمَّا يَرَى من أَناتِنا *** ولو زَبَنَتْهُ الحربُ لم يَتَرَمْرَمِ([24])
فأمَّا قولُهم: "ما عَنْ ذلك الأمرِ حُمٌّ ولا رُمٌّ" فإنَّ معناه: ليس يحول دونَه شيءٌ وليس الرُّمُّ أصلاً في هذا، لأنه كالإتباع. ويقولون-إن كان صحيحاً- نعجة رَمَّاءُ، أي بيضاء؛ وهو شاذٌّ عن الأصول التي ذكرناها.
القاموس المحيط:
رَمَّه يَرِمُّه ويَرُمُّه رَمًّا ومَرَمَّةً أصْلَحَه، و البَهْيمةُ تَنَاوَلَتِ العيدانَ بِفَمِها، كارْتَمَّتْ،
و الشيءَ: أكَلَه، و العَظْمُ يَرِمُّ رِمَّةً، بالكسر، ورَمًّا ورَميماً وأرَمَّ: بَلِيَ، فهو رَميمٌ.
واسْتَرَمَّ الحائطُ: دَعا إلى إصْلاحِه. والرُّمَّةُ، بالضمِ: قِطْعَةٌ من حَبْلٍ، ويُكْسَرُ، وبه سُمِّي ذو الرُّمَّةِ، وقاعٌ عظيمٌ بنَجْدٍ، تَنْصَبُّ فيه أوْدِيَةٌ، وقد تُخَفَّفُ ميمُه. وفي المَثَلِ: " تقولُ الرُّمَّةُ: كلُّ شيءٍ يُحْسِينِي إلاَّ الجُرَيْبَ فإنه يُرْويني " . والجُرَيْبُ: وادٍ تَنْصَبُّ فيه، والجَبْهَةُ. ودَفَعَ رجُلٌ إلى آخَرَ بعيراً بحَبْلٍ في عُنُقِهِ، فقيلَ لكلِّ مَن دَفَعَ شيئاً بِجُمْلَته: أعطاهُ برُمَّتِه، وبالكسر. العِظامُ البالِيَةُ، والنَّمْلَةُ ذاتُ الجَناحَيْنِ، والْأَرَضَةُ. وحَبْلٌ أرْمامٌ ورِمامٌ، ككِتابٍ وعِنَبٍ: بالٍ.
وجاءَ بالطِّمِّ والرِّمِّ: بالبَحْرِ والثَّرَى، أو الرَّطْبِ واليابِسِ، أو التُّرابِ والماءِ، أو بالمالِ الكثيرِ.
والرِّمُّ، بالكسر: ما يَحْمِلُهُ الماءُ، أَو ما على وجْهِ الأرضِ من فُتاتِ الحَشيشِ، والنِّقْيُ، وقد أرَمَّ العَظْمُ، وناقةٌ مُرِمٌّ، وبالضم: الهَمُّ، وبئرٌ بمكةَ قديمةٌ، وبِناءٌ بالحِجازِ، وبالفتح: خَمْسُ قُرَّى كلُّها بِشيرازَ. والمَرَمَّةُ، وتُكْسَرُ راؤُها: شَفَةُ كلِّ ذاتِ ظِلْفٍ. وأرَمَّ: سَكَتَ، و إلى اللَّهْوِ: مالَ. وفي الحديث: " كيفَ تُعْرَضُ صَلاتُنا عليكَ، وقد أرَمْتَ " ، أي: بَلِيتَ.
أصْلُهُ: أرْمَمْتَ، فَحُذِفَتْ إحْدَى الميمين، كأَحَسْتَ في أحْسَسْتَ. والرَّمْرامُ: نَبْتٌ أغْبَرُ.
ورَمْرَمٌ أو يَرَمْرَمُ: جَبَلٌ. ودارَةُ الرِّمْرِمِ، كسِمْسِمٍ، ورُمَّانٌ ورُمَّانَتانِ، بالضم، وأرْمامٌ: مَواضِعُ. والرَّمَمُ، محرَّكةً: وادٍ. وتَرَمْرَموا: تَحَرَّكوا للكلامِ ولم يَتَكَلَّموا. وكثُمامَةٍ: البُلْغَةُ. وتَرَمَّمَ: تَعَرَّقَ. والمَراميمُ: السِّهامُ المُصْلَحَةُ الرِيشِ. وارْتَمَّ الفَصيلُ: وهو أوَّلُ ما تَجِدُ لسَنامِه مَسًّا. والمُرِمَّاتُ: الدواهي. والرُّمُمُ، بضمتين: الجَواري الكَيِّسات. وكغُرابٍ: الرَّميمُ.
تاج العروس:
( رمه يرمه ويرمه ) من حدى ضرب ونصر ( رما ومرمة أصلحه ) بعد فساده من نحو حبل يبلى فترمه أو دار ترم شأنها ورم الامر اصلاحه بعد انتشاره قال شيخنا المعروف فيه الضم على القياس وأما الكسر فلا يعرف وان صح عن ثبت فيزاد على ما استثناه الشيخ ابن مالك في اللامية وغيرها من المتعدى الوارد بالوجهين
* قلت اللغتان ذكرهما الجوهرى وكفى به قدوة وثبتا وذكر أبو جعفر اللبلى هره يهره ويهره وعله يعله ويعله باللغتين فتأمل ذلك ( و ) رمت ( البهيمة ) رما ( تناولت العيدان بفمها ) وأكلت ( كارتمت ) ومنه الحديث عليكم بألبان البقر فانها ترم من كل الشجر أي تأكل وفي رواية ترتم وقال ابن شميل الرم والارتمام تمام الاكل ( و ) رم ( الشئ ) رما ( أكله ) وقال ابن الاعرابي رم فلان ما في الغضارة إذا أكل ما فيها ( و ) رم ( العظم يرم ) من حد ضرب ( رمة بالكسر ورما ؟ ؟ ميما وأرم ) صار رمة وفي الصحاح ( بلى ) قال ابن الاعرابي يقال رمت عظامه وأرمت إذا بليت ( فهو رميم ) ومنه قوله تعالى يحيى العظام وهى رميم قال الجوهرى وانما قال الله تعالى وهى رميم لان فعيلا وفعولا قد استوى فيهما المذكر والمونث والجمع مثل عدو وصديق ورسول وفي المحكم عظم رميم وأعظم رمائم ورميم أيضا قال الشاعر أما والذى لا يعلم السر غيره * ويحيى العظام البيض وهى رميم ( واسترم الحائط دعا إلى اصلاحه ) كذا في المحكم وفي الصحاح استرم الحائط أي حان له ان يرم وذلك إذا بعد عهده بالتطيين ( والرمة بالضم قطعة من حبل ) بالية ( ويكسر ) واقتصر الجوهرى على الضم والجمع رمم ورمام ومنه قول على رضى الله عنه يذم الدنيا وأسبابها رمام أي بالية ( وبه سمى ذو الرمة ) الشاعر وهو غيلان العدوى لقوله في أرجوزته يعنى وتدا لم يبق منها أبدا لا بيد * غير ثلاث ما ثلاث سود وغير مشجوج القفا موتود * فيه بقايا رمة التقليد يعنى ما بقى في رأس الوتد من رمة الطنب المعقود فيه ( و ) الرمة ( قاع عظيم بنجد تنصب فيه ) مياه ( أو دية وقد تخفف ميمه ) نقله نصر في كتابه وابن جنى في الخاطريات وابن سيده في المحكم فقول شيخنا لا يظهر لتخفيف ميمه وجه وجيه غير وجيه ( وفي المثل ) تقول العرب على لسانها ( تقول كالرمة كل شئ يحسينى الا الجريب فانه يروينى والجريب واد تنصب فيه ) أيضا وقال نصر الرمة بتخفيف الميم واديمر بين ابانين يجئ من المغرب أكبر واد بنجد يجئ من الغور والحجاز أعلاه لاهل المدينة وبنى سليم ووسطه لبنى كلاب وغطفان وأسفله لبنى أسد وعبس ثم ينقطع في رمل العيون ولا يكثر سيله حتى يمده الجريب واد لكلاب ( و ) الرمة ( الجبهة ) هكذا في سائر النسخ ولم أجده في الاصول التى نقلنا منها ولعل الصواب الجملة ويقال أخذت الشئ برمته وبزغبره وبجملته أي أخذته كله لم أدع منه شيأ قال الجوهرى ( ودفع رجل إلى آخر بعيرا بحبل في عنقه فقيل لكل من دفع شيأ بجملته أعطاه برمته ) قال وهذا المعنى أراد الاعشى يخاطب خمارا فقلت له هذه هاتها * بأدماء في حبل مقتادها وهكذا نقله الزمخشري أيضا وقد نقل فيه ابن دريد وجها آخر وهو ان الرمة قطعة حبل يشد بها الاسير أو القاتل إذا قيد للقتل في القود قال ويدل لذلك حديث على حين سئل عن رجل ذكر انه رأى رجلا مع امرأته فقتله فقال ان أقام بينة على دعواه وجاء بأربعة يشهدون والا فليعط برمته قال ابن الاثير أي يسلم إليهم بالحبل الذى شدبه تمكينا لهم لئلا يهرب وأورده ابن سيده أيضا وقال ليس بقوى ( و ) الرمة ( بالكسر العظام البالية ) والجمع رمم ورمام ومنه الحديث نهى عن الاستنجاء بالروث والرمة قال ابن الاثير انما نهى عنها لانها ربما كانت ميتة فهى نجسة أو لان العظم لا يقوم مقام الحجر لملاسته ( و ) الرمة ( النملة ذات الجناحين ) عن أبى حاتم وأنكره البكري في شرح أمالى القالى ( و ) الرمة ( الارضة ) في بعض اللغات ( وحبل ارمام ورمام ككتاب وعنب ) أي ( بال ) وصفوه بالجمع كأنهم جعلوا كل جزء واحدا ثم جمعوه ( و ) قولهم ( جاء بالطم والرم ) بكسرهما أي ( بالبحر والثرى ) فالطم البحر والرم الثرى كما في الصحاح ( أو ) الطم ( الرطب و ) الرم ( اليابس أو ) الطم ( التراب و ) الرم ( الماء أو ) المعنى جاء ( بالمال الكثير ) نقله الجوهرى ( و ) قيل ( الرم بالكسر ما يحمله الماء ) هكذا في النسخ والصواب الطم ما يحمله الماء والرم ما يحمله الماء والرم ما يحمله الريح ( أو ) الرم ( ما على وجه
الارض من فتات الحشيش ) وقيل معنى جاء بالطم والرم جاء بكل شئ مما يكون في البر والبحر ( و ) الرم ( النقى ) والمخ ( و ) منه ( قد أرم العظم ) أي جرى فيه الرم وهو المخ وكذلك أنقى فهو منق قال هجاهن لما ان أرمت عظامه * ولو كان في الاعراب مات هزالا ( وناقة مرم ) بها شئ من نقى نقله الجوهرى عن أبى زيد وقد أرمت وهو أول السمن في الاقبال وآخر الشحم في الهزال ( و ) الرم ( بالضم الهم ) يقال ماله رم كذا أي هم ( و ) في الحديث ذكر رم وهو ( بئر بمكة قديمة ) من حفر مرة ين كعب وقال نصر عن الواقدي من حفر كلاب بن مرة ( و ) الرم ( بناء بالحجاز ) كذا في النسخ والصواب ما بالحجاز وقد ضبطه نصر بالكسر ( و ) رم ( بالفتح خمس قرى كلها بشيراز ) وقال نصر رم الزيوان صقع بفارس وهناك مواضع رم كذا ورم كذا ( والمرمة وتكسر راؤها شفة كل ذات ظلف ) والذى في الصحاح المرمة بالكسر شفة البقرة وكل ذات ظلف لانها ترتم أي تأكل والمرمة بالفتح لغة فيه وفي المحكم المرمة من ذوات الظلف بالكسر والفتح كالفم من الانسان وقال ثعلب هي الشفة من الانسان وهى من ذوات الظلف المرمة والمقمة ومن ذوات الخف المشفر فدل كلام هؤلاء كلهم ان الفتح والكسر راجعان إلى الميم لا إلى الراء فتأمل ( وأرم سكت ) عامة وقيل عن فرق وقال حميد الارقط يردن والليل مرم طائره * مرخى رواقاه هجود سامره
( و ) أرم ( إلى اللهومال ) عن ابن الاعرابي ( وفي الحديث ) قالوا يا رسول الله ( كيف تعرض صلاتنا عليك وقد أرمت ) على وزن ضربت ( أي بليت ) قال ابن الاثير ( أصله أرممت فحذفت احدى الميمين كأحست في أحسست ) ويروى ارمت بتشديد الميم وفتح التاء ويروى رممت ويروى أيضا أرمت بضم الهمزة بوزن أمرت وقد ذكر في أرم والوجه الاول ( والرمرام نبت أغبر ) يأخذه الناس يسقون منه من العقرب قاله أبو زياد وفي بعض النسخ يشفون منه وقال غيره الرمرام حشيش الربيع قال الراجز * في خرق تشبع من رمرامها * وفي التهذيب الرمرامة حشيشة معروفة بالبادية والرمرام الكثير منه قال وهو أيضا ضرب من الشجر طيب الريح واحدته رمرامة وقال ابو حنيفة الرمرام عشبة شاكة العيدان والورق تمنع المس ترتفع ذراعا وورقها طويل ولها عرض وهى شديدة الخضرة لها زهرة صفراء والمواشى تحرص عليها ( ورمرم أو يرمرم جبل ) وقال الجوهرى وربما قالوا يلملم والذى في كتاب نصر الفرق بين يرمرم ويلملم فانه قال في يلملم جبل أو واد قرب مكة عنده يحرم حاج اليمن وقال في يرمرم جبل بمكة أسفل من ثنية أم جرذان وجبل بينه وبين معدن بنى سليم ساعة ( ودارة الرمرم كسمسم ورمان ورمانتان بالضم وارمام مواضع ) أما دارة الرمرم فقد ذكرت في الدارات ورمان بالفتح جبل لطيئ في طرف سلمى ذكره الجوهرى في ر م ن ورمانتان في قول الراعى على الدار بالرمانتين تعوج * صدور مهارى سيرهن وسيج وأما ارمام فانه جبل في ديار باهلة وقيل واد يصب في الثلبوت من ديار بنى أسد قاله نصر وقيل واد بين الحاجر وفيدويوم ارمام من أيام العرب قال الراعى تبصر خليلي هل ترى من ظعائن * تجاوزن ملحويا فقلن متالعا جواعل ارماما شمالا وصارة * يمينا فقطعن الوهاد الدوافعا ( والرمم محركة ) اسم ( وادو ترمرموا ) إذا ( تحركوا للكلام ولم يتكلموا ) بعد يقال كلمه فما تر مرم أي ما رد جوابا وفي التهذيب الترمرم أن يحرك الرجل شفتيه بالكلام يقال ما ترمرم فلان بحرف أي ما نطق وقال ابن دريد أي ما تحرك وفي الصحاح ترمرم حرك فاه للكلام ويقال ان أكثر استعماله في النفى ( و ) لرماة ( كثمامة البلغة ) يستصلح بها العيش ( وترمم تفرق ) كذا في النسخ والصواب تعرق كما في الاساس يقال ترمم العظم إذا تعرفه أو تركه كالرمة ( والمراميم السهام المصحلة الريش ) جمع مرموم وقدرم سهمه بعينه إذا نظر فيه حتى سواه فهو مرموم وهو مجاز ( وارتم الفصيل وهو أول ما تجد لسنامه مساو ) قال أبو زيد ( المرمات ) بالضم ( الدواهي ) يقال رماه ر الله بالمرمات وقال أبو مالك هي السكتات ( والرمم بضمتين الجوارى الكيسات ) عن ابن الاعرابي وكأنه جمع رامة وهى المصلحة الحاذقة ( و ) الرمام ( كغراب ) المبالغة في ( الرميم ) وبه فسر قول عمر رضى الله عنه قبل أن يكون ثماما رماما يريد الهشيم المتفتت من النبت وقيل هو حين تنبت رؤسه فترم أي تؤكل * ومما يستدرك عليه الرميم ما بقى من نبت عام أول عن اللحيانى والرميم الخلق البالى من كل شئ وشاة رموم ترم ما مرت به والرمام من البقل كغراب حين يبق وقال الازهرى سمعت العرب تقول للذى يقش ما سقط من الطعام وأرذله ليأكله ولا يتوفى قذره هو رمام قشاش وهو يترمم كل رمام أي يأكله وفي حديث الهرة ولا أرسلتها ترمرم من خشاش الارض أي تأكل والارمام آخر ما يبقى من النبت أنشد ثعلب * ترعى سميراء إلى أرمامها * والرم بالضم الجماعة وفي حديث زياد بن حدير فحملت على رم من الاكراد أي جماعة نزول كالحى من الاعراب قال أبو موسى
فكأنه اسم أعجمى وماله ثم ولارم تقدم في ث م م وما عن ذلك حم ولارم حم مجال ورم اتباع وفي التهذيب ومن كلاهم في باب النفى ماله عن ذلك الامرحم ولارم أي بد وقد يضمان ويقال ماله حم ولارم أي ليس له شئ وكاذوى ثمه ورمه حتى استوى على عمم أي القائمين بأمره ويقال للشاة إذا كانت مهزولة ما يرم منها مضرب أي إذا كسر عظم من عظامها لم يصب فيه مخ نقله الجوهرى ونعجة رماء بيضاء لاشية فيها نقله الجوهرى ورمرم أصلح شأنه ومرمر إذا غضب والرمان فعلان في قول سيبويه وفعال عند أبى الحسن وسيأتى في النون وهنا ذكره الجوهرى والرمانة التى فيها علف الفرس ورميم اسم امرأة قال رمتني وستر الله بينى وبينها * عشية أحجار الكناس رميم وأرم بالتحريك وتشديد الميم موضع عن نصر وارميم بالكسر موضع آخر ومن المجاز أحيا رميم المكارم وارتم ما على الخوان واقتمه اكتنسه وترمم العظم تعرقه أو تركه كالرمة وأمر فلان مرموم وترممه تتبعه بالاصلاح وفي مذحج رمان بن كعب بن أود بن أبى سعد العشيرة وفي السكون رمان بن معاوية بن عقبة بن ثعلبة كلاهما بالفتح والرمانيون محدثون يأتي ذكرهم في النون

##### Türkçe

رمم
**رَمَّ** - **يَرِمُّ** - **رَمِيْم**
**رَمَّ** - **يَرِمُّ** + varlık: yıpranır ve eskir ve bozulur ve dağılır ve çözülür: helâk, canlı varlığa isabet eder; böylece harap olur ve çözülür ve çoğu, topraktan olan bileşenlerine geri döner.
**رَميْم**: “فـَعيـْـل” vezninde, “ **رَمَّ** - **يَرِمُّ** ”den mübalağa ism-i fâil: helâkın isabet ettiği şey; böylece çürür ve ufalanır ve harap olur ve çözülür ve çoğu, topraktan olan bileşenlerine geri döner.
Ve lafız, “hayatın onda durmasından sonra varlığın kendi kendine harap olması ve yıpranması ve bozulması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرُضَ** - **يَفْرُضُ**، **حَطَبَ** - **يَحْطِب**، **غَثَا** - **يَغْثُوْ**، **نَخِرَ** - **يَنْخَرُ**، **بَلِيَ** - **يَبْلَى**، **رَمَّ** - **يَرِمُّ**

رميم
﴿“Ve bize bir misal verdi ve yaratılışını unuttu; dedi ki: ‘Kemikleri kim diriltir, hâlbuki onlar **رَمِيم**dir?’ (78)”﴾ يس ﴿“Üzerine geldiği hiçbir şeyi bırakmaz; ancak onu **كَالرَّمِيم** gibi yapar (42)”﴾ الذاريات

مختار الصحاح
● [رمم] ر م م: **رَمَّ** şeyi, râ’yı zamme ile ve kesre ile **يَرِمُّ**; **رَمّاً** ve **مَرَمَّةً**: onu ıslah etti; ve onu **رَمَّهُ**: onu da yedi. Ve hadiste: ﴿**البقر ترم من كل شجر**﴾ Ve **اسْتَرَمَّ** duvar: onun **يُرَمَّ** edilmesinin vakti geldi; bu, sıvayla kaplamanın üzerinden uzun zaman geçtiği vakittir. Ve **الرُّمَّةُ** (zamme ile): yıpranmış bir ip parçası; çoğulu **رُمَمٌ** ve **رِمامٌ**. Ve bununla **ذو الرمة** adlandırıldı. Ve ondan onların sözü: “şeyi ona **برُمَّتِهِ** ile verdi”; aslı, bir adamın bir adama boynunda ip bulunan bir deveyi vermesidir; böylece her kim bir şeyi bütünüyle verirse onun için söylendi. Ve **الرِّمَّةُ** (kesre ile): yıpranmış kemikler; çoğulu **رِمَمٌ** ve **رِمامٌ**. Ve kemik yıpranınca **رَمَّ** kemik, **يَرِمُّ**; **رِمَّةً** (ikisinde de râ’nın kesresiyle): o **رَمِيمٌ**dur. Allah Teâlâ’nın ﴿“Kemikleri kim diriltir, hâlbuki onlar **رَمِيم**dir”﴾ demesi ancak şundandır: çünkü **فَعِيل** ve **فَعُول**da müzekker, müennes ve cem‘ eşit olabilir; **رَسُول** ve **عَدُوّ** ve **صَدِيق** gibi. Ve **الرِّمُّ** (kesre ile): toprak tozu; “ona **بالطَّمِّ** ve **الرِّمِّ** ile geldi” denir; çok mal ile geldiği vakit. Ve **يَرَمْرَمُ** bir dağdır; bazen “**يَلَمْلَم**” dediler.

الراغب
رم
- **الرم**: yıpranmış şeyi ıslah etmek; ve **الرمة**: yıpranmış kemiğe mahsustur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿“Kemikleri kim diriltir, hâlbuki onlar **رَمِيم**dir”﴾ [يس/78]; ve dedi ki: ﴿“Üzerine geldiği hiçbir şeyi bırakmaz; ancak onu **كَالرَّمِيم** gibi yapar”﴾ [الذاريات/42]. Ve **الرمة** yıpranmış ipe mahsustur. Ve **الرم**: odun ve saman kırıntısıdır. Ve “**رَمَّمْتُ المنزل**”: onun **رَمّ**ini gözetip kolladım; “**تفقدت**” demen gibi. Ve onların sözü: “onu ona **برمته** ile ver” (yani: hepsi; ve aslı, bir adamın boynunda ip bulunan bir deveyi satmasıdır; ona: “onu ona **برمته** ile ver” denildi. Bak: **مجمل اللغة** 2/369) bilinen(şey)dir. Ve **الإرمام**: susmaktır. Ve “**أَرَمَّت عظامه**”: ezilip ufalanınca; öyle ki ona üflense onun için bir uğultu işitilmez. Ve “**ترمرم القوم**”: ağızlarını konuşmayla hareket ettirdikleri, fakat açıkça söylemedikleri vakit. Ve **الرمان**: **فعلان**(vezninde); ve o bilinen(şey)dir.

ملخص اللسان
1. **رَمَّ** ölü ve **أَرَمَّ**: eskidiği vakit.
2. Ve **الرِّمَّةُ**: yıpranmış kemik; ve **أَرَمَّ**ın geçmiş fiili, konuşan ve muhatap için: **أَرْمَمْتُ** ve **أَرْمَمْتَ**, şeddeli harfi açıkça göstererek.
3. Ve **الرَّميمُ**: her şeyden eski-yıpranmış olan. Şüphesiz o, **الرَّوْثِ** ve **الرِّمَّةِ** ile istincâdan nehyetti;
4. Ve **الرِّمَّةُ**, kesre ile: yıpranmış kemikler; çoğulu **رِمَمٌ** ve **رِمام**; ve **الرمِيمُ**: **الرِّمَّةِ** gibidir. Allah Teâlâ dedi ki: “Kemikleri kim diriltir, hâlbuki onlar **رَمِيمٌ**dir”; **الجوهري** dedi ki: Allah Teâlâ’nın “hâlbuki onlar **رَمِيمٌ**dir” demesi ancak şundandır: çünkü **فَعِيل** ve **فَعُول**da müzekker, müennes ve cem‘ eşit olmuştur; **رَسُول** ve **عَدُوٍّ** ve **صَديقٍ** gibi. **الرِّمَّة**nin, **الرَّمِيم**in cemi‘si olması caizdir.
5. Ona şeyi **برُمَّتِه** ile verdim: yani topluluğuyla/bütünüyle. Ve **الرُّمَّةُ**: devenin boynuna takılan ip. Ve aslı: devenin boynuna bir ip bağlanır; böylece “deveyi ona **برُمَّته** ile verdi” denir;
6. **الرَّمُّ**: bozulanı ıslah etmek ve dağılanı toplamak; **الرَّمّ**: bir kısmı bozulan şeyi ıslah etmektir; yıpranan bir ip gibi; onu **تَرُمُّهُ** edersin; yahut bir ev; onun işini **تَرُمُّ** edersin; **مَرَمَّةً**. Ve işin **رَمُّ**u: yayılmasından sonra onu ıslah etmektir. “**رَمَمْتُ** şeyi, **أَرُمُّهُ** ve **أَرِمُّهُ**; **رَمّاً** ve **مَرَمَّةً**: onu ıslah ettiğim vakit” denir. “Onun işini **رَمَّ** etti” denir; ve onu **رَمَّهُ** da “onu yedi” manasındadır. Ve **اسْتَرَمَّ** duvar: yani sıvayla kaplamanın üzerinden uzun zaman geçtiği vakit, onun **يُرَمَّ** edilmesinin vakti geldi.
7. Ve koyun otu **رَمَّت**; onu **تَرُمُّه**; **رَمّاً**: onu dudağıyla aldı. Kedi: onu hapsetti; böylece ne onu yedirdi ne de onu saldı; yerin **خَشاش**ından **تُرَمْرِمُ** eder; yani yer; ve aslı, koyunun **رَمَّت**i ve yerden **ارْتَمَّت**idir; yediği vakit.
8. Ve **أَرَمَّ** eğlenceye: meyletti;
9. Ve **أَرَمَّ**: genel olarak sustu; ve denildi ki: korkudan sustu.
10. **الرَّمّ**: bir kısmı bozulan şeyi ıslah etmektir; yıpranan bir ip gibi; onu **تَرُمُّهُ** edersin; yahut bir ev; onun işini **تَرُمُّ** edersin; **مَرَمَّةً**. Ve işin **رَمُّ**u: yayılmasından sonra onu ıslah etmektir. **الجوهري**: “**رَمَمْتُ** şeyi, **أَرُمُّهُ** ve **أَرِمُّهُ**; **رَمّاً** ve **مَرَمَّةً**: onu ıslah ettiğim vakit.”

لسان العرب

● - رمم: **الرَّمّ**: Bazısı bozulmuş olan şeyin ıslahı; örneğin yıpranan bir ip, onu **تَرُمُّهُ**; yahut bir ev, onun işini **تَرُمُّ**; **مَرَمَّةً**. Ve **رَمُّ الأَمر**: dağılmasından sonra onun ıslahı. **الجوهري**: **رَمَمْتُ** şeyi, onu **أَرُمُّهُ** ve **أَرِمُّهُ**; **رَمّاً** ve **مَرَمَّةً** (olarak), onu ıslah ettiğim zaman. Denir: onun işini **رَمَّ** ve onu **رَمَّهُ**; yani onu yedi, anlamında da. Ve **اسْتَرَمَّ الحائطُ**: yani, sıvayla kaplanmasının üzerinden zaman geçtikten sonra, onun **يُرَمَّ** edilmesinin vakti geldi. **النعمان بن مُقَرِّنٍ** hadîsinde: “Ayakkabı kayışına ve silahından eskimiş olanın **رَمِّ**’ine baksın”; **الرَّمُّ**: bozulmuş olanı ıslah ve dağılmış olanı toplama. **ابن سيده**: **رَمَّ** şeyi, onu **يَرُمُّهُ**; **رَمّاً**: onu ıslah etti; ve **اسْتَرَمَّ**: onun ıslahına çağırdı. Ve **رَمَّ الحبلُ**: koptu. Ve **الرِّمَّةُ** ve **الرُّمَّةُ**: yıpranmış ipten bir parça; çoğulu **رِمَمٌ** ve **رِمام**; ve bununla, şair **غَيْلانُ العدوي** “**ذا الرُّمَّةِ**” diye adlandırıldı; **أُرجوزته**’sinde—yani bir kazığı kastederek—şu sözü sebebiyle:
لم يَبْقَ منها، أَبَدَ الأَبِيدِ،
غيرُ ثلاثٍ ماثلاتٍ سُودِ
وغيرُ مَشْجوجِ القَفا مَوتُودِ،
فيه بَقايا رُمَّةِ التَّقْليدِ
Yani: kazığın başında, ona bağlanmış olan çadır ipinin (**الطُّنُبِ**) düğümlü **رُمَّة**’sinden kalan. Ve bundan dolayı denir: ona şeyi **برُمَّتِه** verdim; yani topluca. Ve **الرُّمَّةُ**: devenin boynuna takılan ip. **أبو بكر** “şeyi **برُمَّتِه** aldı” sözleri hakkında dedi: onda iki görüş vardır: birincisi, **الرُّمَّة** esirin yahut kısas için öldürmeye sevk edildiğinde öldürenin, öldürmeye götürülürken bağlandığı ip parçasıdır; ve **عليّ**’nin sözü buna delalet eder: bir adam hakkında, bir adamı karısıyla gördüğünü zikredip onu öldürdüğü sorulunca dedi ki: iddiasına delil ikame eder ve dört şahit getirirse (öyle), yoksa mutlaka **برُمَّتِهِ** verilsin; yani: delil ikame etmezse, ailesi onu boyun ipiyle maktulün velilerine sürükler, böylece onunla öldürülür. İkinci görüş: şeyi tam, eksiksiz aldı; ondan hiçbir şey eksilmedi; aslı: devenin boynuna bir ip bağlanır, “deveyi ona **برُمَّته** verdi” denir; **الكميت** dedi ki:
وَصْلُ خَرْقاءَ رُمَّةٌ في الرِّمام
**الجوهري** dedi: aslı, bir adamın bir adama boynunda ip olan bir deve vermesidir; böylece her kim bir şeyi bütünüyle verirse onun için söylendi. Ve bu anlamı **الأَعشى**, bir meyhaneciye hitap ederek, şu sözüyle kastetti:
فقلتُ له: هذِه، هاتِها
بأَدْماءِ في حَبْل مُقْتادِها
Ve **ابن الأَثير**, **عليّ** hadîsinin tefsirinde dedi: **الرُّمَّةُ**, (ر’nin) dammesiyle, esirin yahut kısasa götürülen katilin bağlandığı ip parçasıdır; yani, kaçmasın diye onu onlara, bağlandığı iple teslim eder; sonra bunda genişlediler de “şeyi **برُمَّتِهِ** ve **بزَغْبَرِهِ** ve **بجُمْلَتِه** aldım” dediler; yani onu bütünüyle aldım, ondan hiçbir şey bırakmadım. **ابن سيده**: onu **برُمَّته** aldı; yani topluca; ve onu **برُمَّتِهِ** aldı: onu ipiyle sürükledi; ve sana şeyi **برُمَّتِهِ** getirdim: yani hepsi; **ابن سيده** dedi: ve denildi ki: aslı, esirin **برُمَّتِهِ** bağlı olarak getirilmesidir; fakat kuvvetli değildir. **التهذيب**: ve **الرُّمَّة** ipten, ر’nin dammesiyle, kopmasından sonra ondan kalan şeydir; çoğulu **رُمٌّ**. Ve **علي** hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—dünyayı yererken: “ve onun sebepleri **رِمامٌ**’dır”; yani yıpranmış; bu, kesreyle, dammeli **رُمَّةٍ**’nin çoğuludur; o da yıpranmış ip parçasıdır. Ve **حبل رِمَمٌ** ve **رِمامٌ** ve **أرْمام**: yıpranmış; onu çoğulla vasfettiler; sanki her parçayı bir tek yapıp sonra onu çoğullaştırmışlar gibi. Ve Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—hadîsinde: **الرَّوْثِ** ve **الرِّمَّةِ** ile istincadan nehyetti; ve **الرِّمَّةُ**, kesreyle: yıpranmış kemikler; çoğulu **رِمَمٌ** ve **رِمام**; **لبيد** dedi ki:
والبيت إن تعرَ مني رِمَّةٌ خَلَقاً،
بعد المَماتِ، فإني كنتُ أَثَّئِرُ
Ve **الرمِيمُ**: **الرِّمَّةِ** gibidir. Allah Teâlâ dedi ki: “Kemikleri kim diriltir, hâlbuki onlar **رَمِيمٌ** iken?” **الجوهري** dedi: Allah Teâlâ ancak “ve onlar **رَمِيمٌ**” dedi; çünkü **فعيل** ve **فَعُول**’da müzekker, müennes ve cem‘ eşit olmuştur; **رَسُول** ve **عَدُوٍّ** ve **صَديقٍ** gibi. Ve **ابن الأثير**, **الرِّمَّةِ** ile istincadan nehy hakkında dedi: **الرِّمَّة**’nin **الرَّمِيم**’in çoğulu olması caizdir; ancak ondan nehyetti; çünkü o, belki ölü (leş) idi; o da necistir; yahut kemik, kayganlığından dolayı taşın yerini tutmaz. Ve **عظم رَمِيمٌ** ve **أَعظم رَمائِمُ** ve **رَمِيمٌ** de; **حاتم** yahut başkası dedi—şüphe **ابن سيده**’dendir—:
أَما والذي لا يَعْلَمُ السِّرَّ غَيْرُهُ،
ويُحْيي العِظامَ البِيضَ، وهي رَمِيمُ
Ve **الرَّمِيم** ile cinsi kastetmesi caizdir; böylece tekili, çoğul lafzının yerine koyar. Ve **الرَّمِيمُ**: ilk yılın bitkisinden kalan; **اللحياني**’den; ve o, bundandır. Ve kemik **رَمَّ** etti—o **يَرِمُّ** eder—kesreyle; **رَمّاً** ve **رَمِيماً** ve **أَرَمَّ**: **رِمَّةً** oldu. **الجوهري**: bundan “kemik **رَمَّ** eder, **يَرِمُّ** eder—kesreyle—**رِمَّةً**”; yani yıprandı, dersin. **ابن الأَعرابي**: denir: kemikleri **رَمَّتْ** ve **أَرَمَّتْ**; yıprandıkları zaman. Hadîste: dediler: “Ey Allah’ın Resulü, sen **أَرَمَّتَ** iken namazımız sana nasıl arz olunur?” **ابن الأَثير** dedi: **الحربي** dedi ki: muhaddisler bunu böyle rivayet eder; dedi: onun vechini bilmem; doğrusu **أَرَمَّتْ**’tir; böylece ت, kemiklerin müennesliği içindir; yahut **رَمِمْتَ**; yani **رَمِيماً** oldun. Ve başkası dedi: ancak o **أَرَمْتَ**’dır; **ضَرَبْتَ** vezninde; aslı **أَرْمَمْتَ**’dır; yani yıprandın; böylece “**أَحَسْتَ**” dedikleri gibi “**أَحْسَسْتَ**”teki iki **م**’den biri hazfedildi. Ve denildi: ancak o **أَرْمَتَّ**’dır; ت’nin şeddelenmesiyle; bir **م**’i ت’ye idgam etmiş olması üzere; dedi: bu düşmüş bir sözdür; çünkü **م** asla ت’ye idgam edilmez. Ve denildi: **أُرِمْتَ** olması caizdir; hemzenin dammesiyle; **أُمِرْتَ** vezninde; onların “develer **أَرَمَت** eder, **تَأْرمُ** eder” sözünden; yani yemi alıp yerden söküp çıkardığı zaman. **ابن الأَثير** dedi: bu kelimenin aslı, ölünün **رَمَّ** etmesi ve **أَرَمَّ** etmesidir; yıprandığı zaman. Ve **الرِّمَّةُ**: yıpranmış kemik; ve **أَرَمَّ**’ın geçmiş fiili, konuşan ve muhatap için: **أَرْمَمْتُ** ve **أَرْمَمْتَ**; şeddeyi izhar ederek. Dedi: ve her şeddeli fiil böyledir; ikisiyle birlikte şedde izhar olunur; **شَدَّ**’de “**شَدَدْتُ**” dersin; **أَعَدَّ**’de “**أَعْدَدْتُ**” dersin. Şedde ancak şu sebeple izhar oldu: çünkü konuşan ve muhatap t’si harekelidir; ondan önce olan ise ancak sâkin olur; böylece ondan önce sâkin olunca—o da ikinci **م** iken—iki sâkin karşılaşır; zira birinci **م**, idgam sebebiyle sâkinleşmiştir; iki sâkini bir araya getirmek mümkün değildir; ikinciyi harekelemek de caiz değildir; çünkü konuşan ve muhatap t’si sebebiyle onun sükûnu vacip olmuştur; geriye ancak birincinin harekelenmesi kalır; harekelendiği yerde şedde izhar olur. Ve bu hadîste idgamla gelen ve rivayette geldiği üzere onda şedde izhar olmadığı yerde, t’yi şeddeli kılmaya ihtiyaç duydular ki ondan önceki sâkin olsun; ikinci **م**’i harekelemek imkânsızlaştığı için; yahut konuşan ve muhatap t’sinden öncekinin sükûnunu iltizam kıyasını terk etsinler. Dedi: rivayet sahih olur ve tahrif edilmiş olmazsa, onu ancak bazı Arapların bir lehçesi üzerine çıkarmak mümkün değildir,

Bunun üzerine el-Halîl, **بَكْر بن وائلٍ**’den birtakım insanların şöyle dediğini ileri sürdü: **رَدَّتُ** ve **رَدَّتَ**; yine müennes cemaat ile birlikte **رُدَّنَ** ve **مُرَّنَ** derler; **رَدَدْتُ** ve **رَدَدْتَ** ve **ارْدُدْنَ** ve **امْرُرْنَ** demek isterler. Dedi ki: Sanki onlar, **الإدْغامَ**’ı **التاء** ve **النون**’un girmesinden önce takdir ettiler; böylece hadisin lafzı, **أَرَمَّتَ** olur; **الميم**’i şeddeli ve **التاء**’yı fethalı.

**الرَّميمُ**: her şeyden eskiyip yıpranmış olan.

**ورَمَّتِ الشاةُ الحشيش تَرُمُّه رَمّاً**: onu dudağıyla aldı. **وشاة رَمُومٌ**: üzerinden geçtiği şeyi **تَرُمُّ** eder. **ورَمَّتِ البهمةُ** ve **ارْتَمَّتْ**: çubukları yedi. **وارْتَمَّتِ الشاة من الأرض** yani **رَمَّتْ** ve yedi. Hadiste: “Size sığırların sütleri gerekir; çünkü o, her ağaçtan **تَرُمُّ** eder” yani yer; bir rivayette: **تَرْتَمُّ**. İbn Şümeyl dedi ki: **الرَّمُّ** ve **الارْتِمامُ** yemektir; **والرُّمامُ من البَقْلِ**: ot bitki verdiği vakit, **رُمامٌ** da (denir). el-Ezherî: Arapların, yemekten düşen ve en değersiz olanını onu yemek için toplayan ve pisliğinden sakınmayan kimseye şöyle dediğini işittim: falan **رَمَّام قَشَّاش**; o, her **رُمامٍ**’ı **يَتَرَمَّمُ** eder, yani onu yer. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Falan, **الغَضارَةِ**’de olanı **رَمَّ** etti; içindekini yediği zaman.

**والمِرَمَّةُ** (kesre ile): ineğin dudağı ve her **ذات ظِلْفٍ**’ın (dudağı); çünkü onunla yer. **والمَرَمَّةُ** (fetha ile): onda bir dildir. Ebü’l-Abbâs: O, insandan dudaktır; **ومن الظِّلْفِ** (sahiplerinden) **المِرَمَّة** ve **المِقَمَّة**; **ومن ذوات الخف** (sahiplerinden) **المِشْفَرُ**. **وفي حديث الهِرَّة**: “Onu hapsetti; ne onu doyurdu ne de onu salıverdi ki yerden **خَشاشِ**’tan **تُرَمْرِمُ** etsin” yani yesin. Aslı, koyunun yerden yediği zaman **رَمَّتِ الشاة** ve **ارْتَمَّتْ** demesindendir. **والمِرَمَّةُ من ذوات الظلف** (kesre ve fetha ile): insandan **الفَم** gibidir.

**والرِّمُّ** (kesre ile): toprak; “çok mal ile geldi” denildiğinde: **جاء بالطِّمِّ والرِّمِّ**. Ve denildi ki: **الطِّمُّ** denizdir; **والرِّمُّ** (kesre ile) topraktır. Ve denildi ki: **الطِّمُّ** yaş, **والرِّمُّ** kuru. Ve denildi ki: **الطِّمُّ** topraktır, **والرِّمُّ** sudur. Ve denildi ki: **الطِّمُّ** suyun taşıdığı şeydir, **والرِّمُّ** rüzgârın taşıdığı şeydir. Ve denildi ki: **الرِّمُّ** yer yüzünde ot kırıntısı olan şeydir. **والإرْمام**: bitkiden kalan en son şey. Sa‘leb inşad etti:

تَرْعى سُمَيْراء إلى إرْمامِها

**وفي حديث عمر، رضي الله عنه**: “**قبل أن يكون ثُماماً ثم رُماماً**”; **الرُّمامُ** (damme ile): **الرَّميم**’de mübalağadır; bitkiden ufalanmış **الهَشِيمَ**’i kasteder. Ve denildi ki: başları bittiği vakittir; o zaman **تُرَمُّ** edilir yani yenir. **وفي حديث زياد بن حُدَيْرٍ**: “**حُمِلْتُ على رِمٍّ من الأَكرْادِ**” yani, bedevîlerden bir **الحَيّ** gibi konaklayan bir cemaat. Ebû Mûsâ dedi ki: Sanki o, acemî bir isimdir. Dedi ki: **الرِّمِّ**’den olması da caizdir; o da topraktır; bundan da onların “**جاء بالطِّمِّ والرِّمِّ**” sözüdür. **والمَرَمَّةُ**: ev eşyası. Onların dolaşan sözlerinden: “Falan **بالطِّمِّ والرِّمِّ** ile geldi”; manası: karada ve denizde bulunan her şeyle geldi. **بالطِّمِّ** ile denizi kastettiler; aslı **الطَّمُّ**’dur, **الطاء**’ın fethasıyladır; **الرِّمَّ**’e mukabele ettiğinden dolayı **الطاء** kesrelendi. **والرِّمُّ**: karada bitkiden ve başkasından olan şeydir.

“Onun ne **ثُمٌّ**’u vardır ne **رُمٌّ**’u”; **الثُّمُّ**: insanların eşyası; su kapları ve kapları; **والرُّمُّ**: evin **مَرَمَّةُ**’si. “Bundan dolayı ne **حُمٌّ** vardır ne **رُمٌّ**”; **حُمٌّ**: imkânsız; **ورُمٌّ**: tâbi kılma. “Onun **رُمٌّ**’u, şundan başkası değildir” yani bir **هَمٌّ**. **التهذيب**: Onların nefiy babında sözlerinden: “O işten dolayı onun ne **حَمٌّ**’ı vardır ne **رَمٌّ**’ı” yani bir **بُدٌّ** (kaçınılmazlık); ikisi de dammeli kılınabilir. el-Leys dedi ki: **حَمٌّ**’a gelince, manası: onun önünde bir hüküm engel olmaz. Dedi ki: **ورَمٌّ** bir **صِلَةَ**’dır; onların “**حَسَن بَسَن**” demesi gibi. el-Ferrâ dedi ki: “Onun ne **حُمٌّ**’u vardır ne **سُمٌّ**’u” yani senden başka bir **هَمٌّ**’u yoktur. Ve denilir: “Onun ne **حُمٌّ**’u vardır ne **رُمٌّ**’u” yani onun hiçbir şeyi yoktur. **وأما الرُّمُّ**: İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Onun ne **ثُمٌّ**’u vardır ne **رُمٌّ**’u” ve “ne **ثُمّاً**’a ne **رُمّاً**’a sahip olur.” Dedi ki: **والثُّمُّ** insanların eşyası; su kapları ve kapları; **والرُّمُّ** evin **مَرَمَّةُ**’si. el-Ezherî dedi ki: Söz budur; el-Leys’in dediği değil. Dedi ki: Şemir’in hattıyla, **عُرْوَةَ بن الزبير** hadisi içinde, **أُحَيْحَةَ بن الجُلاح**’ı ve dayılarının onun hakkında sözünü zikrettiği yerde okudum: “Biz onun **ثُمِّه**’inin ve **رُمِّه**’inin ehli idik; ta ki **عُمُمِّهِ** üzerine düzeldi.” Dedi ki: Ebû Ubeyd, onları **الثاء** ve **الراء**’yı damme ile rivayet ettiler. Dedi ki: Bana göre onun yönü: **ثَمِّه** ve **رَقِّ** (fetha ile)dir. Dedi ki: **والثَّمُّ** şeyin ıslahı ve sağlamlaştırılmasıdır; **والرَّمُّ** yemektir. Şemir dedi ki: Hâşim b. Abd Menâf, **أُحَيْحَةَ بن الجُلاح**’tan sonra **سَلْمى بنت زيد النَّجَّاريّة** ile evlendi; ona **شَيْبةَ** doğurdu. Hâşim öldü; çocuk büyüdü. **المطَّلِب بن عبد مناف** geldi; çocuğu gördü; onu annesinden çekip aldı ve onu binitinin arkasına bindirdi. Mekke’ye gelince insanlar: “**المُطَّلِبُ** kölesini arkasına bindirdi” dediler; böylece **عبدَ المطلب** diye adlandırıldı. Annesi dedi ki: “Biz onun **ثَمِّهِ**’inin ve **رَمِّه**’inin sahipleri idik; ta ki **تَمِّهِ** üzerine kalkınca, onu annesinden zorla çekip aldılar; dayılara karşı amcasının hakkı galip geldi.” Ebû Mansûr dedi ki: Bu harfi râviler böyle rivayet ettiler: **ذَوي ثُمِّهِ ورُمِّهِ**; **عُرْوة**’den de böyle rivayet edildi; Ebû Ubeyd onu inkâr etti. Dedi ki: Bana göre sahih olan, hadiste gelendir. Aslı da İbnü’s-Sikkît’in dediğidir: “Onun ne **ثُمٌّ**’u vardır ne **رُمٌّ**’u”; **فالثُّمُّ** evin eşyasıdır; **والرُّمُّ** evin **مَرَمَّةُ**’sidir. Sanki o, “Onu doğurduğu vakitten büyüyüp kuvvetleninceye kadar onun işini yürütenler biz idik” demek istedi. Allah daha iyi bilir.

**والرِّمُّ**: **النَّقْي** ve **المُخُّ**. Ondan dersin: **أَرَمَّ العظمُ** yani onda **الرِّمُّ** aktı. Ve dedi ki:

هَجاهُنَّ، لمّا أَنْ أَرَمَّتْ عِظامُهُ،
ولو كان في الأَعْراب مات هُزالا

Ve denilir: **أَرَمْ العظمُ**; o **مُرِمٌّ**’dür. Ve **أَنْقى**; o **مُنْقٍ**’dır; onda **رِمٌّ** olduğu zaman; o da iliktir. Rü’be dedi ki:

نَعَم وفيها مُخّ كلِّ رِمّ

**وأَرَمّت الناقة**; o **مُرِمٌّ**’dür: o, gelişte semizliğin ilki ve zayıflıkta yağın sonudur. **وناقَة مُرِمّ**: onda **نِقْيٍ**’den bir şey vardır. Ve koyun zayıf olduğu zaman ona denilir: “Ondan bir **مَضرَبٌ** **يُرِمُّ** etmez”; yani kemiklerinden bir kemik kırıldığı zaman onda ilik bulunmaz. İbn Sîde: Devenin ve koyunun **مَضْرَبٌ**’ı **يُرِمّ** etmez; yani **يُنْقِي** etmez. **والمَضْرَبُ**: vurulan kemiktir; içindekinin iliği çıkarılır. **ونعجةٌ رَمَّاءُ**: içinde benek olmayan beyaz.

**والرِّمَّةُ**: iki kanatlı karınca. **والرِّمَّة**: bazı dillerde **الأَرَضَة**.

**وأَرَمَّ إلى اللهو**: meyletti; İbnü’l-A‘râbî’den: **وأَرَمَّ**: genel olarak sustu; ve denildi ki: korkudan sustu. Hadiste: “**فأَرَمَّ القومُ**.” Ebû Ubeyd dedi ki: Adam **إرْماماً** **أَرَمَّ** eder; sustuğu zaman; o **مُرِمٌّ**’dür. **والإرْمام**: susma. **وأَرَمَّ القومُ** yani sustular. Humeyd el-Arkat dedi ki:

يَرِدْنَ، والليلُ مُرِمٌّ طائره،
مُرْخىً رِواقاه هُجُودٌ سامِرُه

Onunla konuştu da **فما تَرَمْرَمَ**; yani bir cevap döndürmedi.

Ve **تَرَمْرَمَ** kavim: konuşmak için kımıldadılar ve konuşmadılar. **التهذيب**: **التَّرَمْرُمُ** ise, erkeğin konuşma ile dudaklarını kımıldatmasıdır. Denir: “Falan kimse bir harfle **تَرَمْرَمَ** etmedi” yani telaffuz etmedi; ve inşad etti:

إذا تَرَمْرَمَ أََغْضَى كلّ جَبَّار

Ve Ebû Bekir onların “**ما تَرَمْرَمَ**” sözünde dedi: manası “kımıldamadı”dır; el-Kumeyt dedi:

تَكادُ الغُلاةُ الجُلْسُ منهن كلَّما
تَرَمْرَمَ، تُلْقِي بالعَسِيبِ قَذالَها

**الجوهري**: ve **تَرَمْرَمَ** konuşmak için ağzını kımıldattığında (denir); Evs b. Hacer dedi:

ومُسْتَعْجِبٍ مِمَّا يَرَى من أَناتِنا،
ولو زَبَنَتْه الحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ

Ve Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Resûlullah’ın âline, sallallahu aleyhi ve sellem, bir **وَحْشٌ** vardı; o çıktığında, yani Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, kastediyor, oynar ve gelir ve giderdi; o geldiğinde çökerdi ve evde bulunduğu müddetçe **يَتَرَمْرَمْ** etmezdi; yani sakinleşti ve kımıldamadı; ve en çok nefyde kullanılır. Ve hadîste: “Hanginiz falanca ve falanca ile konuşan?”; bunun üzerine kavim **أَرَمَّ** etti, yani sustular ve cevap vermediler; denir: **أَرَمَّ**; o hâlde o **مُرِمٌّ**dur; ve rivayet olunur: **فأَزَمَ**; **الزاي** ile ve **الميم**’in hafifletilmesiyle; ve o, manası bakımından onun gibidir; çünkü **الأزْم** yemek ve konuşmadan el çekmektir; ve ondan diğer hadîs: “Bunu işittiklerinde **أَرَمُّوا** ve korktular” yani sustular ve korktular.

Ve **الرَّمْرامُ**: baharın otu; râciz dedi:

في خُرُق تَشْبَعُ مِن رَمْرامِها

**التهذيب**: **الرَّمْرامَةُ** çölde bilinen bir ottur; **الرَّمْرامُ** onun çok olanıdır; dedi: ve o ayrıca güzel kokulu bir ağaç türüdür; tekili **رَمْرامَة**’dir; ve Ebû Hanîfe dedi: **الرَّمْرامُ** dalları ve yaprağı dikenli bir ottur; dokunmayı engeller; bir arşın yükselir; yaprağı uzundur ve eni vardır; çok yeşildir; sarı bir çiçeği vardır; ve davarlar ona düşkün olur; ve Ebû Ziyâd dedi: **الرَّمْرامُ** külrengi bir bitkidir; insanlar onu alır, akrepten (sokan kimseye) ondan içirirler; ve bazı nüshalarda: ondan şifa bulurlar; et-Tırimmâh dedi:

هل غير دارٍ بَكَرَتْ رِيحُها،
تَسْتَنُّ في جائل رَمْرامِها؟

Ve **الرُّمَّةُ** ve **الرُّمَةُ**, ağırlaştırma ve hafifletme ile: bir yer. Ve **الرُّمَّةُ**: Necd’de büyük bir düzlük; içine bir grup vadi dökülür. Ebû Zeyd: “Allah onu **بالمُرِمَّاتِ** ile attı” denir; onu musibetlerle attığında; Ebû Mâlik dedi: onlar **المُسْكتات**tır.

Ve **مَرْمَرَ** öfkelendiğinde; ve **رَمْرَمَ** işini düzelttiğinde.

Ve **الرُّمَّانُ**: bilinen; Sîbeveyh’in sözünde **فُعْلان**; dedi: ona—(“dedi” sözü yani Sîbeveyh; “ona sordum” sözü Halîl’i kastediyor; bunu Cevherî **ر م ن** maddesinde açıkça belirtmiştir)—**رُمَّان** hakkında sordum; dedi ki: onu tenvinlemem ve manası bilinen bir şey olmadığında çoğa hamlederim; ve Ebû’l-Hasen katında o **فُعَّال**dır; onu bitkide çokça gelen şeye hamleder; **القُلاَّم** ve **المُلاَّح** ve **الحُمَّاض** gibi; ve Ümmü Zer‘in sözü: “Bir kadınla karşılaştı; yanında iki çocuğu vardı; onun iki çocuğu iki pars yavrusu gibi; belinin altından iki **رُمَّانَة** ile oynuyorlardı”; o ancak, onun büyük bir kalçaya sahip olduğunu kasteder; sırtüstü uzandığında kalça onu yerden yükseltir; ta ki altından bir boşluk olur; içinde **الرُّمَّانُ** akar; İbnü’l-Esîr dedi: bu, iki çocuğunun yanlarında iki nar olması sebebiyledir; onlardan biri narını kardeşine atardı; kardeşi de ötekini belinin altından ona atardı; Ebû Ubeyd dedi: insanların bazısı iki **الرُّمَّانة** ile onların iki meme olduğunu kastettiklerine gider; bu ise yeri değildir; tekili **رُمَّانةٌ**’dir. Ve **الرُّمَّانة** ayrıca: içinde at yemi olan (şey).

Ve **رُمَّانتان**: bir yer; er-Râî dedi:

على الدار بالرُّمَّانَتَيْنِ تَعُوجُ
صُدُورُ مَهَارَى، سَيْرُهُنَّ وَسِيجُ

Ve **رَمِيم**: **الصَّبا**’nın isimlerindendir; kadın onunla adlandırıldı; dedi:

رَمَتْني، وسِِتْرُ الله بيني وبينها،
عَشِيَّةَ أَحجارِ الكِناسِ، رَمِيمُ

**أَحْجار الكِناس** ile **رمل الكِناس**’ı kastetti. Ve **أَرْمام**: bir yer. Ve **يَرَمْرَمُ**: bir dağ; bazen **يَلَمْلَمُ** derler. Ve hadîste **رُمّ** zikredildi; **الراء**’ın dammesi ve **الميم**’in şeddelenmesiyle; o, Mekke’de Mürre b. Ka‘b’ın kazdığı bir kuyudur.

مقاييس اللغة:
(**رم**)  **الراء** ve **الميم** dört asıldır; iki asıl birbirine zıttır: bunlardan biri şeyin **[لَمُّ]**’u ve onun ıslahıdır([20]); diğeri ise onun yıpranmasıdır. Ve iki asıl daha birbirine zıttır: bunlardan biri susmaktır, diğeri ise onun zıddıdır.
İşte ilk iki asıldan birincisine gelince: **الرَّمُّ**: şeyin ıslahıdır. Dersin ki: **رمَمْتُه** **أرُمُّه**. Bu babdandır: **أرَمَّ** deve ve başkası; semirdiği zaman, **يُرِمُّ** **إرماماً**. Bu, onun sözüdür:
هَجَاهُنَّ لما أنْ أرَمَّتْ عِظامُه *** ولو عاشَ في الأعرابِ ماتَ هُزالا([21])
Ebu Zeyd derdi ki: **المُرِمُّ**: kendisinde **نِقْيٍ**’den bir şey bulunan dişi deve; o da **الرِّم**’dir. Bu babdandır **الرِّمُّ**, o da **الثَّرى**’dır; çünkü onun bir kısmı bir kısmına katılır; derler ki: “Onun için **الطّمُّ** ve **الرِّمّ** vardır.” Artık **الطِّمُّ** denizdir, **الرِّمُّ**: **الثَّرى**’dır.
Ve ilk iki asıldan diğer asıl, onların sözüdür: **رمَّ** şey; yıprandığı zaman. Ve **الرَّميم**: yıpranmış kemiklerdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ﴾ [يس 78]. Ve yine **الرِّمَّة** de böyledir. Ve Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihi ve sellem, **الرَّوث** ve **الرِّمّة** ile istincâdan nehyetti.
Ve **الرُّمّة**: yıpranmış iptir. **ذو الرُّمّة** dedi ki:
* أشْعَثَ باقِي رُمَّةِ التَّقلِيدِ([22]) *
Ve bundan onların sözü: “Onu, **برُمّته** ile ona ver.” Denir ki bunun aslı: bir adamın bir başkasına boynunda ip bulunan bir deveyi satmasıdır; ona: “Onu, **برُمّته** ile ona ver” denildi. Bu söz konuşmada çoğaldı da, bir başkasına bir şeyi tamamıyla veren herkes için: “Onu, **برُمّته** ile ona verdi” denildi; yani bütünü. Dediler ki: Bu mânayı, **الأعشى**’nın meyhaneciye hitabında şu sözüyle kastetti:
فقلتُ لـه هَذِهِ هَاتِهَا *** بِأَدْماءَ في حَبْل مُقْتادِها([23])
Der ki: Bu şarabı bana, **برُمَّتها** olan bir dişi deve karşılığında sat. Bu babdandır onların sözü: koyun, yerden otu **بِمَرَمّتها** ile **ترُمُّ**. Hadiste sığırın zikri vardır: “Onun, her ağaçtan **ترُمُّ** ettiği.”
Ve iki son asla gelince: onların birincisi **الإرمام**’dandır; o da susmaktır; **أرَمَّ** **إِرماماً** denir. Diğeri onların sözü: **ما تَرَمْرَمَ**; yani konuşma ile ağzını kımıldatmadı. Bu, **أوس**’un sözüdür:
ومُستعجبٍ مِمَّا يَرَى من أَناتِنا *** ولو زَبَنَتْهُ الحربُ لم يَتَرَمْرَمِ([24])
Artık onların sözü: “**ما عَنْ ذلك الأمرِ حُمٌّ ولا رُمٌّ**” ise, onun mânası: onun önünde hiçbir şey engel olmaz; ve **الرُّمُّ** bunda asıl değildir; çünkü o, tâbi kılma gibidir. Ve derler ki—eğer sahih ise— **نعجة رَمَّاءُ**; yani beyaz; o, zikrettiğimiz asıllardan şâzdır.
القاموس المحيط:
**رَمَّه** **يَرِمُّه** ve **يَرُمُّه** **رَمًّا** ve **مَرَمَّةً**: onu ıslah etti; ve **البَهْيمةُ**: ağzıyla çubukları aldı; **كارْتَمَّتْ** gibi,
ve **الشيءَ**: onu yedi; ve **العَظْمُ** **يَرِمُّ** **رِمَّةً** (kesre ile) ve **رَمًّا** ve **رَميماً** ve **أرَمَّ**: yıprandı; artık o **رَميمٌ**’dir.
Ve **اسْتَرَمَّ الحائطُ**: onun ıslahına çağırdı. Ve **الرُّمَّةُ** (zamme ile): ipten bir parçadır; ve kesrelenir; ve bununla **ذو الرُّمَّةِ** adlandırıldı; ve Necd’de büyük bir düzlük; vadiler ona akar; ve mîmi hafifletilebilir. Ve meselde: “**تقولُ الرُّمَّةُ: كلُّ شيءٍ يُحْسِينِي إلاَّ الجُرَيْبَ فإنه يُرْويني**”. Ve **الجُرَيْبُ**: ona akan bir vadi; ve **الجَبْهَةُ**. Ve bir adam, boynunda ip bulunan bir deveyi bir başkasına verdi; böylece bir şeyi bütünüyle veren herkes için: onu **برُمَّتِه** ile verdi; kesre ile de. (Ve) yıpranmış kemikler; ve iki kanatlı karınca; ve **الْأَرَضَةُ**. Ve **حَبْلٌ أرْمامٌ** ve **رِمامٌ**, **ككِتابٍ** ve **عِنَبٍ**: yıpranmış.
Ve **جاءَ بالطِّمِّ والرِّمِّ**: deniz ve **الثَّرى** ile; yahut yaş ve kuru ile; yahut toprak ve su ile; yahut çok mal ile.
Ve **الرِّمُّ** (kesre ile): suyun taşıdığı şey; yahut yer yüzünde ot kırıntılarından olan şey; ve **النِّقْيُ**; ve kemik **أرَمَّ** etti; ve **ناقةٌ مُرِمٌّ**; ve (zamme ile): keder; ve Mekke’de eski bir kuyu; ve Hicaz’da bir bina; ve (fetha ile): hepsi Şîrâz’da olan beş köy. Ve **المَرَمَّةُ**, râ’sı kesrelenir: her toynaklı olanın dudağı. Ve **أرَمَّ**: sustu; ve eğlenceye: meyletti. Hadiste: “**كيفَ تُعْرَضُ صَلاتُنا عليكَ، وقد أرَمْتَ**”, yani: yıprandın.
Aslı: **أرْمَمْتَ**’dır; böylece iki mîmden biri hazfedildi; **أَحَسْتَ**’de **أحْسَسْتَ** gibi. Ve **الرَّمْرامُ**: tozlu bir bitkidir.
Ve **رَمْرَمٌ** yahut **يَرَمْرَمُ**: bir dağdır. Ve **دارَةُ الرِّمْرِمِ**, **كسِمْسِمٍ**, ve **رُمَّانٌ** ve **رُمَّانَتانِ** (zamme ile), ve **أرْمامٌ**: yerlerdir. Ve **الرَّمَمُ** (harekeli): bir vadidir. Ve **تَرَمْرَموا**: konuşmak için kımıldadılar ve konuşmadılar. Ve **كثُمامَةٍ**: azık. Ve **تَرَمَّمَ**: terledi. Ve **المَراميمُ**: tüyü ıslah edilmiş oklar. Ve **ارْتَمَّ الفَصيلُ**: onun hörgücüne dokunmak için ilk bulduğun şeydir. Ve **المُرِمَّاتُ**: belâlardır. Ve **الرُّمُمُ** (iki zammeyle): zeki câriyeler. Ve **كغُرابٍ**: **الرَّميمُ**.
تاج العروس:
(**رمه يرمه ويرمه**) **من حدى ضرب ونصر** (**رما ومرمة أصلحه**) bozulmasından sonra; yıpranan bir ip gibi, onu ıslah edersin; yahut bir ev, onun işi ıslah edilir; ve **رم الامر**: dağılmasından sonra onun ıslahıdır. Şeyhimiz dedi ki: bilineninde zamme kıyasa göredir; ama kesre bilinmez; eğer sika birinden sahih olursa, Şeyh İbn Mâlik’in **اللامية**’de ve başkasında iki vecihle gelen müteaddîden istisna ettiklerine ilave edilir.
* Dedim ki: iki dili **الجوهرى** zikretti; ve onunla örnek olmak yeter; ve sabit oldular. Ve Ebu Ca‘fer **اللبلى**: **هره يهره ويهره** ve **عله يعله ويعله**’yi iki dil ile zikretti; öyleyse bunu düşün. (**و**) **رمت** (**البهيمة**) **رما**: ağzıyla çubukları aldı ve yedi; (**كارتمت**) gibi. Ondandır hadiste: “Sizlere sığırın sütleri gerekir; çünkü o, her ağaçtan **ترم** eder”; yani yer. Bir rivayette: **ترتم**. İbn Şümeyl dedi: **الرم** ve **الارتمام** yemenin tamamıdır. (**و**) **رم** (**الشئ**) **رما**: onu yedi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **رم** falan, **الغضارة**’da olanı; içindekini yediği zaman. (**و**) **رم** (**العظم يرم**) **من حد ضرب** (**رمة بالكسر ورما ؟ ؟ ميما وأرم**) **صار رمة**; ve **الصحاح**’ta: (**بلى**). İbnü’l-A‘râbî dedi: **رمت عظامه** ve **أرمت** denir; yıprandığı zaman. (Artık o **رميم**)’dir. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **يحيى العظام وهى رميم**. **الجوهرى** dedi: Allah Teâlâ’nın “**وهى رميم**” demesi ancak şundandır: çünkü **فعيلا** ve **فعولا**’da müzekker, müennes ve cem‘ eşit olmuştur; **عدو** ve **صديق** ve **رسول** gibi. **المحكم**’de: **عظم رميم** ve **أعظم رمائم**; ve **رميم** de. Şair dedi:
أما والذى لا يعلم السر غيره * ويحيى العظام البيض وهى رميم
(**واسترم الحائط دعا إلى اصلاحه**) **المحكم**’de böyledir. **الصحاح**’ta: **استرم الحائط**; yani onu **يرم** etmenin vakti geldi; bu, sıvayla kaplamanın üzerinden uzun zaman geçtiği zaman olur. (**والرمة بالضم قطعة من حبل**) yıpranmış; (**ويكسر**). **الجوهرى** zamme ile yetindi; cem‘i: **رمم** ve **رمام**. Ondandır Ali رضى الله عنه’un dünya ve sebeplerini zemmederken sözü: **رمام**; yani yıpranmış. (**وبه سمى ذو الرمة**) şair; o **غيلان العدوى**’dır; **أرجوزته**’deki sözü sebebiyle—yani: bir kazığı kasteder—:
يعنى وتدا لم يبق منها أبدا لا بيد * غير ثلاث ما ثلاث سود وغير مشجوج القفا موتود * فيه بقايا رمة التقليد
Yani: kazığa bağlanan ipin kalan **رمة**’sinden, kazığın başında kalan şey. (**و**) **الرمة**: Necd’de büyük bir düzlük; ona (**تنصب فيه**) sular; (**أو دية وقد تخفف ميمه**) bunu Nasr kitabında, İbn Cinnî **الخاطريات**’te, İbn Sîde **المحكم**’de nakletti. Şeyhimizin “mîminin hafifletilmesine sağlam bir vecih görünmüyor” sözü sağlam değildir. (**وفي المثل**) Araplar onun dili üzere der: (**تقول كالرمة كل شئ يحسينى الا الجريب فانه يروينى والجريب واد تنصب فيه**) yine. Nasr dedi: **الرمة** mîmin hafifletilmesiyle; ve **اديمر** iki **ابانين** arasında; batıdan gelir; Necd’de en büyük vadidir; **الغور** ve Hicaz’dan gelir; üstü Medine ehli ve Benî Süleym içindir; ortası Benî Kilâb ve Gatafân içindir; altı Benî Esed ve Abs içindir; sonra **رمل العيون**’da kesilir; seli çoğalmaz, ta ki **الجريب** onu besleyinceye kadar; **الجريب** Kilâb için bir vadidir. (**و**) **الرمة** (**الجبهة**) diğer nüshalarda böyledir; onu, naklettiğimiz asıllarda bulmadım; belki doğrusu **الجملة**’dir. Ve denir: “Şeyi **برمته** ile ve **بزغبره** ile ve **بجملته** ile aldım”; yani onu bütünüyle aldım, ondan hiçbir şey bırakmadım. **الجوهرى** dedi: (**ودفع رجل إلى آخر بعيرا بحبل في عنقه فقيل لكل من دفع شيأ بجملته أعطاه برمته**) dedi: Bu mânayı **الاعشى** meyhaneciye hitap ederek kastetti:
فقلت له هذه هاتها * بأدماء في حبل مقتادها
Bunu **الزمخشري** de böyle nakletti. İbn Düreyd onda başka bir vecih nakletti: **الرمة** esirin yahut kısasla öldürülecek katilin, kısasta öldürülmek için bağlandığında bağlandığı ip parçasıdır. Dedi: Buna delil, Ali’nin hadisi: bir adam hakkında sorulduğunda—bir adamı karısıyla birlikte gördüğünü zikretti, onu öldürdü—dedi ki: iddiasına beyyine ikame eder ve dört şahit getirirse; yoksa **فليعط برمته**. İbnü’l-Esîr dedi: yani kaçmaması için onlara imkân vermek üzere, kendisiyle bağlandığı iple onlara teslim edilir. İbn Sîde de onu zikretti ve dedi: kuvvetli değildir. (**و**) **الرمة** (**بالكسر العظام البالية**) cem‘i: **رمم** ve **رمام**. Ondandır hadiste: **الروث** ve **الرمة** ile istincâdan nehiy. İbnü’l-Esîr dedi: ancak ondan nehyetti; çünkü o, belki meyte olur da necistir; yahut kemik, kayganlığından dolayı taşın yerini tutmaz. (**و**) **الرمة** (**النملة ذات الجناحين**) Ebu Hâtim’den; **البكري** bunu **شرح أمالى القالى**’de inkâr etti. (**و**) **الرمة** (**الارضة**) bazı dillerde. (**وحبل ارمام ورمام ككتاب وعنب**) yani (**بال**) onları cem‘ ile vasfetti; sanki her parçayı bir tek kılmış, sonra onu cem‘ etmişler. (**و**) onların sözü (**جاء بالطم والرم**) ikisini de kesre ile; yani (**بالبحر والثرى**) artık **الطم** denizdir ve **الرم** **الثَّرى**’dır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. (**أو**) **الطم** (yaş) ve (**الرم**) (kuru); yahut **الطم** (toprak) ve **الرم** (su); yahut mânası: (**بالمال الكثير**) çok mal ile geldi; bunu **الجوهرى** nakletti. (**و**) denildi: (**الرم بالكسر ما يحمله الماء**) nüshalarda böyledir; doğrusu: **الطم** suyun taşıdığıdır ve **الرم** rüzgârın taşıdığıdır. (**أو**) **الرم**: yer yüzünde ot kırıntılarından olan şey. Ve denildi: **جاء بالطم والرم**’in mânası: karada ve denizde olan her şeyle geldi. (**و**) **الرم**: **النقى** ve ilik. (**و**) ondandır (**قد أرم العظم**) yani onda **الرم** (ilik) aktı; ve yine **أنقى**; artık o **منق**’dur. Dedi:
هجاهن لما ان أرمت عظامه * ولو كان في الاعراب مات هزالا
(**وناقة مرم**) kendisinde **نقى**’den bir şey bulunan; bunu **الجوهرى** Ebu Zeyd’den nakletti. Ve **قد أرمت**: semizliğin başlangıcıdır, zayıflıkta yağın sonudur. (**و**) **الرم** (zamme ile): keder. Denir: “Onun **رم**’i yoktur”; yani keder. (**و**) hadiste **رم** zikredildi; o (**بئر بمكة قديمة**) Mekke’de eski bir kuyudur; Mürre b. Ka‘b kazmıştır. Nasr, **الواقدي**’den: Kilâb b. Mürre kazmıştır, dedi. (**و**) **الرم** (**بناء بالحجاز**) nüshalarda böyledir; doğrusu: Hicaz’da **ما**’dır; Nasr onu kesre ile ضبط etti. (**و**) **رم** (fetha ile): hepsi Şîrâz’da olan beş köydür. Nasr dedi: **رم الزيوان** Fars’ta bir bölgedir; ve orada **رم** diye yerler vardır; şöyle ve şöyle. (**والمرمة وتكسر راؤها شفة كل ذات ظلف**) **الصحاح**’ta olan: **المرمة** kesre ile, sığırın dudağı ve her toynaklı olanın dudağıdır; çünkü o **ترتم** eder; yani yer. Ve **المرمة** fetha ile, onda bir dildir. **المحكم**’de: **المرمة** toynaklılardan; kesre ve fetha ile; insanın ağzı gibi. Ve Sa‘leb dedi: o, insanın dudağıdır; ve toynaklılardan olanı **المرمة** ve **المقمة**’dir; ve deve tırnaklılardan olanı **المشفر**’dir. Böylece bunların hepsinin sözü delâlet etti ki fetha ve kesre, **الميم**’e râcidir; **الراء**’ya değil; öyleyse düşün. (**وأرم سكت**) genel olarak; ve farktan (nakledildi) denildi. Ve Humeyd **الارقط** dedi:
يردن والليل مرم طائره * مرخى رواقاه هجود سامره

( و ) **أرم** ( إلى اللهومال ) İbnü’l-A‘râbî’den. ( Ve hadiste ) dediler ki: “Ey Allah’ın Resûlü, ( nasıl arz olunur namazımız sana, hâlbuki **أرمت** )” **ضربت** vezninde ( yani: eskidim ) dedi. İbnü’l-Esîr dedi ki: “Aslı **أرممت** idi; **أحست**’te (yani **أحسست**’te) olduğu gibi iki **ميم**’den biri hazfedildi.” Ve **ارمت** ( **ميم**’in şeddeli, **تاء**’nın fethalı olmasıyla) rivayet olunur; ve **رممت** rivayet olunur; ve ayrıca **أرمت** (hemzenin zammıyla) **أمرت** vezninde rivayet olunur; ve **أرم**’da zikredilmiştir; vech birincisidir. ( Ve **الرمرام** tozlu renkli bir bitkidir ) insanlar onu alırlar; ondan (akrepten) içirirler; Ebû Ziyâd söyledi. Bazı nüshalarda “ondan şifa bulurlar” vardır. Başkası dedi ki: **الرمرام** bahar otu(udur). Râciz dedi ki:
* في خرق تشبع من رمرامها *
Ve **التهذيب**’de: **الرمرامة** çölde bilinen bir ot(çuk)tur; **الرمرام** onun çok olanıdır, dedi. Ve o ayrıca güzel kokulu bir ağaç türüdür; tekili **رمرامة**’dır, dedi. Ebû Hanîfe dedi ki: **الرمرام** dalları ve yaprakları dikenli bir ottur; dokunmayı engeller; bir arşın yükselir; yaprağı uzundur ve eni vardır; çok şiddetli yeşildir; sarı bir çiçeği vardır; davarlar ona hırs gösterir. ( Ve **رمرم** yahut **يرمرم** bir dağdır ) Cevherî dedi ki: Bazen **يلملم** derler. Nasr’ın kitabında **يرمرم** ile **يلملم** arasındaki fark şudur: **يلملم** hakkında “Mekke’ye yakın bir dağ yahut vadi; Yemen hacısı onun yanında ihrama girer” dedi. **يرمرم** hakkında “Mekke’de, **ثنية أم جرذان**’dan aşağıda bir dağ; onunla **معدن بنى سليم** arasında bir saatlik (mesafe) olan bir dağ” dedi.

( و **دارة الرمرم** **سمسم** ve **رمان** ve **رمانتان** (zamm ile) ve **ارمام** yerlerdir ) **دارة الرمرم**’a gelince, **الدارات**’ta zikredilmiştir. **رمان** (fetha ile) **طيئ**’e ait, **سلمى**’nın ucunda bir dağdır; Cevherî onu **ر م ن**’de zikretti. **رمانتان** ise Râ‘î’nin şu sözündedir:
على الدار بالرمانتين تعوج * صدور مهارى سيرهن وسيج
**ارمام**’a gelince: o, **باهلة** diyarında bir dağdır. “**بنى أسد** diyarından **الثلبوت**’a dökülen bir vadi” denildi; Nasr söyledi. “**الحاجر** ile **فيد** arasında bir vadi” denildi. Ve **يوم ارمام** Arap günlerindendir. Râ‘î dedi ki:
تبصر خليلي هل ترى من ظعائن * تجاوزن ملحويا فقلن متالعا
جواعل ارماما شمالا وصارة * يمينا فقطعن الوهاد الدوافعا

( Ve **الرمم** (harekeli) ) bir isimdir. ( Ve **ترمرموا** ) “( konuştulara hareket ettiler de konuşmadılar )” denildiğinde; sonra “Onunla konuştu da **ما تر مرم**” denir; yani cevap döndürmedi. **التهذيب**’de: **الترمرم** kişinin dudaklarını sözle oynatmasıdır; “Falan **ما ترمرم** bir harfle” denir; yani konuşmadı. İbn Düreyd dedi ki: yani hareket etmedi. **الصحاح**’ta: **ترمرم** ağzını söz için oynattı; ve denilir ki: onun en çok kullanımı nefiydedir. ( Ve ) **لرماة** ( **ثمامة** gibi, **البلغة** ) onunla geçim ıslah olunur. ( Ve **ترمم** **تفرق** ) nüshalarda böyledir; doğrusu **تعرق**’tur, **الاساس**’ta olduğu gibi: “Kemik **ترمم** etti” denir; yani onu iliğini çıkardı; yahut onu bıraktı, **الرمة** gibi. ( Ve **المراميم** tüyü düzeltilmiş oklar(dır) ) **مرموم**’un cem‘idir. “Okunu gözüyle takdir etti” yani ona baktı, ta ki onu düzeltti; o hâlde o **مرموم**’dur; bu mecazdır. ( Ve **ارتم** sütten kesilmemiş deve yavrusu; ve o, hörgücünün eşit(leştiğini) ilk bulduğun zamandır ) Ebû Zeyd dedi. ( **المرمات** ) (zamm ile) ( belalar(dır) ) “Allah onu **المرمات** ile attı” denir. Ebû Mâlik dedi ki: o, susuşlar(dır). ( Ve **الرمم** iki zamm ile, akıllı cariyeler(dır) ) İbnü’l-A‘râbî’den. Sanki **رامة**’nin cem‘idir; o da ıslah eden, mahir(ce) yapan(dır). ( Ve ) **الرمام** ( **غراب** gibi ) ( **الرميم**’de mübalağa(dır) ); bununla Ömer (radıyallahu anh)’ın “**ثماما رماما** olmadan önce” sözü tefsir edildi; bitkiden ufalanmış kırıntı hâline gelmiş kuru çöpü kasteder. “Başları bittiğinde; sonra **ترم** eder” yani yenilir, denildi.
* Ve kendisine müstedrek olan: **الرميم** geçen yılın bitkisinden kalan(dır), Lihyânî’den. Ve **الرميم** her şeyden eski, yıpranmış olan(dır). Ve **شاة رموم**: üzerinden geçtiği şeyi **ترم** eder. Ve **الرمام** sebzeden ( **غراب** gibi ) “kaldığında”dır. Ezherî dedi ki: Arapların, yiyecekten düşeni ve en kötüsünü toplayıp onu yiyen, pisliğini tam temizlemeyen kimseye **رمام قشاش** dediklerini işittim; ve o, her **رمام**’ı **يترمم** eder; yani onu yer. Ve kedinin hadisinde: “Onu salıvermedim ki yerin **خشاش**’ından **ترمرم** etsin” yani yesin. Ve **الارمام** bitkiden kalan en son şeydir. Sa‘leb inşad etti:
* ترعى سميراء إلى أرمامها *
Ve **الرم** (zamm ile) cemaat(tir). Ziyâd b. Hudayr hadîsinde: “Kürtlerden bir **رم** üzerine حمل ettim” yani göçen bir cemaat; bedevîlerden bir حيّ gibi. Ebû Mûsâ dedi ki: Sanki o, acemî bir isimdir. Ve “**ماله ثم ولارم**” **ث م م**’de geçti. Ve “**ما عن ذلك حم ولارم**”: **حم** ve **رم** ittibâ‘dır. **التهذيب**’de: İkisi de nefiy babındandır: “Onun için bundan **الامرحم ولارم** yoktur” yani hiç. Ve ikisi zamm ile de gelebilir. Ve “Onun için **حم ولارم** yoktur” denir; yani onun için hiçbir şey yoktur. Ve “**ثمه ورمه**” (şöyle yaptı) “ta ki **عمم** üzerine istiva etti” yani işini üstlenenler üzerine. Ve koyun zayıf olduğunda ona: “Ondan **ما يرم** (edilir) **مضرب**” denir; yani kemiklerinden bir kemik kırılırsa onda ilik isabet etmez; Cevherî nakletti. Ve **نعجة رماء**: içinde benek olmayan beyaz; Cevherî nakletti. Ve **رمرم**: işini ıslah etti. Ve **مرمر**: öfkelendiğinde. Ve **الرمان** Sîbeveyh’in sözünde **فعلان**’dır; Ebû’l-Hasen katında **فعال**’dır; **النون**’da gelecektir; Cevherî onu burada zikretti. Ve **الرمانة**: atın yeminin içinde bulunduğu (şey). Ve **رميم** bir kadının adıdır. Dedi ki:
رمتني وستر الله بينى وبينها * عشية أحجار الكناس رميم
Ve **أرم** (hareke ile ve **ميم**’in şeddelenmesiyle) Nasr’dan bir yer adıdır. Ve **ارميم** (kesr ile) başka bir yer adıdır. Ve mecazdan: “**رميم**’i (yani) keremlerin yıpranmışını diriltti.” Ve “Sofra üzerindekini **ارتم** etti ve **اقتمه** etti”: onu süpürdü, topladı. Ve “Kemik **ترمم** etti”: iliğini çıkardı yahut onu bıraktı, **الرمة** gibi. Ve “Falanın işi **مرموم**(dur).” Ve “Onu **ترممه** etti”: onu ıslahla takip etti. Ve **مذحج**’de: **رمان بن كعب بن أود بن أبى سعد العشيرة**. Ve **السكون**’da: **رمان بن معاوية بن عقبة بن ثعلبة**; ikisi de fetha iledir. Ve **الرمانيون** muhaddislerdir; **النون**’da zikri gelecektir.
