# رود — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%88%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رود

الرَّوْدُ: مصدر فعل الرائد، والرائد: الذي يُرْسَل في التماس النُّجْعَة وطلب الكلإِ، والجمع رُوَّاد مثل زائر وزُوَّار. وفي حديث عليّ، عليه السلام، في صفة الصحابة، رضوان الله عليهم أَجمعين: يدخلون رُوَّاداً ويخرجون أَدلة أَي يدخلون طالبين للعلم ملتمسين للحلم من عنده ويخرجون أَدلة هُداة للناس. وأَصل الرائد الذي يتقدّم القوم يُبْصِر لهم الكلأَ ومساقط الغيث؛ ومنه حديث الحجاج في صفة الغيث: وسمعت الرُّوَّاد يدعون إِلى ديارتها أَي تطلب الناس إِليها، وفي حديث وفد عبد القيس: إِنَّا قوم رادَةٌ؛ وهو جمع رائد كحاكة وحائك، أَي نرود الخير والدين لأَهلنا. وفي شعر هذيل: رادَهم رائدهم
(* قوله «والريوند» في القاموس والروند كسجل، يعني
بكسر ففتح فسكون، والاطباء يزيدونها الفاً، فيقولون راوند)، ونحو هذا كثير في لغتها، فإِما أَن يكون فاعلاً ذهبت عينه، وإِما أَن يكون فَعَلاً، إِلا أَنه إِذا كان فَعَلاً فإِنما هو على النسَب لا على الفعل؛ قال أَبو ذؤيب يصف رجلاً حاجّاً طلب عسلاً:
فباتَ بِجَمْعٍ، ثم تمَّ إِلى مِنًى،
فأَصبح راداً يَبتِغي المزْجَ بالسَّحْل
أَي طالباً؛ وقد راد أَهله منزلاً وكلأً، وراد لهم رَوْداً وارتاد واستراد. وفي حديث معقل
بن يسار وأُخته: فاستَراد لأَمر الله أَي رجع ولان وانقاد، وارتاد لهم يرتاد.
ورجل رادٌ: بمعنى رائد، وهو فَعَل، بالتحريك، بمعنى فاعل كالفَرَط بمعنى الفارط. ويقال: بعثنا رائداً يرود لنا الكلأَ والمنزل ويرتاد والمعنى واحد أَي ينظر ويطلب ويختار أَفضله. قال وجاءَ في الشعر: بعثوا رادهم أَي رائدهم؛ ومن أَمثالهم: الرائدُ لا يَكْذب أَهَله؛ يضرب مثلاً للذي لا يكذب إِذا حدّث، وإِنما قيل له ذلك لأَنه إِن لم يَصْدُقهم فقد غرّر بهم. وراد الكلأَ يَرُدوه رَوْداً ورِياداً وارتاده ارتياداً بمعنى أَي طلبه. ويقال: راد أَهلَه يرودهم مَرْعىً أَو منزلاً رياداً وارتاد لهم ارتياداً؛ ومنه الحديث: إِذا أَراد أَحدكم أَن يبول فليَرتَدْ لبوله أَي يرتاد مكاناً دَمِثاً ليناً منحدراً، لئلا يرتد عليه بوله ويرجع عليه رَشاشُه. والرائد: الذي لا منزل له. وفي الحديث: الحمى رائدُ الموت أَي رسول الموت الذي يتقدّمه، كالرائد الذي يبعث ليَرتاد منزلاً ويتقدم قومه؛ ومنه حديث المولد: أُعيذُك بالواحد، من شر كلِّ حاسد وكلِّ خَلْقٍ رائد أَي يتقدم بمكروه.
وقولهم: فلان مُسترادٌ لمثله، وفلانة مستراد لمثلها أَي مِثلُه ومثلها يُطلب ويُشَحُّ به لنفاسته؛ وقيل: معناه مُسترادُ مِثلِه أَو مِثلِها، واللام زائدة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
ولكنَّ دَلاًّ مُستراداً لمِثلِه،
وضرباً للَيْلى لا يُرى مِثلُه ضربا
ورادَ الدارَ يَرُودُها: سأَلها؛ قال يصف الدار:
وقفت فيها رائداً أَرُودُها
ورادث الدوابُّ رَوْداً وَرَوَداناً واسترادتْ: رَعَتْ؛ قال أَبو ذؤيب: وكان مِثلَينِ أَن لا يَسرحَوا نَعَماً،
حيثُ استرادَتْ مواشيهمْ، وتسريحُ
ورُدْتُها أَنا وأَردتها.
والروائدُ: المختلفة من الدواب؛ وقيل: الروائدُ منها التي ترعى من بينها وسائرها محبوس عن المرتع أَو مربوط. التهذيب: والروائد من الدواب التي ترتع؛ ومنه قول الشاعر:
كأَنَّ روائدَ المُهْراتِ منها
ورائدُ العين: عُوَّارُها الذي يَرُودُ فيها. ويقال: رادَ وِسادُه إِذا لم يستقرّ.
والرِّيادُ وذَبُّ الرِّياد: الثور الوحشي سمي بالمصدر؛ قال ابن مقبل: يُمَشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ، كأَنه
فتًى فارسيٌّ في سراويلِ رامح
وقال أَبو حنيفة: رادتِ الإِبلُ ترودُ رِياداً احتلفت في المرعى مقبلة ومدبرة وذلك رِيادُها، والموضه مَرادٌ؛ وكذلك مَرادُ الريح وهو المكان الذي يُذهَبُ فيه ويُجاء؛ قال جندل:
والآلُ في كلِّ مَرادٍ هَوْجَلِ
وفي حديث قس:
ومَراداً لمَحْشرِ الخَلْق طُرّا
أَي موضعاً يحشر فيه الخلق، وهو مَفْعل من رادَ يَرْودُ. وإِن ضُمَّت الميم، فهو اليوم الذي يُرادُ أَن يحشر فيه الخلق. ويقال: رادَ يَرودُ إِذا جاء وذهب ولم يطمئن. ورجل رائد الوِسادِ إِذا لم يطمئن عليه لِهَمٍّ أَقلَقَه وبات رائدَ الوساد؛ وأَنشد:
تقول له لما رأَت جَمْعَ رَحلِه:
(* قوله «تقول له لما رأت جمع رحله»
كذا بالأصل ومثله في شرح القاموس. والذي في الأساس: لما رأت خمع رجله، بفتح الخاء المعجمة وسكون الميم أي عرج رجله.)
أَهذا رئيسُ القومِ رادَ وِسادُها؟
دعا عليها بأَن لا تنام فيطمئن وسادها.
وامرأَة رادٌ ورَوادٌ، بالتخفيف غير مهموز، ورَو ود؛ الأَخيرة عن أَبي علي: طوّافة في بيوت جاراتها، وقد رادتْ تَرودُ رَوْداً وَروَدَاناً ورُؤوداً، فهي رادَة إِذا أَكثرت الاختلاف إِلى بيوت جاراتها. الأَصمعي: الرادَة من النساء؛ غير مهموز، التي تَرودُ وتطوف، والرَّأَدة، بالهمز. السريعة الشباب، مذكور في موضعه. ورادت الريحُ تَرودُ رَوْداً ورُؤوداً وروَدَاناً: جالت؛ وفي التهذيث: إِذا تحركت، ونَسَمَتْ تَنْسِمِ نَسَماناً إِذا تحركت تحركاً خفيفاً. وأَراد الشيءَ: شاءَه؛ قال ثعلب: الإِرادَة تكون مَحَبَّة وغير محبة؛ فأَما قوله:
إِذا ما المرءُ كان أَبوه عَبْسٌ،
فَحَسْبُكَ ما تزيدُ إِلى الكلام
فإِنما عدّاه بإِلى لأَن فيه معنى الذي يحوجك أَو يجيئك إِلى الكلام؛ ومثله قول كثير:
أُريدُ لأَنسى ذِكرَها، فكأَنما
تَمثَّلُ لي لَيْلى بكلِّ سبيلِ
أَي أُريد أَن أَنسى. قال ابن سيده: وأُرى سيبويه قد حكى إِرادتي بهذا لك أَي قصدي بهذا لك. وقوله عز وجل: فوجدا فيها جداراً يريد أَن ينقضَّ فأَقامه؛ أَي أَقامه الخَضِرُ. وقال: يريد والإِرادة إِنما تكون من الحيوان، والجدارُ لا يريد إِرادَة حقيقية لأَنَّ تَهَيُّؤه للسقوط قد ظهر كما تظهر أَفعال المريدين، فوصف الجدار بالإِرادة إِذ كانت الصورتان واحدة؛ ومثل هذا كثير في اللغة والشعر؛ قال الراعي:
في مَهْمَةٍ قَلِقَتْ به هاماتُها،
قَلَقَ الفُؤُوسِ إِذا أَردنَ نُضولا
وقال آخر:
يُريدُ الرمحُ صدرَ أَبي بَراء،
ويَعدِلُ عن دِماءِ بَني عَقيل
وأَرَدْتُه بكلِ ريدَة أَي بكل نوع من أَنواع الإِرادة. وأَراده على الشيء: كأَداره.
والرَّودُ والرُّؤْدُ: المُهْلَة في الشيء. وقالوا: رُؤَيْداً أَي مَهلاً؛ قال ابن سيده: هذه حكاية أَهل اللغة، وأَما سيبويه فهو عنده اسم للفعل. وقالوا رُوْيداً أَي أَمهِلْه ولذلك لم يُثن ولم يُجْمع ولم يؤنث. وفلان يمشي على رُودٍ أَي على مَهَل؛ قال الجَموحُ الظَّفَرِيُّ: تَكادِ لا تَثلِمُ البَطحاءَ وَطْأَتُها،
كأَنها ثَمِلٌ يَمِشي على رُودِ
وتصغيره رُوَيد. أَبو عبيد عن أَصحابه: تكبير رويدٍ رَوْدٌ وتقول منه أَرْوِدْ في السيرِ إِرْواداً ومُرْوَداً أَي ارفق؛ وقال امرُؤ القيس: جَوَادُ المَحَصَّةِ والمُرْوَدِ
وبفتح الميم أَيضاً مثل المُخْرَج والمَخرج؛ قال ابن بري: صواب إِنشاده جوادَ، بالنصب، لأَن صدرَه:
وأَعدَدْتُ للحرب وثَّابَةً
والجَواد هنا الفرس السريعة. والمَحَثَّة: من الحث؛ يقول إِذا استحثثتها في السير أَو رفقت بها أَعطتك ما يرضيك من فعلها. وقولهم: الدهرُ أَرودُ ذُو غِيَرٍ أَي يَعمل عمله في سكون لا يُشَعر به. والإِرواد: الإِمهال، ولذلك قالوا رُوَيداً بدلاً من قولهم إِرْواداً التي بمعنى أَرْوِدْ، فكأَنه تصغير الترخيم بطرح جميع الزوائد، وهذا حكم هذا الضرب من التحقير؛ قال ابن سيده: وهذا مذهب سيبويه في رويد لأَنه جعله بدلاً من أَرُوِدْ، غير أَن رُويداً أَقرب إِلى إِرْوادٍ منها إِلى أَرْوِدْ لأَنها اسم مثل إِرواد، وذهب غير سيبوية إِلى أَن رُويداً تصغير رُود؛ وأَنشد بيت الجموح الظفري:
كأَنها ثَمِلٌ يمشي على رُود
قال: وهذا خطأٌ لأَن رُوداً لم يوضع موضع الفعل كما وضعت إِرواد بدليل أَرود. وقالوا: رُويدك زيداً فلم يجعلوا للكاف موضعاً، وإِنما هي للخطاب ودليل ذلك قولهم: أَرَأَيتك زيداً أَبو من؟ والكاف لا موضع لها لأَنك لو قلت أَرأَيت زيداً أَبو من هو لا يستغني الكلام؛ قال سيبويه: وسمعنا من العرب من يقول: والله لو أَردتَ الدراهم لأَعطيتك رُوَيْدَ ما الشِّعرِ؛ يريد أَرْوِدِ الشعر كقول القائل لو أَردت الدارهم لأُعْطِيَنَّك فدع الشعر؛ قال الأَزهري: فقد تبين أَن رُويد في موضع الفعل ومُتَصَرَّفِهِ يقول رُويدَ زيداً، وإِنما يقول أَرود زيداً؛ وأَنشد:
رُويدٍ عَلِيًّا، جُدَّ ما ثَدْيُ أُمِّهم
إِلينا، ولكن وُدُّهم مُتَماينُ
قال: رواه ابن كيسان «ولكن بعضهم مُتيامِنُ» وفسره أَنه ذاهب إِلى اليمن. قال: وهذا أَحب إِليّ من متماين. قال ابن سيده: ومن العرب من يقول رويد زيد كقوله غَدْرَ الحي وضَرْبَ الرِّقاب؛ قال: وعلى هذا أَجازوا رُويدك نفسك زيداً. قال سيبويه: وقد يكون رويد صفة فيقولون ساروا سيراً رُويداً، ويحذفون السير فيقولون ساروا رُويداً يجعلونه حالاً له، وصف كلامه واجتزأَ بما في صدر حديثه من قولك سار عن ذكر السير؛ قال الأَزهري: ومن ذلك قول العرب ضعه رويداً أَي وضعاً رويداً، ومن ذلك قول الرجل يعالج الشيء إِنما يريد أَن يقول علاُجاً رويداً، قال: فهذا على وجه الحال إِلا أَن يظهر الموصوف به فيكون على الحال وعلى غير الحال. قال: واعلم أَن رويداً تلحقها الكاف وهي في موضع أَفعِلْ، وذلك قولك رويدك زيداً ورويدكم زيداً، فهذه الكاف التي أُلحقت لتبيين المخاطب في رويداً، ولا موضع لها من الإِعراب لأَنها ليست باسم، ورويد غير مضاف إِليها، وهو متعد إِلى زيد لأَنه اسم سمي به الفعل يعمل عمل الأَفعال، وتفسير رويد مهلاً، وتفسير رويدك أَمهِلْ، لأَن الكاف إِنما تدخله إِذا كان بمعنى أَفعِل دون غيره، وإِنما حركت الدال لالتقاء الساكنين فنُصبَ نَصْبَ المصادر، وهو مصغر أَرْوَدَ يُرْوِد، وله أَربعة أَوجه: اسم للفعل وصفة وحال ومصدر، فالاسم نحو قولك رويد عمراً أَي أَروِدْ عمراً بمعنى أَمهِلْه، والصفة نحو قولك ساروا سيراً رُويداً، والحال نحو قولك سار القومُ رُويداً لما اتصل بالمعرفة صار حالاً لها، والمصدر نحو قولك رويد عَمْرٍو بالإِضافة، كقوله تعالى: فضرب الرقاب. وفي حديث أَنْجَشَةَ: رُويدَك رِفْقاً بالقوارير أَي أَمهل وتأَنّ وارفُق؛ وقال الأَزهري عند قوله: فهذه الكاف التي أُلحقت لتبيين المخاطب في رويداً، قال: وإِنما أُلحقت المخصوص لأَن رويداً قد يقع للواحد والجمع والذكر والأُنثى، فإِنما أَدخل الكاف حيث خِيف التباس من يُعْنى ممن لا يُعْنى، وإِنما حذفت في الأَول استغناء بعلم المخاطب لأَنه لا يعنى غيره. وقد يقال رويداً لمن لا يخاف أَن يلتبس بمن سواه توكيداً، وهذا كقولك النَّجاءَكَ والوَحاك تكون هذه الكاف علماً للمأْمورين والمنهبين. قال وقال الليث: إِذا أَردت بِرُوَيد الوعيد نصبتها بلا تنوين؛ وأَنشد: رُويدَ تَصَاهَلْ بالعِراقِ جِيادَنا،
كأَنك بالضحَّاك قد قام نادِبُه
قال ابن سيده، وقال بعض أَهل اللغة: وقد يكون رويداً للوعيد، كقوله: رُويدَ بني شيبانَ، بعضَ وَعيدِكم
تُلاقوا غداً خَيْلي على سَفَوانِ
فأَضاف رويداً إِلى بني شيبان ونصب بعضَ وعيدكم بإِضمار فعل، وإِنما قال رويد بني شيبان على أَن بني شيبان في موضع مفعول، كقولك رويد زيدٍ وكأَنه أَمر غيرهم بإِمهالهم، فيكون بعض وعيدكم على تحويل الغيبة إِلى الخطاب؛ ويجوز أَن يكون بني شيبان منادى أَي أَملهوا بعضَ وعيدكم، ومعنى الأَمر ههنا التأْهير والتقليل منه، ومن رواه رويدَ بني شيبانَ بعضَ وعيدهم كان البدل لأَن موضع بني شيبان نصب، على هذا يتجه إِعراب البيت؛ قال: وأَما معنى الوعيد فلا يلزم وإِنما الوعيد فيه بحسب الحال لأَنه يتوعدهم باللقاء ويتوعدونه بمثله. قال الأَزهري: وإِذا أَردت برُويد المهلة والإِرواد في الشيء فانصب ونوّن، تقول: امش رويداً، قال: وتقول العرب أَروِدْ في معنى رويداً المنصوبة. قال ابن كيسان في باب رويداً: كأَنّ رويداً من الأَضداد، تقول رويداً إِذا أَرادوا دَعْه وخَلِّه، وإِذا أَرادوا ارفق به وأَمسكه قالوا: رويداً زيداً أَيضاً، قال: وتَيْدَ زيداً بمعناها، قال: ويجوز إِضافتها إِلى زيد لأَنهما مصدران كقوله تعالى: فضرب الرقاب. وفي حديث علي: إِن لبني أُمية مَرْوَداً يَجرون إِليه، هو مَفْعَل من الإِرْوادِ الإِمهال كأَنه شبه المهلة التي هم فيها بالمضمار الذي يجرون إِليه، والميم زائدة.
التهذيب: والرِّيدة اسم يوضع موضع الارتياد والإِرادة، وأَراد الشيء: أَحبه وعُنِيَ به، والاسم الرِّيدُ. وفي حديث عبد الله: إِن الشيطان يريد ابن آدَم بكل ريدة أَي بكل مَطْلَب ومُراد. يقال: أَراد يريد إِرادة، والريدة الاسم من الإِرادة. قال ابن سيده: فأَما ما حكاه اللحياني من قولهم: هَرَدْتُ الشيء أَهَريدُه هِرادةً، فإِنما هو على البدل، قال سيبويه: أُريد لأَن تفعل معناه إِرادتي لذلك، كقوله تعالى: وأُمِرتُ لأَنْ أَكونَ أَوَّلَ المسلمين. الجوهري وغيره: والإِرادة المشيئة وأَصله الواو، كقولك راوده أَي أَراده على أَن يفعل كذا، إِلا أَن الواو سكنت فنقلت حركتها إِلى ما قبلها فانقلبت في الماضي أَلفاً وفي المستقبل ياء، وسقطت في المصدر لمجاورتها الأَلف الساكنة وعوّض منها الهاء في آخره.
قال الليث: وتقول راوَدَ فلان جاريته عن نفسها وراوَدَتْه هي عن نفسه إِذا حاول كل واحد من صاحبه الوطء والجماع؛ ومنه قوله تعالى: تراود فتاها عن نفسه؛ فجعل الفعل لها. وراوَدْتُه على كذا مُراوَدَةً ورِواداً أَي أَردتُه. وفي حديث أَبي هريرة: حيث يُراوِدُ عمَّه أَبا طالب على الإِسلام أَي يُراجعه ويُرادُّه؛ ومنه حديث الإسراء: قال له موسى، صلى الله عليهما وسلم: قد والله راودْتُ بني إِسرائيل على أَدنى من ذلك فتركوه. وراودْته عن الأَمر وعليه: داريته.
والرائد: العُود الذي يقبض عليه الطاحن إِذا أَداره. قال ابن سيده: والرائدُ مَقْبِضُ الطاحن من الرحى. ورائدُ الرحى: مَقْبِضُها. والرائد: يد الرحى. والمِرْوَدُ: الميل وحديدة تدور في اللجام ومِحورُ البكرة إِذا كان من حديد. وفي حديث ماعز: كما يدخل المِرْوَدِ في المكحُلةِ؛ المِرْوَدُ، بكسر الميم: الميل الذي يكتحل به، والميم زائدة. والمِرْوَدُ أَيضاً: المَفْصِل. والمِرْوَدُ: الوَتِدُ؛ قال:
داوَيْتُه بالمَحْضِ حتى شتا،
يَجتذِبُ الأَرِيَّ بالمِرْوَد
أَراد مع المِروَد. ويقال: ريح رَوْدٌ لينة الهُبوب. ويقال: ريح رادة إِذا كانت هَوْجاء تَجيءُ وتذهب. وريح رائدة: مثل رادة، وكذلك رُواد؛ قال جرير:
أَصَعْصَعَ إِن أُمَّكَ، بعد ليلي،
رُوادُ الليلِ، مُطْلَقَةُ الكِمام
وكذلك امرأَة رواد ورَادة ورائدة.

### Türkçe

**الرَّوْدُ**: **الرائد** fiilinin mastarıdır; **الرائد**: **النُّجْعَة**yı aramak ve **الكلإِ**i talep etmek üzere gönderilen kimsedir; çoğulu **رُوَّاد**dır, **زائر** ve **زُوَّار** gibi. Ali’nin, عليه السلام, sahâbeyi, رضوان الله عليهم أجمعين, vasfında olan hadisinde: “**رُوَّاداً** girerler ve **أَدلة** çıkarlar” yani ilim talep ederek, onun katından hilm arayarak girerler ve insanlara delil gösterenler, hidayet edenler olarak çıkarlar. **الرائد**in aslı, kavmin önüne geçen, onlar için **الكلأَ**yı ve yağmurun düştüğü yerleri gözetendir; bundan, Haccâc’ın yağmurun vasfında olan hadisi: “**الرُّوَّاد**ı onun diyarına çağırırken işittim” yani insanları ona doğru talep eder. Abdülkays heyeti hadisinde: “Biz **رادَةٌ** bir kavimiz”; bu, **رائد**in çoğuludur, **حاكة** ve **حائك** gibi; yani ehlimiz için hayrı ve dini ararız. Hüzeyl’in şiirinde:
رادَهم رائدهم
(* Sözü «**والريوند**» Kāmûs’ta ve **الروند** **سجل** gibi; yani kesre ile sonra fetha ile sonra sükûn ile; tabipler ona bir ألف artırırlar, “**راوند**” derler), ve bunun benzeri dilinde çoktur; ya gözü gitmiş bir fâil olur, ya da **فَعَلاً** olur; ancak **فَعَلاً** olursa, fiil üzere değil nisbet üzeredir; Ebû Züeyb, bal arayan hacı bir adamı vasfederken dedi:
فباتَ بِجَمْعٍ، ثم تمَّ إِلى مِنًى،
فأَصبح راداً يَبتِغي المزْجَ بالسَّحْل
yani talip olarak; ve ehli için bir menzil ve otlak aradı; onlar için **رَوْداً** ile **راد** etti, ve **ارتاد** etti, ve **استراد** etti. Ma‘kıl b. Yesâr ve kız kardeşi hadisinde: “Allah’ın emri için **فاستَراد**” yani döndü, yumuşadı ve boyun eğdi; onlar için **ارتاد** eder, **يرتاد**.

Ve **رادٌ** adam: **رائد** manasınadır; o, hareke ile **فَعَل**dir, **الفَرَط**ın **الفارط** manasında olması gibi, **فاعل** manasınadır. Denir: “Biz bir **رائداً** gönderdik; bizim için **الكلأَ**yı ve menzili **يرود** etsin ve **يرتاد** etsin”; mana birdir, yani bakar, arar ve en iyisini seçer. Dedi: Şiirde geldi: “**رادهم** gönderdiler” yani **رائدهم**; ve darbımesellerindendir: “**الرائدُ** ehline yalan söylemez”; haber verdiğinde yalan söylemeyen kimse için mesel olarak vurulur; ona bu denmesi, eğer onlara doğru söylemezse onları aldatmış olmasındandır.

**الكلأَ**yı **راد** eder: onu **يَرُدوه** **رَوْداً** ve **رِياداً** ile, ve onu **ارتاده** **ارتياداً** ile; yani onu talep etti. Denir: “Ehlini bir otlak yahut bir menzil ile **راد** eder, onları **يرودهم** **رياداً** ile; ve onlar için **ارتاد** eder **ارتياداً** ile”; bundan hadis: “Sizden biri bevletmek istediğinde, bevli için **فليَرتَدْ**” yani yumuşak, gevşek, meyilli bir yer arayıp seçsin; ta ki bevli ona geri dönmesin ve sıçrantısı ona dönmesin. Ve **الرائد**: menzili olmayan kimsedir. Hadiste: “Hummâ, ölümün **رائدُ**idir” yani ölümün önünden giden elçisi; menzil aramak için gönderilen ve kavminin önüne geçen **الرائد** gibi; bundan doğum hadisi: “Seni bir olanla, her hasedin şerrinden ve her **خَلْقٍ رائد**den korurum” yani bir kötülükle öne geçen.

Onların sözü: “Falan, benzeri için **مُسترادٌ**dır; falanca da benzeri için **مستراد**dır” yani onun gibisi ve onun gibisi, nefisliğinden dolayı istenir ve ona cimrilik edilir; ve denildi: manası “onun gibisinin yahut onun gibisinin **مُسترادُ**u”dur; **اللام** ziyadedir; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
ولكنَّ دَلاًّ مُستراداً لمِثلِه،
وضرباً للَيْلى لا يُرى مِثلُه ضربا

Ve evi **رادَ** eder, onu **يَرُودُها**: onu sordu; evi vasfederken dedi:
وقفت فيها رائداً أَرُودُها

Ve binekler **رَوْداً** ve **رَوَداناً** ile **رادث** etti, ve **استرادتْ**: otladı; Ebû Züeyb dedi:
وكان مِثلَينِ أَن لا يَسرحَوا نَعَماً،
حيثُ استرادَتْ مواشيهمْ، وتسريحُ
Ve ben onu **رُدْتُ** ve onu **أَردتها**.

Ve **الروائدُ**: bineklerden farklı farklı olanlardır; ve denildi: onlardan **الروائدُ**, aralarında otlayanlardır; geri kalanı meradan alıkonmuş yahut bağlanmıştır. **التهذيب**: bineklerden **الروائد**, otlayanlardır; bundan şairin sözü:
كأَنَّ روائدَ المُهْراتِ منها

Ve gözün **رائدُ**i: içindeki, içinde dolaşan **عُوَّارُ**udur. Denir: yastığı **رادَ** etti, yastığı yerleşmediği zaman.

Ve **الرِّيادُ** ve **ذَبُّ الرِّياد**: yaban öküzüdür; mastarla adlandırıldı; İbn Mukbil dedi:
يُمَشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ، كأَنه
فتًى فارسيٌّ في سراويلِ رامح
Ebû Hanîfe dedi: Develer **رادتِ** eder, **ترودُ** **رِياداً** ile: merada otlayıp, ileri geri giderler; bu onların **رِيادُ**udur; ve **الموضه** bir **مَرادٌ**dur; rüzgârın **مَرادُ**u da böyledir; o, gidilip gelinen yerdir; Cündel dedi:
والآلُ في كلِّ مَرادٍ هَوْجَلِ
Kuss hadîsinde:
ومَراداً لمَحْشرِ الخَلْق طُرّا
yani mahlûkun tümünün haşrolacağı bir yer; o, **رادَ يَرْودُ**dan **مَفْعل**dir. Eğer **الميم** zamme edilirse, o, mahlûkun haşrolmasının murad edildiği gündür. Denir: **رادَ يَرودُ**: geldi gitti ve yerleşmediği zaman. Ve yastığın **رائدُ**i olan adam: onu huzursuz eden bir gamdan dolayı üzerinde yerleşmeyendir; ve yastığın **رائدَ**i olarak geceledi; ve inşad etti:
تقول له لما رأَت جَمْعَ رَحلِه:
(* Sözü «تقول له لما رأت جمع رحله» asılda böyle ve Kāmûs şerhinde de böyledir. Esâs’ta olan: “لما رأت خمع رجله”, **الخاء** mu‘ceme fethası ve **الميم** sükûnu ile; yani ayağı topalladı.)
أَهذا رئيسُ القومِ رادَ وِسادُها؟
Ona, uyumasın da yastığı yerleşmesin diye beddua etti.

Ve **رادٌ** ve **رَوادٌ** kadın; hafifletme ile, hemzesiz; ve **رَو ود**; sonuncusu Ebû Ali’dendir: komşu kadınlarının evlerinde dolaşan; ve **رادتْ** eder, **تَرودُ** **رَوْداً** ve **روَدَاناً** ve **رُؤوداً** ile; komşu kadınlarının evlerine çok gidip gelirse o **رادَة**dir. Asma‘î: kadınlardan **الرادَة**; hemzesiz; dolaşan ve gezen; ve **الرَّأَدة** hemze ile: gençliği çabuk olan; yerinde zikredilmiştir. Ve rüzgâr **رادت** eder, **تَرودُ** **رَوْداً** ve **رُؤوداً** ve **روَدَاناً** ile: dolaştı; **التهذيث**te: hareket ettiğinde; ve **نَسَمَتْ** eder, **تَنْسِمِ** **نَسَماناً** ile: hafif bir hareketle hareket ettiğinde. Ve şeyi **أَراد** etti: onu diledi; Sa‘leb dedi: **الإِرادَة** sevgi olur ve sevgi olmayan olur; ama şu sözü:
إِذا ما المرءُ كان أَبوه عَبْسٌ،
فَحَسْبُكَ ما تزيدُ إِلى الكلام
onu **إِلى** ile geçişli kıldı; çünkü onda “seni söze muhtaç eden” yahut “seni söze getiren” manası vardır; bunun benzeri Kesîr’in sözü:
أُريدُ لأَنسى ذِكرَها، فكأَنما
تَمثَّلُ لي لَيْلى بكلِّ سبيلِ
yani “unutmayı istiyorum”. İbn Sîde dedi: Sîbeveyh’in “**إِرادتي** bununla sana”yı rivayet ettiğini görüyorum; yani “bununla sana kastım”. Aziz ve celîl olanın sözü: “Orada yıkılmak isteyen bir duvar buldular, onu doğrulttu”; yani onu Hızır doğrulttu. Ve dedi: “**يريد**”; hâlbuki **الإِرادة** ancak hayvandan olur; duvar hakiki bir irade ile istemez; çünkü düşmeye hazırlanışı, isteyenlerin fiilleri göründüğü gibi görünmüştür; iki sûret bir olduğu için duvarı irade ile vasfetti; bunun benzeri dilde ve şiirde çoktur; Râ‘î dedi:
في مَهْمَةٍ قَلِقَتْ به هاماتُها،
قَلَقَ الفُؤُوسِ إِذا أَردنَ نُضولا
Ve bir başkası dedi:
يُريدُ الرمحُ صدرَ أَبي بَراء،
ويَعدِلُ عن دِماءِ بَني عَقيل
Ve onu her **ريدة** ile **أَرَدْتُ** ettim; yani iradenin türlerinden her tür ile. Ve onu bir şey üzerine **أَراده** etti: onu döndürdü gibi.

Ve **الرَّودُ** ve **الرُّؤْدُ**: bir şeyde mühlet. Ve dediler: **رُؤَيْداً** yani yavaş; İbn Sîde dedi: bu, dil ehlinin rivayetidir; ama Sîbeveyh’e göre o, fiil için bir isimdir. Ve dediler: **رُوْيداً** yani “ona mühlet ver”; bu yüzden tesniye edilmedi, cem‘ edilmedi, müennes yapılmadı. Ve falan **رُودٍ** üzere yürür; yani yavaşça; Cemûh ez-Zafarî dedi:
تَكادِ لا تَثلِمُ البَطحاءَ وَطْأَتُها،
كأَنها ثَمِلٌ يَمِشي على رُودِ
Onun tasğîri **رُوَيد**dir. Ebû Ubeyd, ashabından: **رويدٍ**in tekbîri **رَوْدٌ**dur; ve ondan “yürüyüşte **أَرْوِدْ** et, **إِرْواداً** ve **مُرْوَداً** ile” dersin; yani yumuşak davran; İmru’ül-Kays dedi:
جَوَادُ المَحَصَّةِ والمُرْوَدِ
Ve **الميم**in fethasıyla da; **المُخْرَج** ve **المَخرج** gibi; İbn Berrî dedi: inşadının doğrusu **جوادَ**dır, nasb ile; çünkü صدر’ı:
وأَعدَدْتُ للحرب وثَّابَةً
Ve buradaki **الجَواد** hızlı attır. **المَحَثَّة**: **الحث**tendir; der ki: onu yürüyüşte hızlandırdığında yahut ona yumuşak davrandığında, fiilinden seni razı edecek şeyi sana verir. Ve onların sözü: “Zaman, değişiklik sahibi **أَرودُ**dur” yani sükûnet içinde, fark ettirmeden işini görür. Ve **الإِرواد**: mühlet vermektir; bu yüzden “**رُوَيداً**” dediler; “**إِرْواداً**” sözleri yerine; o da **أَرْوِدْ** manasındadır; sanki bütün ziyadeleri atmakla terhîm tasğîri gibidir; bu, bu tür tahkîrin hükmüdür; İbn Sîde dedi: Bu, Sîbeveyh’in **رويد** hakkında mezhebidir; çünkü onu **أَرُوِدْ**den bedel kıldı; ancak **رُويداً**, **أَرْوِدْ**e göre değil, **إِرْوادٍ**a daha yakındır; çünkü o, **إِرواد** gibi bir isimdir. Sîbeveyh’ten başkası, **رُويداً**ın **رُود**un tasğîri olduğuna gitti; ve Cemûh ez-Zafarî’nin beytini inşad etti:
كأَنها ثَمِلٌ يمشي على رُود
Dedi: Bu hatadır; çünkü **رُوداً**, **إِرواد**ın konulduğu gibi fiil yerine konulmadı; bunun delili **أَرود**dur. Ve “**رُويدك** Zeyd’i” dediler; kâf için bir mahal yapmadılar; o ancak hitap içindir; bunun delili onların sözü: “**أَرَأَيتك** Zeyd’i, babası kim?”; kâfın mahalli yoktur; çünkü “Zeyd’i gördün mü, babası kimdir?” desen söz yetmez; Sîbeveyh dedi: Araplardan şunu diyenleri işittik: “Vallahi, dirhemleri isteseydin sana ‘**رُوَيْدَ** şu şiiri’ verirdim”; yani “şiiri bırak, şiiri **أَرْوِدْ** et”; “dirhemleri isteseydin mutlaka sana verirdim; şiiri bırak” diyenin sözü gibi. Ezherî dedi: Böylece **رُويد**in fiil yerinde olduğu ve tasarrufunda olduğu ortaya çıktı; “**رُويدَ** Zeyd’i” der; ancak “Zeyd’i **أَرود** et” der; ve inşad etti:
رُويدٍ عَلِيًّا، جُدَّ ما ثَدْيُ أُمِّهم
إِلينا، ولكن وُدُّهم مُتَماينُ
Dedi: İbn Keysân onu “**ولكن بعضهم مُتيامِنُ**” diye rivayet etti ve onu, Yemen’e giden diye tefsir etti. Dedi: Bu, **متماين**den bana daha sevimlidir. İbn Sîde dedi: Araplardan “**رويد** Zeyd” diyen vardır; “**غَدْرَ** حي ve **ضَرْبَ** boyunlar” sözü gibi; dedi: Buna göre “**رُويدك** kendini, Zeyd’i”yi caiz gördüler. Sîbeveyh dedi: **رويد** sıfat da olabilir; “**سيراً رُويداً**” derler; ve yürüyüşü hazfederler de “**ساروا رُويداً**” derler; onu onun için hâl yaparlar; sözünün vasfıdır; ve sözünün başındaki “**سار**”dan, yürüyüşü zikretmekten vazgeçmekle yetinir. Ezherî dedi: Bundan Arapların sözü: “Onu **رويداً** koy” yani “**وضعاً رويداً**”; ve bundan, bir şeyle uğraşan adamın sözü; o ancak “**علاجاً رويداً**” demek ister. Dedi: Bu, hâl vechi üzeredir; ancak onunla vasfedilen ortaya çıkarsa, hâl üzere ve hâl olmayan üzere olur. Dedi: Bil ki **رويداً**a kâf bitişir; o, **أَفعِلْ** yerindedir; senin “**رويدك** Zeyd’i” ve “**رويدكم** Zeyd’i” demen gibi; bu kâf, **رويداً**da muhatabı açıklamak için ilhak edilmiştir; i‘rabdan bir mahalli yoktur; çünkü isim değildir; ve **رويد** ona muzaf değildir; ve Zeyd’e müteaddîdir; çünkü fiille adlandırılmış bir isimdir, fiillerin amelini işler. **رويد**in tefsiri “mühlet”tir; **رويدك**in tefsiri “mühlet ver”dir; çünkü kâf ona ancak **أَفعِل** manasında iken girer, başkasında değil. Ve **الدال** iki sâkinin buluşmasından dolayı harekelendi; mastarların nasbı ile nasb edildi. O, **أَرْوَدَ يُرْوِد**in tasğîridir; onun dört vechi vardır: fiil için isim, sıfat, hâl ve mastar. İsim: “**رويد** Amr’ı” sözün gibi; yani “Amr’ı **أَروِدْ** et”, “ona mühlet ver” manasında. Sıfat: “**سيراً رُويداً**” sözün gibi. Hâl: “Kavim **رُويداً** yürüdü”; marifeye bağlanınca onun hâli oldu. Mastar: “**رويد** Amr’ın” izafetle; Allah’ın sözü gibi: “boyunları vurmak”. Enceşe hadîsinde: “**رُويدَك**; **رِفْقاً** cam şişelerle” yani mühlet ver, ağır davran ve yumuşak ol. Ezherî, “muhatabı açıklamak için **رويداً**a ilhak edilen bu kâf” sözünde dedi: O, özellikle ilhak edildi; çünkü **رويداً** tek için, cem‘ için, erkek için, kadın için vaki olur; ancak kâf, kimin kastedildiği kastedilmeyenden karışmasından korkulduğu yerde sokuldu; ilkinde ise, muhatabın bilmesiyle yetinildiği için hazfedildi; çünkü ondan başkası kastedilmez. Ve bazen, başkasıyla karışmasından korkulmayan kimseye de **رويدا** denir; te’kîd için; bu, “**النَّجاءَكَ**” ve “**الوَحاك**” sözün gibidir; bu kâf, emrolunanlar ve kaçanlar için bir alâmet olur. Dedi: Leys dedi: **رُوَيد** ile tehdidi murad ettiğinde, onu tenvinsiz nasb edersin; ve inşad etti:
رُويدَ تَصَاهَلْ بالعِراقِ جِيادَنا،
كأَنك بالضحَّاك قد قام نادِبُه
İbn Sîde dedi: Dil ehlinden bazıları dedi: **رويداً** tehdit için de olabilir; şu söz gibi:
رُويدَ بني شيبانَ، بعضَ وَعيدِكم
تُلاقوا غداً خَيْلي على سَفَوانِ
Böylece **رويداً**ı Benî Şeybân’a izafe etti ve “**بعضَ وَعيدِكم**”u, fiil takdiriyle nasb etti; ve “**رويد بني شيبان**” dedi; Benî Şeybân mef‘ûl yerindedir; “**رويد** Zeyd’i” sözün gibi; sanki başkalarına, onları mühletlemelerini emretti; böylece “**بعض وعيدكم**”, gaibden hitaba çevirmek üzeredir. Ve caizdir ki Benî Şeybân münâdâ olsun; yani “tehdidinizin bir kısmını mühletleyin”; emrin manası burada te’hîr ve ondan azaltmadır. Ve “**رويدَ بني شيبانَ بعضَ وعيدهم**” diye rivayet eden, bedel yapmıştır; çünkü Benî Şeybân’ın mahalli nasbdır; bu üzere beytin i‘rabı yönelir. Dedi: Tehdidin manası gerekmez; ancak ondaki tehdit, hâle göredir; çünkü onlara buluşmayı vaat eder ve onlar da ona benzerini vaat ederler. Ezherî dedi: **رويد** ile bir şeyde mühlet ve **الإِرواد**ı murad ettiğinde, nasb et ve tenvinle; “**امش رويداً**” dersin. Dedi: Araplar, nasb edilmiş **رويداً** manasında “**أَروِدْ**” derler. İbn Keysân, **رويدا** babında dedi: Sanki **رويدا** zıtlardandır; “**رويدا**” derler, “bırak ve sal”ı murad ettiklerinde; ve “ona yumuşak davran ve onu tut”u murad ettiklerinde de “**رويدا** Zeyd’i” derler. Dedi: Ve “**تَيْدَ** Zeyd’i” de onun manasındadır. Dedi: İkisini de Zeyd’e izafe etmek caizdir; çünkü ikisi de mastardır; Allah’ın sözü gibi: “boyunları vurmak”. Ali hadîsinde: “Benî Ümeyye’nin, ona doğru koştukları bir **مَرْوَداً**ı vardır”; o, **الإِرْوادِ**dan **مَفْعَل**dir; **الإِمهال**dir; sanki içinde bulundukları mühleti, ona doğru koştukları bir koşu meydanına benzetti; **الميم** ziyadedir.

**التهذيب**: **الرِّيدة**, **الارتياد** ve **الإِرادة** yerine konulan bir isimdir. Ve şeyi **أَراد** etti: onu sevdi ve onunla ilgilendi; isim **الرِّيدُ**dur. Abdullah hadîsinde: “Şeytan, Âdemoğlunu her **ريدة** ile ister”; yani her talep ve murad ile. Denir: **أَراد** eder, **يريد** eder, **إِرادة** ile; ve **الريدة**, **الإِرادة**dan isimdir. İbn Sîde dedi: Lihyânî’nin “Şeyi **هَرَدْتُ** ettim, onu **أَهَريدُه** **هِرادةً** ile” diye hikâye ettiği şeye gelince: o ancak bedel üzeredir. Sîbeveyh dedi: “**أُريد** ki yapasın”ın manası, “bunu istemem”dir; Allah’ın sözü gibi: “Ve emrolundum ki Müslümanların ilki olayım”. Cevherî ve başkası: **الإِرادة** meşîettir; aslı **الواو**dur; senin “onu **راوده** etti” sözün gibi; yani “şunu yapmasını **أَراده** etti”; ancak **الواو** sükûn etti, harekesi öncesine nakledildi; böylece mâzîde ألفa, muzâride ياءa döndü; mastarda, sâkin ألفa komşuluğundan dolayı düştü; ve onun yerine sonunda **الهاء** ile ivaz edildi.

Leys dedi: “Falan, câriyesini kendisi hakkında **راوَدَ** etti; o da onu kendisi hakkında **راوَدَتْ** etti” denir; her biri diğerinden cima‘ ve cinsel birleşmeyi denediğinde; bundan Allah’ın sözü: “Onun delikanlısını kendisi hakkında **تراود** eder”; fiili ona kıldı. Ve onu şu şey üzerine **مُراوَدَةً** ve **رِواداً** ile **راوَدْتُ** ettim; yani onu istedim. Ebû Hureyre hadîsinde: “Amcası Ebû Tâlib’i İslâm üzerine **يُراوِدُ** ettiği sırada”; yani onunla tekrar tekrar konuşur ve ona karşılık verir. Bundan İsrâ hadîsi: Mûsâ, صلى الله عليهما وسلم, ona dedi: “Vallahi, ben Benî İsrâîl’i bundan daha aşağısı üzerine **راودْتُ** ettim de onu bıraktılar.” Ve onu işten ve onun üzerinde **راودْته** ettim: ona müdârâ ettim.

Ve **الرائد**: değirmencinin, onu çevirdiğinde tuttuğu değnektir. İbn Sîde dedi: **الرائدُ**, değirmenin **مَقْبِضُ**ıdır. Ve değirmenin **رائدُ**i: onun tutacağıdır. Ve **الرائد**: değirmenin eli. Ve **المِرْوَدُ**: mil; ve gemde dönen demir parça; ve makaranın mihveri, eğer demirden ise. Mâiz hadîsinde: “**المِرْوَدِ**in **المكحُلةِ**ye girişi gibi”; **المِرْوَدُ**, **الميم**in kesriyle: sürme çekilen mildir; **الميم** ziyadedir. Ve **المِرْوَدُ** ayrıca: mafsal. Ve **المِرْوَدُ**: kazık; dedi:
داوَيْتُه بالمَحْضِ حتى شتا،
يَجتذِبُ الأَرِيَّ بالمِرْوَد
**المِروَد** ile murad etti. Denir: **رَوْدٌ** rüzgâr: esişi yumuşak. Denir: **رادة** rüzgâr: azgın olup gelip gittiğinde. Ve **رائدة** rüzgâr: **رادة** gibi; ve **رُواد** da böyledir; Cerîr dedi:
أَصَعْصَعَ إِن أُمَّكَ، بعد ليلي،
رُوادُ الليلِ، مُطْلَقَةُ الكِمام
Ve **رواد** ve **رَادة** ve **رائدة** kadın da böyledir.
