# رنح (ر-ن-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%86%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ن - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والراء والنون معهما
ح ر ن، ح ن ر، ر ن ح مستعملات
حرن:
حَرَنَتِ الدّابَّة، وحَرُنَتْ لغة، فهي تَحْرُن حِراناً، وهي حَرُونٌ.
وفي الحديث: "ما خَلَأَت ولا حَرَنَت ولكن حَبَسَها حابِسُ الفيل".
ويقال: فَرَسٌ حَرونٌ من خَيْلٍ حُرُنٍ. والحَرون: اسم فَرَسٍ كان لباهلة إليه تُنسَب الخيل الحَرونيّة.
رنح:
رُنِّحَ فلانٌ تَرنيحاً إذا اعتَراه وَهْنٌ في عِظامه وضَعْفٌ في جَسَده عند ضَرْبٍ أو فَزَع يَغشاه كالمَيْد، قال:
تَميدُ إذا استَعْبَرْتَ مَيْدَ المُرَنَّح
والمُرَنَّحُ: ضرَبْ من العُودِ من أجوده يُسْتَجْمر به.
حنر:
الحِنَّوْرةُ: دُوَيْبَّة دَميمة يُشَبَّهُ بها الإنسانُ فيقال: يا حِنَّوْرَة.
وفي الحديث: لو صَلَّيْتُم حتى تكونوا كالأوتاد أو صُمْتم حتى تكونوا كالحَنائر ما نَفَعَكُم إلاّ بنيَّةٍ صادقة ووَرَعٍ صادِق.
والحنَيرة: العَقْدُ المضروب وليس بذاك العَريض، تقول: حَنَرْتُ حَنيرةً إذا بَنَيْتَها.
والحَنيرةُ: مِنْدَفة النِّساء للقُطن.
نحر:
إذا تَشاحَّ القَوم على أمر قيل: انتَحَروا وتَناحَروا من شِدَّة حِرصِهم.
وهذه الدارُ تَنْحَر تلك الدار إذا استَقْبَلَتْها.
وإذا انتَصَبَ الانسانُ في صلاته فنَهَدَ قيلَ: قد نَحَرَ.
واختلفوا في تفسير قوله تعالى: "فصَلِّ لرَبِّكَ وانحَرْ"، قال بعضهم: انحَرْ البُدْنَ، ويقال: هو وضع اليمين على الشِّمال في الصلاة.
ويوم النَّحْر: يَوم الأضْحَى. والنَّحْر: ذَبْحُكَ البعيرَ بطَعْنةٍ في النَّحْر، حيثُ يبدو الحُلْقُوم من أعلى الصَّدْر، ونَحَرْتُه أنحَرْه نَحْراً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**الراء** ve**النون**’un ikisiyle birlikte

**ح ر ن**، **ح ن ر**، **ر ن ح** kullanımdadırlar

**حرن**:
**حَرَنَتِ** **الدّابَّة**، ve **حَرُنَتْ** bir lehçe olarak; artık o **تَحْرُن** **حِراناً** (inat ederek/durmaya direnerek), ve o **حَرُونٌ**’dur.
Ve hadiste: “Ne **خَلَأَت** ne de **حَرَنَت**; fakat onu filin alıkoyanı alıkoydu.”
Ve denilir: **فَرَسٌ حَرونٌ**; **خَيْلٍ حُرُنٍ**’den. Ve **الحَرون**: Bahile’ye ait olan bir atın adıdır; ona nispetle **الخيل الحَرونيّة** nispet edilir.

**رنح**:
**رُنِّحَ** falan kimse **تَرنيحاً**; kemiklerinde bir gevşeklik ve bedeninde bir zayıflık ona arız olduğunda, bir darbe yahut onu kaplayan bir korku sırasında, **المَيْد** gibi; dedi ki:
تَميدُ إذا استَعْبَرْتَ مَيْدَ المُرَنَّح
Ve **المُرَنَّحُ**: odunun bir türüdür; en iyilerindendir; onunla tütsülenilir.

**حنر**:
**الحِنَّوْرةُ**: çirkin bir küçük canlıdır; insan ona benzetilir de şöyle denir: “Ey **حِنَّوْرَة**.”
Ve hadiste: “Eğer siz, kazıklar gibi oluncaya kadar namaz kılsaydınız yahut **الحَنائر** gibi oluncaya kadar oruç tutsaydınız, size ancak doğru bir niyet ve doğru bir vera‘ ile fayda verirdi.”
Ve **الحنَيرة**: vurulmuş düğümdür; o kadar geniş değildir; dersin ki: onu yaptığında **حَنَرْتُ حَنيرةً**.
Ve **الحَنيرةُ**: kadınların pamuk için **مِنْدَفة**’sidir.

**نحر**:
Kavim bir iş üzerinde çekiştiğinde denilir: onların şiddetli hırslarından dolayı **انتَحَروا** ve **تَناحَروا**.
Ve bu ev, onu karşıladığı zaman, şu evi **تَنْحَر**.
Ve insan namazında dikilip de doğrulduğunda denilir: gerçekten **نَحَرَ**.
Ve “**فصَلِّ لرَبِّكَ وانحَرْ**” sözü yüce Allah’ın; onun tefsirinde ihtilaf ettiler: bazısı dedi ki: **انحَرْ** **البُدْنَ**; ve denilir: o, namazda sağın solu üzerine konulmasıdır.
Ve **يوم النَّحْر**: **يَوم الأضْحَى**’dır. Ve **النَّحْر**: deveni **النَّحْر**’da bir saplama ile boğazlamandır; göğsün üst tarafından **الحُلْقُوم** göründüğü yerde; ve onu **نَحَرْتُه**; onu **أنحَرْه**; **نَحْراً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تَرَنَّحَ: تَمايَلَ من السُكْر وغيره. ورُنِّحَ عليه تَرْنيحاً، على ما لم يُسَمَّ فاعله، أي غُشيَ عليه، أو اعتراه وَهْنٌ في عِظامه فتمايل، فهو مُرَنَّح.

##### Türkçe

**تَرَنَّحَ**: Sarhoşluktan ve başkasından (dolayı) sallandı. Ve ona **رُنِّحَ** **تَرْنيحاً**, faili adlandırılmayan üzere; yani üzerine baygınlık geldi, yahut kemiklerinde bir zayıflık ona arız oldu da sallandı; o hâlde o **مُرَنَّح**tır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ر ن
حرن ، حنر ، نخر ، رنح : مستعملة
حرن : قال الليث حَرَنت الدابَّةُ وحَرُنَتْ لُغَتَان ، وهي تحرُن حِرَاناً . وفي الحديث ( ما خلأت وَلاَ حَرَنَتْ ولكن حَبَسَها حَابِسُ الْفِيلِ ) .
ويقال فَرَسٌ حَرُونٌ مِنْ خَيْلٍ حُرُنٍ . والحَرُونُ : اسمُ فَرَسٍ كان لِبَاهِلَةَ ، إليه تنسب الخيل الحرونية . وقال أبو عمرو في قولِ ابن مقبل : صوت المحابض ينزعن المحارينا قال : المحارين مايموت من النحل في عسله وقال غيره : المحارين من العسل ما لزق بالخلية فعسر نزعه أخذ من قولك حَرَنَ بالمكان حُرُوناً إذا لزمه فلم يفارقه وكأَنَّ العَسَل حَرِن فَعَسُر اشْتِيَارُه . وقال الراعي :
كناس تنوفه ظلت إليها
هجانُ الوحش حَارِنةً حرونا
قال الأصمعي في قوله حارنةً متأخرةً . وغيرُه يقول لازِمَةً . وقال ابن شمَيْلٍ : المحارينُ حَبُّ القطن الواحد مِحْرَانٌ .
رنح : قال الليث رُنح فلان ترنيحاً إذا اعتراه وهْنٌ في عظامه وَضَعْفٌ في جسده عند ضرب أو فزع يغشاه وقال الطرماح :
وناصِرُكَ الأَدْنى عليه ظعينَةٌ
تَمِيدُ إذا استَعْبَرْتَ مَيْدَ المُرَنَّح
وقال غيره : رُنحَ به إِذا أُدِيرَ به كالمغشي عليه ومنه قول امرىء القيس :
فَظَلَّ يُرَنَّحُ في غَيْطَلٍ
كما يستدير الْحِمارُ النَّعِرْ
قال الليث المُرَنَّحُ أيضاً ضرب من العود من أَجْودِه يُسْتَجْمرُ به . عمرو عن أبيه قال : المَرْنَحَةُ صَدْرُ السفينة قال : والدَوْطِيرةُ كَوْثَلُها ، والقَبُّ رأس الدَّقَل ، والقَرِيَّةُ خشبة مربَّعَةٌ على رأس القَب .
حنر : الليث : الحِنَّوْرَةُ دويبَّة ذَميمة يُشَبَّه بها الإنسانُ فيقال يا حِنَّوْرَةُ .
وقال أبو العباس في باب فِعّوْل الحِنَّوْر : دابَّة تشبه العَظَاءَ وقال الليث : الحَنِيرَةُ العَقْدُ المضْرُوب وليس بذاك العريض . قال : وفي الحديث ( لو صلَّيتم حتى تكونوا كالأوتار ، أو صمتم حتى تكونوا كالحنائر ما نفعكم ذلك إلا بنيَّةٍ صادِقَةٍ وورعٍ صادقٍ ) .
وتقول حنَرْتُ حَنِيرَةً إذا بَنَيْتَها . أبو عَمْرو : الحَنِيرَةُ : قَوْسٌ بلا وَتَرٍ ، وجَمْعُها حَنِيرٌ . قال وقال ابن الأعرابي : جمعها حَنَائرُ . قال وفي حديث أبي ذَرَ ( لو صليتم حتى تكونوا كالحنائر ما نفعكم ذلكم حتى تُحِبُّوا آلَ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : الْحُنَيْرَةُ تصغير حَنْرَة وهي العطْفَة المحْكَمَة لِلْقَوْس .
نحر : قال الليث : النَّحْرُ : الصَّدْرُ . والنُّحُور : الصدُور . قال : والنَّحْرُ : ذَبْحُكَ البعِيرَ تطعنُه في مَنْحَرِه حيثُ يَبْدو الحُلْقُومُ من أعْلَى الصدْر . قال : ويومُ النَّحْر : يومُ الأَضْحَى .
وإذا تَشَاحَّ القوْمُ على أمْرٍ قيل : انْتَحَرُوا عليه من شِدَّةِ حِرْصِهِمْ . وإذَا اسْتَقْبَلَتْ دَارٌ دَاراً قيل : هذه تَنْحَرُ تلك . وإذا انْتَصَب الإنسانُ في صَلاَتِه فنهد قيل : قَدْ نَحَرَ .
قال : واختلفُوا في تفسير قوله تبارك وتعالى : ( ُِالْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ) ( الكَوثر : 2 ) قال بعضهم : انْحَرْ البُدْنَ . وقيل : ضَعِ اليمينَ على الشمال في الصلاةِ . وقال الفَرَّاءُ : معنى قولِه ) لِرَبِّكَ ( استَقْبِل القِبْلَة بنَحْرِك . قال : وسمعتُ بعضَ العرب يقول : مَنَازِلُهُ تَنَاحَرُ ، هذَا يَنْحَرُ هذا ، أي قُبَالَتَه . وأنشد في بعض بني أسد :
أَبَا حَكَمٍ هل أنت عم مجالد
وسيدُ أهل الأَبْطَحِ المُتَنَاحِرِ
وذكر الفراء القولين الأولين أيضاً في قوله : ( لِرَبِّكَ ( .
وقال أبو عبيد النَّحيرَةُ : آخِرُ يومٍ من الشَّهْرِ لأنه يَنْحَرُ الذي يَدْخُلُ بَعْدَه . قلت : معناه أنه يستقبل أول الشهر . وأنشد للكميت :
والغيث بالمُتَأَلقَا
تِ مِنَ الأَهِلَّة في النواحر
ويقال له نَاحِرٌ . ويقال لآخر ليلةٍ من الشهر نَحيرَةٌ لأنها تَنْحَرُ الهِلاَلَ . وقال الكميت أيضاً :
فَبَادَرَ لَيْلَةَ لاَ مُقْمِرٍ
نَحيرَةَ شَهْرٍ لِشَهْرٍ سِرَاراً
أراد ليلةَ لا رَجُلٍ مُقْمِرٍ . والسرارُ مردودٌ على الليلَةِ . ونحيرَة فعيلة بمعنى فاعِلَة لأنَّها تَنْحَرُ الهلالَ ، أي تستَقْبِلُه .
ويقال للسحاب إذا انْعَقَّ بِمَاءٍ كثيرٍ : قد انْتَحَرَ انتِحَاراً . وقال الراعي :
قَمَرَّ عَلَى مَنَازِلِهَا وَأَلْقَى
بها الأَثْقَالَ وَانْتَحَرَ انْتِحَاراً
وقال عديُّ بن زيد يصف الغيث :
مَرِحٌ وَبْلُه يسحّ سُبُوب الْ
مَاءِ سَحَا كأَنَّه مَنْحُورُ
والنحْرِيرُ : الرجُل الطَبِنُ الفَطِنُ في كل شيء ، وجمعه : النَّحَارِيرُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّحْرَةُ انْتِصَابُ الرَّجُلِ في الصَّلاَة بإزاء المحراب . وقال أبو العباس في قوله : ( ُِالْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ) ( الكَوثَر : 2 ) قالت طائفة أُمِرَ بِنَحْرِ النُّسُكِ بَعْد الصَّلاة . وقيل أُمِرَ أَنْ يَنْتَصِبَ بنَحْره بإزَاءِ القِبْلَة وأَلاَّ يَلْتَفِتَ يميناً ولا شمالاً .
وقال ابن الأعرابي : النَّاحِرَتَانِ : التَّرْقُوَتَان من الإِبِل والناسِ . وَالْجَوانحُ : ما وقَعَ عليه الكَتِفُ مِنَ الدَّابَّة والبَعِيرِ ، وهِيَ من الإنسانِ الدَّأْيُ ، والدَّأْيُ : ما كَانَ من قِبَلِ الظَّهْرِ ، وهي سِتٌّ : ثَلاَثٌ من كل جانبٍ ، وهي من الصدر الجوانِحُ لجُنُوحِها على القَلْب . وقَالَ : الكَتِفُ على ثلاثةِ أضْلاَع من جانب وستة أضلاع من جانب وهذه الستة يقال لها الدَّأَيَاتُ . أبو زيد الجوانح أدنى الضلوع من المَنْحَر ، وفيهن النَّاحِرَتَان ، وهي ثلاثٌ من كل جانب ، ثم الدَّأَيات وهي ثَلاثٌ من كُل شِقّ ، ثم يبقى من بعد ذلك سِتٌّ من كل جانبٍ متَّصِلاتٌ بالشراسيف لا يسمونها إلا الأضلاع ، ثم ضِلَع الخَلْفِ ، وهي أواخر الضُّلوع .

##### Türkçe

ح ر ن
**حرن** , **حنر** , **نخر** , **رنح**: kullanımdadır.

**حرن**: Leys dedi: **حَرَنت الدابَّةُ** ve **حَرُنَتْ** iki lugattır; ve o, **حِرَاناً** **تحرُن**. Ve hadiste: ( “Ne çöktü ne de **حَرَنَتْ**; fakat onu Fil’in tutanı tuttu.” ).

Ve denilir: **فَرَسٌ حَرُونٌ**; **مِنْ خَيْلٍ حُرُنٍ**. Ve **الحَرُونُ**: Bâhile’ye ait olan bir atın adıdır; ona nispetle **الخيل الحرونية** nispet edilir. Ve Ebû Amr, İbn Mukbil’in sözü hakkında: “**صوت المحابض ينزعن المحارينا**” dedi: **المحارين** arının balında ölen şeydir. Ve başkası dedi: **المحارين** baldan, kovana yapışıp da sökülmesi zor olan şeydir; “**حَرَنَ بالمكان حُرُوناً**” sözünden alınmıştır; bir yere yapışıp da ondan ayrılmadığı zaman. Sanki bal **حَرِن** olmuş da onun sağılması zorlaşmıştır. Ve er-Râî dedi:
كناس تنوفه ظلت إليها
هجانُ الوحش حَارِنةً حرونا
Asmaî, “**حارنةً**” sözünde: geri kalmış (gecikmiş) dedi. Ve başkası: yapışık (ayrılmayan) dedi. Ve İbn Şümeyl dedi: **المحارينُ** pamuk tanesidir; bir tanesi **مِحْرَانٌ**.

**رنح**: Leys dedi: **رُنح** falan kimse **ترنيحاً**; kemiklerinde bir gevşeklik ve bedeninde bir zayıflık arız olduğu zaman; bir darbe yahut onu kaplayan bir korku esnasında. Ve et-Tırmâh dedi:
وناصِرُكَ الأَدْنى عليه ظعينَةٌ
تَمِيدُ إذا استَعْبَرْتَ مَيْدَ المُرَنَّح
Ve başkası dedi: **رُنحَ به**; baygın üzerine çevrilir gibi onunla döndürüldüğü zaman. Ve ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
فَظَلَّ يُرَنَّحُ في غَيْطَلٍ
كما يستدير الْحِمارُ النَّعِرْ
Leys dedi: **المُرَنَّحُ** ayrıca, en iyisinden bir ağaç türüdür; onunla tütsülenilir. Amr, babasından: **المَرْنَحَةُ** geminin göğsüdür, dedi. Dedi: ve **الدَوْطِيرةُ** onun koçbaşıdır; ve **القَبُّ** direğin başıdır; ve **القَرِيَّةُ** **القَب**’ın başı üzerinde kare bir ağaçtır.

**حنر**: Leys: **الحِنَّوْرَةُ** çirkin bir küçük hayvancıktır; insan ona benzetilir de “ey **حِنَّوْرَةُ**” denilir.
Ve Ebû’l-Abbâs, **فِعّوْل** babında: **الحِنَّوْر** kertenkeleye benzeyen bir hayvandır, dedi. Ve Leys dedi: **الحَنِيرَةُ** vurulmuş düğümdür; o kadar geniş değildir. Dedi: ve hadiste: ( “Siz, yay kirişleri gibi oluncaya kadar namaz kılsanız yahut **الحنائر** gibi oluncaya kadar oruç tutsanız, bu size ancak doğru bir niyet ve doğru bir vera‘ ile fayda verir.” ).
Ve “**حنَرْتُ حَنِيرَةً**” dersin; onu yaptığın zaman. Ebû Amr: **الحَنِيرَةُ**: kirişi olmayan yaydır; çoğulu **حَنِيرٌ**’dir. Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: çoğulu **حَنَائرُ**’dir. Dedi: ve Ebû Zer hadîsinde: ( “Siz, **الحنائر** gibi oluncaya kadar namaz kılsanız, Allah’ın Resûlü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem) âlini sevmedikçe bu size fayda vermez.” ).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الْحُنَيْرَةُ**, **حَنْرَة**’nin küçültmesidir; o, yay için sağlam bükümdür.

**نحر**: Leys dedi: **النَّحْرُ**: göğüstür. Ve **النُّحُور**: göğüslerdir. Dedi: ve **النَّحْرُ**: deveyi boğazlamandır; onu **مَنْحَرِه**’inde, göğsün üst tarafından gırtlağın göründüğü yerde mızraklarsın. Dedi: ve **يومُ النَّحْر**: Kurban Bayramı günüdür.
Ve kavim bir iş üzerinde çekişip cimrileştiği zaman denilir: **انْتَحَرُوا عليه**; onların şiddetli hırsından. Ve bir ev bir eve karşı geldiği zaman denilir: bu, şunu **تَنْحَرُ**. Ve insan namazında dikilip de göğsünü kaldırdığı zaman denilir: **قَدْ نَحَرَ**.
Dedi: Yüce Allah’ın sözü olan: ( **الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ** ) (el-Kevser: 2) tefsirinde ihtilaf ettiler. Bazıları dedi: **انْحَرْ البُدْنَ**. Ve denildi: namazda sağı solu üzerine koy. Ve Ferrâ dedi: O’nun “**لِرَبِّكَ**” sözünün manası: göğsünle kıbleyi karşıla. Dedi: ve bazı Arapların şöyle dediğini işittim: **مَنَازِلُهُ تَنَاحَرُ ، هذَا يَنْحَرُ هذا**; yani onun karşısındadır. Ve Benî Esed’den bazıları hakkında inşad etti:
أَبَا حَكَمٍ هل أنت عم مجالد
وسيدُ أهل الأَبْطَحِ المُتَنَاحِرِ
Ve Ferrâ, “**لِرَبِّكَ**” sözünde iki ilk sözü de zikretti.
Ve Ebû Ubeyd dedi: **النَّحيرَةُ**: ayın son günüdür; çünkü ondan sonra gireni **يَنْحَرُ**. Dedim: manası, ayın başını karşılamasıdır. Ve Kumeyt’e ait olarak inşad etti:
والغيث بالمُتَأَلقَا
تِ مِنَ الأَهِلَّة في النواحر
Ve ona **نَاحِرٌ** denilir. Ve ayın son gecesine **نَحيرَةٌ** denilir; çünkü hilali **تَنْحَرُ**. Ve Kumeyt de dedi:
فَبَادَرَ لَيْلَةَ لاَ مُقْمِرٍ
نَحيرَةَ شَهْرٍ لِشَهْرٍ سِرَاراً
Ay ışığı olan bir adamın olmadığı geceyi kastetti. Ve **السرارُ** geceye döndürülmüştür. Ve **نحيرَة** “**فَعِيلَة**”dir, “**فَاعِلَة**” manasındadır; çünkü o hilali **تَنْحَرُ**; yani onu karşılar.
Ve bulut, çok su ile yarıldığı zaman denilir: **قد انْتَحَرَ انتِحَاراً**. Ve er-Râî dedi:
قَمَرَّ عَلَى مَنَازِلِهَا وَأَلْقَى
بها الأَثْقَالَ وَانْتَحَرَ انْتِحَاراً
Ve Adiyy b. Zeyd, yağmuru vasfederek dedi:
مَرِحٌ وَبْلُه يسحّ سُبُوب الْ
مَاءِ سَحَا كأَنَّه مَنْحُورُ
Ve **النحْرِيرُ**: her şeyde anlayışlı, zeki adamdır; çoğulu: **النَّحَارِيرُ**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّحْرَةُ** erkeğin namazda mihrap hizasında dikilmesidir. Ve Ebû’l-Abbâs, ( **الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ** ) (el-Kevser: 2) hakkında: bir taife, namazdan sonra kurbanı boğazlamakla emrolundu, dedi. Ve denildi: kıble hizasında göğsüyle dikilmekle ve sağa sola dönmemekle emrolundu.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **النَّاحِرَتَانِ**: develerden ve insanlardan iki köprücük kemiğidir. Ve **الْجَوانحُ**: binek hayvanı ve devenin küreğinin üzerine düşen şeydir; ve insandan o, **الدَّأْيُ**’dir. Ve **الدَّأْيُ**: sırt tarafında olan şeydir; ve o altıdır: her yandan üç. Ve o, göğüsten **الجوانِحُ**’tır; kalbin üzerine eğilmesinden dolayı. Ve dedi: kürek, bir yanda üç kaburga ve bir yanda altı kaburga üzerindedir; ve bu altıya **الدَّأَيَاتُ** denilir. Ebû Zeyd: **الجوانح** **المَنْحَر**’e en yakın kaburgalardır; ve onların içinde **النَّاحِرَتَانِ** vardır; ve o, her yandan üçtür. Sonra **الدَّأَيات**; ve o, her taraftan üçtür. Sonra bundan sonra her yandan **الشراسيف**’e bitişik altı kalır; onlara ancak **الأضلاع** derler. Sonra **ضِلَع الخَلْفِ**; ve o, kaburgaların sonlarıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والنون وما يثلثهما)
  (رني)  الراء والنون والحرف المعتلّ أصلٌ واحد، يدلُّ على النّظَر: يقال رنا يرنُو، إذا نظَرَ، رُنُوّاً. والرَّنَا: الشيء الذي تَرْنُو إليه، مقصور. وظلَّ فلانٌ رانياً، إذا مدّ بصرَه إلى الشيء. ويقال أرْنانِي حُسْنُ ما رأيت، أي أعجَبَني. وفُسِّر قولُ ابنِ أحمرَ على هذا:
مَدَّت عليه المُلْكَُ أطنابَها *** كأس رَنَوْناةٌ وطِِرفٌ طِِِمِرّْ([1])  ويقال إنه لم يسمعْ إلا منه، وكأنه الكأس التي يرنُو لها مَن رآها إعجاباً منه بها. ويقال فلان رَنُوُّ فلانةَ، إذا كان يُديم النظرَ إليها. واليَُرَنَّأ: الحِنّاء، يجوز أن يكون من الباب، ويجوز أن يقال هو شاذّ. ومما شذّ عن الباب الرُّنَاء: الصَّوت.
  (رنب)  الراء والنون والباء كلمةٌ واحدةٌ لا يشتقّ منها ولا يقاس عليها، لكن يشبَّه بها. فالأرنب معروف، ثم شبهت به أرنَبَة الأنْف، وأرنبة الرَّمل، وهي حِقْفٌ منه منحنٍ. يقولون كِساءٌ مؤرنَب، للذي([2]) خُلِط غَزْله بوبَر الأرانب. وأرض مُؤَرنِبةٌ: كثيرة الأرانب. والأرنَب: ضربٌ من النَّبات.
(رنح)  الراء والنون والحاء أصلٌ يدلُّ على تمايلٍ. يقال ترنَّحَ، إذا تمايَل كما يترنَّحُ السكران. ويقال رُنِّحَ فلانٌ، إذا اعتراه وَهْن في عظامِه، فهو مرنَّح. قال الطرِمَّاح:
وناصِرُكَ الأدنَى عليه ظَعينةٌ *** تَميدُ إذا استعبَرْتَ مَيْدَ المرنَّحِ([3])  (رنخ)  الراء والنون والخاء ليس أصلاً، إلا أَن يكون شيءٌ من باب الإبدال يُحمل على الباب الذي قَبْلَه، فيدلُّ على فتورٍ وضعف. يقولون: الرانخ: الفاتر الضَّعيف. يقال رَنَخَ، إذا ضَعُف. وربما قالوا رنَّخْتُ الرجلَ ترنيخاً، إذا ذَلَّلْتَه، فهو مرنَّخ.
  (رند)  الراء والنون والدال أُصَيلٌ يدلُّ على جنسٍ من النَّبت. يقولون: الرَّنْد: شجرٌ طيِّب من شجر البادية.
  وحدَّثَنا عليُّ بن إبراهيم، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيدٍ عن الأصمعيّ قال: ربما سمَّوْا عُود الطِّيب رَنْداً. يعني الذي يُتبخَّر به. قال: وأنْكَر أن يكون الرّنْد الآس. وقال الخليل: الرَّنْد ضرب من الشجر، يقال هو الآس. وأنشد:
  * على فَنَنٍ غَضِّ النّباتِ من الرَّنْدِ([4]) *
  فأما قول الجعديّ:
أَرِجَاتٍ يَقْضَمْنَ مِن قُضُبِ الرَّنْـ *** ـدِ بثَغْرٍ عَذْبٍ كشَوْك السَّيَالِ([5])  فإنه يدلُّ على أنَّ الرَّنْد [ليس([6])] بالآسِ.
  (رنف)  الراء والنون والفاء أُصَيلٌ واحدٌ يدلُّ على ناحيةٍ من شيءٍ. فالرَّانِفة: ناحية الألْية. وقال الخليل: الرَّانفة جُلَيدةُ طرَفِ الرَّوْثة. وهي أيضاً طرَفُ غُضروف الأُذن. والرانفة: ألْيَة اليَد([7]). وقال أبو حاتم: رانفة الكَبد: مارقَّ منها. وذُكر عن اللِّحياني أنّ روانفَ الآكام رُؤوسها. فأما الرَّنْفُ فيقال هو بَهرامَج البَرّ. وليس بشيء.
  (رنق)  الراء والنون والقاف أَصلٌ واحدٌ يدلُّ على اضطرابِ شيءٍ متغيّر له صفْوُهُ* إن كان صافياً. من ذلك الرَِّنَْقُ، وهو الماء الكدِر؛ يقال رَنِقَ الماء يَرْنَقُ رَنَقاً. ورَنَّق النومُ في عينه، إذا خالطها. والتَُّرْنُوق([8]): الطِّين الباقي في مَسِيل الماء. والذي قلناه من الاضطراب فأصله قولهم رَنَّق الطائر: خفَق بجناحه ولم يطِرْ.
  (رنع)  الراء والنون والعين كلمةٌ واحدة صحيحة، وهي المَرْنَعة لأَِصْواتٍ تكون لَعِباً ولَهواً. قاله الفرّاء. وقال أبو حاتم: رنَعَ الحَرْث، إذا احتبَس الماءُ عنه فضَمَُر. وفيه نظر.
  (رنم)  الراء والنون والميم أُصَيلٌ صحيح في الأصوات. يقال ترنَّمَ، إذا رجَّع صوتَه. وترنمَ الطائر في هديره. وترنّمتِ القوسُ، شُبّه صوتُها عند الإنباض عنها بالترنُّم. قال الشماخ:
إذا أنْبَضَ الرَّامُونَ عنها ترنَّمَتْ *** ترنُّم ثَكْلَى أوجعَتْها الجنائزُ([9])
-------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "مدت عليك"، صوابه من اللسان (طمر، رنا). وفي اللسان تفصيل في إعرابه. ومن الأبيات التي قبله: إن امرأ القيس على عهده *** في إرث ما كان أبوه حجر ([2]) في الأصل: "يقول كساء مؤرنب الذي".
([3]) ديوان الطرماح 71 واللسان (رمح).
([4]) البيت لعبد الله بن الدمينة في ديوانه 29 والحماسة (2: 101). وصدره:
* أأن هتفت ورقاء في رونق الضحى *
([5]) السيال، كسحاب: شجر سبط الأغصان عليه شوك أبيض أصوله أمثال ثنايا العذارى.
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) ألية اليد، هي اللحمة التي في أصل الإبهام.
([8]) الترنوق، بفتح التاء وتضم، وكذينك الترنوقاء بالضم.
([9]) البيت في ديوان الشماخ 49 واللسان (جنز).
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**النون** وما يثلثهما)
  (**رني**)  **الراء** ve**النون** ve illetli harf tek bir asıldır; nazar etmeye delâlet eder: **رنا يرنُو** denir, baktığı zaman; **رُنُوّاً**. Ve **الرَّنَا**: kendisine baktığın şeydir; maksûr. Ve falan kimse **رانياً** olarak kaldı, bir şeye bakışını uzattığı zaman. Ve “**أرْنانِي** gördüğüm şeyin güzelliği” denir; yani beni hayran bıraktı. Ve İbn Ahmer’in sözü bunun üzerine tefsir edilmiştir:
مَدَّت عليه المُلْكَُ أطنابَها *** كأس رَنَوْناةٌ وطِِرفٌ طِِِمِرّْ([1])  Ve denir ki bunu ondan başkasından işitmemiştir; sanki o, onu görenin ona hayranlıkla baktığı kadeh gibidir. Ve “falan, falancanın **رَنُوُّ**’sudur” denir; ona bakmayı sürdürdüğü zaman. Ve **اليَُرَنَّأ**: kınadır; babdan olması caizdir, ve “şâzdır” denilmesi de caizdir. Babdan şâz olanlardandır: **الرُّنَاء**: ses.
  (**رنب**)  **الراء** ve**النون** ve**الباء** tek bir kelimedir; ondan türetilmez ve ona kıyas edilmez; fakat ona benzetilir. **الأرنب** bilinen (hayvandır); sonra onunla **أرنَبَة الأنْف** ve **أرنبة الرَّمل** benzetildi; o, ondan eğri bir kum tepeciğidir. “**كِساءٌ مؤرنَب**” derler; ipliği tavşanların yünüyle karıştırılmış olana([2]). Ve **أرض مُؤَرنِبةٌ**: tavşanı çok olan. Ve **الأرنَب**: bitkiden bir türdür.
(**رنح**)  **الراء** ve**النون** ve**الحاء** sallanıp eğilmeye delâlet eden bir asıldır. **ترنَّحَ** denir; sarhoşun sallanması gibi sallandığı zaman. Ve “falan kimse **رُنِّحَ**” denir; kemiklerinde bir zayıflık ona arız olduğu zaman; o da **مرنَّح**tır. **الطرِمَّاح** dedi ki:
وناصِرُكَ الأدنَى عليه ظَعينةٌ *** تَميدُ إذا استعبَرْتَ مَيْدَ المرنَّحِ([3])  (**رنخ**)  **الراء** ve**النون** ve**الخاء** bir asıl değildir; ancak ibdâl babından bir şey olup kendinden önceki baba hamledilirse, gevşeklik ve zayıflığa delâlet eder. Derler ki: **الرانخ** gevşek zayıftır. **رَنَخَ** denir; zayıfladığı zaman. Ve bazen “adamı **رنَّخْتُ** **ترنيخاً**” derler; onu zelil kıldığım zaman; o da **مرنَّخ**tır.
  (**رند**)  **الراء** ve**النون** ve**الدال** badiyye ağaçlarından hoş (kokulu) bir ağaç cinsine delâlet eden küçük bir asıldır. Derler ki: **الرَّنْد**: badiyye ağacından hoş bir ağaçtır.
  Bize Ali b. İbrahim haber verdi; Ali b. Abdülaziz’den; Ebû Ubeyd’den; **الأصمعيّ**’den; dedi ki: Bazen güzel koku odununa **رَنْداً** adını verirlerdi. Yani onunla tütsülenilen şeyi. Dedi ki: **الرّنْد**’in **الآس** olmasını inkâr etti. Ve **الخليل** dedi ki: **الرَّنْد** ağaçtan bir türdür; onun **الآس** olduğu söylenir. Ve şu beyti inşâd etti:
  * على فَنَنٍ غَضِّ النّباتِ من الرَّنْدِ([4]) *
  أما **الجعديّ**’nin sözü:
أَرِجَاتٍ يَقْضَمْنَ مِن قُضُبِ الرَّنْـ *** ـدِ بثَغْرٍ عَذْبٍ كشَوْك السَّيَالِ([5])  o ise **الرَّنْد**’in **الآس** olmadığını gösterir([6]).
  (**رنف**)  **الراء** ve**النون** ve**الفاء** bir tek küçük asıldır; bir şeyin bir tarafına delâlet eder. **الرَّانِفة**: kalçanın bir tarafıdır. Ve **الخليل** dedi ki: **الرَّانفة** dışkının ucunun ince derisidir. Ve o, kulağın kıkırdağının ucudur da. Ve **الرانفة**: elin kalçasıdır([7]). Ve Ebû Hâtim dedi ki: **رانفة الكَبد**: ondan incelen şeydir. Ve **اللِّحياني**’den zikredildiğine göre **روانفَ الآكام** onların başlarıdır. أما **الرَّنْفُ** ise, onun buğdayın **بَهرامَج**’i olduğu söylenir. Ve bu bir şey değildir.
  (**رنق**)  **الراء** ve**النون** ve**القاف** tek bir asıldır; safı olan bir şeyin değişmiş hâlde çalkalanmasına delâlet eder* eğer saf ise. Bundan **الرَِّنَْقُ** vardır; o, bulanık sudur; “su **رَنِقَ** **يَرْنَقُ** **رَنَقاً**” denir. Ve uyku gözünde **رَنَّق** etti; ona karıştığı zaman. Ve **التَُّرْنُوق**([8]): suyun akıntı yerinde kalan çamurdur. Bizim çalkalanmadan söylediğimiz şeyin aslı, onların “kuş **رَنَّق** etti” sözüdür: kanadıyla çırptı ve uçmadı.
  (**رنع**)  **الراء** ve**النون** ve**العين** tek bir sahih kelimedir; o da oyun ve eğlence olarak olan sesler için **المَرْنَعة**’dır. Bunu **الفرّاء** söyledi. Ve Ebû Hâtim dedi ki: ekin **رنَعَ** etti; su ondan tutulup da zayıfladığı zaman. Bunda bakış (tereddüt) vardır.
  (**رنم**)  **الراء** ve**النون** ve**الميم** seslerde sahih bir küçük asıldır. **ترنَّمَ** denir; sesini tekrar tekrar döndürdüğü zaman. Ve kuş, ötüşünde **ترنمَ** etti. Ve yay **ترنّمتِ**; ondan ok atılırken çıkan sesi, terennüme benzetildi. **الشماخ** dedi ki:
إذا أنْبَضَ الرَّامُونَ عنها ترنَّمَتْ *** ترنُّم ثَكْلَى أوجعَتْها الجنائزُ([9])
-------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “مدت عليك”; doğrusu Lisân’dan (طمر، رنا). Lisân’da i‘râbında tafsil vardır. Ondan önceki beyitlerden: إن امرأ القيس على عهده *** في إرث ما كان أبوه حجر
([2]) Asılda: “يقول كساء مؤرنب الذي”.
([3]) Dîvânu الطرماح 71 ve Lisân (رمح).
([4]) Beyit Abdullah b. ed-Demîne’nindir; dîvânında 29 ve el-Hamâse (2: 101). Sadrı:
* أأن هتفت ورقاء في رونق الضحى *
([5]) **السيال**, **كسحاب**: dalları düz olan, üzerinde beyaz diken bulunan bir ağaç; kökleri genç kızların ön dişleri gibidir.
([6]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([7]) **ألية اليد**, başparmağın kökündeki ettir.
([8]) **الترنوق**, **التاء**’nın fethi ve dammesiyle; ve aynı şekilde **الترنوقاء** damme iledir.
([9]) Beyit, Dîvânu الشماخ 49 ve Lisân (جنز)’dedir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ن ح
وكـأس شربـت علـى لـذة دهاق ترنح من ذاقها وقال‏:‏ ضرب إذا ما رنح الطرف اسمدر ومن المجاز‏:‏ رنحت الريح الغصن فترنح‏.‏
واستجمر بالمرنح وهو الألوة ترنح برائحتها الذكية‏.‏
ولقد ترنح عليّ فلان إذا مال عليك بالتطاول والترقّع‏.‏
قال أبو الغريب البصريّ‏:‏ ترنح بالكلـام علـيّ جهـلاً كأنك ماجد من آل بدر وهو يترجّح بين أمرين ويترنح‏.‏

##### Türkçe

ر ن ح
Ve bir kadeh: lezzet üzere, dolu dolu; onu tadanın sendelediği; ve dedi ki: **رنح**: vurdu; ne zaman ki bakış **رنح** etti, (o vakit) **اسمدر** oldu. Ve mecazdandır: rüzgâr dalı **رنحت** etti de o da sendeledi.
Ve **المرنح** ile tütsülendi; o, **الألوة**’dir; onun güzel kokusuyla sendeledi.
Ve “Falan kimse bana **ترنح** etti” (denir): sana karşı uzun boylu görünme ve yamalı giyinme ile meylettiği zaman.
Ebû’l-Ğarîb el-Basrî dedi ki:
Bana söz ile, cehaletle **ترنح** eder;
Sanki sen Bedr âlinden bir yücesin.
Ve o, iki iş arasında sallanır ve **يترنح** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّرَنُّحُ: تَمَزُّزُ الشراب؛ عن أَبي حنيفة.
ورَنَّحَ الرجلُ وغيره وتَرَنَّح: تمايل من السُّكْرِ وغيره. وتَرَنَّح إِذا مال واستدار؛ قال امرؤ القيس يصف كلب صيد طعنه الثور الوحشي بقرنه، فظل الكلب يستدير كما يستدير الحمار الذي قد دخلت النُّعَرة في أَنفه، والنُّعَرُ ذباب أَزرق يَتَتَبَّع الحُمُر ويَلْسَعُها، والغَيْطَلُ شجر، الواحدة غَيْطَلة
(* قوله «ويلسعها والغيطل إلخ» هكذا في الأصل بهذا
الترتيب.):
فَظَلَّ يُرَنِّحُ في غَيْطَلٍ،
كما يَسْتَدِيرُ الحِمارُ النَّعِرْ
وقيل: رُنِّح به إِذا دِيرَ به كالمَغْشِيِّ عليه. وفي حديث الأَسود بن يزيد: أَنه كان يصوم في اليوم الشديد الحَرِّ الذي إِن الجَمَل الأَحمر ليُرَنَّح فيه من شدّة الحر أَي يُدارُ به ويختلِط؛ يقال: رُنِّح فلانٌ تَرْنِيحاً إِذا اعتراه وَهْنٌ في عظامه من ضَرْب أَو فَزَع أَو سُكْر؛ ومنه قولهم: رَنَّحه الشرابُ، ومَن رواه يُرِيح، بالياء، أَراد يَهْلِك مِن أَراحَ الرجلُ إِذا مات، وسيأْتي ذكره؛ ومنه حديث يزيد الرَّقاشِيِّ: المريضُ يُرَنَّحُ والعَرَق من جبينه يَتَرَشَّحُ. ورُنِّحَ على فلان تَرْنِيحاً، ورُنِّحَ فلان على ما لم يُسَمَّ فاعله إِذا غُشِيَ عليه واعتراه وَهْنٌ في عظامه وضَعْفٌ في جسده عند ضرب أَو فزع، حتى يَغْشاه كالمَيْدِ، وتمايل فهو مُرَنَّحٌ، وقد يكون ذلك من هَمٍّ وحُزْنٍ؛ قال: تَرَى الجَلْدَ مغموراً يَمِيدُ مُرَنَّحاً،
كأَنَّ به سُكْراً، وإِن كان صاحِيا
وقال الطِّرِمَّاحُ:
وناصِرُكَ الأَدْنَى عليه ظَعِينةٌ
تَمِيدُ، إِذا اسْتَعْبَرْتَ، مَيْدَ المُرَنَّحِ
وقوله:
وقد أَبِيتُ جائعاً مُرَنَّحا
هو من هذا.
الأَزهري: والمَرْنَحَة صدرُ السفينة. قال: والدَّوطِيرَة كَوْثَلُها، والقَبُّ رأْسُ الدَّقَل، والقَرِيَّةُ خشبة مُرَبَّعَةٌ على رأْس القَبِّ. وفي حديث عبد الرحمن بن الحرث: أَنه كان إِذا نظر إِلى مالك ابن أَنس قال: أَعوذ بالله من شَرِّ ما تَرَنَّح له أَي تحرَّك له وَطَلَبه. والمُرْنَحُ: ضرب
(* قوله «والمرنح ضرب إلخ» كذا ضبط بالأصل، بضم الميم
وسكون الراء وفتح النون مخففة. ويؤيده قوله: وهو اسم، ونظيره المخدع، إذ المخدع بهذا الضبط، اسم للخزانة. وضبط المجد المرنح كمعظم، وبهامش شارحه المرنح كمعظم كما في منتهى الأرب والأوقيانوس.) من العُود من أَجوده يُسْتَجْمَرُ به، وهو اسم ونظيره المُخْدَعُ.

##### Türkçe

**التَّرَنُّحُ**: içkinin ekşimesi; Ebû Hanîfe’den.

Ve adam ve başkası **رَنَّحَ** ve **تَرَنَّحَ**: sarhoşluktan ve başkasından sallandı. Ve **تَرَنَّحَ**
eğildi ve döndü ise; İmru’ul-Kays, av köpeğini vasfederken dedi: yaban öküzü onu boynuzuyla yaraladı,
böylece köpek, burnuna **النُّعَرة** girmiş olan eşeğin döndüğü gibi dönüp durdu;
ve **النُّعَرُ** mavi bir sinektir, eşekleri takip eder ve onları sokar; ve **الغَيْطَلُ** bir ağaçtır,
tekili **غَيْطَلة**’dir.
(* sözü “**ويلسعها والغيطل إلخ**” asılda bu tertiple böyledir.):

Böylece **غَيْطَلٍ** içinde sallanıp durdu,
**الحِمارُ النَّعِرْ**’in döndüğü gibi.

Ve denildi: onunla **رُنِّحَ**; onunla baygın üzerine gibi döndürüldüğü zaman. Ve **الأَسود بن يزيد** hadîsinde: onun, şiddetli sıcak günde oruç tuttuğu; öyle ki kızıl deve, şiddetli sıcaktan onda **يُرَنَّح** olur; yani onunla döndürülür ve karışır; denilir: falan **رُنِّح** **تَرْنِيحاً**; kemiklerinde bir gevşeklik ona arız olduğu zaman: bir darbeden yahut bir korkudan yahut bir sarhoşluktan; ve ondan onların sözü: içki onu **رَنَّحه**; ve onu **يُرِيح** diye, **الياء** ile rivayet eden, **أَراحَ الرجلُ**: adam öldü, yani helâk olur, murad etti; ve onun zikri gelecektir; ve ondan **يزيد الرَّقاشِيِّ** hadîsi: hasta **يُرَنَّحُ** olur ve alnından ter **يَتَرَشَّحُ** eder. Ve falanın üzerine **تَرْنِيحاً** **رُنِّحَ**; ve falan, faili adlandırılmayan üzere **رُنِّحَ**: ona baygınlık geldiği ve kemiklerinde gevşeklik ve bedeninde zayıflık arız olduğu zaman, bir darbe yahut bir korku sırasında; ta ki onu, **المَيْدِ** gibi, kaplayıncaya kadar; ve sallandı; böylece o **مُرَنَّحٌ**’tır; ve bu, bir keder ve hüzünden de olabilir; dedi ki:

Sen deriyi, örtülmüş görürsün; **مُرَنَّحاً** sallanır,
sanki onda sarhoşluk varmış gibi; hâlbuki ayık olsa da.

Ve **الطِّرِمَّاحُ** dedi:

Senin en yakın yardımcın, onun üzerinde bir kadın yolcudur,
sallanır; gözyaşı döktüğün zaman, **المُرَنَّحِ**’in sallanışı gibi.

Ve onun sözü:

Ve ben, aç olarak geceleyebilirim, **مُرَنَّحا**.

Bu, bundandır.

**الأَزهري**: ve **المَرْنَحَة** geminin göğsüdür. Dedi: ve **الدَّوطِيرَة** onun **كَوْثَلُ**’udur,
ve **القَبُّ** **الدَّقَل**’ın başıdır, ve **القَرِيَّةُ** **القَبِّ**’in başı üzerinde kare bir tahtadır. Ve **عبد الرحمن بن الحرث** hadîsinde: onun, **مالك ابن أَنس**’e baktığı zaman dediği: Allah’a sığınırım, onun için **تَرَنَّح** ettiği şeyin şerrinden; yani onun için hareket etti ve onu talep etti.

Ve **المُرْنَحُ**: bir darbe
(* sözü “**والمرنح ضرب إلخ**” asılda böyle ضبط edilmiştir: **الميم**’in zammesiyle, **الراء**’ın sükûnu ile, hafifletilmiş **النون**’un fethasıyla. Ve onu, “o bir isimdir” sözü teyit eder; ve benzeri **المُخْدَعُ**’dır; zira **المخدع** bu ضبط ile, hazine odasının ismidir. Ve **المجد** **المرنح**’ı **كمعظم** gibi ضبط etti; ve şârihinin hâmişinde: **المرنح** **كمعظم** gibi, **منتهى الأرب** ve **الأوقيانوس**’ta olduğu gibi.) **العُود**’dan, en iyisinden bir türdür; onunla tütsülenilir; ve o bir isimdir; ve benzeri **المُخْدَعُ**’dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ن ح * * تَرَنَّحَ * تمايل من السكر وغيره

##### Türkçe

* ر ن ح * * **تَرَنَّحَ** * sarhoşluktan ve başkasından (dolayı) sallandı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرنح: الدوار  والاختلاط. الرنح:  نحو العصفور من دماغ الرأس بائن منه  . قال الأزهري:  المرنحة: صدر السفينة  . والدوطيرة: كوثلها. والقب: رأس الدقل. والقرية: خشبة مربعة على رأس القب. رنح الرجل وغيره و  ترنح  إذا  تمايل سكرا أو غيره  ورنحه الشراب،  كارتنح  . وترنح، إذا مال واستدار. قال امرو القيس يصف كلب صيد طعنه الثور الوحشي بقرنه، فظل الكلب يستدير كما يستدير الحمار الذي قد دخلت النعرة في أنفه، والغيطل: شجر:
  فظل يرنح في غـيطـل                      كما يستدير الحمار النعر قيل:  رنح  به: إذا أدير به كالمغشي عليه. وفي حديث الأسود بن يزيد  : أنه كان يصوم في اليوم الشديد الحر الذي إن الجمل الأحمر ليرنح فيه من شدة الحر  : أي يدار به ويختلط. يقال: رنح فلان، ورنح  عليه ترنيحا، بالضم  أي على ما لم يسم فاعله: إذا  غشي عليه أو اعتراه وهن في عظامه  وضعف في جسده عند ضرب أو فزع أو سكر حتى يغشاه كالميد  فتمايل، وهو مرنح، كمعظم  ، وقد يكون ذلك من هم وحزن. قال:
  ترى الجلد مغمورا يميد مرنحاكأن به سكرا وإن كان صاحيا وقال الطرماح:
  وناصرك الأدنى عليه ظعينة                      تمـيد إذا اســتـــعـــبـــرت مـــيد الـــمـــرنـــح ومن ذلك أيضا:
  وقد أبيت جائعا مرنحا  والمرنح أيضا: أجود عود البخور  ، ضبط عندنا في النسخ كمعظم ضبط القلم، والذي في اللسان: هو ضرب من العود، من أجوده، يستجمر به، وهو اسم، ونظيره المخدع. وفي الأساس: من المجاز: واستجمر بالمرنح من الألوة، وتروح برائحتها الذكية. والترنح: تمزز الشراب  ، عن أبي حنيفة. ومما يستدرك عليه: من المجاز: رنحت الريح الغصن فترنح. وترنح على فلان: مال عليه تطاولا وترفعا. وهو يترجح بين أمرين ويترنح؛ كذا في الأساس.

##### Türkçe

**الرنح**: baş dönmesi ve karışıklık. **الرنح**: serçenin baş beyninden olan (şey); ondan ayrılmıştır. el-Ezherî dedi: **المرنحة**: geminin göğsü (pruvası). **والدوطيرة**: onun kıçı. **والقب**: direğin başı. **والقرية**: **القب**’ın başı üzerinde kare bir tahta. Adam ve başkası **رنح** etti ve **ترنح** etti: sarhoşluktan veya başkasından sallandıysa; içki onu **رنح** etti; **كارتنح** gibi. Ve **ترنح** etti: eğildi ve döndüyse. İmru’ul-Kays, av köpeğini tasvir ederek dedi; yaban öküzü onu boynuzuyla yaraladı da köpek, burnuna **النعرة** girmiş olan eşeğin döndüğü gibi dönüp durdu; **والغيطل**: ağaçtır:

فظل يرنح في غـيطـل
كما يستدير الحمار النعر

Denildi ki: **رنح به**: onunla, baygın üzerine (gibi) döndürülürse. Esved b. Yezîd’in hadîsinde: onun, çok şiddetli sıcak günde oruç tuttuğu; öyle ki kızıl deve, sıcağın şiddetinden onda **ليرنح** olurdu: yani onunla döndürülür ve karışır. Denilir: falan **رنح** etti; ve onun üzerine **رنح** etti **ترنيحا**; (ر harfinin) ötrelenmesiyle; yani faili adlandırılmayan üzere: üzerine baygınlık geldiğinde yahut kemiklerinde gevşeklik ve bedeninde zayıflık, vurma veya korku veya sarhoşluk sırasında ona arız olduğunda; ta ki **الميد** gibi onu kaplayıncaya kadar; böylece sallandı; ve o, **مرنح**’tır; **كمعظم** gibi; ve bu, keder ve hüzünden de olabilir. Dedi:

ترى الجلد مغمورا يميد مرنحا
كأن به سكرا وإن كان صاحيا

Ve et-Tırmâh dedi:

وناصرك الأدنى عليه ظعينة
تمـيد إذا اســتـــعـــبـــرت مـــيد الـــمـــرنـــح

Bundan da (olan) ayrıca:

وقد أبيت جائعا مرنحا

Ve **المرنح** ayrıca: buhur ağacının en iyi odunu; bizde nüshalarda, kalemin ضبط’ı gibi **كمعظم** ضبط edilmiştir; **اللسان**’da olan ise: o, **العود**’dan bir türdür; onun en iyilerindendir; onunla tütsülenilir; ve o bir isimdir; ve benzeri **المخدع**’dır. **الأساس**’ta: mecazdan: **واستجمر بالمرنح من الألوة** ve onun hoş kokusuyla kokulandı. Ve **الترنح**: içkinin ekşimesi; Ebû Hanîfe’den. Ve ona istidrâk olunanlardandır: mecazdan: rüzgâr dalı **رنحت** etti de o **فترنح** etti. Ve falanın üzerine **ترنح** etti: onun üzerine, uzanma ve yükselme olarak eğildi. Ve o, iki iş arasında **يترجح** eder ve **يترنح** eder; **الأساس**’ta böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رنّحهُ
2 رنّحهُ ذ , [inf. n. as below,] said of wine (شَرَاب), It made him to incline from side to side. (A, TA.) [Also, as appears from what follows, It made him to incline and go round. It made him giddy in the head, and confused: it affected him with giddiness in the head like one in a swoon.] It deprived him of his strength by reason of its potency. (Ham p. 562.) [And, said of a beating, and app. of intoxication &c., It made him to swoon, or faint: for,] when you have beaten a person so that he swoons, or faints, you say, ضَرَبْتُهُ حَتَّى رَنَّحْتُهُ. (Ham ibid.) [Hence, رُنِّحَ He was made to incline from side to side: رَنَّحَ is expl. in the TA in a similar sense, as said of a man &c.; but it is app. a mistranscription for رُنِّحَ]: see 5. He was made to incline and go round. (L.) It is said, by Imra-el-Keys, of a dog gored by a wild bull. (S, * L.) He was giddy in the head, and confused: and رُنِّحَ بِهِ he was affected with giddiness in the head like one in a swoon. (L.) Also, (L,) and رُنِّحَ عَلَيْهِ inf. n. تَرْنِيحٌ, (S, L, K,) He swooned, or fainted; or was affected by a weakness of the bones, (S, L, K,) and of the body; by reason of beating or fright or intoxication, and sometimes by reason of anxiety, and grief, or sorrow; (L;) and inclined from side to side. (S, L, K.) ― -b2- رَنَّحَتِ الرِّيحُ الغُصْنَ (tropical:) The wind made the branch to incline from side to side. (A.)

ترنّح
5 ترنّح ذ He inclined from side to side, by reason of intoxication &c; (S, A, K;) as also ↓ ارتنح, (K,) and ↓ رَنَّحَ [app. a mistranscription for رُنِّحَ]. (TA.) He inclined, and went round. (TA.) ― -b2- (tropical:) It (a branch) inclined from side to side, being blown by the wind. (A.) ― -b3- ترنّح بَيْنَ أَمْرَيْنِ (tropical:) He wavered between two things. (A.) ― -b4- ترنّح عَلَى فُلَانٍ (tropical:) He was, or became, inimical to such a one, domineering, and exalting himself. (A.) ― -b5- And ترنّح He sipped wine (شَرَاب) by little and little. (AHn, K.)

8 اـِرْتَنَحَ see 5, first signification.

رَنْحٌ
رَنْحٌ ذ Vertigo, or giddiness in the head; (K;) and confusion. (TA.) -A2- Also A certain appertenance of the brain, separate, or distinct, therefrom, like, or of the size of, the عُصْفُور [q. v.]. (K.)

مَرْنَحَةٌ
مَرْنَحَةٌ ذ The prow, or fore part, of a ship. (Az, K.)

مُرْنَحٌ
مُرْنَحٌ ذ : see what follows.

مُرَنَّحٌ
مُرَنَّحٌ ذ Swooning, or fainting; or affected by a weakness of the bones, (S, L, K,) and of the body; by reason of beating or fright or intoxication, and sometimes by reason of anxiety, and grief, or sorrow; (L;) and inclining from side to side. (S, L, K.) -A2- Also, (A, K,) or ↓ مُرْنَحٌ, (so in the L,) (tropical:) Aloes-wood, (A, L, K,) of the best kind, (L, K,) used for fumigation. (A, L, K.)

##### Türkçe

**رنّحهُ**
2 **رنّحهُ** ذ , [mastarı aşağıda olduğu üzere,] şarap (**شَرَاب**) hakkında söylenir: Onu bir yandan bir yana meylettirdi. (A, TA.) [Yine, aşağıda gelen şeyden göründüğü üzere, onu meylettirdi ve döndürdü. Onu başında sersem yaptı ve şaşırttı: baygınlık hâlindeki biri gibi başta sersemlikle onu etkiledi.] Onu, kuvvetinin şiddeti sebebiyle gücünden mahrum etti. (Ham s. 562.) [Ve, bir dövme hakkında, ve görünüşe göre sarhoşluk vb. hakkında, onu bayılttı yahut kendinden geçirdi: zira,] bir kimseyi bayılıncaya yahut kendinden geçinceye kadar dövdüğün zaman, **ضَرَبْتُهُ حَتَّى رَنَّحْتُهُ** dersin. (Ham a.g.y.) [Bundan dolayı, **رُنِّحَ** O bir yandan bir yana meylettirildi: **رَنَّحَ** TA’da benzer bir mânâda, bir adam vb. hakkında söylenmiş olarak açıklanmıştır; fakat o, görünüşe göre **رُنِّحَ** için bir yanlış yazımdır]: 5’e bak. O meylettirildi ve döndürüldü. (L.) İmru’ul-Kays tarafından, yaban öküzünün boynuzladığı bir köpek hakkında söylenmiştir. (S, * L.) O başında sersem oldu ve şaşırdı: ve **رُنِّحَ بِهِ** o, baygınlık hâlindeki biri gibi başta sersemlikle etkilendi. (L.) Keza, (L,) ve **رُنِّحَ عَلَيْهِ** mastarı **تَرْنِيحٌ**, (S, L, K,) O bayıldı yahut kendinden geçti; yahut kemiklerin zayıflığıyla, (S, L, K,) ve bedenin (zayıflığıyla) etkilendi; dövme yahut korku yahut sarhoşluk sebebiyle, ve bazen kaygı ve keder yahut üzüntü sebebiyle; (L;) ve bir yandan bir yana meyletti. (S, L, K.) ― -b2- **رَنَّحَتِ الرِّيحُ الغُصْنَ** (mecaz:) Rüzgâr dalı bir yandan bir yana meylettirdi. (A.)

**ترنّح**
5 **ترنّح** ذ O, sarhoşluk vb. sebebiyle bir yandan bir yana meyletti; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **ارتنح**, (K,) ve ↓ **رَنَّحَ** [görünüşe göre **رُنِّحَ** için bir yanlış yazım]. (TA.) O meyletti ve döndü. (TA.) ― -b2- (mecaz:) O (bir dal), rüzgârın üflemesiyle bir yandan bir yana meyletti. (A.) ― -b3- **ترنّح بَيْنَ أَمْرَيْنِ** (mecaz:) O iki şey arasında bocaladı. (A.) ― -b4- **ترنّح عَلَى فُلَانٍ** (mecaz:) O, falan kimseye düşman oldu yahut düşmanlaştı; zorbalık eden ve kendini yücelten (olarak). (A.) ― -b5- Ve **ترنّح** O, şarabı (**شَرَاب**) azar azar yudumladı. (AHn, K.)

8 **اـِرْتَنَحَ** 5’in birinci mânâsına bak.

**رَنْحٌ**
**رَنْحٌ** ذ Baş dönmesi, yahut başta sersemlik; (K;) ve şaşkınlık. (TA.) -A2- Keza, beynin, ondan ayrı yahut ondan müstakil, **عُصْفُور** [bkz.] gibi, yahut onun büyüklüğünde olan, belirli bir eklentisi. (K.)

**مَرْنَحَةٌ**
**مَرْنَحَةٌ** ذ Bir geminin pruvası, yahut ön kısmı. (Az, K.)

**مُرْنَحٌ**
**مُرْنَحٌ** ذ : aşağıda gelene bak.

**مُرَنَّحٌ**
**مُرَنَّحٌ** ذ Bayılma yahut kendinden geçme; yahut kemiklerin zayıflığıyla, (S, L, K,) ve bedenin (zayıflığıyla) etkilenmiş; dövme yahut korku yahut sarhoşluk sebebiyle, ve bazen kaygı ve keder yahut üzüntü sebebiyle; (L;) ve bir yandan bir yana meyletme. (S, L, K.) -A2- Keza, (A, K,) yahut ↓ **مُرْنَحٌ**, (L’de böyle,) (mecaz:) öd ağacı, (A, L, K,) en iyi cinsinden, (L, K,) tütsüleme için kullanılan. (A, L, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَنَحَ
رَنَحَ رَنَّحَ II ,
a.  Made faint & giddy; dizzied; confused.

تَرَنَّحَ
تَرَنَّحَ V ,  اِرْتَنَحَ VIII ,
a.  Reeled, staggered.

رَنْح
رَنْح 1 ,
a.  Giddiness, dizziness, vertigo.

مَرْنَحَة
مَرْنَحَة 17t ,
a.  Prow ( of a ship ).

##### Türkçe

**رَنَحَ**
**رَنَحَ** **رَنَّحَ** II ,
a. Baygın ve sersem yaptı; başını döndürdü; şaşırttı.

**تَرَنَّحَ**
**تَرَنَّحَ** V , **اِرْتَنَحَ** VIII ,
a. Sendeledi, yalpaladı.

**رَنْح**
**رَنْح** 1 ,
a. Sersemlik, baş dönmesi, vertigo.

**مَرْنَحَة**
**مَرْنَحَة** 17t ,
a. (Bir geminin) pruvası.
