# رنب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%86%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رنب

الأَرْنَبُ: معروفٌ، يكونُ للذكَرِ والأُنثى. وقيل: الأَرْنَبُ الأُنْثى، والخُزَزُ الذَّكر، والجمعُ أَرانِبُ وأَرانٍ عن اللحياني. فأَما سيبويه فلم يُجِزْ أَرانٍ إِلاَّ في الشِّعْر؛ وأَنشد لأَبي كاهل اليَشْكُريّ ، يشَبِّه ناقَتَه بعُقابٍ:
كأَنَّ رَحْلي، على شَغْواءَ حادِرَةٍ، *  ظَمْياءَ، قد بُلَّ مِن طَلّ خَوافِـيها لها أَشارِيرُ من لَـحْمٍ، تُتَمِّرُهُ  *  منَ الثَّعالي، وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِـيها يريد الثَّعالِبَ والأَرانِبَ، ووَجَّهه فقال: إِن الشاعر لما احتاجَ إِلى الوَزْنِ، واضْطُرَّ إِلى الياءِ، أَبْدَلَها من الباءِ؛ وفي الصحاح: أَبدلَ من الباءِ حرفَ اللِّينِ. والشَّغْواءُ: العُقابُ، سميت بذلك من الشَّغَى،
\<ص:435>
 وهو انْعِطافُ مِنْقارِها الأَعْلى. والحادِرة: الغليظة. والظَّمْياءُ: المائلة إِلى السَّوادِ. وخَوافِـيها: يريدُ خَوَافيَ رِيشِ جَنَاحَيْها. والأَشاريرُ: جمعُ إِشْرارَةٍ، وهي اللحمُ الـمُجَفَّف. وتُتَمِّرُه: تُقَطِّعُه. واللحمُ الـمُتَمَّر: الـمُقَطَّع؛ والوَخْزُ: شيءٌ منه، ليس بالكثيرِ. وكِساءٌ مَرْنَبانيٌّ: لوْنُه لونُ الأَرْنَبِ.
ومُؤَرْنَبٌ ومُرْنَبٌ: خُلِطَ في غَزْلِه وَبَرُ الأَرْنَبِ؛ وقيل: المؤَرْنَبُ كالـمَرْنَبانيّ؛ قالت لَيْلَى الأَخْيَلِـيَّة تَصِفُ قَطَاةً تَدَلَّت على فِراخِها، وهي حُصُّ الرُّؤُوسِ، لا رِيشَ عليها: تَدَلَّتْ، على حُصِّ الرُّؤُوسِ، كأَنها *  كُراتُ غُلامٍ، مِنْ كِسَاءٍ مُؤَرْنَبِ وهو أَحَدُ ما جاءَ على أَصْلِهِ، مثلُ قولِ خِطام المجاشعي: لم يَبْقَ مِنْ آيٍ، بها يُحَلَّيْنْ، *  غيرُ خِطامٍ، ورَمادٍ كِنفَيْنْ وغيرُ وَدٍّ جاذِلٍ، أَو وَدَّيْنْ، *  وصالِـياتٍ كَكَما يُـؤَثْفَيْنْ أَي لم يَبْقَ من هذه الدارِ التي خَلَت من أَهلها، مما تُحَلَّى به وتُعْرَفُ، غيرُ رَمادِ القِدْرِ والأَثافي؛ وهي حِجارةُ القِدْرِ والوَتِدِ الذي تُشَدُّ إِليه حِـبالُ البُيوت؛ والوَدُّ: الوَتِدُ إِلاّ أَنه أَدْغَم التاءَ في الدالِ، فقال وَدٍّ. والجاذِلُ: المنتصِبُ؛ قال ابن بري ومثلُه قولُ الآخر: فإِنه أَهْلٌ لأَنْ يُـؤَكْرَمَا
والمعروفُ في كلامِ العَرَب: لأَنْ يُكْرَمَ؛ وكذلك هو مع حروفِ الـمُضارَعَة نحو أُكْرِمُ، ونُكْرِمُ، وتُكْرِمُ، ويُكْرِمُ؛ قال: وكان قياس يُـؤَثْفَيْن عنده يُثْفَيْن، من قولك أَثْفَيْتُ القِدْر إِذا جَعَلْتَها على الأَثافيِّ، وهي الـحِجارةُ. وأَرضٌ مُرْنِـبَة ومُؤَرْنِـبَة، بكسر النونِ، الأَخيرة عن كُراع: كثيرةُ الأَرانِبِ؛ قال أَبو منصور، ومنه قول الشاعر:
كُراتُ غُلامٍ مِنْ كِسَاءٍ مُؤَرْنَبِ
قال: كان في العَرَبِـيَّة مُرْنَبِ، فرُدَّ إِلى الأَصْل. قال الليث: أَلِفُ أَرْنَبٍ زائدة. قال أَبو منصور: وهي عندَ أَكثرِ النَّحْوِيِّـين قَطْعِـيَّة. وقال الليث: لا تجيءُ كَلِمةٌ في أَوَّلِها أَلِفٌ، فتكون أَصْلِـيَّة، إِلاَّ أَن تكون الكَلِمَةُ ثَلاثَة أَحْرُفٍ مثل الأَرض والأَرْش والأَمْر. أَبو عمرو: الـمَرْنَبَةُ القَطِـيفَةُ ذاتُ الخَمْلِ.
والأَرْنَبَةُ: طَرَفُ الأَنْفِ، وجَمْعُها الأَرانبُ. يقال: هم شُمُّ الأُنُوفِ، وارِدَةٌ أَرانِـبُهمْ. وفي حديث الخُدْريّ: فلقد رأَيتُ على أَنْفِ رسولِ اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، وأَرْنَبَتِهِ أَثَرَ الطِّينِ. الأَرْنَبَةُ: طَرَفُ الأَنْف؛ وفي حديث وائل: كان يسجدُ على جَبْهَتِهِ وأَرْنَبَتِه.
واليَرْنَبُ والـمَرْنَبُ: جُرَذٌ، كاليَرْبُوعِ، قَصِـيرُ الذَّنَبِ. والأَرْنَبُ: موضِـعٌ؛ قال عَمْرُو بنُ مَعْدي كَرِب:
عَجَّتْ نِساءُ بَني زُبَيْدٍ عَجَّةً، *  كَعَجِـيجِ نِسْوَتِنا، غداةَ الأَرْنَبِ والأَرْنَبُ: ضَرْبٌ مِنَ الـحُلِـيِّ؛ قال رؤبة:
وعَلَّقَتْ مِنْ أَرْنَبٍ ونَخْلِ
\<ص:436>
والأُرَيْنِـبَةُ: عُشْبةٌ شَبِـيهةٌ بالنَّصِـيِّ، إِلاَّ أَنها أَرَقُّ وأَضْعَفُ وأَليَنُ، وهي ناجِعةٌ في المالِ جِدّاً،ولها، إِذا جَفَّتْ، سَفًى، كُـلَّما حُرِّكَ تَطايَرَ فارْتَزَّ في العُيونِ والـمَناخِر؛ عن أَبي حنيفة. وفي حديث اسْتِسْقاءِ عمر، رضي اللّه عنه: حتى رأَيت الأَرْنَبَةَ تأْكلها صغار الإِبل. قال ابن الأَثير: هكذا يرويه أَكثر المحدِّثين، وفي معناها قولان، ذكرهما القتيبي في غريبه: أَحدهما أَنها واحدة الأَرانِب، حَملَها السَّيْلُ، حتى تَعَلقت في الشجر، فأُكِلَتْ؛ قال: وهو بعيد لأَن الإِبل لا تأْكل اللحم. والثاني: أَن معناه أَنها نبت لا يكاد يطول، فأَطاله هذا المطر حتى صار للإِبل مرعى. والذي عليه أَهل اللغة: أَن اللفظة إِنما هي الأَرِينةُ، بياءٍ تحتها نُقْطتانِ، وبعدها نون، وهو نَبْتٌ معروف، يُشْبِـه الخِطْمِـيَّ، عَرِيضُ الوَرقِ، وسنذكره في أَرن. الأَزهري: قال شمر قال بعضهم: سأَلت الأَصمعي عن الأَرْنَبةِ، فقال: نَبْت؛ قال شمر: وهو عندي الأَرِينةُ، سَمِعْتُ في الفصيح من أَعْرابِ سَعْدِ بن بكر، بِـبَطْنِ مَرٍّ، قال: ورأَيته نَباتاً يُشْبِه الخِطْمِـيَّ، عَرِيضَ الوَرَقِ. قال شمر: وسمعت غيرَه من أَعْرابِ كِنانةَ يقول: هو الأَرِينُ. وقالت أَعْرابِـيَّةٌ، مِنْ بَطْنِ مَرٍّ: هي الأَرِينةُ، وهي خِطْمِـيُّنا، وغَسُولُ الرأْسِ؛ قال أَبو منصور: وهذا الذي حكاه شمر صحيح، والذي رُوي عن الأَصمعي أَنه الأَرنبة من الأَرانِبِ غير صحيح؛ وشمر مُتْقِنٌ، وقد عُنِـيَ بهذا الـحَرْفِ، فسأَلَ عنه غير واحِد من الأَعْراب حتى أَحْكَمَه، والرُّواةُ رُبَّـما صَحّفُوا وغَيَّرُوا؛ قال: ولم أَسمع الأَرْنبةَ، في باب النَّباتِ، من واحِد، ولا رأَيتُه في نُبُوتِ البادِية. قال: وهو خَطَـأٌ عندي. قال: وأَحْسَبُ القُتَيْبـيَّ ذكر عن الأَصمعي أَيضاً الأَرْنَبةَ، وهو غير صحيح. وأَرْنَبُ: اسم امرأَةٍ؛ قال مَعْنُ بن أَوْس: مَتى تَـأْتِهِمْ، تَرْفَعْ بَناتي بِرَنَّةٍ، *  وتَصْدَحْ بِـنَوْحٍ، يُفْزِعُ النَّوحَ، أَرْنَبُ

### Türkçe

**الأَرْنَبُ**: bilinen (hayvan); erkek ve dişi için olur. Ve denildi: **الأَرْنَبُ** dişidir, **الخُزَزُ** erkektir; çoğulu **أَرانِبُ** ve Lihyânî’den **أَرانٍ**. Amma Sîbeveyh, **أَرانٍ**’i ancak şiirde câiz görmüştür; ve Ebû Kâhil el-Yeşkürî’den, devesini bir kartala benzeterek, şu beyti okudu:

كأَنَّ رَحْلي، على شَغْواءَ حادِرَةٍ، *  ظَمْياءَ، قد بُلَّ مِن طَلّ خَوافِـيها
لها أَشارِيرُ من لَـحْمٍ، تُتَمِّرُهُ  *  منَ الثَّعالي، وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِـيها

**الثَّعالي** ile **الأَرانِبَ**’i kasteder; ve onu yönlendirdi de şöyle dedi: Şair vezne ihtiyaç duyunca ve **الياءِ**’ye mecbur kalınca, onu **الباءِ**’den bedel kıldı; ve Sıhâh’ta: **الباءِ**’den **حرفَ اللِّينِ**’i bedel kıldı.

Ve **الشَّغْواءُ**: kartaldır; **الشَّغَى**’dan dolayı böyle adlandırıldı;
\<ص:435>
ve o, üst gagasının kıvrılmasıdır. Ve **الحادِرة**: kalın (iri) olandır. Ve **الظَّمْياءُ**: siyahlığa meyleden olandır.
Ve **خَوافِـيها**: kanatlarının tüyünün **خَوَافيَ**’sini kasteder. Ve **الأَشاريرُ**: **إِشْرارَةٍ**’nin çoğuludur; o da kurutulmuş ettir. Ve **تُتَمِّرُه**: onu parça parça eder. Ve **اللحمُ الـمُتَمَّر**: parçalanmış olandır. Ve **الوَخْزُ**: ondan bir şeydir; çok değildir.

Ve **كِساءٌ مَرْنَبانيٌّ**: rengi **الأَرْنَبِ**’in rengidir.

Ve **مُؤَرْنَبٌ** ve **مُرْنَبٌ**: ipliğinin eğrilmesinde **وَبَرُ الأَرْنَبِ** karıştırılmıştır; ve denildi: **المؤَرْنَبُ** **الـمَرْنَبانيّ** gibidir. Leylâ el-Ahyeliyye, yavrularının üzerine sarkan bir kum kuşunu tasvir ederek—ki onlar başları tüysüz, üzerinde tüy olmayanlardır—şöyle dedi:

تَدَلَّتْ، على حُصِّ الرُّؤُوسِ، كأَنها *  كُراتُ غُلامٍ، مِنْ كِسَاءٍ مُؤَرْنَبِ

Ve o, aslında geldiği şeylerden biridir; Hıtâm el-Mecâşi‘î’nin sözü gibi:

لم يَبْقَ مِنْ آيٍ، بها يُحَلَّيْنْ، *  غيرُ خِطامٍ، ورَمادٍ كِنفَيْنْ
وغيرُ وَدٍّ جاذِلٍ، أَو وَدَّيْنْ، *  وصالِـياتٍ كَكَما يُـؤَثْفَيْنْ

Yani: ehlinden boşalmış bu evden, onunla süslenilen ve tanınan şeylerden, kazan külü ve **الأَثافي**’den başka bir şey kalmadı; ve o, kazanın taşlarıdır ve evlerin iplerinin kendisine bağlandığı kazıktır. Ve **الوَدُّ**: kazıktır; ancak **التاءَ**’yı **الدالِ**’e idğam etti de **وَدٍّ** dedi. Ve **الجاذِلُ**: dik duran olandır. İbn Berrî dedi: ve bunun benzeri, başkasının sözü:

فإِنه أَهْلٌ لأَنْ يُـؤَكْرَمَا

Ve Arapların sözünde bilinen: **لأَنْ يُكْرَمَ**’dır; ve aynı şekilde, **حروفِ الـمُضارَعَة** ile birlikte de böyledir; **أُكْرِمُ** ve **نُكْرِمُ** ve **تُكْرِمُ** ve **يُكْرِمُ** gibi. Dedi: ve onun yanında **يُـؤَثْفَيْن**’in kıyası **يُثْفَيْن**’dir; “**أَثْفَيْتُ القِدْر**” sözünden: onu **الأَثافيِّ** üzerine koyduğun zaman; ve o taşlardır.

Ve **أَرضٌ مُرْنِـبَة** ve **مُؤَرْنِـبَة**—nûn’un kesresiyle—sonuncusu Kurâ‘dan: **الأَرانِبِ**’i çok olan (yer). Ebû Mansûr dedi: ve ondan şairin sözü:

كُراتُ غُلامٍ مِنْ كِسَاءٍ مُؤَرْنَبِ

Dedi: Arapçada **مُرْنَبِ** vardı; sonra asla döndürüldü. Leys dedi: **أَلِفُ أَرْنَبٍ** ziyadedir. Ebû Mansûr dedi: ve o, nahivcilerin çoğuna göre **قَطْعِـيَّة**’dir. Leys dedi: başında **أَلِفٌ** bulunan bir kelime gelmez de aslî olur; ancak kelime üç harf olursa; **الأَرض** ve **الأَرْش** ve **الأَمْر** gibi.

Ebû Amr: **الـمَرْنَبَةُ** tüylü (havlı) kadifemsi örtüdür.

Ve **الأَرْنَبَةُ**: burnun ucudur; çoğulu **الأَرانبُ**’dir. Denir: onlar burunları yüksek kimselerdir; **أَرانِـبُهمْ** öne çıkmış (yükselmiş)tır. Huzrî hadîsinde: “Andolsun, Resûlullah’ın—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—burnu üzerinde ve **أَرْنَبَتِهِ** üzerinde çamurun izini gördüm.” **الأَرْنَبَةُ**: burnun ucudur. Ve Vâil hadîsinde: alnı ve **أَرْنَبَتِه** üzerine secde ederdi.

Ve **اليَرْنَبُ** ve **الـمَرْنَبُ**: bir kemirgendir; **اليَرْبُوعِ** gibi; kısa kuyrukludur.

Ve **الأَرْنَبُ**: bir yerdir; Amr b. Ma‘dî Kerib dedi:

عَجَّتْ نِساءُ بَني زُبَيْدٍ عَجَّةً، *  كَعَجِـيجِ نِسْوَتِنا، غداةَ الأَرْنَبِ

Ve **الأَرْنَبُ**: süsten bir türdür; Ru’be dedi:

وعَلَّقَتْ مِنْ أَرْنَبٍ ونَخْلِ

\<ص:436>
Ve **الأُرَيْنِـبَةُ**: **النَّصِـيِّ**’ye benzeyen bir ottur; ancak o daha ince, daha zayıf ve daha yumuşaktır; ve mal (hayvan sürüsü) için pek faydalıdır; ve onun, kuruduğu zaman, bir tozu vardır; ne zaman hareket ettirilse uçar da gözlere ve burun deliklerine yapışır; Ebû Hanîfe’den. Ömer’in—Allah ondan razı olsun—yağmur duası hadîsinde: “Hatta **الأَرْنَبَةَ**’nin onu küçük develerin yediğini gördüm.” İbnü’l-Esîr dedi: muhaddislerin çoğu onu böyle rivayet eder; ve onun mânasında iki söz vardır; Kuteybî, Garîb’inde onları zikretti: birincisi: onun **الأَرانِب**’in bir teki olmasıdır; sel onu taşıdı da ağaçta asılı kaldı, sonra yenildi; dedi: bu uzaktır; çünkü develer et yemez. İkincisi: mânası, pek uzamayan bir bitki olmasıdır; bu yağmur onu uzattı da develer için otlak oldu.

Dil ehlinin üzerinde olduğu şey: lafzın ancak **الأَرِينةُ** olduğudur; altında iki nokta bulunan bir **ياءٍ** ile, ardından bir **نون**; ve o bilinen bir bitkidir; **الخِطْمِـيَّ**’ye benzer; geniş yapraklıdır; ve onu **أَرن** maddesinde zikredeceğiz. Ezherî: Şemr dedi: bazısı dedi ki: Asma‘î’ye **الأَرْنَبةِ** hakkında sordum; dedi ki: bir bitkidir. Şemr dedi: bence o **الأَرِينةُ**’dir; Sa‘d b. Bekr’in bedevîlerinden—Merr vadisinde—fasihte işittim; dedi: ve onu, **الخِطْمِـيَّ**’ye benzeyen, geniş yapraklı bir bitki olarak gördüm. Şemr dedi: Kinâne bedevîlerinden başkasını da işittim; der ki: o **الأَرِينُ**’dür. Ve Merr vadisinden bir bedevî kadın dedi: o **الأَرِينةُ**’dir; ve o bizim **خِطْمِـيُّنا**’dır ve baş yıkama (otu)dur. Ebû Mansûr dedi: Şemr’in naklettiği bu doğrudur; Asma‘î’den rivayet edilen, onun **الأَرانِبِ**’den **الأَرنبة** olduğu doğru değildir; ve Şemr sağlamdır; ve bu **الـحَرْفِ** ile ilgilenmiştir; onun hakkında birden fazla bedevîye sordu da onu sağlamlaştırdı; râviler ise bazen tashîf eder ve değiştirirler. Dedi: bitki babında **الأَرْنبة**’yi bir kimseden işitmedim; ve onu çölün bitkilerinde görmedim. Dedi: o, bence hatadır. Dedi: ve zannederim Kuteybî, Asma‘î’den ayrıca **الأَرْنَبةَ**’yi zikretti; o doğru değildir.

Ve **أَرْنَبُ**: bir kadının adıdır; Ma‘n b. Evs dedi:

مَتى تَـأْتِهِمْ، تَرْفَعْ بَناتي بِرَنَّةٍ، *  وتَصْدَحْ بِـنَوْحٍ، يُفْزِعُ النَّوحَ، أَرْنَبُ
