# روض (ر-و-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%88%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yeşillik, çimeni bol yer

- Harfler: ر - و - ض
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رَوْضَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | فَعْلَاتِ | Yeşil alanlar | 1 | 1 | [42:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/ayet/42:22.md) |
| [رَوْضَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B6%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلَةٍ | Yeşil alan | 1 | 1 | [30:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/ayet/30:15.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
2. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
3. [حبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hubr mürekkep demektir
4. [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Akşam karanlığında gökte meydana gelen kızıl aydınlıktır
5. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
6. [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Katı kaptır
7. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kazandı
8. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
9. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
10. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
11. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
12. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
13. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
14. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
15. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | روض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli: و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md), [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md), [فردس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3.md), [رعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [جدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun birikip yayıldığı, toprağın yumuşayıp yeşerdiği geniş ve ferah alan |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet nimetlerinin genişlik, canlılık, tatmin ve neşe boyutuyla tecelli ettiği mekan |
| Çekirdek Özet 3 | Nefsin ve tabiatın terbiye edilip uysallaşmasıyla ulaşılan dinginlik, intizam ve estetik denge |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir çimenlik veya park olarak daraltıp taşıdığı su birikintisi, dinginlik, içsel genişlik ve terbiyeden doğan yumuşama boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رو | Yayılma, hareket serbestliği, genişleme ve ferahlık; nitekim [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) kökünde nefes ve canlanma, [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) kökünde arayış ve gidip gelme, [روع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B9.md) kökünde kalbin yerinden oynaması ve irkilme, [روغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA.md) kökünde esnek yöneliş anlamları ortaktır. | ض | Yayılma ve serbestlik hareketini belirli bir tabanda, yumuşak bir zeminde ve suyun tutulup yeşilliğin yerleştiği kuşatıcı bir mekânda sabitler; kontrol, uysallık ve kalıcı ferahlık kazandırır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; öncelik, hareket kaynağı ve yön | Canlılığın, iradenin ve arayışın ilk başlangıç noktasını gösterir. |
| و | Çadır kazığı, bağ; raptetme ve bitiştirme | Başlangıçtaki hareketi bir amaca bağlar, süreklilik ve tutarlılık sağlar. |
| ض | Yan taraf, ezilme, yayılma; erken imgede türetme olup sıkışmanın ardından dışa vurma ve yayılma hareketi | Suyun zemine yayılmasını, sertliğin kırılarak yumuşamasını ve genişlemeyi temsil eder. |
| روض | Başlangıç hareketinin zemine bağlanıp yumuşak bir yayılmaya ve genişliğe dönüşmesi | Suyun tabana yayılarak sert toprağı yumuşatması, hayat vermesi ve üzerinde ferahlatıcı bir yeşillik ve uysallık meydana getirmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun bir çukurlukta veya vadide toplanıp zemini kaplaması, bu suyla toprağın yumuşayarak bol ot ve yeşillik vermesi; vahşi bir hayvanın alıştırılarak sertliğinin kırılması ve uysallaştırılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde suyun toplandığı yer ve susuzluğun giderildiği su birikintisi anlamında kullanılmıştır: ورَوْضَةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوِي (Ve nice su birikintisi vardır ki zayıflamış binek hayvanımı ondan suladım). |
| Erken Arapça kullanım | İbn Manzûr ve Halîl b. Ahmed'in aktardığı üzere kuyu veya kap içindeki suyun birden fazla kişiyi kandıracak seviyede bulunması durumunda kullanılan أراضهم (onları suya doyurdu) ifadesi ile devenin sürüşe alıştırılması anlamındaki رِياضة terimi erken dönemde yerleşiktir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça روض kökü, Sami dil ailesinde suyun zemin üzerinde yayılması, toprağın nem ve bitki örtüsüyle yumuşaması ve buna bağlı olarak sertliğin kırılarak esneklik kazanması dairesinde biçimlenmiştir. İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren bir kök bulunmamakla birlikte, suyun akışı ve nemlilik üzerinden toprağın hayat bulmasıyla ilgili semantik alanlar diğer köklerle karşılanmıştır. Kökün içerdiği temel semantik matris olan genişlik, ferahlık ve ehlileştirme ekseni, Klasik Arapçada hem tabii bir peyzajı (su birikintili çayır, bostan) hem de zihni ve bedeni bir terbiyeyi (riyazet, hayvanı boyun eğdirme) ifade edecek biçimde iki temel eksende zenginleşmiştir. Bu semantik çift kutupluluk (genişlik-ferahlık ile uysallaşma-yumuşama) kökün kök içi genişlemesinin özgün bir Arapça karakter taşıdığını gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | روض kökünden türeyen رَوْضَة ve رِياضة kelimeleri | Genişleme ve yumuşama ana ilkelerinden hareketle tabii peyzajdan nefsin ve binek hayvanının terbiyesine geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Kuzeybatı Sami dillerindeki dolaylı nem ve otlak alanları | Doğrudan üçlü kök denkliği sınırlı olup suyun tabanda yayılması ve otlak alanı oluşturması semantiği ortaktır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| روض | Anlamlı | Genişlik, sulak yeşillik, uysallaştırma | Suyun zeminde toplanıp yeşillik bitirmesi ve canlının terbiyesi | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [رضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%88.md) | Anlamlı | Rıza, hoşnutluk, kabulleniş | Nefsin itirazı bırakıp huzur ve dinginliğe kavuşması | [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) köküyle bağlantılıdır; hedef kökteki uysallık ve ferahlık ile anlam bağı taşır. Kur'an'da geçer. |
| [ورض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%B6.md) | Anlamlı | Tavuğun yumurtlaması, bir şeyi tek seferde bırakma | Yumurtlama için kuluçkadan kalkıp yumurtayı hemen bırakma hali | Erken sözlüklerde kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| [وضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B1.md) | Anlamlı | Yağ bulaşığı, kir, leke | Kap veya elbisede kalan yağ ve kir kalıntısı | Anlamca hedef kökle doğrudan bağı yoktur; Kur'an'da geçmez. |
| [ضرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%88.md) | Anlamlı | Alışma, yırtıcılık, köpeğin ava alışması | Bir şeye hırsla alışma, yırtıcı hayvanın kana ve ava dadanması | Eğitilme yönüyle hedef kökteki riyazetle zıt kutuptadır; Kur'an'da geçmez. |
| [ضور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B1.md) | Anlamlı | Açlıktan kıvranma, feryat etme, sızlanma | Açlık veya sancı sebebiyle bedenin bükülüp inlemesi | Darlık ve sancı içerir, hedef kökün genişlik ve tokluk anlamına zıttır; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| روض | Merkez | Sulak, geniş ve yeşil dinlenme alanı | Suyun bizzat zeminde toplanması, açık arazideki ferahlık ve toprağın yumuşaklığı ile öne çıkar. | Suyun ve yeşilliğin bir arada olduğu açık ve iç ferahlatıcı alan. |
| [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Ağaçlarla örtülü, korunaklı bahçe | Bitki ve ağaçların yoğunluğundan dolayı zemini veya içeriyi gizleme ve örtme vurgusu taşır. | Ağaçları sık ve koruyucu nitelikte olan bahçe. |
| [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) | Komşu | Etrafı çevrilmiş, kuşatılmış bahçe | Bir duvar veya çitle sınırlandırılmış, koruma altına alınmış alan anlamına odaklanır. | Sınırları belirli, korunaklı koruluk ve bostan. |
| [فردس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3.md) | Komşu | Her türlü meyve ve nimetin bulunduğu zengin vadi ve bahçe | Çeşitlilik, bolluk ve meyve ağaçlarının zenginliği yönüyle ayrışır. | Nimetlerin ve meyvelerin eksiksiz toplandığı üstün bahçe. |
| [رعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | Otlak, beslenme ve gözetim alanı | Bitkinin hayvanlarca otlanması ve gözetim altında tutulması amacına dönüktür. | Otun bol olduğu, beslenmeye ayrılmış arazi. |
| [جدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8.md) / [جدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8.md) | Zıt | Kuraklık, çoraklık ve kısırlık | Suyun ve bitkinin tamamen yok olması, arazinin sertleşip hayat veremez hale gelmesidir. | Yağmurun kesildiği, toprağın çatladığı ve yeşilliğin tükendiği zemin. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | روض | Geniş sulak çayır, yeşillik alan; terbiye edilmişlik | Hem su birikintisiyle yeşeren geniş düzlüğü hem de uysallaştırma eylemini içerir. | Kesin |
| Latince | Pratum, viretum | Çayır, yeşil otlak, sulak çimenlik alan | Zemindeki yeşilliği ve sulak otlağı karşılar; nefs terbiyesi ve uysallaşma anlam boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Meadow, water-meadow, lush garden | Sulak çayır, sulak alan, verimli yeşillik | Suyun beslediği açık yeşil alanı karşılar; kökün terbiye, intizam ve nefis terbiyesi (riyazet) yönü dışarıda kalır. | Güçlü |
| Almanca | Aue, Feuchtwiese | Sulak çayır, ırmak boyu yeşilliği | Su kenarında yayılan taze otluk düzlüğü iyi açıklar; ahlaki veya zihni terbiye boyutunu taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | Prairie, pré verdoyant | Çayır, yemyeşil otluk alan | Açık tabii güzelliği ve yeşilliği ifade eder; dinginlik ve kontrol kavramını doğrudan yansıtmaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَوْضَةٍ (Tekil) | Müminlerin neşe ve ikramla ağırlandığı, her türlü kederden arınmış cennet makamı | İman edip salih amel işleyenlerin kıyamet günündeki sevinç ve taltif ortamı bağlamında Rûm [30:15](https://lisan.digital/tr/ayet/30:15.md) |
| رَوْضَاتِ (Çoğul) | Cennetlerin en latif, en geniş, su ve yeşillikle donanmış seçkin dereceleri | Takva ve ihlas sahiplerinin rableri katında diledikleri her şeye nail olacakları yüce lütuf makamı bağlamında Şûrâ [42:22](https://lisan.digital/tr/ayet/42:22.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cennetin somut tasvirleri | Cennet nimetlerinin mecazi veya hakiki oluşu; ruhani tatmin ile cismani lezzetin birleştiği nihai huzur alanı | Keder, darlık ve korkudan tamamen arınmış salt esenlik ve sevinç mekanı. |
| Fıkıh | İtikaf, mescit adabı ve vakıf alanları | Mescid-i Nebevi içindeki Ravza-i Mutahhara'nın fıkhi hükmü, burada namaz ve ibadetin fazileti | İbadet ve manevi kazancın yoğunlaştığı mübarek mekan sınırı. |
| Tefsir | Ahirette müminlerin sevinç ve ikram hali (yuhberûn) | Rûm [30:15](https://lisan.digital/tr/ayet/30:15.md) ve Şûrâ [42:22](https://lisan.digital/tr/ayet/42:22.md) ayetlerinde cennet bahçelerinin genişliği, letafeti ve ruhsal genişleme hissi | Su, serinlik ve yeşilliğin doğurduğu estetik ve kalbi doyum. |
| Hadis | Mescid-i Nebevi ve ilim meclisleri | Peygamber'in minberi ile evi arasındaki alanın cennet bahçelerinden bir bahçe olarak nitelenmesi ve zikir meclislerine riyâz-ı cennet denilmesi | İlim, zikir ve manevi sükûnetin kalbi genişleten ve uysallaştıran bereketi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret mükafatı ve manevi terbiye | Nefsi teskin etme (riyazet) ve cennet esenliği | İnsanın içsel çatışmalarını teskin edip kalbi genişliğe eriştirmek | Vahiy terbiyesiyle uysallaşan nefis, ahirette genişlik ve güzellik yurdu olan ravzaya ulaşır. | Kesin |
| İlmi | Zihni disiplin ve düşünce üretimi | Zihnin eğitilmesi ve dingin tefekkür ortamı | Karmaşadan arınmış, verimli ve sistematik bilgi üretimi sağlamak | Dağınık düşünceler terbiye edildikçe zihin verimli, ferah ve üretken bir zemine dönüşür. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal barış ve kamu esenliği | İstikrar, adalet ve toplumsal uzlaşı ortamı | Toplumdaki sertlik ve anarşi eğilimlerini hukukla yumuşatarak huzur tesis etmek | Hukukun adilce uygulanması toplumu bir gerilim alanından sulh ve refah alanına taşır. | Muhtemel |
| İktisadi | Verimli kaynak yönetimi ve ortak alanlar | Sulak ve bereketli kamu arazileri, ortak refah | Doğal kaynakları koruyarak toplumun istifadesine açmak | Kaynakların israf edilmeyip birikmesi ve adilce yayılması toplumsal bereketi doğurur. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük potansiyel enerjili kararlı denge havzası (Attractor Basin) | Dinamik sistemlerde değişkenlerin çalkantıdan sonra yerleştiği, enerjinin dağılıp sakinleştiği ve sistemin asgari sürtünmeyle kararlı kaldığı geniş çökek alanı ile suyun birikip araziyi teskin ettiği havza birebir yapısal örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ruhsal entegrasyon ve afektif regülasyon (Duygusal denge ve olgunlaşma) | Psikolojide bireyin dürtüsel taşkınlıklarını bilişsel süreçlerle terbiye ederek (riyazet) içsel çatışmaları çözmesi ve kalıcı bir dinginlik, benlik bütünlüğü ve iç huzura ulaşması hali ile ham arazinin yeşerip uysallaşması aynı süreç dinamiğini yansıtır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece yapay bir şehir parkı, çimenlik veya süs bahçesi seviyesine indirgeyerek; kökün özünde bulunan tabii su birikintisi, toprağın nemle doygunluğu ve nefs terbiyesinden doğan ruhani uysallık boyutunu unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da cennet ortamını niteleyen bu kavram, yalnızca görsel bir manzara değil; inananların amel ve niyetleriyle kazandıkları zihni ve kalbi dinginliğin, hiçbir darlık ve sıkıntının bulunmadığı sonsuz bir genişlik ve neşe halinde ebedileşmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirlerini yüzeysel ve fiziksel bir konfordan ibaret saymak; kökün terbiye, arınma, nefsin şiddetten uzaklaşarak sükûnete ermesi ve hakiki neşeye (yuhberûn) kavuşmasıyla olan deruni irtibatını koparmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın cennet tasvirlerinde kullandığı kavramların tesadüfi olmadığını gösterir; روض kökü suyun tabii olarak toplandığı, arazinin ferahladığı ve her türlü sertlikten uzaklaşıldığı en yüksek huzur derecesini temsil eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman ve salih amel birlikteliğinin ahiretteki karşılığını bildiren ayetlerde (Rûm [30:15](https://lisan.digital/tr/ayet/30:15.md)) ve müminlerin nail olacağı lütuf genişliğini bildiren vuslat sahnelerinde (Şûrâ [42:22](https://lisan.digital/tr/ayet/42:22.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cenneti kuru bir ödül veya durağan bir mekan zanneden dar bakışı tashih eder; onu hayatın, suyun, neşenin, genişliğin ve ehlileşmiş bir ruhun ulaştığı en kamil tatmin seviyesi olarak açıklar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun çukur ve elverişli bir zeminde toplanıp araziye yayılması, toprağı yumuşatıp serinletmesi ve üzerinde taze, geniş bir yeşillik meydana getirmesi.
- Soyut anlam: Sertliğin, gerilimin ve taşkınlığın kırılarak uysallık, genişlik, içsel sükûnet ve kalıcı bir esenlik haline kavuşması.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç sürtünmelerinden ve çatışmalarından arınarak en uygun denge, ferahlık ve verimlilik noktasına ulaşması.
- LaTeX modeli: $$R = \int_{0}^{T} (S(t) \cdot W(t)) \, dt - D$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $R$ ulaşılan ferahlık, canlılık ve dinginlik alanını (ravza); $S(t)$ zaman içinde sisteme uygulanan terbiye, arınma ve disiplin faktörünü (riyazet); $W(t)$ zemine hayat ve esneklik veren bilgi, rahmet ve su akışını; $D$ ise sertlik, çatışma, darlık ve sürtünme unsurlarını temsil eder. Sistemin terbiye ve rahmetle beslendiği ölçüde darlık azalmakta ve kalıcı dinginlik havzası ($R$) genişlemektedir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%88%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Rum 30:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/ayet/30:15.md) — رَوْضَةٍ

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ

Meal (IK): İman edip salih amellerde bulunanlar; bir bahçededirler, ağırlanırlar.

### [Şura 42:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/ayet/42:22.md) — رَوْضَاتِ

تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا وَهُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ

Meal (IK): Göreceksin ki; zalimler yaptıkları şeyler başlarına gelirken korkudan titrerler. İman edip salih amel işleyenler ise cennet bahçelerindedirler. Rabblarının katında onlara diledikleri vardır. İşte bu; büyük lutfun kendisidir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yeşillik, çimeni bol yer.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والراء و و ا ي ء معهما
ض و ر، ض ي ر، و ض ر، ر و ض، و ر ض، أ ر ض، ض ر و، ر ض و مستعملات
ضور:
التَضَوّرُ: صياحٌ وتَلَوٍّ عند وَجَع من ضَرْبٍ.
والثَّعلَبُ يَتضوَّرُ في صِياحه وضور حيّ من عنزة.
ضير:
الضَّيْرُ المَضَرَّةُ، ولا ضَيْرَ أي لا حَرَجَ ولا مَضَرَّةَ.
وضر:
الوَضَرُ: وَسَخُ الدَّسَمِ واللَّبَنِ، وغُسالةُ السِّقاءِ والقَصْعةِ ونحوِها، وأنشد:
إِنْ تَرْحَضوها تَزِدْ أعْراضُكُم طَبَعاً		أو تَتْرُكُوها فسُودٌ ذاتُ أوضـارِ
روض:
الرَّوْضُ والرَّوْضَةُ، والرِّيضانُ جمعُ الرَّوْض، والرِّياض جمع الرَّوْضة.
ورُضْتُ الدّابَّةَ أرُوضُها رِياضةً أي علَّمْتُها السَّيْر.
والرَّوْضُ: نَحوٌ من نِصْف القِرْبةِ.
ويقال: أتانا بإناءٍ يُريضُ كذا وكذا رجلاً، وقد أراضهم اذا أرواهم بعض الرَّيِّ.
ورض:
يقال: وَرَضتِ الدَّجاجَةُ إذا كانتْ مُرْخِمةً على البيض، ثم قامت فوَضَعَت بمَرَّةٍ واحدة. وكذلك التوّريضُ في كل شيءٍ.
أرض:
أرضٌ وجمعها أرَضُون، والآرُض أيضاً جَماعة.
وأرْضٌ أريضةٌ أي لَيِّنةٌ طيِّبةُ المَقعَد.
ورَوْضةٌ أريضةٌ: ليِّنةُ المَوْطِئ، واسعةٌ.
والأَرَضةُ: دُوَيبّة بيضاءُ تُشبِهُ النَّمْلَ تأكُلُ الخَشبَ وتظهَرُ أيّام الرَّبيع.
وشَحْمَةُ الأرض معروفة.
والأرضُ: الرِّعْدَةُ.
والأرض: حافِرُ الدّابَّة، قال: ولم يُقَلِّبْ أرْضَها البَيْطارُ والأرضُ: الزُّكامُ.
وأُرِضَ فهو مَأْرُوضٌ.
ضرو:
الضِّرْوُ الضاري من أولادِ الكِلابِ السَّلُوقِيَّةِ التي تَصيد، والجميع الضِّراءُ.
والضَّرْوُ: ضْربٌ من الشَّجَرِ يُجْعَل وَرَقُه في العِطْر، وبعضهم يكسِرُ الضادَ، وجَرَّةٌ ضاريةٌ بالخَلِّ قد ضَرِيَتْ ضَراوةً.
والضَّراءُ: أرضٌ مُسْتَويةُ تكون فيها السِّباعُ، والضَّراءُ: المَشْيُ فيها، يُواريك عَمّن تَكيدُه وتطلُبُه.
ولِلَّحْمِ ضَراوةٌ كضَراوةِ الخَمْر.
رضو:
يقالُ في لغة: رجلٌ مَرْضُوٌ عنه، لأنَّ الرِّضا في الأصل من بنات الواو، وشاهِدُه الرِّضْوانْ، وهو اسم موضوعٌ من الرِّضا، قال تعالى: الا ابتغاءَ رِضوانِ اللهِ.
والرِّضا، مقصورٌ، والمُراضاةُ من اثنَيْن.
ورَضوَى جَبلٌ.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الراء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ض و ر**، **ض ي ر**، **و ض ر**، **ر و ض**، **و ر ض**، **أ ر ض**، **ض ر و**، **ر ض و** مستعملات

**ضور**:
**التَضَوّرُ**: bir darbeden olan ağrı sebebiyle bağırma ve kıvranma.
Ve tilki, bağırışında kıvranır; ve **وضور**: **عنزة**’den bir hayy (kabile kolu).

**ضير**:
**الضَّيْرُ**: zarar; ve “**لا ضَيْرَ**” yani ne sıkıntı vardır ne zarar.

**وضر**:
**الوَضَرُ**: yağın ve sütün kiri; ve kırbanın ve çanağın ve benzerlerinin yıkantısı; ve (şu beyit) okunmuştur:
إِنْ تَرْحَضوها تَزِدْ أعْراضُكُم طَبَعاً		أو تَتْرُكُوها فسُودٌ ذاتُ أوضـارِ

**روض**:
**الرَّوْضُ** ve **الرَّوْضَةُ**; ve **الرِّيضانُ**: **الرَّوْض**’un çoğulu; ve **الرِّياض**: **الرَّوْضة**’nin çoğulu.
“**ورُضْتُ** **الدّابَّةَ** **أرُوضُها** **رِياضةً**” yani ona yürümeyi öğrettim.
Ve **الرَّوْضُ**: kırbanın yarısı gibi olan bir tür.
Ve denilir: Bize, şu kadar ve şu kadar adamı sulayan bir kap ile geldi; ve onları suladığında, onlara sulamanın bir kısmını vermiş olur.

**ورض**:
Denilir: Tavuk, yumurtanın üzerine yatıp (kuluçkaya yatmış) iken sonra kalkıp bir defada yumurtladığında **وَرَضتِ الدَّجاجَةُ**. Ve her şeyde **التوّريضُ** de böyledir.

**أرض**:
**أرضٌ**; çoğulu **أرَضُون**; ve **الآرُض** da bir topluluk (cemaat).
Ve **أرْضٌ أريضةٌ**: yani yumuşak, oturması hoş.
Ve **رَوْضةٌ أريضةٌ**: basılacak yeri yumuşak, geniş.
Ve **الأَرَضةُ**: karıncaya benzeyen, odunu yiyen ve bahar günlerinde ortaya çıkan beyaz bir küçük canlı.
Ve **شَحْمَةُ الأرض** bilinen (şey)dir.
Ve **الأرضُ**: titreme.
Ve **الأرض**: binek hayvanının toynağı; (şöyle) dedi: “Ve baytar onun **أرْضَها**’sını çevirmedi”; ve **الأرضُ**: nezle.
Ve **أُرِضَ**; o hâlde o **مَأْرُوضٌ**dur.

**ضرو**:
**الضِّرْوُ**: avlanan **السَّلُوقِيَّةِ** köpeklerinin yavrularından saldırgan olan; hepsi **الضِّراءُ**dır.
Ve **الضَّرْوُ**: yaprağı kokuya konulan bir ağaç türü; ve bazısı **الضاد**’ı kesreler; ve sirkeye düşkün bir küp: **ضاريةٌ**; **ضَرِيَتْ** **ضَراوةً**.
Ve **الضَّراءُ**: yırtıcıların bulunduğu düz bir arazi; ve **الضَّراءُ**: onda yürüyüş; kendisine tuzak kurduğun ve aradığın kimseden seni gizler.
Ve et için, şarabın **ضَراوة**’si gibi bir **ضَراوةٌ** vardır.

**رضو**:
Bir lehçede denilir: “**رجلٌ مَرْضُوٌ عنه**”; çünkü **الرِّضا** aslında **و**’nun kızlarındandır (و kökünden olanlardandır); ve onun şahidi **الرِّضْوانْ**dır; o, **الرِّضا**’dan konulmuş bir isimdir; Yüce Allah dedi: “**الا ابتغاءَ رِضوانِ اللهِ**”.
Ve **الرِّضا** kısaltılmıştır (maksûr); ve **المُراضاةُ** iki kişidendir.
Ve **رَضوَى** bir dağdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَوْضَةُ من البقل والعُشب، والجمع رَوْضٌ وَرِياضٌ. والرَوْضُ: نحوٌ من نصف القِرْبَةِ ماءً. وفي الحوض رَوْضَةٌ من ماء، إذا غطَّى أسفله. ورَضْتُ المُهْرَ أَرُوضُهُ رياضاً، ورِياضَةً، فهو مَروضٌ. وناقَةٌ مَروضَةٌ، وقد ارْتاضَتْ. وكذلك رَوَّضْتُهُ تَرْويضاً، شدِّد للمبالغة. وقومٌ رُوّاضٌ وراضَةٌ. وناقةٌ رَيِّضٌ أوّلَ ما ريضَتْ وهي صعبةٌ بَعدُ. وكذلك غلامٌ رَيِّضٌ، وأصله رَيْوِضٌ فقلبت الواو ياءً وأُدْغمتْ. ورَوَّضْتُ القَراحَ: جعلتُها رَوْضَةً. قال يعقوب: قد أَراضَ هذا المكان وأَرْوَضَ، إذا كثُرَتْ رِياضُهُ. وأَراضَ الوادي واسْتَراضَ أي استنقع فيه الماءُ. وكذلك أَراضَ الحوضُ. ومنه قولهم: شربوا حتى أراضُوا أي رَوُوا فَنَقَعوا بالرِيِّ. وأتانا بإِناءٍ يُرِيضُ كذا وكذا نَفساً. واسْتَراضَ المكانُ، أي اتسع. ومنه قولهم: افًعَلْ ذاك ما دامت النَفْس مُسْتَرِيضَةً، أي متّسعةً طيِّبَةً. وفلانٌ يُراوِضُ فلاناً على أمر كذا أي يداريه ليدخله فيه.

##### Türkçe

**الرَوْضَةُ** baklagillerden ve ottandır; çoğulu **رَوْضٌ** ve **رِياضٌ**’dır. Ve **الرَوْضُ**: yarım kırbanın su olarak olanı gibi bir şeydir. Ve havuzda, altını örttüğü zaman sudan bir **رَوْضَةٌ** vardır. Ve ben tayı **رَضْتُ**; onu **أَرُوضُهُ** **رياضاً** ve **رِياضَةً** (ile), artık o **مَروضٌ**dur. Ve **ناقَةٌ مَروضَةٌ**; ve gerçekten **ارْتاضَتْ**. Yine aynı şekilde onu **رَوَّضْتُهُ** **تَرْويضاً** (ile); mübalağa için şeddelidir. Ve bir kavim **رُوّاضٌ** ve **راضَةٌ**’dir. Ve bir dişi deve, ilk defa alıştırıldığı hâlde ve hâlâ zor iken **رَيِّضٌ**’dir. Yine aynı şekilde bir oğlan **رَيِّضٌ**’dir; aslı **رَيْوِضٌ**dur; sonra **الواو** **ياءً**ya çevrildi ve idgam edildi. Ve ben ekini **رَوَّضْتُ القَراحَ**: onu bir **رَوْضَةً** yaptım. Yakub dedi: Bu yer gerçekten **أَراضَ** etti ve **أَرْوَضَ** etti; **رِياضُهُ** çoğaldığı zaman. Ve vadi **أَراضَ** etti ve **اسْتَراضَ** etti; yani su onda göllendi. Yine aynı şekilde havuz **أَراضَ** etti. Ve ondan onların sözü: **أراضُوا** edinceye kadar içtiler; yani **رَوُوا** oldular da sulukla serinlediler. Ve bize, şöyle şöyle nefsi **يُرِيضُ** eden bir kap ile geldi. Ve yer **اسْتَراضَ** etti; yani genişledi. Ve ondan onların sözü: Nefis **مُسْتَرِيضَةً** oldukça, yani geniş, hoş iken, şunu yap. Ve falan, falanı şu iş üzerine **يُراوِضُ** eder; yani onu, onu ona sokmak için idare eder.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ر ( و ا ي ء )
ضرا ، ضري ، وضر ، رضي ، روض ، ريض ، أرض ، ورض ، ضور ، ضير .
ضرا : الأصمعيّ : ضَرّا العِرْقُ يَضْرُو ضَرْواً : إذا اهتزّ ونَفَرَ بالدّم .
وقال العجَّاج :
مِمّا ضَرَا العِرْقُ به الضَّرِيُّ
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضَرَى يَضرِي : إذا سال وجَرَى .
قال : ونَهَى عليّ رضي الله عنه عن الشُّرب في الإناء الضّارِي . قال : ومعناه : السائل ، لأنه يُنقص الشُرْب . قال : وضَرِيَ النَّبيذُ يضرى : إذا اشتدّ .
قلتُ أنا : الضَّارِي من الآنية : الإناءُ الذي ضُرِّيَ بالخَمْر ، فإذا جُعِل فيه العَصيرُ صارَ مُسكِراً ، وأصلُه من الضَّراوة وهي الدُّرْبة والعادَة .
ورَوَى أبو عُبيد عن أبي زيد قال : لَذِمْتُ به لَذَماً ، وضَرِيتُ به ضَرَى وَدَرِبْتُ به دَرَباً .
قال شمِر : الضَّراوةُ : العادة يقال : ضَرِيَ بالشيء : إذا اعتاده فلا يكاد يصبِر عنه . وضَرِيَ الكلبُ بالصيد : إذا تَطَعَّمَ بلَحْمه ودَمِه . والإناءُ الضّارِي بالشّراب ، والبيتُ الضّاري باللَّحم مِن كثرة الاعتياد حتى
يَبقَى فيه ريحُه . وأما قول الأخطل :
لمّا أتَوْه بمصباحٍ ومِبْزَلهِمْ
سارت إليه سُؤْرَ الأَبجُل الضّارِي
فإن بعضهم قال : الضّاري : السائلُ بالدّم ؛ من ضَرا يَضْرُو . وقيل : الأَبْجلُ الضارِي : العِرْقُ من الدّابة الذي اعتاد التودِيج ، فإذا حان حِينُه ووُدِّج كان سؤرُ دمه أشَدَّ ؛ ولكلَ وَجْهٌ .
وفي حديث عمَر : ( إن للَّحِم ضَراوةً كضَراوة الْخَمر ) . أراد أنّ له عادةً طَلاّبةً لأكلها كعادة الخمر ، وشدّة شهوةِ شارِبها لاستدعائها ، ومن اعتاد الْخَمرَ وشُرْبَها أَسرَف في النّفقة حِرْصاً على شُرْبها ، وكذلك من اعتاد اللحم وأَكله لم يَكَد يَصبِر عنه ، فدخل في باب المُسرِف في نَفَقته ، وقد نَهَى الله عزّ وجلَّ عن الإسراف .
وقال الأصمعيّ : ضَرِيَ الكلبُ يَضرَى ضَراوةً : إذا اعتاد الصّيدَ .
ويقال : كَلْبٌ ضِرْوٌ ، وكَلْبة ضِرْوة ، والجميع أَضْرٍ وضِراء .
ويقال أيضاً : كلبٌ ضارٍ ، وكَلْبةٌ ضارِية . قال : والضَّرَاء ما وَراك من شجر .
وقال شَمِر : قال بعضهم : الضَّرَاء : البَرازُ والفَضاء . ويقال : أرضٌ مستويةٌ فيها شجر ؛ فإذا كانت في هَبْطةٍ فهي غَيْضَة .
وقال ابن شُميل : الضَّرَاءُ : المستوِي من الأرض ؛ يقال : لأَمْشِيَنَّ لك الضَّرَاء . قال : ولا يقال : أرضٌ ضَرَاءٌ ، ولا مَكانٌ ضَرَاء .
قال : ونزلْنا بضَراءٍ من الأرْض ؛ أي : بأَرْضٍ مستوِية ؛ وقال بِشْرُ :
عَطَفْنا لهمْ عَطْفَ الضَّرُوس مِن المَلاَ
بشَهْباءَ لا يَمشي الضَّرَاءَ رَقيبُها .
قال : ويقال : لا أَمْشِي له الضَّراء ولا الْخَمرَة ؛ أي : أُجاهِرُه ولا أُخاتِله .
قال شَمِر : وقال أبو عمرو : الضَّراءُ : الاستخفاء .
ويقال : ما وَاراكَ من أَرْضٍ فهو الضَّرَاء ، وما واراك من شجرٍ فهو الخَمَرَ .
وهو يَدِبُّ له الضَّرَاءَ : إذا كان يَختِله .
وقال ابن شُميل : ما واراكَ من شيء وادّرأْتَ به فهو الخَمَر ، الوَهْدةُ : خَمَرٌ . والأكمَةُ : خَمَر ، والجَيَلُ : خَمَرٌ . والشجرُ : خَمَر . وكلُّ ما وَاراكَ فهو خَمَر .
وقال أبو زيد : مكانٌ خَمِر : إذا كان يغطِّي كلَّ شيء ويُوارِيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الضِّرْوُ والبُطْمُ : الحبّةُ الخَضْراء .
وقال الليث : الضَّرْوُ : ضَرْبٌ من الشَّجَر يُجعَل وَرقُه في العِطْر ، ويقال : ضِرْو .
قال : وهو المحْلَب ، ويقال : حَبّةُ
الْخَضْراء ، وأَنشدَ غيرُه :
هنيئاً لعُود الضِّرْوِ شَهْدٌ يَنالُه
على خَضِراتٍ ماؤهُنّ رَفِيفُ
أراد عُودَ سِواكٍ من شَجَرة الضِّرْو : إذا استاكتْ به هذه الجارية كان الرِّيقُ الّذي يَبتلّ به السِّواكُ مِن فيها كالشَّهْد .
ضور ضير : أخبَرَني المنذريُّ عن الحَرّاني عن ابن السكّيت : يقال : ضارَني يَضيرُني ، ويَضُورني ضَيْراً .
سَلَمة عن الفرّاء ؛ قرأ بعضُهم : ( لا يَضِرْكُم كيدهم شيئاً ) ( آل عمران : 120 ) ، يَجعله من الضَّيْر .
قال : وزعم الكسائيّ أنّه سَمِع بعضَ أهلِ العالية يقول : ما ينفعني ذاكَ ولا يَضُورُني .
والضّرُّ واحد . قال الله جلّ وعزّ : ( لله ( قَالُواْ لاَ ضَيْرَ إِنَّآ إِلَى رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ ) ( الشعراء : 50 ) ، معناه : لا ضَرَّ .
أبو عُبَيد عن الفرّاء قال : الضُّورةُ من الرّجال : الحقيرُ الصغيرُ الشّأن .
قلتُ : وأَقرأَنيه الإياديّ عن شَمِر بالراء ، وأقرأنيه المنذريُّ روايةً عن أبي الهيثم : الضُّؤْزَةُ ، بالزّاي مهموزاً ، وقال لي : كذلك ضبطتُه عنه .
قلتُ : وكلاهما صحيح .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ ، قال : الضُّورَةُ : الضعيفُ من الرّجال . والضَّوْرَةُ : الجَوْعة . وافَق ابنُ الأعرابيِّ الفرّاءَ .
ورَوى عَمرو عن أبيه أنه قال : الضَّوْرُ : شِدّةُ الجُوع .
ورَوَى أبو عبيد عن أبي عمرو : هو يَتلَعْلَع من الجُوع ؛ أي : يتضَوّر .
وقال اللّيث : التضوُّر : صِيَاحٌ وتَلَوَ عند الضّرب من الوَجع .
قال : والثعلبُ يتضوّر في صِياحه .
ورَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : هذا رجلٌ ما يَضِيرُك عليه نَحْتاً للشّعر ، ولحناً للشِّعر ، أي : ما يَزيدك على قوله الشّعر . ونحو ذلك قال ابن السكّيت : وكذلك ما يُزَنِّدُك وما يُزَرْنِقُك على قوله الشعر .
وضر : قال الليث : الوَضَرُ : وَسَخُ الدَّسَم واللّبن ، وغُسالةُ السِّقَاء والقَصْعَة ونحوه ، وأَنشَد :
إن تَرْحَضُوها تَزِد أعْراضُكمْ طَبَعاً
أو تتركوها فسُودٌ ذاتُ أَوْضارِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال للغُنْدُورة : وَضْرَى ، يعني أمّ سويد .
وقال شمر : يقال : وَضِرَ الإناء يَوْضَر وَضَراً : إذا اتّسخ ، ويكون الوَضَر من الصُّفرة والحُمْرة والطِّيب ، ثم ذكر حديثَ
عبد الرّحمن بن عوْف حين رأى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) به وَضَراً من صُفْرة فقال له : ( مَهْيَم ) المعنى : أنه رأى به لَطْخاً من خَلوق أو طِيب له لون ، فسأله عنه فأَخبَرَه أنّه تزوّج .
روض ريض : يقال : رُضْتُ الدابّة أَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً : إذا علّمتَها السَّيْرةَ وذلّلتَها ، وقال امرؤ القيس :
ورُضْتُ فذَلّتْ صَعَبةً أيَّ إذْلالِ
دَلَّ بقَوْله : أيَّ إذْلال ، أنّ معنى قوله : رُضْتُ : ذللّتُ ، لأنه أقام الإذلالَ مُقامَ الرّياضة .
وقال الأصمعيّ وغيرُه : الرَّيِّض من الدّوَاب : الّذي لم يَقبل الرّياضة ولَم يَمْهَر السَّيْرة ، ولم يَذِلَّ لراكبِه فيصرّفه كيف يشاء .
ويقال : قصيدة رَيِّضةُ القَوافي : إذا كانت صعبةً لم يَقتضِب الشُّعراءُ قوافيَها ولا عَرُوضَها . وأَمْرٌ رَيِّض : إذا لم يُحكم تدبيرُه .
أبو عُبَيد عن الكسائي : استَراضَ الوادي : إذا استَنقَع فيه الماءُ .
وقال شَمِر : كأنّ الرَّوضة سُمّيتْ رَوْضَةً لاستراضة الماءِ فيها .
وقال غيرُه : أراضَ الوادِي إراضَةً : إذا استراضَ الماءُ فيه أيضاً .
وفي حديث أمّ مَعبد الْخُزاعيّة ( أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وصاحبَيْه لمّا نَزَلوا عليها وحَلَبُوا شاتَها الحائلَ شَرِبوا من لَبنِها وسَقَوْها ، ثم حَلَبوا في الإناء حتى امتلأ ، ثم أَراضُوا ) . قال أبو عُبَيد : معنى : ( أَراضُوا ) ، أي : صَبُّوا اللّبَن على اللبن . ثم قال : أَراضُوا من المُرِضَّةِ وهي الرَّثيئة .
قال : ولا أعلمُ في هذا الحديث حرفاً أغربَ منه .
وقال غيرُه : معنى قولها : ( أراضُوا ) ، أي : شَرِبوا عَلَلاً بعد نَهَل . أرادت أنّهم شَرِبوا حتّى رَوُوا فَنَقَعُوا بالرّيّ عَلَلاً ، وهو من أَراضَ الوادي واستراضَ : إذا استَنقَع فيه الماء . وأَراضَ الحوضُ : إذا اجتمع فيه الماءُ ؛ ويقال لذلك الماء : رَوْضة ، وأنشد شَمِر قولَ الرّاجز :
وروضةٍ سَقيْتُ منها نِضْوَتي
قلت : ورياضُ الصَّمَّان والحَزْن في البادِية : قِيعانُ سُلْقانٍ واسعةٌ مطمئنّةٌ بين ظَهرانَيْ قِفافٍ وجَلَدٍ من الأرض يَسيل فيها ماءُ سيولِها فيستريض فيها ، فتُنبِت ضُروباً من العُشْب والبُقول ، ولا يُسرِع إليها الهَيْج والذُّبول ، وإذا أعشبتْ تلك الرياضُ وتَتابَع عليها السُّمِيُّ رَتعتِ العربُ وَنَعَمُها جمعاء . وإذا كانت الرياض في أعالي البِراق والقِفَاف فهي السُّلْقان ، وأحدها سَلَق . وإذا كانت في الوِطاءات فهي رِيَاض ، وفي بعض تلك الرياض حَرَجات من السِّدْر البَرِّيّ ، وربَّما كانت
الروضةُ واسعةً يكون تقديرها مِيلاً في ميل ، فإذا عَرُضتْ جدّاً فهي قِيَعانٌ وقِيعةٌ ، واحدُها قاع . كلُّ ما يَجتمِع في الإخاذ والمَسَاكات والتَّناهي فهي رَوْضة عند العرب .
وقال الأصمعيّ : الرَّوْض نحوُ النِّصف من القِرْبة . ويقال : في المَزادة رَوْضَةٌ من الماء ، كقولك : فيها شَوْلٌ من الماء .
وقال أبو عمرو : أراضَ الخوضُ فهو مُرِيض . وفي الحوض رَوْضة من الماء : إذا غَطَّى الماءُ أسفَلَه وأَرْضَه .
وقال : هي الرَّوضَةُ والرِّيضةُ والأَرِيضَة والمُسترِيضَةُ .
وقال الليث : تُجمع الرَّوضةُ رِياضاً ورِيضاناً .
قلتُ : وإذا كان البلد سَهْلاً يَنْشَف الماء لسُهُولَته ، وأسفَلَ السُّهولة صَلابةٌ تُمسِك الماءَ فهو مَرَاضٌ ، وجمعُه مَرائض ، ومَرَاضات ، وإذا احتاجوا إلى مِياه المَرائض حَفَروا فيها جِفاراً فشَرِبوا منها واستَقَوْا من أحسائها إذا وجدوا مِياهَها عَذْبةً .
ورُوي عن ابن المسيّب أنه كَرِه المُرَاوَضَة .
قال شمر : المُرَاوَضة : أن تُواصِفَ الرجلَ بالسِّلْعة ليست عِنْدَك .
قلت : وهو بَيْعُ المُواصَفة عند الفقهاء . وأَجازَه بعضُ الفقهاء إذا وافَقَتِ السِّلْعةُ الصفةَ الّتي وصَفها البائعُ : وأَبَى الآخرون إجازَتها ، إلا أن تكون الصفةُ مضمونةً إلى أجل معلوم .
ورض : قال اللّيثُ : وَرَضَت الدَّجاجةُ : إذا كانت مُرْخِمةً على البَيْض ، ثم قامت فوضَعَت بمَرَّةٍ واحدة .
قال : وكذلك التَّوْريضُ في كلّ شيء .
قلتُ : هذا عندي تصحيف ، والصوابُ وَرَّصَتْ بالصاد .
أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال : وَرَّص الشيخ ، بالصّاد : إذا استَرخَى حِتَار خَوْرانه فأَبْدَى .
وقال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابيّ : أَوْرَصَ ووَرَّصَ : إذا رَمَى بغائطِه . وأما التَّوريضُ ، بالضّاد ، فله معنًى غيرُ ما ذكره اللّيثُ .
وقال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابي : المُوَرِّضُ : الذي يَرْتاد الأرضَ ويَطلُب الكلأ ، وأنشد قولَ ابنِ الرِّقَاع :
حَسِبَ الرائِدُ المُوَرِّضُ أن قَدْ
ذَرَّ منها بكلّ نَبْءٍ صِوارُ
ذرَّ : أي : تَفرَّق . النَّبْءُ : ما نَبَا من الأرض .
وقال : يقال : نَوَيْتُ الصومَ وأَرَّضْتُه ، ووَرَّضْتُه ، ورَمَّضْتُه ، وبَيَّتُّهُ ، وخَمَّرْتُه ،
وبَنَّنْتُه ، ودَسَّسْتُه ، بمعنًى واحد .
وفي الحديث : ( لا صِيامَ لمن لم يُوَرِّض مِنَ اللّيل ) .
قلت : وأحسبُ الأصلَ فيه مهموزاً ، ثم قُلِبت الهمزة واواً .
أرض : الحرّاني عن ابن السكيت قال : الأرْضُ : التي عليها الناس . والأرْضُ : سُفلَةُ البعير والدّابة ؛ يقال : بعيرٌ شديدُ الأرْض : إذا كان شديدَ القوائم . وأنشَد :
ولَم يُقلِّب أرضَها البَيْطارُ
ولا لحَبْلَيْه بها حَبَارُ
يعني : لم يُقلِّب قوائمها لعلَّة بها ، وقال سُوَيد بن كراع :
فركِبناها على مَجْهولِها
بصِلابِ الأَرضِ فيهنّ شَجَعْ
وقال خُفَافُ بن نَدْبة السُّلَميّ :
إذا ما اسْتَحَمَّتْ أرضُه من سَمَائِه
جَرَى وهو مَوْدُوعٌ وواعدُ مَصْدَقِ
قال : والأرْضُ : الرِّعْدةُ . ورُوي عن ابن عبّاس أنه قال : أَزُلْزِلَت الأرضُ أم بي أرْضٌ ، أي : بي رِعْدَة .
ويقال : بي أَرْضٌ فآرِضُوني ، أَي : دَاوُوني . وقال ذو الرُّمَّة :
إذا تَوَجَّسَ رِكْزاً من سَنابِكها
أو كان صاحِبَ أَرْضٍ أو به المُومُ
قال : والأرضُ : الزُّكام ، يقال : رجل مأْروض . وقد أُرِض فلان ، وآرَضَه اللَّهُ إيراضاً .
والأرْضُ : مصدرُ أُرِضَت الخشَبةُ تُؤْرَض فهي مأروضَة إذا وقعت الأرَضَة فيها .
قال : والأرَض بفتح الراء : مَصْدَر أُرِضَت القُرْحَةُ تَأْرَض : إذا تَفَشَّتْ .
وقال أبو عُبَيْد : قال الأصمعي : إذا فسدت القُرحة وتقطَّعت .
قيل : أرضَت تأرَضُ أَرَضاً .
وقال شمر : قال ابن شميل : الأرِيضَة : الأرض السهلة لا تميل إلاّ على سَهْل ومنبت ، وهي ليّنة كثيرة النبات ، وإنها لأَرِيضة للنبت وإنها لذات أراضة ، أي : خليقة للنبت .
قال : وقال ابن الأعرابي : أُرِضَت الأرض تأرُض أرَضاً : إذا أخصبَتْ وزكا نباتُها .
وأرضٌ أَرِيضةٌ بيّنةُ الأراضَة : إذا كانت كريمةً .
قال أبو النَّجم :
أبحرُ هِشامٍ وهو ذُو فِراضِ
بينَ فُروع النَّبْعةِ الغِضَاضِ
وَسْطَ بِطاحِ مكّة الإراضِ
في كل وادٍ واسِع المُفَاضِ
وقال أبو عمرو : الإراضُ : العِراضُ ، يقال : أَرضٌ أَرِيضةٌ ، أي : عريضة .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الإراض : بِساطٌ
ضَخْمٌ من وَبرٍ أو صوف .
وقال أبو البَيْداء : أَرْضٌ وأُرُوضٌ . وما أكثر أُروضَ بني فلان .
ويقال : أَرْضَ وأَرْضُون وأَرَضات . وأَرْضٌ أَرِيضةٌ للنبات : خليقة ، وإنها لَذاتُ إرَاضٍ .
وقال غيره : المؤرِّضُ : الذي يَرعَى كلأَ الأرض .
وقال ابن دَالاَن الطائيّ :
وهم الحُلومُ إذا الرّبيعُ تجنّبتْ
وهمُ الربيعُ إذا المؤرِّضُ أجدَبَا
وقال الفرّاء : يقال : ما آرَضَ هذا المكانَ ، أي : ما أكثرَ عُشبَه .
وقال غيرُه : ما أحسَنه وأطيَبَه .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : أرْضٌ أرِيضة ، أي : مُخَيِّلَةٌ للنَّبت .
الأصمعيّ : تأَرَّضَ فلانٌ بالمكان : إذا ثبت فلَم يَبْرح .
وقيل : التأرُّضُ : التأنّي والانتظار ، وأنشد :
وصاحبٍ نبّهتُه ليَنهضَا
فقامَ عجلانَ وما تأَرَّضا
يَمسَح بالكفّين وجْهاً أبيضَاً
إِذا الكَرَى في عَيْنِه تمَضْمَضَا
ويقال : تركْتُ الحيّ يتأرّضون المنزِلَ ، أي : يرتادون بَلداً ينزِلونه للنُّجْعة .
وقال ابن الأعرابيّ في قول أمّ معبد الخُزاعيَّة : ( فَشرِبوا حتى أَرَاضوا ) ، أي : ناموا على الإراض ، وهو البِسَاط .
قلت : والقولُ ما قاله غيرُه : إنه بمعنى نَقَعوا ورَوُوا .
رضي : قال الليث : رَضِيَ فلانٌ يَرضَى رِضًى . والرَّضِيُّ : المَرْضِيُّ ، والرِّضا مقصورٌ .
قلتُ : وإذا جعلتَ الرِّضا مصدَر راضيتُه رِضاءً ومُراضاةً فهو ممدود : وإذا جعلتَه مصدرَ رَضِيَ يَرضَى رِضىً فهو مقصور .
وقال أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : الرَّضِيُّ : المُطِيعُ . والرَّضيُّ : المُحِبّ . والرِّضيّ : الضامن .
ومن أسماء النساء : رُضَيَّا بوَزْن التُّرَيا وتكبيرهما رَضْوَى وثَرْوَى .
ورَضْوَى : اسمُ جبل بعَيْنَه والمَرْضاةُ والرُّضْوَان : مصدَران .
والقرَّاء كلهم قرءوا الرِّضوانَ بكسر الراء إلاّ ما رُوِي عن عاصم أنه قال : رُضوَان ، وهما لغتان .
ويقال : فلان مَرْضِيٌّ ، ومن العرب من يقول : مَرْضُوٌّ ، لأنه من بَنات الواو ، والله أعلم .

##### Türkçe

ض ر ( **و ا ي ء** )
**ضرا** , **ضري** , **وضر** , **رضي** , **روض** , **ريض** , **أرض** , **ورض** , **ضور** , **ضير** .
**ضرا** : el-Asmaʿî: **ضَرّا العِرْقُ يَضْرُو ضَرْواً**: kanla sarsılıp fışkırdığı zaman.
Ve el-ʿAccâc dedi ki:
مِمّا ضَرَا العِرْقُ به الضَّرِيُّ
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ضَرَى يَضرِي**: aktığı ve yürüdüğü zaman.
Dedi ki: Ve Ali (Allah ondan razı olsun) **الإناء الضّارِي** içinde içmeyi yasakladı. Dedi ki: Manası: “akan”dır; çünkü içmeyi eksiltir. Dedi ki: Ve **ضَرِيَ النَّبيذُ يضرى**: sertleştiği zaman.
Ben dedim: kaplardan **الضَّارِي**: şarapla alıştırılmış kaptır; içine **العَصير** konulduğunda sarhoş edici olur. Aslı **الضَّراوة**dendir; o da meleke ve âdettir.
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den rivayet etti; dedi ki: **لَذِمْتُ به لَذَماً**; ve **ضَرِيتُ به ضَرَى** ve **دَرِبْتُ به دَرَباً**.
Şemir dedi ki: **الضَّراوةُ**: âdettir; “**ضَرِيَ بالشيء**” denir: ona alıştığı zaman, ondan neredeyse sabredemez. Ve “**ضَرِيَ الكلبُ بالصيد**”: etinden ve kanından tattığı zaman. Ve içecekle **الإناءُ الضّارِي**; ve etle **البيتُ الضّاري**: çok alışkanlıktan dolayı, ta ki kokusu onda kalır. Ama el-Ahtal’ın sözü:
لمّا أتَوْه بمصباحٍ ومِبْزَلهِمْ
سارت إليه سُؤْرَ الأَبجُل الضّارِي
Bunun üzerine bazısı dedi ki: **الضّاري**: kanla akan; **ضَرا يَضْرُو**dan. Ve denildi ki: **الأَبْجلُ الضارِي**: hayvandan, **التودِيج**e alışmış damardır; vakti gelip de **وُدِّج** edildiğinde kanının artığı daha şiddetli olur; her birinin bir yönü vardır.
Ömer’in hadisinde: ( **إن للَّحِم ضَراوةً كضَراوة الْخَمر** ). Muradı: onun yenilmesini isteyen bir âdeti vardır; şarabın âdeti gibi; ve içenin onu istemeye şiddetli iştahı gibi. Şaraba ve içmeye alışan, onu içmeye hırsla harcamada aşırı gider; aynı şekilde ete ve yemeye alışan ondan neredeyse sabredemez; böylece harcamasında müsrif babına girer; Allah azze ve celle israfı yasaklamıştır.
El-Asmaʿî dedi ki: **ضَرِيَ الكلبُ يَضرَى ضَراوةً**: ava alıştığı zaman.
Ve denir: **كَلْبٌ ضِرْوٌ**; ve **كَلْبة ضِرْوة**; hepsi **أَضْرٍ** ve **ضِراء**dır.
Ve ayrıca denir: **كلبٌ ضارٍ**; ve **كَلْبةٌ ضارِية**. Dedi ki: Ve **الضَّرَاء**: ağaçtan seni örten şeydir.
Şemir dedi ki: Bazıları dedi: **الضَّرَاء**: açıklık ve boşluktur. Ve denir: içinde ağaç bulunan düz yer; eğer bir çöküntüde ise o **غَيْضَة**dir.
İbn Şümeyl dedi ki: **الضَّرَاءُ**: yerin düz olanı; “**لأَمْشِيَنَّ لك الضَّرَاء**” denir. Dedi ki: “**أرضٌ ضَرَاءٌ**” denmez; “**مَكانٌ ضَرَاء**” da denmez.
Dedi ki: “**ونزلْنا بضَراءٍ من الأرْض**”; yani: düz bir yere. Ve Bişr dedi ki:
عَطَفْنا لهمْ عَطْفَ الضَّرُوس مِن المَلاَ
بشَهْباءَ لا يَمشي الضَّرَاءَ رَقيبُها .
Dedi ki: “**لا أَمْشِي له الضَّراء ولا الْخَمرَة**” denir; yani: ona açıktan söylerim, onu aldatmam.
Şemir dedi ki: Ebû ʿAmr dedi: **الضَّراءُ**: gizlenmedir.
Ve denir: seni yerden örten şey **الضَّرَاء**dır; seni ağaçtan örten şey **الخَمَرَ**dir.
Ve “**وهو يَدِبُّ له الضَّرَاءَ**”: onu gizlice aldatıyorsa.
İbn Şümeyl dedi ki: Seni bir şeyden örten ve onunla saklandığın şey **الخَمَر**dir; **الوَهْدةُ**: **خَمَر**dir. **الأكمَةُ**: **خَمَر**; **الجَيَلُ**: **خَمَر**. **الشجرُ**: **خَمَر**. Seni örten her şey **خَمَر**dir.
Ebû Zeyd dedi ki: **مكانٌ خَمِر**: her şeyi örter ve gizlerse.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den; dedi ki: **الضِّرْوُ** ve **البُطْمُ**: yeşil tanedir.
Leys dedi ki: **الضَّرْوُ**: bir çeşit ağaçtır; yaprağı kokuya konur; ve “**ضِرْو**” denir.
Dedi ki: O **المحْلَب**dir; ve “**حَبّةُ الْخَضْراء**” denir. Başkası şu beyti okudu:
هنيئاً لعُود الضِّرْوِ شَهْدٌ يَنالُه
على خَضِراتٍ ماؤهُنّ رَفِيفُ
Muradı: **شَجَرة الضِّرْو**dan misvak dalı; bu cariye onunla misvaklandığında, misvağın ağzından ıslanan tükürük, bal gibidir.
**ضور ضير** : el-Münzirî bana el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: “**ضارَني يَضيرُني**” ve “**يَضُورني ضَيْراً**” denir.
Seleme, el-Ferrâ’dan: Bazıları şu şekilde okudu: ( **لا يَضِرْكُم كيدهم شيئاً** ) (Âl ʿİmrân: 120); onu **الضَّيْر**den yapar.
Dedi ki: el-Kisâî, ʿÂliye ehlinin bazısını şöyle derken işittiğini iddia etti: “**ما ينفعني ذاكَ ولا يَضُورُني**”.
Ve **الضّرُّ** birdir. Allah celle ve azze dedi: ( **قَالُواْ لاَ ضَيْرَ إِنَّآ إِلَى رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ** ) (eş-Şuʿarâ: 50); manası: “zarar yok”.
Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâ’dan; dedi ki: erkeklerden **الضُّورةُ**: değersiz, küçük şanlı olandır.
Ben dedim: el-İyâdî bana Şemir’den **بالراء** ile okuttu; el-Münzirî de bana Ebû’l-Heysem’den rivayet olarak okuttu: **الضُّؤْزَةُ**; **بالزّاي** hemzeli. Bana dedi ki: onu ondan böyle ضبط ettim.
Ben dedim: ikisi de doğrudur.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti; dedi ki: **الضُّورَةُ**: erkeklerden zayıf olan. Ve **الضَّوْرَةُ**: açlıktır. İbnü’l-Aʿrâbî, el-Ferrâ’ya muvafakat etti.
ʿAmr, babasından rivayet etti; dedi ki: **الضَّوْرُ**: açlığın şiddetidir.
Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: “**هو يَتلَعْلَع من الجُوع**”; yani: **يتضَوّر**.
Leys dedi ki: **التضوُّر**: acıdan, vurma esnasında bağırma ve kıvranmadır.
Dedi ki: Tilki, bağırmasında **يتضوّر**.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti; dedi ki: “Bu adam, şiiri yontma ve şiirde lahn bakımından, onun sözü üzerine sana **ما يَضِيرُك**”; yani: onun sözünün üzerine sana şiir eklemez. İbnü’s-Sikkît de buna benzer söyledi: “ve onun sözü üzerine sana **ما يُزَنِّدُك** ve **ما يُزَرْنِقُك**” da böyledir.
**وضر** : Leys dedi ki: **الوَضَرُ**: yağlılığın ve sütün kiri; kırbanın ve çanağın yıkantısı ve benzeri. Ve şu beyti okudu:
إن تَرْحَضُوها تَزِد أعْراضُكمْ طَبَعاً
أو تتركوها فسُودٌ ذاتُ أَوْضارِ
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الغُنْدُورة**ya **وَضْرَى** denir; yani: Ümmü Suveyd.
Şemir dedi ki: “**وَضِرَ الإناء يَوْضَر وَضَراً**” denir: kirlendiği zaman. Ve **الوَضَر** sarılıktan, kızıllıktan ve kokudan olur. Sonra ʿAbdurrahmân b. ʿAvf hadisini zikretti: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onda sarılıktan bir **وَضَراً** görünce ona: ( **مَهْيَم** ) dedi. Mana: onda, rengi olan **خَلوق**tan veya kokudan bir leke gördü; onu sordu; o da ona evlendiğini haber verdi.
**روض ريض** : denir: “**رُضْتُ الدابّة أَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً**”: ona yürüyüşü öğrettiğin ve onu uysallaştırdığın zaman. İmru’ul-Kays dedi ki:
ورُضْتُ فذَلّتْ صَعَبةً أيَّ إذْلالِ
“**أيَّ إذْلال**” sözüyle, “**رُضْتُ**” sözünün manasının “uysallaştırdım” olduğuna delalet etti; çünkü o, uysallaştırmayı, terbiye etmenin yerine ikame etti.
El-Asmaʿî ve başkası dedi ki: bineklerden **الرَّيِّض**: terbiye kabul etmeyen, yürüyüşte maharet kazanmayan ve binicisine boyun eğmeyip onun dilediği gibi sevk edemediği olandır.
Ve denir: **قصيدة رَيِّضةُ القَوافي**: zor olup şairlerin onun kafiyelerini ve aruzunu kolayca koparmadığı zaman. Ve **أَمْرٌ رَيِّض**: tedbiri sağlamlaştırılmadığı zaman.
Ebû ʿUbeyd, el-Kisâî’den: “**استَراضَ الوادي**”: onda su birikip göllendiği zaman.
Şemir dedi ki: Sanki **الرَّوضة**, içindeki suyun **استراضة**sından dolayı **رَوْضَة** diye adlandırılmıştır.
Başkası dedi ki: “**أراضَ الوادِي إراضَةً**”: onda su da **استراض** ettiği zaman.
Ümmü Maʿbed el-Huzâʿiyye hadîsinde: (Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ve iki arkadaşı ona indiklerinde ve kısır koyununu sağdıklarında, sütünden içtiler ve onu suladılar; sonra kapta sağdılar, ta ki doldu; sonra **أَراضُوا**). Ebû ʿUbeyd dedi ki: ( **أَراضُوا** )nun manası: yani sütü sütün üzerine döktüler. Sonra dedi ki: **المُرِضَّة**den **أَراضُوا**; o da **الرَّثيئة**dir.
Dedi ki: Bu hadiste bundan daha garip bir harf bilmiyorum.
Başkası dedi ki: Onun “( **أراضُوا** )” sözünün manası: yani bir içişten sonra tekrar içtiler. Muradı: içtiler, ta ki kandılar; sonra kandıran suyla tekrar serinlediler; bu, “**أَراضَ الوادي**” ve “**استراضَ**”: onda su birikip göllendiği zaman, babındandır. Ve “**أَراضَ الحوضُ**”: onda su toplandığı zaman; o suya **رَوْضة** denir. Şemir, râcizin şu sözünü okudu:
وروضةٍ سَقيْتُ منها نِضْوَتي
Ben dedim: Bâdiyede **رياضُ الصَّمَّان** ve **الحَزْن**: geniş, alçak **قِيعانُ سُلْقانٍ**dır; **قِفاف** ve yerin sertliği olan iki sırtın arasında; sellerinin suyu orada akar da orada **يستريض** eder; böylece ot ve sebzelerden türler bitirir; ona çabuk sararma ve solma gelmez. O **رياض**lar otlandığında ve üzerine **السُّمِيُّ** ardı ardına geldiğinde, Araplar ve bütün hayvanları otlar. **البِراق** ve **القِفَاف**ın üst taraflarında olan **الرياض** ise o **السُّلْقان**dır; tekili **سَلَق**. Alçak yerlerde olanlar **رِيَاض**dır. Bu **الرياض**ın bazısında yabani sidrden **حَرَجات** vardır; bazen **الروضة** geniş olur; takdiri bir mil’e bir mil olur; eğer çok genişlerse o **قِيَعان** ve **قِيعة**dır; tekili **قاع**. Araplara göre, **الإخاذ**larda, **المَسَاكات**te ve **التَّناهي**de toplanan her şey **رَوْضة**dir.
El-Asmaʿî dedi ki: **الرَّوْض** kırbanın yaklaşık yarısıdır. Ve denir: **المَزادة**de sudan bir **رَوْضَة** vardır; senin “onda sudan bir **شَوْل** var” demen gibi.
Ebû ʿAmr dedi ki: “**أراضَ الخوضُ**” da; o **مُرِيض**tir. Ve havuzda sudan bir **رَوْضة**: su onun altını ve zeminini örttüğü zaman.
Ve dedi ki: o **الرَّوضَةُ** ve **الرِّيضةُ** ve **الأَرِيضَة** ve **المُسترِيضَةُ**dir.
Leys dedi ki: **الرَّوضة** **رِياضاً** ve **رِيضاناً** olarak cem edilir.
Ben dedim: Belde düz olup düzlüğünden dolayı su çabuk çekilirse, düzlüğün altı suyu tutan bir sertlik olursa o **مَرَاضٌ**dur; cem’i **مَرائض** ve **مَرَاضات**. **مِياه المَرائض**a ihtiyaç duyduklarında, onda **جِفاراً** kazarlar; ondan içerler ve iç kısımlarından su çekerler; sularını tatlı bulduklarında.
İbnü’l-Müseyyeb’den rivayet edildi: **المُرَاوَضَة**yı kerih gördü.
Şemir dedi ki: **المُرَاوَضة**: sende olmayan bir mal ile adamı vasfetmendir.
Ben dedim: Bu, fakihler yanında **بَيْعُ المُواصَفة**dır. Bazı fakihler, mal satıcının vasfettiği sıfata uyarsa onu caiz gördü; diğerleri ise, sıfat bilinen bir vadeye kadar garanti edilmedikçe caiz görmeyi reddetti.
**ورض** : Leys dedi ki: “**وَرَضَت الدَّجاجةُ**”: yumurta üzerine yatıp sonra kalktığında ve bir defada yumurtladığında.
Dedi ki: Her şeyde **التَّوْريضُ** de böyledir.
Ben dedim: Bu, benim yanımda bir tashiftir; doğrusu **وَرَّصَتْ** **بالصاد** iledir.
El-Münzirî bana Saʿleb’den, o da Seleme’den, o da el-Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: “**وَرَّص الشيخ**” **بالصّاد**: zayıflığının gevşekliği **حِتَار**ını gevşetip açığa vurduğu zaman.
Ebû’l-ʿAbbâs dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “**أَوْرَصَ** ve **وَرَّصَ**”: dışkısını attığı zaman. Ama **التَّوريضُ** **بالضّاد** ile, Leys’in zikrettiğinden başka bir manaya sahiptir.
Ebû’l-ʿAbbâs dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **المُوَرِّضُ**: yeri yoklayan ve otu arayan kimsedir. İbnü’r-Riqâʿ’ın sözünü okudu:
حَسِبَ الرائِدُ المُوَرِّضُ أن قَدْ
ذَرَّ منها بكلّ نَبْءٍ صِوارُ
**ذرَّ**: yani dağıldı. **النَّبْءُ**: yerden kabaran şeydir.
Ve dedi ki: “**نَوَيْتُ الصومَ وأَرَّضْتُه ، ووَرَّضْتُه ، ورَمَّضْتُه ، وبَيَّتُّهُ ، وخَمَّرْتُه ، وبَنَّنْتُه ، ودَسَّسْتُه**” denir; tek bir manadadır.
Hadiste: ( **لا صِيامَ لمن لم يُوَرِّض مِنَ اللّيل** ).
Ben dedim: Aslının hemzeli olduğunu sanıyorum; sonra hemze vâv’a çevrilmiştir.
**أرض** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الأرْضُ**: insanların üzerinde bulunduğu şeydir. Ve **الأرْضُ**: devenin ve binek hayvanının alt kısmıdır; “**بعيرٌ شديدُ الأرْض**” denir: bacakları kuvvetli olduğu zaman. Ve şu beyti okudu:
ولَم يُقلِّب أرضَها البَيْطارُ
ولا لحَبْلَيْه بها حَبَارُ
Yani: onda bir illet için bacaklarını çevirmedi. Suveyd b. Kurâʿ dedi ki:
فركِبناها على مَجْهولِها
بصِلابِ الأَرضِ فيهنّ شَجَعْ
Ve Hufâf b. Nudbe es-Sülemî dedi ki:
إذا ما اسْتَحَمَّتْ أرضُه من سَمَائِه
جَرَى وهو مَوْدُوعٌ وواعدُ مَصْدَقِ
Dedi ki: **الأرْضُ**: titremedir. İbn Abbâs’tan rivayet edildi; dedi ki: “Yer sarsıldı mı, yoksa bende mi **أرْضٌ** var?” yani: bende titreme var.
Ve denir: “Bende **أَرْضٌ** var; beni **آرِضُوني**”; yani: beni tedavi edin. Zû’r-Rumme dedi ki:
إذا تَوَجَّسَ رِكْزاً من سَنابِكها
أو كان صاحِبَ أَرْضٍ أو به المُومُ
Dedi ki: **الأرضُ**: nezledir; “**رجل مأْروض**” denir. Ve falan **أُرِض** edildi; Allah onu **آرَضَه** **إيراضاً**.
Ve **الأرْضُ**: “**أُرِضَت الخشَبةُ تُؤْرَض فهي مأروضَة**”ın masdarıdır; **الأرَضَة** ona düştüğü zaman.
Dedi ki: **الأرَض** (râ’nın fethiyle): “**أُرِضَت القُرْحَةُ تَأْرَض**”ın masdarıdır; yayıldığı zaman.
Ebû ʿUbeyd dedi ki: el-Asmaʿî dedi: yara bozulup parçalandığı zaman.
Denildi: “**أرضَت تأرَضُ أَرَضاً**”.
Şemir dedi ki: İbn Şümeyl dedi: **الأرِيضَة**: kolay yer; ancak kolay ve bitkili yere meyleder; yumuşaktır, bitkisi çoktur. Ve o, bitki için elbette **أَرِيضة**dir; ve o, **ذات أراضة**dır; yani: bitkiye elverişlidir.
Dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “**أُرِضَت الأرض تأرُض أرَضاً**”: verimli olduğu ve bitkisi geliştiği zaman.
Ve **أرضٌ أَرِيضةٌ** açık **الأراضَة** sahibi: cömert olduğu zaman.
Ebû’n-Necm dedi ki:
أبحرُ هِشامٍ وهو ذُو فِراضِ
بينَ فُروع النَّبْعةِ الغِضَاضِ
وَسْطَ بِطاحِ مكّة الإراضِ
في كل وادٍ واسِع المُفَاضِ
Ebû ʿAmr dedi ki: **الإراضُ**: **العِراضُ**dır; “**أَرضٌ أَرِيضةٌ**” denir; yani: geniş.
Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **الإراض**: deve kılı veya yünden büyük bir yaygıdır.
Ebû’l-Beydâ dedi ki: **أَرْضٌ** ve **أُرُوضٌ**. Falan oğullarının **أُروض**u ne çoktur.
Ve denir: **أَرْضَ** ve **أَرْضُون** ve **أَرَضات**. Ve bitki için **أَرْضٌ أَرِيضةٌ**: elverişli; ve o, **ذاتُ إرَاضٍ**dır.
Başkası dedi ki: **المؤرِّضُ**: yerin otunu güden kimsedir.
İbn Dâlân et-Tâî dedi ki:
وهم الحُلومُ إذا الرّبيعُ تجنّبتْ
وهمُ الربيعُ إذا المؤرِّضُ أجدَبَا
El-Ferrâ dedi ki: “Bu yer ne çok **آرَضَ**”; yani: otu ne çoktur.
Başkası dedi ki: ne güzel ve ne hoş kokuludur.
Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: **أرْضٌ أرِيضة**: yani bitkiye işaret eden.
El-Asmaʿî: “**تأَرَّضَ فلانٌ بالمكان**”: sabit kaldığı ve ayrılmadığı zaman.
Ve denildi: **التأرُّضُ**: ağır davranma ve beklemedir. Ve şu beyti okudu:
وصاحبٍ نبّهتُه ليَنهضَا
فقامَ عجلانَ وما تأَرَّضا
يَمسَح بالكفّين وجْهاً أبيضَاً
إِذا الكَرَى في عَيْنِه تمَضْمَضَا
Ve denir: “Kavmi, menzili **يتأرّضون** halde bıraktım”; yani: **النُّجْعة** için inecekleri bir beldeyi yokluyorlar.
İbnü’l-Aʿrâbî, Ümmü Maʿbed el-Huzâʿiyye’nin sözü hakkında dedi: ( **فَشرِبوا حتى أَرَاضوا** ); yani: **الإراض** üzerinde uyudular; o da yaygıdır.
Ben dedim: Doğru olan, başkasının dediğidir: “serinlediler ve kandılar” manasındadır.
**رضي** : Leys dedi ki: “**رَضِيَ فلانٌ يَرضَى رِضًى**”. Ve **الرَّضِيُّ**: **المَرْضِيُّ**dir. Ve **الرِّضا** kısaltılmıştır.
Ben dedim: **راضيتُه رِضاءً ومُراضاةً**ın masdarı olarak **الرِّضا**yı yaptığında o uzatılmıştır; onu “**رَضِيَ يَرضَى رِضىً**”ın masdarı yaptığında ise kısaltılmıştır.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الرَّضِيُّ**: itaatkâr. Ve **الرَّضيُّ**: seven. Ve **الرِّضيّ**: kefil.
Kadın adlarından: **رُضَيَّا**; **التُّرَيا** vezninde; ikisinin büyütmesi **رَضْوَى** ve **ثَرْوَى**dır.
Ve **رَضْوَى**: bizzat bir dağın adıdır. Ve **المَرْضاةُ** ve **الرُّضْوَان**: iki masdardır.
Kurrânın hepsi **الرِّضوانَ**ı râ’nın kesresiyle okudu; ancak Âsım’dan rivayet edilene göre o: **رُضوَان** dedi; ikisi iki lehçedir.
Ve denir: falan **مَرْضِيٌّ**dur; Araplardan bazısı “**مَرْضُوٌّ**” der; çünkü o, vâvlı köklerdendir; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والواو وما يثلثهما)
  (روي)  الراء والواو والياء أصلٌ واحد، ثمّ يشتق منه. فالأصل ما كان خِلافَ العَطَش، ثم يصرَّف في الكلام لحامِلِ ما يُرْوَى منه.
  فالأصل رَوِيتُ من الماء رِيّاً. وقال الأصمعي: رَوَيْت على أهلي أَرْوِي رَيّاً. وهو راوٍ من قومٍ رُواةٍ، وهم الذين يأتونهم بالماء.
  فالأصل هذا، ثمّ شبِّه به الذي يأتي القومَ بِعْلمٍ أو خَبَرٍ فيرويه، كأنَّه أتاهم برِيِّهم من ذلك.
  (روب)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .([1])
  أعِرْني رُؤبة فرسِك. ويقال: فلانٌ لا يقوم برُوبة أهله، أي بما أسنَدُوه إليه من حاجاتهم، كأنه شبِّه ذلك باللَّبن. وقال ابنُ الأعرابيّ: رُوبَة الرجل: عَقْله. قال بعضهم وهو يحدِّثني: وأنا إذْ ذاكَ غلامٌ ليست لي رُوبة. فأمّا الهمزة التي في رُؤْبة فهي تجيء في بابِه.
  (روث)  الراء والواو والثاء كلمتان متباينتان جِداً. فالرَّوْثة: طرف الأرنَبة. والواحدة من رَوْث الدّوَابّ.
  (روج)  الراء والواو والجيم ليس أصلاً. على أنّ الخليل ذكر: روَّجْتُ الدّراهِمَ، وفلانٌ مُروِّج. ورَاجَ الشيءُ يروجُ، إذا عُجِّل به. وكلٌّ قد قيل، والله أعلَمُ بصحّته، إلاّ أني أراه كلَّه دخيلا.
  (روح)  الراء والواو والحاء أصلٌ كبير مطّرد، يدلُّ على سَعَةٍ وفُسْحَةٍ واطّراد. وأصل [ذلك] كلِّه الرِّيح. وأصل الياء في الريح الواو، وإنّما قلبت ياءً لكسرة ما قبلها. فالرُّوح رُوح الإِنسان، وإنّما هو مشتق من الرِّيح، وكذلك الباب كلّه. والرَّوْح: نسيم الرِّيح. ويقال أراحَ الإنسانُ، إذا تنفَّسَ. وهو في شعر امرئ القيس([2]). ويقال أرْوَحَ الماءُ وغيرُه: تغيَّرتْ* رائحته.
  والرُّوح: جَبْرَئِيل([3]) عليه السلام. قال الله جلَّ ثناؤُه: ﴿نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ اْلأَمِينُ. عَلَى قَلْبِكَ﴾ [الشعراء 193- 194]. والرَّواح: العشِيُّ؛ وسمِّي بذلك لرَوحِ الرِّيح، فإنَّها في الأغلب تَهُبّ بعد الزّوال. وراحوا في ذلك الوقتِ، وذلك من لَدُنْ زوالِ الشّمس إلى الليل. وأرحْنَا إبلَنا: ردَدْناها ذلك الوقتَ. فأما قولُ الأعشى:
ما تَعِيفُ اليَوْمَ في الطّيرِ الرَّوَحْ *** مِن غُراب البينِ أو تيسٍ بَرَحْ([4])  فقال قومٌ: هي المتفرِّقة. وقال آخرون: هي الرّائحةُ إلى أوكارها. والمُرَاوَحَةُ في العمَلَيْن: أنَ يعْمل هذا مرةً و[هذا] مَرَّة. والأرْوَح: الذي في صُدور قدميه انْبساط. يقال رَوِحَ يَرْوَحُ رَوحاً. وقَصْعةٌ رَوْحاء: قريبة القَعر. ويقال الأرْوَح من النّاس: الذي يتباعد صُدورُ قدمَيه ويتدانى عَقِباه؛ وهو بَيِّن الرَّوَح. ويقال: فلانٌ يَرَاحُ للمعروف، إذا أخذَتْه لـه أرْيَحِيّة. وقد رِيحَ الغَدير: أصابته الرِّيح. وأرَاحَ القومُ: دخلوا في الرِّيح. ويقال للميِّت إذا قَضى: قد أراحَ. ويقال أرَاحَ الرّجُل، إذا رجعت إليه نَفْسُه بعد الإعياء. وَأَرْوَحَ الصَّيدُ، إذا وجَدَ رِيحَ الإنسيّ. ويقال: أتانا وما في وجهه رائِحةُ دمٍ([5]). ويقال أَرَحْتُ على الرّجُل حَقَّهُ، إذا ردَدْتَه إليه. وأفعل ذلك في سَراحٍ ورَواحٍ، أي في سهولة. والمَرَاح: حيث تأوِي الماشيةُ باللَّيل. والدُّهْن المروَّح: المطيَّب. وقد تَروَّحَ الشّجر، ورَاح يَرَاح، معناهما أن يَتَفَطَّر بالورق([6]). قال:
  * رَاحَ العِضاهُ بهمْ والعِرقُ مَدخُول([7]) *
  أبو زيد: أروَحَنِي الصَّيدُ إرواحاً، إذا وجَدَ رِيحك. وأرْوَحْتُ من فلانٍ طِيباً. وكان الكسائيّ يقول: "لم يُرِحْ رائحةَ الجنّة" من أَرَحْت. ويجوز أن يقال "لم يَرَح" من رَاحَ يَرَاحُ، إذا وجَدَ الرِّيح([8]). ويقال خرجُوا برِيَاح من العشي وبرَوَاحٍ وإرْواح([9]). قال أبو زيد: راحَت الإِبل تَرَاح، وارحْتُها أنا، مِن قوله جلُّ جلالُه: ﴿حِينَ تُرِيحُونَ﴾ [النحل 6]. ورَاحَ الفَرَسُ يَرَاحُ راحةً، إِذا تحصَّنَ. والمَرْوَحة: الموضع تخترق فيه الرِّيح. قيل: إنّه لعمر بن الخطاب وقيل بل تمثّلَ به([10]):
كأَنَّ راكبَها غُصْنٌ بِمَرْوَحَةٍ *** إذا تَدَلَّتْ به أو شاربٌ ثَمِلُ([11])  والرَّيِّح: ذو الرَّوْحِ؛ يقال يومٌ رَيِّح: طيّب. ويوم رَاحٌ: ذو رِيح شَديدة. قالوا: بُنِيَ على قولهم كَبْشٌ صافٌ كثير الصُّوف. وأمَّا قولُ أبي كبيرٍ([12]):
وماءٍ وردتُ على زَُوْرةٍ *** كمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا([13])  فذلك وِجْدانُه الرَّوْح. وسُمِّيت الترويحة في شهر [رمضان] لاستراحة القومِ بعد كلِّ أربع ركَعات. والرَّاحُ: جماعةُ راحة الكفّ. قال عبيد:
دانٍ مسِفٍّ فُويقَ الأرضِ هَيْدَبُه *** يكادُ يدفَعُه مَن قام بالرَّاحِ([14])  الرَّاح: الخمر. قال الأعشى:
وقد أشْرَبُ الرَّاح قد تعلميـ *** ـنَ يومَ المُقَام ويوم الظَّعَنْ([15])  وتقول: نَزَلَتْ بفُلانٍ بَلِيَّةٌ فارتاح الله، جلَّ وعزّ، له برحمةٍ فأنقَذَه منها. قال العجّاج:
فارتاحَ ربِّي وأرادَ رحمتي *** ونِعمَتِي أتَمَّها فَتَمَّتِ([16])  قال: وتفسير ارتاح: نَظَر إليَّ ورَحِمَنِي. وقال الأعشى في الأريحيّ:
أريحِيُّ صَلْتٌ يظَلُّ لـه القَوْ *** مُ رُكوداً قِيامَهُمْ للهِلالِ([17])  قال الخليل: يقال لكلِّ شيءٍ واسعٍ أََرْيَحُ، ومَحْمِلٌ أَرْيَح. وقال بعضُهم: مَحْمِلٌ أَرْوَحُ. ولو كان كذلك لكان ذمَّهُ؛ لأنَّ الرَّوَح الانبطاح، وهو عيب في المَحْمِل. قال الخليل: الأريحيُّ مأخوذٌ مِن رَاحَ يَرَاح، كَما يقال للصَّلْت أَصْلَتِيٌّ.
  (رود)  الراء والواو والدال معظمُ بابِه [يدلُّ] على مجيءٍ وذَهابٍ من انطلاقٍ في جهة واحدة. تقول: راودْتُه على أن يَفعل كذا، إِذا أردْتَه على فعله. والرَّوْد: فِعلُ الرَّائد. يقال بعثْنا رائداً يرُودُ الكلأَ، أي ينظُر* ويَطْلُب.والرِّياد: اختلافُ الإبل في المرعَى مُقْبلةً ومدبرة. رادَتْ تَرُودُ رِياداً. والمَرَاد: الموضعُ الذي ترُودُ فيه الرَّاعية. ورادَت المرأةُ تَرودُ، إذا اختلفَتْ إلى بيوت جاراتها. والرَّادَة: السَّهلة من الرِّياح، لأنها تَرُودُ لا تَهُبُّ بِشدّة. ورائِدُ العَين: عُوَّارها الذي يَرُود فيها. وقال بعضهم: الإرادة أصلها الواو، وحجته أنَّك تقول راوَدْته على كذا. والرَّائد: العُود الذي تُدار به الرَّحَى. فأمّا قول القائل في صفة فرسٍ:
  * جَوَادَ المَحَثَّة والمُرْوَدِ([18]) *
  فهو من أَروَدْت في السَّير إرواداً ومُرْوَداً. ويقال مَرْوَداً أيضاً. وذلك من الرِّفْق في السَّير. ويقال "رَادَ وِسادُه"، إذا لم يستقرَّ، كأنّه يجيء ويَذهب([19]). ومن الباب الإرواد في الفعل: أن يكون رُوَيداً. وراودتُه على أنْ يفعل كذا، إذا أردْتَه على فعلِه. ومن الباب جاريةٌ رُودٌ([20]): شابّة. وتكبير رويدٍ رُودٌ. قال:
  * كأنَّها مِثْلُ مَنْ يَمشِي على رُودِ([21]) *
  والمِرْود: المِيل.
  (روز)  الراء والواو والزاء كلمةٌ واحدة، وهي تدلُّ على اختبار وتجريب. يقال رُزْت الشّيءَ أَرُوزُه، إذا جرَّبْتَه.
  (روض)  الراء والواو والضاد أصلانِ متقاربانِ في القياس، أحدهما يدلُّ على اتّساعٍ، والآخَرُ على تلْيِينٍ وتسهيل.
  فالأولُ قولهم استراض المكانُ: اتّسَعَ. قال: ومنه قولهم: "افعل كذا ما دامَ النَّفَسُ مستَرِيضاً"، أي متَّسعاً. قال:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أم قَرِيضَا *** كلاهُما أُجِيدُ مُستَرِيضا([22])ومن الباب الرَّوضة. ويقال أرَاضَ الوادِي واستراضَ، إذا استَنْقَعَ فيه الماء. وكذلك أراضَ الحوضُ. ويقال للماء المستنقِع المنبسِط رَوْضَة. قال:
  * ورَوْضَةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوِي([23]) *
  ومن الباب أتانا بإناءٍ يُرِيضُ كذا [وكذا([24])]. وقد أراضَهم، إذا أرواهم. وأما الأصل الآخَر: فقولهم رُضْتُ النّاقَة أرُوضُها رياضةً.
  (روع)  الراء والواو والعين أصلٌ واحد يدلُّ على فزَع أو مُستَقَرِّ فزَع. من ذلك الرَّوْع. يقال رَوَّعت فُلاناً ورُعْتُه: أفزَعْتُه. والأرْوَع من الرجال: ذو الجِسم والجَهَارَة، كأنَّه مِن ذلك يَرُوع مَن يراه. والرَّوْعاء([25]) من الإبل: الحديدة الفؤاد، كأنَّها ترتاعُ من الشيءِ. وهي من النِّساء التي تَرُوع الناسَ، كالرّجُل الأرْوَع.
  وأمَّا المعنى الذي أومَأْنا إليه في مستَقَرِّ الروع فهو الرُّوع. يقال وقَعَ ذلك في رُوعِي. وفي الحديث: "إنَّ رُوحَ القُدُسِ نَفَثَ في رُوعي: إنّ نفساً لن تَموتَ حتَّى تستكمِلَ رِزْقها. فاتَّقُوا الله وأَجْمِلوا في الطّلَب".
  (روغ)  الراء والواو والغين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مَيْل وقلّة استقرار. يقال راغَ الثّعلبُ وغيرُه يَرُوغُ. وطريقٌ رائغٌ: مائل. وراغَ فلانٌ إلى كذا. إذا مالَ سِرّاً إليه. وتقول: هو يُدِيرُني عن أمري وأَنا أُريغه. قال:
يُدِيرُونَنِي عن سالِمٍ وأُرِيغُهُ *** وجلدةُ بَيْنِ العَينِ والأنْفِ سالمُ([26])  ويقال رَوَّغْت اللُّقْمةَ بالسَّمن أروِّغُها ترويغاً، إذا دَسَمْتَها. وهو إذا فعل ذلك أَدارَها في السَّمْن إِدارة.
  ومن البابَ: راوغ فلانٌ فلاناً، إذا صارعه؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يُرِيغ الآخَر، أي يُديرُه. ويقال: هذه رِواغة بني فلان ورِياغتهم: حيث يصْطَرِعُون.
  (روق)  الراء والواو والقاف أصلان، يدلُّ أحدُهما على تقدُّمِ شيءٍ، والآخَرُ على حُسْنٍ وجمال.
  فالأوَّل الرَّوْق والرُِّواق: مُقدَّم البَيت. هذا هو الأصل. ثمّ يحمل عليه كلُّ شيءٍ فيه أدنى تقدُّم. والرَّوْق: قَرن الثَّور. ومَضَى رَوْقٌ من اللَّيل، أي طائفة منه، وهي المتقدِّمة. ومنه رَوْق الإنسان شبابُه؛ لأنه متقدِّمُ عُمره. ثم يستعار الرَّوْق للجِسم فيقال*: "أَلقَى عليه أوراقَه". والقياس في ذلك واحدٌ. فأمّا قولُ  الأعشَى:
ذاتِ غَرْبٍ تَرمِي المقدَّمَ بالرِّدْ *** فِ إذا ما تتابع الأرواقُ([27])  ففيه ثلاثةُ أقوال:
  الأوّل أنّه أراد أرواقَ اللَّيل، لا يمضي رَوْقٌ من الليل إلا يَتبَعُه رَوْق .
  والقول الثاني: أنَّ الأَرْواق الأجساد إِذا تدافعَتْ في السَّير.
  والثالث: أنَّ الأرواق القُرون، إنَّما أراد تزاحُمَ البقَرِ والظِّباء من الحَرِّ في الكِناس. [فمن قال هذا القولَ جعَلَ تمامَ المعنَى في البيت الذي بعده، وهو قوله([28])]:
  [في مَقيلِ الكِناس([29])] إذْ وَقَدَ الحَرُّ إذا الظِّلُّ أحرزَتْه السّاقُ كأنّه قال: تتابَعَ الأرواقُ في مَقِيلها في الكِناس.
  ومن الباب الرَّوَق، وهي أن تَطُول الثّنايا العُليا السُّفلَى.
  ومنه فيما يُشْبه المثَل: "أكَلَ فلانٌ رَوْقه"، إذا طال عُمره حتى تحاتَّتْ أسنانُه. ويقال في الجسم: ألقى أرْواقَه على الشَّيء، إذا حَرَصَ عليه. ويقال رَوَّقَ اللَّيلُ، إِذا مَدَّ رِواقَ ظُلْمته. ويقال ألْقَى أرْوِقَتَه.
  ومن الباب: ألقى فلانٌ أرواقه، إذا اشتدَّ عَدْوُه؛ لأنّه يتدافَع ويتقدَّم بجسمه. قال:
  * أَلْقَيْتُ ليلَةَ خَبْتِ الرَّهْط أرْوَاقِي([30]) *
  ويقال: ألْقَت السَّحابة أرواقَها، وذلك إذا ألحَّتْ بمطرها وثبتت. والرُِّوَاقُ: بيتٌ كالفُسطاط، يُحمَل على سِطاعٍ واحدٍ في وسَطِه، والجميع أرْوِقَة. وَرُِواق البيت: ما بين يدَيْه.
  والأصل الآخرُ: قولهم: راقَني الشَّيءُ يرُوقني، إذا أعجبَنِي. وهؤلاء شبابٌ رُوقَة([31]). ومن الباب: روَّقت الشّرابَ: صفّيْتُه، وذلك حُسْنُه. والرَّاوُوق: المِصْفاة.
  (رول)  الراء والواو واللام أصلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء. يقالَ روَّلْتُ الخُبْزَ بالسَّمن، مثل روَّغْت. والرُّوَال: بُزَاق الدّابَّة. يقال رَوَّلَ [في] مِخْلاَتِه([32]). وقريبٌ من هذا الباب رَوَّلَ الفَرسُ: أدْلَى.
  (روم)  الراء والواو والميم أصلٌ يدلُّ على طلبِ الشيء. ويقال رُمْتُ الشّيءَ أَرُومُه رَوْماً. والمَرَام: المَطْلب. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال رَوَّمتُ فلاناً وبفُلانٍ، إِذا جعلته يَرومُ [الشّيءَ([33])] ويطلبه.
  (روه([34]))  الراء والواو والهاء ليس بشيء، على أن بعضهم يقول الرَّوه مصدر رَاه يروه روْهاً. قال: هي لغة يمانية. يقولون: راهَ الماءُ على وجه الأرض: اضطرب. وفي ذلك نظرٌ.
  (رون)  الراء والواو والنون يدلُّ على شِدّة حَرٍّ أو صوتٍ. يقولون: يوم أرْوَنانٌ وليلةٌ أرْوَنانة، أي شديدة الحَرِّ والغَمّ. قال القُتَيبيّ: والأرْوَنانُ: الصّوت الشديد. قال الكميت:
بها حاضرٌ من غير جِنٍّ يَرُوعُه *** ولا أنسٍ ذُو أرْوَنَانٍ وذُو زَجَلْ([35])--------------------------------------------------------ـ
([1]) جاءت هذه المادة مختلطة بما قبلها، مبتورة الأول. وإليك أول المادة من المجمل إلى أن تتصل بأول هذا الكلام: "راب اللبن يروب وهو رائب. وقوم روبى: خثراء الأنفس. وقد رابت نفسه تروب. والرؤبة بالهمز: خشبة يرأب بها القعب أي يشد. والروبة غير مهموزة: خميرة تلقى في اللبن ليروب. وروبة الليل: طائفة منه. أبو زيد: روبة الفرس: ماؤه في جمامه يقال....".
([2]) يعني قوله، في ديوانه 15 واللسان (3: 288):
لها منخر كوجار السباع *** فمنه تريح إذا تنبهر([3]) فيه أربع عشرة لغة، ذكرها صاحب القاموس.
([4]) ديوان الأعشى 159 واللسان (3: 291) والحيوان (3: 442).
([5]) في اللسان: "وما في وجهه رائحة دم، من الفرق. وما في وجهه رائحة دم، أي شيء".
([6]) التفطر: التشقق والتصدع. في الأصل: "ينفطر الورق"، تحريف.
([7]) للراعي كما في اللسان (3: 294). وصدره: * وخالف المجد أقوام لهم ورق *
([8]) وفيه لغة ثالثة "لم يرح" بكسر الراء، من راح يريح.
([9]) كتب في اللسان والقاموس بهمزة فوق الألف. وفي المجمل بكسرة تحت الألف كما أثبت.
([10]) كذا، ولعل موضع هذا البيت التالي. وفي المجمل: "ويقال إن عمر رحمه الله ركب ناقة فمشت به مشياً عنيفاً فقال".
([11]) البيت في اللسان (3: 282).
([12]) الصواب أنه لصخر الغي. انظر شرح السكري للهذليين 47 ومخطوطة الشنقيطي 58.
([13]) البيت في اللسان (روح) بدون نسبة، وفي (زور) بنسبته إلى صخر الغي، وكذا عجزه مع هذه النسبة في (شفف).
([14]) من قصيدة لعبيد بن الأبرص في مختارات ابن الشجري 100-101. ولعبيد في ديوانه قصيدة حائية على هذا الوزن والروي ليس منها هذا البيت. لكنه منسوب أيضاً إليه في اللسان (هدب، شفف). والحق أنه لأوس بن حجر من قصيدة في ديوانه 4. وقبل البيت:
يا من لبرق أبيت الليل أرقبه *** في عارض كبياض الصبح لماح([15]) ديوان الأعشى 14.
([16]) ديوان العجاج 6، ونسب في اللسان (3: 287) إلى رؤبة.
([17]) البيت من أول قصيدة للأعشى في ديوانه ص10.
([18]) نسب في اللسان (رود 71) إلى امرئ القيس. وصدره:
* وأعددت للحرب وثابة *
([19]) من شواهده قول عبد الله بن عنمة الضبي في المفضليات (2: 181):
تقول له لما رأت خمع رجله *** أهذا رئيس القوم راد وسادها([20]) أصلها الهمز "رؤد". ويقال أيضاً "رؤدة" بالهاء، ورأد ورأدة، كلها بمعنى.
([21]) البيت للجموح الظفري، وكذا جاءت الرواية في الأصل والمجمل. والمعروف في روايته:
تكاد لا تثلم البطحاء وطأتها *** كأنها ثمل يمشي على رود ([22]) لحميد الأرقط كما في اللسان (روض) والمخصص (10: 132). وفي الأصل والمجمل والمخصص: "أجد"، والوجه ما أثبت من اللسان وأمالي ثعلب وأما "كلاهما" فقد جاء في المخصص فقط "كليهما" على اللغة المشهورة؛ إذ أنها مفعول مضاف إلى ضمير. وفي سائر المصادر "كلاهما" وهي لغة لبعضهم. وفي همع الهوامع (1: 41) عند الكلام على كلا وكلتا: "وبعضهم يجريهما معهما -أي مع الظاهر والضمير- بالألف مطلقاً".
([23]) البيت في المخصص (9: 135). ورواه في اللسان (9: 24): "وروضة سقيت منها نضوتي". والنضوة مؤنثة "النضو" بالكسر، وهو البعير المهزول.
([24]) هذه من المجمل.
([25]) في الأصل: "والرعاء"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([26]) البيت في اللسان (روغ)، والأمالي (1: 15) بدون نسبة. وهو لعبد الله بن عمر بن الخطاب وكان يحب ولده سالم بن عبد الله، وكان الناس يلومونه في ذلك فيقول هذا البيت. المعارف لابن قتيبة 80 واللسان (15: 191).
([27]) ديوان الأعشى 142.
([28]) التكملة من المجمل.
([29]) التكملة من المجمل وديوان الأعشى.
([30]) لنأبط شرا، من القصيدة الأولى من المفضليات، وصدره في المفضليات واللسان:
* نجوت منها نجائي من بجيلة إذ *
([31]) روقة يقال للمذكر والمؤنث، والمفرد والمثنى والجموع.
([32]) في المجمل: "ترول في مخلاته".
([33]) التكملة من المجمل واللسان.
([34]) كذا ورد ترتيب هذه المادة، وموضعها بعد تاليها.
([35]) البيت في اللسان (رون) والحيوان (5: 404).
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** والواو وما يثلثهما)
  (**روي**)  **الراء** ve **الواو** ve **الياء** tek bir asıldır, sonra ondan türetilir. Asıl, susuzluğun zıddı olan şeydir; sonra, kendisinden sulanılan şeyi taşıyan için sözde tasarruf edilir.
  Asıl: sudan sulandım; **رَوِيتُ** من الماء **رِيّاً**. **الأصمعي** dedi: Ehlim üzerine suladım; **رَوَيْت** على أهلي **أَرْوِي رَيّاً**. O, bir kavimden su getirip getirenler olan bir **راوٍ**’dır; (onlar) **رُواةٍ**’dır.
  Asıl budur; sonra, kavme bir ilim veya haber getirip onu rivayet eden kimse buna benzetildi; sanki onlara bundan kendi suluklarını getirmiştir.
  (**روب**)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .([1])
  Bana, atının yular ağacını ödünç ver: **أعِرْني رُؤبة فرسِك**. Ve denir: Falan, ehlinin **رُوبة**’sini yerine getirmez; yani ihtiyaçlarından ona dayandırdıkları şeyi (yerine getirmez); sanki bu, sütle benzetilmiştir. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Erkeğin **رُوبَة**’si: aklıdır. Bazıları bana anlatırken dedi ki: “Ben o vakit bir oğlandım; bende **رُوبة** yoktu.” Ama **رُؤْبة**’deki hemze, onun babında gelir.
  (**روث**)  **الراء** ve **الواو** ve **الثاء** pek çok ayrık iki kelimedir. **الرَّوْثة**: burun ucunun tarafıdır. Ve (o), binek hayvanlarının **رَوْث**’undan bir tanedir.
  (**روج**)  **الراء** ve **الواو** ve **الجيم** asıl değildir. Şu var ki **الخليل** zikretti: “Dirhemleri tedavüle soktum: **روَّجْتُ الدّراهِمَ**; ve falan **مُروِّج**’dir.” Ve “Şey revaç buldu: **رَاجَ الشيءُ يروجُ**”, eğer onunla acele edildi ise. Hepsi söylenmiştir; doğruluğunu Allah daha iyi bilir; ancak ben onun hepsini dâhil görüyorum.
  (**روح**)  **الراء** ve **الواو** ve **الحاء** büyük, düzenli bir asıldır; genişliğe, ferahlığa ve sürekliliğe delâlet eder. Bütün bunun aslı **الرِّيح**’tir. Ve **الريح**’teki **الياء**’ın aslı **الواو**’dur; ancak kendisinden önceki kesre sebebiyle **ياء**’a çevrilmiştir. **الرُّوح**: insanın **رُوح**’udur; o ancak **الرِّيح**’ten türetilmiştir; bütün bab da böyledir. **الرَّوْح**: rüzgârın esintisidir. Ve denir: İnsan **أراحَ**, yani nefes aldı. Bu, **امرئ القيس**’in şiirindedir([2]). Ve denir: Su ve başkası **أرْوَحَ**: kokusu değişti*.
  **الرُّوح**: **جَبْرَئِيل**([3]) aleyhisselâmdır. Allah, yüce övgüsüyle, dedi: ﴿نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ اْلأَمِينُ. عَلَى قَلْبِكَ﴾ [الشعراء 193- 194]. **الرَّواح**: akşam vaktidir; rüzgârın esintisi sebebiyle böyle adlandırıldı; çünkü o çoğunlukla zevalden sonra eser. O vakitte gittiler; bu, güneşin zevalinden geceye kadardır. Develerimizi **أرحْنَا**: onları o vakitte geri döndürdük. Ama **الأعشى**’nın sözü:
ما تَعِيفُ اليَوْمَ في الطّيرِ الرَّوَحْ *** مِن غُراب البينِ أو تيسٍ بَرَحْ([4])
  Bir kavim dedi: O, dağınık olanlardır. Başkaları dedi: O, yuvalarına giden (kuşlar)dır. **المُرَاوَحَةُ** iki işte: bunun bir kere, [şunun] bir kere çalışmasıdır. **الأرْوَح**: ayaklarının üst taraflarında yayvanlık olan kimsedir. Denir: **رَوِحَ يَرْوَحُ رَوحاً**. Ve **قَصْعةٌ رَوْحاء**: dibi yakın (sığ) bir çanaktır. Ve denir: İnsanlardan **الأرْوَح**: ayaklarının üst tarafları uzaklaşıp topukları yaklaşan kimsedir; o, **الرَّوَح**’ı açık olandır. Ve denir: Falan, iyiliğe **يَرَاحُ** olunur; yani ona, onun için bir **أرْيَحِيّة** aldı. Ve **الغَدير** **رِيحَ**: ona rüzgâr isabet etti. Ve kavim **أرَاحَ**: rüzgâra girdiler. Ve ölü için, hükmünü yerine getirince, denir: “**قد أراحَ**.” Ve denir: Adam **أرَاحَ**, yani yorgunluktan sonra nefsi ona geri döndü. Ve av **أَرْوَحَ**, yani insanın kokusunu buldu. Ve denir: “Bize geldi; yüzünde kan kokusu yoktu: **أتانا وما في وجهه رائِحةُ دمٍ**”([5]). Ve denir: Adam üzerine hakkını **أَرَحْتُ**, yani onu ona geri verdim. Ve bunu **سَراحٍ** ve **رَواحٍ** içinde yaparım; yani kolaylık içinde. **المَرَاح**: davarın geceleyin sığındığı yerdir. **الدُّهْن المروَّح**: güzel kokulandırılmıştır. Ağaç **تَروَّحَ** etti ve **رَاح يَرَاح**; ikisinin manası: yaprakla yarılıp çatlamasıdır([6]). Dedi ki:
  * رَاحَ العِضاهُ بهمْ والعِرقُ مَدخُول([7]) *
  **أبو زيد**: Av beni **أروَحَنِي** **إرواحاً**, yani senin kokunu buldu. Ve falandan **طِيباً** **أرْوَحْتُ**. **الكسائيّ** şöyle derdi: “Cennet kokusunu koklamadı: **لم يُرِحْ رائحةَ الجنّة**” (bu) **أَرَحْت**’tendir. Ve “**لم يَرَح**” denmesi caizdir; **رَاحَ يَرَاحُ**’tandır; eğer kokuyu buldu ise([8]). Ve denir: Akşamdan **برِيَاح** ve **برَوَاحٍ** ve **إرْواح** ile çıktılar([9]). **أبو زيد** dedi: Develer **راحَت** **تَرَاح**; ben de onları **ارحْتُها**; Yüce Celâli’nin sözüne göre: ﴿حِينَ تُرِيحُونَ﴾ [النحل 6]. Ve at **رَاحَ** **يَرَاحُ** **راحةً**, yani korunup siperlendi. **المَرْوَحة**: rüzgârın içinden geçtiği yerdir. Denildi: Bu, **عمر بن الخطاب**’ındır; denildi: bilakis onunla temessül etti([10]):
كأَنَّ راكبَها غُصْنٌ بِمَرْوَحَةٍ *** إذا تَدَلَّتْ به أو شاربٌ ثَمِلُ([11])
  **الرَّيِّح**: **ذو الرَّوْحِ**; denir: **يومٌ رَيِّح**: hoş. Ve **يوم رَاحٌ**: şiddetli rüzgâr sahibi. Dediler: “**كَبْشٌ صافٌ**” (yani) çok yünlü; sözleri üzerine bina edildi. Ama **أبي كبيرٍ**’in sözü([12]):
وماءٍ وردتُ على زَُوْرةٍ *** كمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا([13])
  Bu, **الرَّوْح**’u bulmasıdır. Ve [Ramazan] ayında **الترويحة**, her dört rek‘attan sonra kavmin istirahati için adlandırıldı. **الرَّاحُ**: avuç içinin **راحة**’sının topluluğudur. **عبيد** dedi:
دانٍ مسِفٍّ فُويقَ الأرضِ هَيْدَبُه *** يكادُ يدفَعُه مَن قام بالرَّاحِ([14])
  **الرَّاح**: şaraptır. **الأعشى** dedi:
وقد أشْرَبُ الرَّاح قد تعلميـ *** ـنَ يومَ المُقَام ويوم الظَّعَنْ([15])
  Ve dersin: Falanın başına bir belâ indi; Allah, aziz ve celîl, ona rahmetle **ارتاح** etti de onu ondan kurtardı. **العجّاج** dedi:
فارتاحَ ربِّي وأرادَ رحمتي *** ونِعمَتِي أتَمَّها فَتَمَّتِ([16])
  Dedi: **ارتاح**’ın tefsiri: Bana baktı ve bana merhamet etti. Ve **الأعشى**, **الأريحيّ** hakkında dedi:
أريحِيُّ صَلْتٌ يظَلُّ لـه القَوْ *** مُ رُكوداً قِيامَهُمْ للهِلالِ([17])
  **الخليل** dedi: Her geniş şey için **أََرْيَحُ** denir; ve **مَحْمِلٌ أَرْيَح**. Bazıları dedi: **مَحْمِلٌ أَرْوَحُ**. Eğer öyle olsaydı, onu yermiş olurdu; çünkü **الرَّوَح** yayvan yatıştır; o, **المَحْمِل**’de bir ayıptır. **الخليل** dedi: **الأريحيُّ**, **رَاحَ يَرَاح**’tan alınmıştır; nitekim **الصَّلْت** için **أَصْلَتِيٌّ** denir.
  (**رود**)  **الراء** ve **الواو** ve **الدال**’ın babının çoğu, tek bir yönde bir açılma ile geliş ve gidişe [delâlet eder]. Dersin: Onu şunu yapmaya **راودْتُه**, yani onu onu yapmaya istedim. **الرَّوْد**: **الرَّائد**’in fiilidir. Denir: Bir **رائداً** gönderdik; otu **يرُودُ**; yani bakar* ve arar. **الرِّياد**: develerin merada gelip giderek farklılaşmasıdır. **رادَتْ تَرُودُ رِياداً**. **المَرَاد**: çobanın içinde **ترُودُ** ettiği yerdir. Ve kadın **رادَت** **تَرودُ**, yani komşularının evlerine gidip geldi. **الرَّادَة**: rüzgârlardan yumuşak olanıdır; çünkü o **تَرُودُ**, şiddetle esmez. **رائِدُ العَين**: gözün içinde dolaşan ağrısıdır; onda **يَرُود** eder. Bazıları dedi: **الإرادة**’nın aslı **الواو**’dur; delili, “Onu şuna **راوَدْته**” demendir. **الرَّائد**: değirmenin döndürüldüğü çubuktur. Ama bir söyleyenin, bir atın vasfında sözü:
  * جَوَادَ المَحَثَّة والمُرْوَدِ([18]) *
  Bu, yürüyüşte **أَروَدْت** **إرواداً** ve **مُرْوَداً**’dandır. **مَرْوَداً** da denir. Bu, yürüyüşte yumuşaklıktandır. Ve denir: “Yastığı **رَادَ**: **رَادَ وِسادُه**”, yani yerleşmedi; sanki gelir ve gider([19]). Babdan, fiilde **الإرواد**: **رُوَيداً** olmasıdır. Ve onu şunu yapmaya **راودتُه**, yani onu onu yapmaya istedim. Babdan: **جاريةٌ رُودٌ**([20]): genç. Ve **رويدٍ**’in büyütmesi **رُودٌ**’dur. Dedi:
  * كأنَّها مِثْلُ مَنْ يَمشِي على رُودِ([21]) *
  **المِرْود**: sürmedir.
  (**روز**)  **الراء** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o, sınama ve denemeye delâlet eder. Denir: Şeyi **رُزْت** onu **أَرُوزُه**, yani onu denedim.
  (**روض**)  **الراء** ve **الواو** ve **الضاد** kıyasta birbirine yakın iki asıldır; birisi genişliğe, diğeri yumuşatmaya ve kolaylaştırmaya delâlet eder.
  Birincisi, onların “Mekân **استراض** etti” sözüdür: genişledi. Dedi: Ve ondandır onların sözü: “Nefes **مستَرِيضاً** oldukça şunu yap”; yani geniş oldukça. Dedi:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أم قَرِيضَا *** كلاهُما أُجِيدُ مُستَرِيضا([22])ومن الباب **الرَّوضة**. Ve denir: Vadi **أرَاضَ** ve **استراضَ**, yani içinde su birikti. Havuz da **أراضَ** böyledir. Ve yayılıp düzleşmiş birikmiş suya **رَوْضَة** denir. Dedi:
  * ورَوْضَةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوِي([23]) *
  Babdandır: Bize, şunu [ve şunu([24])] **يُرِيضُ** eden bir kap ile geldi. Ve onları **أراضَ** etti; yani onları suladı. Ama diğer asıl: onların “Deveyi **رُضْتُ** onu **أرُوضُها** **رياضةً**” sözüdür.
  (**روع**)  **الراء** ve **الواو** ve **العين** tek bir asıldır; korkuya veya korkunun yerleştiği şeye delâlet eder. Ondandır **الرَّوْع**. Denir: Falanı **رَوَّعت** ettim ve onu **رُعْتُه**: onu korkuttum. Erkeklerden **الأرْوَع**: cisim ve gürlük sahibi olandır; sanki bundan dolayı onu gören kimseye **يَرُوع** eder. Develerden **الرَّوْعاء**([25]): yüreği keskin olandır; sanki şeyden ürker. Ve o, insanları ürküten kadınlardandır; tıpkı **الرّجُل الأرْوَع** gibi.
  Ama korkunun yerleştiğinde işaret ettiğimiz mana, **الرُّوع**’dur. Denir: Bu, benim **رُوعِي**’me düştü. Hadiste: “Şüphesiz **رُوحَ القُدُسِ** benim **رُوعي**’me üfledi: Şüphesiz bir nefis, rızkını tamamlamadıkça ölmeyecektir. Öyleyse Allah’tan sakının ve talepte güzelleştirin.”
  (**روغ**)  **الراء** ve **الواو** ve **الغين** tek bir asıldır; meyletmeye ve az yerleşmeye delâlet eder. Denir: Tilki ve başkası **راغَ** **يَرُوغُ**. Ve **طريقٌ رائغٌ**: meyilli. Ve falan şuna **راغَ**: gizlice ona meyletti. Ve dersin: O, beni işimden çevirip duruyor; ben de onu **أُريغه** ediyorum. Dedi:
يُدِيرُونَنِي عن سالِمٍ وأُرِيغُهُ *** وجلدةُ بَيْنِ العَينِ والأنْفِ سالمُ([26])
  Ve denir: Lokmayı içyağıyla **رَوَّغْت** onu **أروِّغُها** **ترويغاً**, yani onu yağlandırdın; bunu yaptığında onu içyağında döndürerek döndürmüştür.
  Babdandır: Falan, falanla **راوغ** etti; yani güreşti; çünkü her biri ötekini **يُرِيغ** eder; yani onu döndürür. Ve denir: Bu, falanoğullarının **رِواغة**’si ve **رِياغتهم**’dir: güreştikleri yer.
  (**روق**)  **الراء** ve **الواو** ve **القاف** iki asıldır; birisi bir şeyin öne geçmesine, diğeri güzelliğe ve cemâle delâlet eder.
  Birincisi **الرَّوْق** ve **الرُِّواق**: evin önü. Asıl budur. Sonra, içinde en az bir öne geçme bulunan her şeye hamledilir. **الرَّوْق**: öküzün boynuzudur. Ve geceden bir **رَوْق** geçti; yani ondan bir taife; o, önde olandır. Ondandır: insanın **رَوْق**’u gençliğidir; çünkü ömrünün önde gelenidir. Sonra **الرَّوْق**, cisim için ödünç alınır da denir*: “Üzerine **أوراقَه**’ını attı.” Bunun kıyası birdir. Ama **الأعشَى**’nın sözü:
ذاتِ غَرْبٍ تَرمِي المقدَّمَ بالرِّدْ *** فِ إذا ما تتابع الأرواقُ([27])
  Onda üç söz vardır:
  Birincisi: Gecenin **أرواق**’ını kastetti; geceden bir **رَوْق** geçmez ki onu bir **رَوْق** takip etmesin.
  İkinci söz: **الأَرْواق** cisimlerdir; yürüyüşte itişip kakıştıklarında.
  Üçüncüsü: **الأرواق** boynuzlardır; sıcaktan sığınakta sığırların ve ceylanların sıkışmasını kastetti. [Kim bu sözü söylerse, mananın tamamını ondan sonraki beyitte kılar; o da onun sözü([28])]:
  [في مَقيلِ الكِناس([29])] إذْ وَقَدَ الحَرُّ إذا الظِّلُّ أحرزَتْه السّاقُ sanki dedi ki: **الأرواق** kendi öğle istirahatlerinde, sığınakta, birbirini takip etti.
  Babdandır **الرَّوَق**: üst ön dişlerin alt (ön dişlerden) uzun olmasıdır.
  Ondandır, mesel gibi olana dair: “Falan, **رَوْقه**’unu yedi”; yani ömrü uzadı da dişleri dökülüp aşındı. Ve cisim hakkında denir: Şeye **أرْواقَه**’ını attı; yani ona hırs gösterdi. Ve denir: Gece **رَوَّقَ**, yani karanlığının **رِواق**’ını uzattı. Ve denir: **ألْقَى أرْوِقَتَه**.
  Babdandır: Falan **ألقى أرواقه**, yani koşusu şiddetlendi; çünkü itişip kakışır ve cismiyle öne geçer. Dedi:
  * أَلْقَيْتُ ليلَةَ خَبْتِ الرَّهْط أرْوَاقِي([30]) *
  Ve denir: Bulut **أرواقَها**’nı attı; bu, yağmurunda ısrar edip sabit kaldığı zamandır. **الرُِّوَاقُ**: fustat gibi bir evdir; ortasında tek bir direk üzerine taşınır; çoğulu **أرْوِقَة**’dir. Ve evin **رُِواق**’ı: önündeki (kısım)dır.
  Diğer asıl: onların “Şey beni hoşlandırdı: **راقَني الشَّيءُ يرُوقني**” sözüdür; yani beni beğendirdi. Ve bunlar **شبابٌ رُوقَة**’dir([31]). Babdandır: İçeceği **روَّقت** ettim: onu süzdüm; bu, onun güzelliğidir. **الرَّاوُوق**: süzgeçtir.
  (**رول**)  **الراء** ve **الواو** ve **اللام** bir asıldır; bir şeyi bir şeyle sıvamaya delâlet eder. Denir: Ekmeği içyağıyla **روَّلْتُ**, tıpkı **روَّغْت** gibi. **الرُّوَال**: hayvanın salyasıdır. Denir: Onun torbasına **رَوَّلَ** [في] **مِخْلاَتِه**([32]). Bu baba yakın olan: At **رَوَّلَ** etti: sarktı.
  (**روم**)  **الراء** ve **الواو** ve **الميم** bir asıldır; bir şeyi istemeye delâlet eder. Ve denir: Şeyi **رُمْتُ** onu **أَرُومُه** **رَوْماً**. **المَرَام**: istenen şeydir. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Denir: Falanı ve falanla **رَوَّمتُ**, yani onu **يَرومُ** [şeyi([33])] ve ister kıldım.
  (**روه([34])**)  **الراء** ve **الواو** ve **الهاء** bir şey değildir; şu var ki bazıları **الرَّوه**’u, **رَاه يروه روْهاً**’ın masdarı söyler. Dedi: Bu, Yemenî bir lugattır. Derler: Su, yer yüzünde **راهَ** etti: çalkalandı. Bunda bir bakış vardır.
  (**رون**)  **الراء** ve **الواو** ve **النون**, şiddetli sıcaklığa veya sese delâlet eder. Derler: **يوم أرْوَنانٌ** ve **ليلةٌ أرْوَنانة**; yani şiddetli sıcak ve gamlı. **القُتَيبيّ** dedi: **الأرْوَنانُ**: şiddetli sestir. **الكميت** dedi:
بها حاضرٌ من غير جِنٍّ يَرُوعُه *** ولا أنسٍ ذُو أرْوَنَانٍ وذُو زَجَلْ([35])
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Bu madde, kendinden öncesiyle karışık, başı kopuk gelmiştir. İşte, **المجمل**’den maddenin başı, bu sözün başına bağlanıncaya kadar: “Süt **راب** etti; **يروب**; o **رائب**’dir. Ve kavim **روبى**: nefisleri pıhtılaşmış. Ve nefsi **رابت** etti; **تروب**. Ve hemzeli **الرؤبة**: onunla **القعب**’ı **يرأب** edilen, yani sıkılan bir tahta. Hemzesiz **الروبة**: sütün **ليروب** etmesi için içine atılan maya. Ve gecenin **روبة**’si: ondan bir taife. **أبو زيد**: Atın **روبة**’si: yelesindeki suyudur; denir....”.
([2]) Yani onun divanında 15 ve **اللسان** (3: 288) olan sözü:
لها منخر كوجار السباع *** فمنه تريح إذا تنبهر([3]) Onda on dört lugat vardır; **القاموس** sahibi zikretti.
([4]) **ديوان الأعشى** 159 ve **اللسان** (3: 291) ve **الحيوان** (3: 442).
([5]) **اللسان**’da: “Yüzünde kan kokusu yok; korkudan. Yüzünde kan kokusu yok; yani bir şey.”
([6]) **التفطر**: yarılma ve çatlama ve parçalanmadır. Asılda: “Yaprak yarılır”, tahriftir.
([7]) **الراعي**’nindir; **اللسان** (3: 294)’de olduğu gibi. Ve صدرُه: * وخالف المجد أقوام لهم ورق *
([8]) Ve onda üçüncü bir lugat: “**لم يرح**” **الراء**’ı kesre ile; **راح يريح**’tendir.
([9]) **اللسان** ve **القاموس**’ta, elifin üstünde hemze ile yazıldı. **المجمل**’de elifin altında kesre ile, benim tespit ettiğim gibi.
([10]) Böyle; belki bu beytin yeri, sonraki beyttir. **المجمل**’de: “Ve denir: Ömer, Allah ona rahmet etsin, bir deveye bindi; o da onu sert bir yürüyüşle yürüttü; dedi ki”.
([11]) Beyit **اللسان** (3: 282)’dedir.
([12]) Doğrusu, **صخر الغي**’nindir. Bk. **شرح السكري للهذليين** 47 ve **مخطوطة الشنقيطي** 58.
([13]) Beyit **اللسان**’da (**روح**) nisbesiz; (**زور**)’da **صخر الغي**’ye nisbetiyle; ve aynı şekilde onun عجزُه, bu nisbetle (**شفف**)’te.
([14]) **مختارات ابن الشجري** 100-101’de **عبيد بن الأبرص**’ın bir kasidesindendir. Ve **عبيد**’in divanında bu vezin ve kafiye üzere bir حائية kasidesi vardır; bu beyit ondan değildir. Fakat **اللسان**’da (**هدب**، **شفف**)’te de ona nisbet edilmiştir. Doğrusu, **أوس بن حجر**’ındır; divanında 4’te bir kasidedendir. Beyitten önce:
يا من لبرق أبيت الليل أرقبه *** في عارض كبياض الصبح لماح([15]) **ديوان الأعشى** 14.
([16]) **ديوان العجاج** 6; **اللسان** (3: 287)’de **رؤبة**’ye nisbet edilmiştir.
([17]) Beyit, **الأعشى**’nın divanında s.10’da bir kasidenin başındandır.
([18]) **اللسان** (**رود** 71)’de **امرئ القيس**’e nisbet edildi. Ve صدرُه:
* وأعددت للحرب وثابة *
([19]) Şahitlerinden, **المفضليات** (2: 181)’de **عبد الله بن عنمة الضبي**’nin sözü:
تقول له لما رأت خمع رجله *** أهذا رئيس القوم راد وسادها([20]) Aslı hemzelidir: “**رؤد**”. Ve “**رؤدة**” de **الهاء** ile denir; ve **رأد** ve **رأدة**; hepsi aynı manadadır.
([21]) Beyit **الجموح الظفري**’nindir; ve rivayet, asılda ve **المجمل**’de böyle geldi. Rivayetinde meşhur olan:
تكاد لا تثلم البطحاء وطأتها *** كأنها ثمل يمشي على رود ([22]) **حميد الأرقط**’ındır; **اللسان** (**روض**) ve **المخصص** (10: 132)’de olduğu gibi. Asılda ve **المجمل** ve **المخصص**’ta: “**أجد**”; vech, **اللسان** ve **أمالي ثعلب**’den tespit ettiğimdir. Ama “**كلاهما**”, yalnız **المخصص**’ta “**كليهما**” geldi; meşhur lugata göre; zira o, zamire muzaf mef‘uldür. Diğer kaynaklarda “**كلاهما**”dır; bu, bazılarının lugatıdır. **همع الهوامع** (1: 41)’de **كلا** ve **كلتا** hakkında: “Bazıları, onları -yani zahir ve zamirle- mutlak olarak elif ile yürütür.”
([23]) Beyit **المخصص** (9: 135)’tedir. **اللسان** (9: 24)’te: “**وروضة سقيت منها نضوتي**” diye rivayet etti. **النضوة** müennestir; **النضو**’nun (kesre ile) müennesi; o, zayıf devedir.
([24]) Bu, **المجمل**’dendir.
([25]) Asılda: “**والرعاء**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
([26]) Beyit **اللسان** (**روغ**) ve **الأمالي** (1: 15)’tedir; nisbesiz. O, **عبد الله بن عمر بن الخطاب**’ındır; o, oğlu **سالم بن عبد الله**’ı severdi; insanlar onu bunda kınardı; o da bu beyti söylerdi. **المعارف** لابن قتيبة 80 ve **اللسان** (15: 191).
([27]) **ديوان الأعشى** 142.
([28]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([29]) Tamamlama **المجمل** ve **ديوان الأعشى**’dendir.
([30]) **لنأبط شرا**’nındır; **المفضليات**’ın birinci kasidesindendir. Ve صدرُه, **المفضليات** ve **اللسان**’da:
* نجوت منها نجائي من بجيلة إذ *
([31]) **روقة**, müzekker ve müennes için, müfred ve tesniye ve cem‘ler için söylenir.
([32]) **المجمل**’de: “**ترول في مخلاته**”.
([33]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dendir.
([34]) Bu şekilde, bu maddenin tertibi geldi; yeri, kendinden sonrakinden sonradır.
([35]) Beyit **اللسان** (**رون**) ve **الحيوان** (5: 404)’tedir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الروض: مستنقع الماء، والخضرة، قال: ﴿في روضة يحبرون﴾ [الروم/ 15]، وباعتبار الماء قيل: أراض الوادي، واستراض، أي: كثر ماؤه، وأراضهم: أرواهم. والرياضة: كثرة استعمال النفس ليسلس ويمهر، ومنه: رضت الدابة. وقولهم: افعل كذا ما دامت النفس مستراضة (انظر: المجمل 2/406)، أي: قابلة للرياضة، أو معناه: متسعة، ويكون من الروض والإراضة. وقوله: ﴿في روضة يحبرون﴾ [الروم/15]، فعبارة عن رياض الجنة، وهي محاسنها وملاذها. وقوله: ﴿في روضات الجنات﴾ [الشورى/22]، فإشارة إلى ما أعد لهم في العقبى من حيث الظاهر، وقيل: إشارة إلى ما أهلهم له من العلوم والأخلاق التي من تخصص بها، طاب قلبه.

##### Türkçe

- **الروض**: suyun bataklığı ve yeşillik; dedi: ﴿في **روضة** يحبرون﴾ [الروم/ 15]; ve su itibarıyla denildi: **أراض** vadi; ve **استراض**; yani: suyu çoğaldı; ve **أراضهم**: onları suladı. Ve **الرياضة**: nefsin çokça kullanılmasıdır ki yumuşak olsun ve maharet kazansın; ondan: **رضت الدابة**. Ve onların sözü: **افعل كذا ما دامت النفس مستراضة** (bak: **المجمل** 2/406); yani: **الرياضة**ye kabul edici; yahut manası: geniş; ve **الروض** ve **الإراضة**dan olur. Ve onun sözü: ﴿في **روضة** يحبرون﴾ [الروم/15]; o hâlde cennet **رياض**larının bir ifadesidir; ve o, onun güzellikleri ve lezzetleridir. Ve onun sözü: ﴿في **روضات** **الجنات**﴾ [الشورى/22]; o hâlde, zahir cihetten âkıbet yurdunda onlar için hazırlanmış olana bir işarettir; ve denildi: kendilerini onun için ehil kıldığı ilimler ve ahlâka bir işarettir ki, onlarla hususîleşen kimse, kalbi hoş olur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر و ض
بأرضـه روضـة وروضـات ورياض وروضات ورياض و ‏"‏ أحسن من بيضة في روضة ‏"‏ وروّض الغيث الأرض‏.‏
وأراض المكان واستـراض‏:‏ كثـرت رياضـه‏.‏
وراض الدابـة رياضـة وارتاضـت دابته‏.‏
ومهر ريض‏:‏ لم يقبل الرياضة ولم يمهر المشي‏.‏
وناقة ريض‏:‏ عسير‏.‏
قال الراعي‏:‏ فكأن ريضها إذا ياسرتهـا كانت معاودة الرحيل ذلولا ومن المجاز‏:‏ أنا عندك في روضة وغدير ومجلسك روضة من رياض الجنة‏.‏
وأراض الوادي والحوض واستراض إذا اجتمع فيه من الماء ما وارى أرضه وفيه روضة من ماء‏.‏
قال‏:‏ وروضة سقيت منها نضوتـي شبهت بالروضة في تحسينها الوادي وتزيينها‏.‏
ورض نفسك بالتقوى‏.‏
وراض الشاعر القوافي الصعبة فارتاضت له‏.‏
ورضت الدرّ رياضة إذا ثقته وإنه لصعب الرياضة وسهل الرياضة أي الثقب‏.‏
قال لبيد‏:‏ يرضن صعاب الدر في كل حجة وإن لم تكـن أعناقهـن عواطـلا وقصيدة ريضة‏:‏ لم تحكم‏.‏
وأمر ريض‏:‏ لم يحكم تدبيره‏.‏
وراوضه على الأمر‏:‏ داراه حتى يدخله فيه‏.‏

##### Türkçe

ر و ض
Onun arazisinde **روضة** ve **روضات** ve **رياض** ve **روضات** ve **رياض** (vardır); ve “**أحسن من بيضة في روضة**” (denir). Ve yağmur yeri **روّض** etti.

Ve mekân **أراض** oldu ve **استـراض** etti: onun **رياض**’ı çoğaldı.

Ve biniti **راض** etti, **رياضـة** (ile); ve onun biniti **ارتاضـت**.

Ve **مهر ريض**: **الرياضة**’yi kabul etmedi ve yürümeyi mahir olmadı.

Ve **ناقة ريض**: güç.

**الراعي** dedi: Sanki onun **ريض**’i, onu **ياسرتهـا** ettiğinde, yolculuğa dönüp gitme, uysal idi. Ve mecazdan: Ben senin yanında bir **روضة** ve bir **غدير** içindeyim; ve senin meclisin, cennet **رياض**’ından bir **روضة**’dir.

Ve vadi ve havuz **أراض** oldu; ve **استراض** etti: onda sudan, yerini örtecek kadar şey toplandığında; ve onda sudan bir **روضة** vardır.

Dedi: Ve “**وروضة سقيت منها نضوتـي**”; onu, güzelleştirmesinde vadiye ve onu süslemesinde, **روضة**’ye benzettim.

Nefsini takvâ ile **رض** et.

Ve şair zor kafiyeleri **راض** etti; böylece onun için **ارتاضت**.

Ve inciyi **رضت** etti, **رياضة** (ile), onu deldiğinde; ve o, **صعب الرياضة** ve **سهل الرياضة**’dir; yani delme.

**لبيد** dedi:
“**يرضن صعاب الدر في كل حجة
وإن لم تكـن أعناقهـن عواطـلا**”
Ve **قصيدة ريضة**: sağlamlaştırılmadı.

Ve **أمر ريض**: tedbiri sağlamlaştırılmadı.

Ve onu iş üzerine **راوضه** etti: onu, ona sokuncaya kadar yumuşak davrandı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّوْضةُ: الأَرض ذات الخُضْرةِ. والرَّوْضةُ: البُسْتانُ الحَسَنُ؛ عن ثعلب. والرَّوْضةُ: الموضِع يجتمع إِليه الماء يَكْثُر نَبْتُه، ولا يقال في موضع الشجر روضة، وقيل: الروضة عُشْب وماء ولا تَكُونُ رَوْضةً إِلا بماء معها أَو إِلى جنبها. وقال أَبو زيد الكِلابيّ: الروضة القاعُ يُنْبِتُ السِّدْر وهي تكون كَسَعةِ بَغْدادَ. والرَّوْضةُ أَيضاً: من البَقْل والعُشْب، وقيل: الروضةُ قاعٌ فيه جَراثِيمُ ورَوابٍ، سَهْلةٌ صِغار في سَرارِ الأَرض يَسْتَنْقِعُ فيها الماءُ، وأَصْغَرُ الرِّياضِ مائةُ ذِراع. وقوله، صلّى اللّه عليه وسلّم: بَيْن قَبْرِي أَو بَيْتي ومِنْبرِي رَوْضةٌ من رياضِ الجنة؛ الشك من ثعلب فسره هو وقال: معناه أَنه من أَقام بهذا الموضع فكأَنه أَقام في رَوْضةٍ من رِياضِ الجنة، يُرَغِّب في ذلك، والجمع من ذلك كله رَوْضاتٌ ورِياضٌ ورَوْضٌ ورِيضانٌ، صارت الواو ياء في رياضٍ للكسرة قبلها، هذا قول أَهل اللغة؛ قال ابن سيده وعندي أَن ريضاناً ليس بجمع رَوْضَة إِنما هو رَوْض الذي هو جمع رَوْضة، لأَن لفظ روض، وإِن كان جمعاً، قد طابق وزنَ ثَوْر، وهم ممّا قد يجمعون الجَمْعَ إِذا طابَق وزْنُ الواحِد جَمْعَ الواحد، وقد يكون جمعَ رَوْضةٍ على طرح الزائد الذي هو الهاء.
وأَرْوَضَتِ الأَرضُ وأَراضَتْ: أُلبِسَها النباتُ. وأَراضَها اللّه: جَعَلَها رِياضاً. وروَّضها السيْلُ: جعلها رَوضة. وأَرْضٌ مُسْتَرْوِضةٌ: تنبت نباتاً جيّداً أَو اسْتَوَى بَقْلُها. والمُسْتَرْوِضُ من النبات: الذي قد تَناهَى في عِظَمِه وطُوله. ورَوَّضْتُ القَراحَ: جَعَلْتُها رَوْضةً. قال يعقوب: قد أَراضَ هذا المكانُ وأَرْوِضَ إِذا كَثُرَتْ رِياضُه. وأَراضَ الوادي واسْتراضَ أَي استْتَنْقَعَ فيه الماء، وكذلك أَراضَ الحوْضُ؛ ومنه قولهم: شربوا حتى أَراضُوا أَي رَووا فنَقَعُوا بالرّيّ. وأَتانا بإِناءٍ يُرِيضُ كذا وكذا نفْساً. قال ابن بري: يقال أَراض اللّه البلاد جعلها رياضاً؛ قال ابن مقبل:
لَياليَ بعضُهم جِيرانُ بَعْضٍ
بِغَوْلٍ، فهو مَوْليٌّ مُرِيضُ
قال يعقوب: الحَوْضُ المُسْتَرِيضُ الذي قد تَبَطَّحَ الماءُ على وجهه؛ وأَنشد:
خَضْراء فيها وَذَماتٌ بِيضٌ،
إِذا تَمَسُّ الحَوْضَ يَسْتَرِيضُ
يعني بالخضراء دلْواً. والوَذَماتُ: السُّيُور. وَرَوْضَةُ الحَوْض: قَدْرُ ما يَغَطِّي أَرْضَه من الماء؛ قال:
ورَوْضةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوَتي
قال ابن بري: وأَنشد أَبو عمرو في نوادره وذكر أَنه لِهِمْيانَ السعديّ: ورَوْضةٍ في الحَوْضِ قد سَقَيْتُها
نِضْوِي، وأَرْضٍ قد أَبَتْ طَوَيْتُها
وأَراضَ الحَوْضُ: غَطَّى أَسْفَلَه الماءُ، واسْتَراضَ: تَبَطَّحَ فيه الماءُ على وجْهه، واستراضَ الوادِي: اسْتَنْقَعَ فيه الماءُ. قال: وكأَنّ الروضة سميت رَوْضَةً لاسْتِراضةِ الماء فيها، قال أَبو منصور: ويقال أَراضَ المكانُ إِراضةً إِذا اسْتَراضَ الماءُ فيه أَيضاً. وفي حديث أُمّ مَعْبَدٍ: أَنّ النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، وصاحِبَيْهِ لمَّا نزلُوا عليها وحَلَبُوا شاتَها الحائِلَ شَرِبُوا من لبنها وسَقَوْها، ثم حلبوا في الإِناء حتى امْتَلأَ، ثم شربوا حتى أَراضوا؛ قال أَبو عبيد: معنى أَراضُوا أَي صَبُّوا اللبن على اللبن، قال: ثم أَراضوا وأَرَضُّوا من المُرِضَّةِ وهي الرَّثِيئةُ، قال: ولا أَعلم في هذا الحديث حرفاً أَغرب منه؛ وقال غيره: أَراضُوا شربوا عَلَلاً بعد نَهَلٍ مأْخوذ من الرَّوْضةِ، وهو الموضع الذي يَسْتَنْقِعُ فيه الماء، أَرادت أَنهم شربوا حتى رَوُوا فَنَقَعُوا بالرَّيّ، من أَراضَ الوادي واسْتَراضَ إِذا اسْتَنْقَعَ فيه الماءُ، وأَراضَ الحوْضُ كذلك، ويقال لذلك الماء: رَوْضةٌ. وفي حديث أُمّ معبد أَيضاً: فَدَعا بإِناء يُرِيضُ الرَّهْطَ أَي يُرْوِيهم بعضَ الرِّيّ، من أَراضَ الحوضُ إِذا صُبَّ فيه من الماء ما يوارِي أَرضه، وجاءنا بِإِناءٍ يُريضُ كذا وكذا رجلاً، قال: والرواية المشهورة بالباء، وقد تقدّم. والرَّوْضُ: نَحْوٌ من نصف القِرْبة ماء. وأَراضَهم: أَرْواهُم بعضَ الرّيّ. ويقال: في المَزادةِ روضةٌ من الماء كقولك فيها شَوْلٌ من الماء. أَبو عمرو: أَراضَ الحوضُ، فهو مُرِيضٌ. وفي الحوض رَوْضةٌ من الماء إِذا غَطَّى الماء أَسفَلَه وأَرْضَه، وقال: هي الرَّوْضةُ والرِّيضةُ والأَرِيضةُ والإِراضةُ والمُسْتَرِيضةُ. وقال أََبو منصور: فإِذا كان البلَد سَهْلاً لا يُمْسِكُ الماء وأَسفَلَ السُّهولةِ صَلابةٌ تُمْسِكُ الماء فهو مَراضٌ، وجمعها مَرائِضُ ومَراضاتٌ، فإِذا احتاجوا إِلى مِياهِ المَرائِض حفَروا فيها جِفاراً فشَرِبوا واستَقَوْا من أَحسائِها إِذا وجدوا ماءها عَذْباً.
وقَصِيدةٌ رَيِّضةُ القوافي إِذا كانت صَعْبة لم تَقْتَضِبْ قَوافِيها الشُّعراءُ. وأَمرٌ رَيِّضٌ إِذا لم يُحْكَمْ تدبيرُه.
قال أَبو منصور: رِياضُ الصَّمّانِ والحَزْنِ في البادية أَماكن مطمئنة مستوية يَسْتَرِيضُ فيها ماء السماء، فتُنْبِتُ ضُروباً من العُشْب ولا يُسْرِعُ إِليها الهَيْج والذُّبُول، فإِذا كانت الرِّياضُ في أَعالي البِراقِ والقِفافِ فهي السُّلْقانُ، واحدها سَلَقٌ، وإِذا كانت في الوَطاءاتِ فهي رياضٌ، ورُبَّ رَوْضةٍ فيها حَرَجاتٌ من السِّدْر البَرِّيّ، وربما كانت الروْضةُ مِيلاً في ميل، فإِذا عَرُضَتْ جدّاً فهي قِيعانٌ، واحدها قاعٌ. وكل ما يجتمع في الإِخاذِ والمَساكاتِ والتَّناهي، فهو رَوْضةٌ. وفلان يُراوِضُ فلاناً على أَمر كذا أَي يُدارِيهِ لِيُدْخِلَه فيه. وفي حديث طلحة: فَتَراوضْنا حتى اصطَرَفَ مِنِّي وأَخَذ الذهَب أَي تَجاذَبْنا في البيع والشِّراءِ وهو ما يجري بين المتبايعين من الزيادة والنقصان كأَنَّ كلَّ واحد منهما يَرُوضُ صاحِبَه من رِياضةِ الدّابَّة، وقيل: هو المُواصَفةُ بالسلعة ليست عندك، ويسمى بيع المُواصفة، وقيل: هو أَن يَصِفَها ويَمْدَحَها عنده. وفي حديث ابن المسيب: أَنه كره المُراوَضةَ، وبعضُ الفقهاء يجيزه إِذا وافَقَتِ السِّلْعَةُ الصِّفةَ. وقال شمر: المُراوَضةُ أَن تُواصِفَ الرجلَ بالسِّلْعةِ ليست عندك.
والرَّيِّضُ من الدوابِّ: الذي لم يَقْبلِ الرِّياضةَ ولم يَمْهَر المِشْيةَ ولم يَذِلَّ لراكِبه. ابن سيده: والرَّيِّضُ من الدوابِّ والإِبل ضدُّ الذَّلُولِ، الذكر والأُنثى في ذلك سواء؛ قال الراعي: فكأَنَّ رَيِّضَها إِذا اسْتَقْبَلْتَها،
كانتْ مُعاوَدةً الرِّكابِ ذَلُولا
قال: وهو عندي على وجه التَّفاؤُل لأَنها إِنما تسمى بذلك قبل أَن تَمْهَرَ الرِّياضةَ.
وراضَ الدابَّة يَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً: وطَّأَها وذلَّلَها أَو عَلَّمها السيْر؛ قال امْرؤ القيس:
ورُضْتُ فَذَلَّتْ صَعْبةً أَيَّ إِذلالِ
دل بقوله أَيَّ إِذْلالِ أَنَّ معنى قوله رُضْتُ ذَلَّلْتُ لأَنه أَقام الإِذْلالُ مُقامَ الرِّياضة. ورُضْتُ المُهْرَ أَرُوضُه رياضاً ورياضةً، فهو مَرُوضٌ، وناقةٌ مَرُوضةٌ، وقد ارْتاضَتْ، وكذلك روَّضْتُه شُدّدَ للمبالغة؛ وناقةٌ رَيِّضٌ: أَوّل ما رِيضَتْ وهي صَعْبةٌ بعد، وكذلك العَرُوضُ والعَسِيرُ والقَضِيبُ من الإِبل كلِّه، والأُنثى والذكرُ فيه سواء، وكذلك غلام رَيِّضٌ، وأَصله رَيْوِضٌ فقلبت الواو ياءً وأُدغمت؛ قال ابن سيده: وأَما قوله:
على حِين ما بي من رِياضٍ لصَعْبةٍ،
وبَرَّحَ بي أَنقاضُهُنَّ الرَّجائِعُ
فقد يكون مصدر رُضْتُ كقمت قِياماً، وقد يجوز أَن يكون أَراد رياضة فحذف الهاء كقول أَبي ذؤَيب:
أَلا لَيْتَ شِعْري، هل تَنَظَّرَ خالِدٌ
عِيادي على الهِجْرانِ أَمْ هُوَ يائِسُ؟
أَراد عِيادَتي فحذف الهاء، وقد يكون عِيادي هنا مصدر عُدْتُ كقولك قمت قياماً إِلا أَنَّ الأَعْرَفَ رِياضةٌ وعِيادةٌ؛ ورجل رائِضٌ من قوم راضةٍ ورُوّضٍ ورُوّاضٍ.
واسْتَراضَ المكانُ: فَسُحَ واتَّسَعَ. وافْعَلْه ما دام النَفسُ مُسْتَرِيضاً مُتَّسِعاً طيباً؛ واستعمله حميد الأَرقط في الشعر والرجز فقال:أَرَجَزاً تُرِيدُ أَمْ قَرِيضا؟
كِلاهُما أُجِيدُ مُسْتَرِيضا
أَي واسعاً ممكناً، ونسب الجوهري هذا الرجز للأَغْلب العِجْلِيّ، قال ابن بري: نسبه أَبو حنيفة للأَرقط وزعم أَن بعض الملوك أَمره أَن يقول فقال هذا الرجز.

##### Türkçe

**الرَّوْضةُ**: yeşilliği olan yer. Ve **الرَّوْضةُ**: güzel bahçe; Sa‘leb’den. Ve **الرَّوْضةُ**: suyun kendisine toplandığı yer; bitkisi çok olur; ağaç yeri hakkında **روضة** denilmez. Ve denildi ki: **الروضة** ot ve sudur; ve onunla beraber yahut yanında su olmadıkça **رَوْضةً** olmaz. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الروضة** sidr bitiren çukur yerdir; ve o, Bağdat’ın genişliği gibi olur. Ve **الرَّوْضةُ** ayrıca: sebze ve ottandır. Ve denildi ki: **الروضةُ** içinde tümsekçikler ve küçük yükseltiler bulunan bir çukur yerdir; yerin iç kısımlarında küçük, düz (yerlerdir); içinde su birikir. Ve **الرِّياضِ**’ın en küçüğü yüz arşındır. Ve onun sözü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “Kabrim yahut evim ile minberim arasında cennetin bahçelerinden bir **رَوْضةٌ** vardır”; şüphe Sa‘leb’dendir; onu o açıkladı ve dedi: manası, bu yerde ikamet eden kimse sanki cennetin bahçelerinden bir **رَوْضةٍ** içinde ikamet etmiş gibidir; buna teşvik eder. Ve bütün bunların çoğulu: **رَوْضاتٌ** ve **رِياضٌ** ve **رَوْضٌ** ve **رِيضانٌ**’dır; **رِياضٍ**’da ondan önceki kesre sebebiyle vav yâ’ya dönüştü; bu, dil ehlinin sözüdür. İbn Sîde dedi: ve benim yanımda **رِيضاناً**, **رَوْضَة**’nin çoğulu değildir; ancak o, **رَوْض**’dur ki **رَوْضة**’nin çoğuludur; çünkü **روض** lafzı, her ne kadar çoğul olsa da, **ثَوْر** veznine uygun düşmüştür; ve onlar, tekilin vezni tekilin çoğuluna uygun düştüğünde, çoğulu (yeniden) çoğul yaparlar. Ve **رَوْضةٍ**’nin çoğulu da olabilir; زائد olan, yani **الهاء** atılarak.

Ve **أَرْوَضَتِ الأَرضُ** ve **أَراضَتْ**: bitki onu giydirdi (bitkiyle kaplandı). Ve **أَراضَها اللّه**: onu **رِياضاً** yaptı. Ve **روَّضها السيْلُ**: onu **رَوضة** yaptı. Ve **أَرْضٌ مُسْتَرْوِضةٌ**: iyi bir bitki bitirir yahut sebzesi eşitlenmiştir. Ve bitkiden **المُسْتَرْوِضُ**: büyüklüğünde ve boyunda nihayete varmış olan. Ve **رَوَّضْتُ القَراحَ**: onu **رَوْضةً** yaptım. Ya‘kūb dedi: bu yer **أَراضَ** ve **أَرْوِضَ** olur; **رِياضُه** çoğaldığında. Ve **أَراضَ الوادي** ve **اسْتراضَ**: yani içinde su birikti; aynı şekilde **أَراضَ الحوْضُ**; bundan da onların sözü: “içtiler, ta ki **أَراضُوا**” yani kandılar da kanmayla (doygunlukla) yerleştiler. Ve bize, şu kadar ve şu kadar nefsi **يُرِيضُ** bir kapla geldi. İbn Berrî dedi: “Allah beldeleri **أَراضَ**” denir; yani onları **رِياضاً** yaptı; İbn Mukbil dedi:
لَياليَ بعضُهم جِيرانُ بَعْضٍ
بِغَوْلٍ، فهو مَوْليٌّ مُرِيضُ
Ya‘kūb dedi: **الحَوْضُ المُسْتَرِيضُ**, suyun yüzü üzerine yayılıp düzleştiği havuzdur; ve okudu:
خَضْراء فيها وَذَماتٌ بِيضٌ،
إِذا تَمَسُّ الحَوْضَ يَسْتَرِيضُ
**الخضراء** ile bir kovayı kasteder. Ve **الوَذَماتُ**: kayışlardır. Ve **وَرَوْضَةُ الحَوْض**: suyun, yerini örttüğü miktardır; dedi ki:
ورَوْضةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوَتي
İbn Berrî dedi: Ebû ‘Amr, **نوادر**’inde okudu ve onun, Himyân es-Sa‘dî’ye ait olduğunu zikretti:
ورَوْضةٍ في الحَوْضِ قد سَقَيْتُها
نِضْوِي، وأَرْضٍ قد أَبَتْ طَوَيْتُها
Ve **أَراضَ الحَوْضُ**: su, altını örttü. Ve **اسْتَراضَ**: su, yüzü üzerine onda yayıldı. Ve **واستراضَ الوادِي**: içinde su birikti. Dedi ki: sanki **الروضة** suyun onda yayılıp birikmesinden dolayı **رَوْضَةً** diye adlandırılmıştır. Ebû Mansûr dedi: ve “yer **إِراضةً** ile **أَراضَ**” denir; su onda **اسْتَراضَ** olduğunda; yani yine. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ve iki arkadaşı, onun yanına indiklerinde ve onun kısır koyununu sağdıklarında, onun sütünden içtiler ve onu suladılar; sonra kapta sağdılar, ta ki doldu; sonra içtiler, ta ki **أَراضوا**. Ebû ‘Ubeyd dedi: **أَراضُوا**’nun manası: yani sütü sütün üzerine döktüler. Dedi: sonra **أَراضوا** ve **أَرَضُّوا**; **المُرِضَّةِ**’den, o da **الرَّثِيئةُ**’dir. Dedi: bu hadîste bundan daha garip bir harf bilmiyorum. Başkası dedi: **أَراضُوا**; **نَهَلٍ**’den sonra **عَلَلاً** içtiler; **الرَّوْضةِ**’den alınmıştır; o, suyun içinde biriktiği yerdir. Onun muradı: içtiler, ta ki kandılar da kanmayla yerleştiler; **أَراضَ الوادي** ve **اسْتَراضَ**’dan; içinde su biriktiğinde. Ve **أَراضَ الحوْضُ** da böyledir. Ve o suya: **رَوْضةٌ** denir. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde ayrıca: “derken, topluluğu **يُرِيضُ** bir kap istedi”; yani onları, kanmanın bir kısmıyla kandırır; **أَراضَ الحوضُ**’dan; içine, yerini örtecek kadar su döküldüğünde. Ve “bize, şu kadar ve şu kadar adamı **يُريضُ** bir kapla geldi.” Dedi: meşhur rivayet **الباء** iledir; ve daha önce geçti. Ve **الرَّوْضُ**: kırbanın yarısı kadar su. Ve **أَراضَهم**: onları kanmanın bir kısmıyla kandırdı. Ve denir: kırbada sudan bir **روضةٌ** vardır; “onda sudan bir **شَوْلٌ** vardır” demen gibi. Ebû ‘Amr: **أَراضَ الحوضُ**; o hâlde o **مُرِيضٌ**’dur. Ve havuzda sudan bir **رَوْضةٌ** vardır; su, altını ve yerini örttüğünde. Ve dedi: o, **الرَّوْضةُ** ve **الرِّيضةُ** ve **الأَرِيضةُ** ve **الإِراضةُ** ve **المُسْتَرِيضةُ**’dir. Ebû Mansûr dedi: belde düz olup suyu tutmazsa, ve düzlüğün alt tarafı suyu tutan bir sertlik olursa, o **مَراضٌ**’dır; çoğulu **مَرائِضُ** ve **مَراضاتٌ**’tır. **المَرائِض**’in sularına ihtiyaç duyduklarında, onda **جِفاراً** kazdılar; ve onun **أَحسائِها**’sından içtiler ve su çektiler; suyunu tatlı bulduklarında.

Ve kafiyeleri **رَيِّضةُ** bir kaside; kafiyeleri şairlerce kolayca koparılıp alınmayacak derecede zor olduğunda. Ve **أَمرٌ رَيِّضٌ**: tedbiri sağlamlaştırılmadığında.

Ebû Mansûr dedi: bozkırda **رِياضُ الصَّمّانِ** ve **الحَزْنِ**, gök suyunun içinde **يَسْتَرِيضُ** olduğu, alçak, düz yerlerdir; böylece otun türlülerini bitirir; ve onlara kuruma ve solma çabuk ulaşmaz. **الرِّياضُ** **البِراقِ** ve **القِفافِ**’ın yüksekliklerinde olursa, onlar **السُّلْقانُ**’dır; tekili **سَلَقٌ**. Ve **الوَطاءاتِ**’ta olursa, onlar **رياضٌ**’dır. Ve nice **رَوْضةٍ** vardır ki onda yabani sidrden **حَرَجاتٌ** vardır. Ve bazen **الروْضةُ** bir mil içinde bir mil olur. Çok geniş olduğunda, o **قِيعانٌ**’dır; tekili **قاعٌ**. Ve **الإِخاذِ** ve **المَساكاتِ** ve **التَّناهي** içinde toplanan her şey, o **رَوْضةٌ**’dur.

Ve falan, falanı şu iş üzerine **يُراوِضُ**; yani onu, içine sokmak için onunla yumuşak davranır.

Talha hadîsinde: “derken, benimle **فَتَراوضْنا**; ta ki benden döndü ve altını aldı”; yani alışverişte çekiştik. O, iki alıcı-satıcı arasında cereyan eden artırma ve eksiltmedendir; sanki ikisinden her biri, binek hayvanını terbiye etmekten olan **رِياضةِ الدّابَّة** gibi, arkadaşını **يَرُوضُ** eder. Ve denildi ki: o, yanında olmayan bir malla vasıflandırmadır; ve **بيع المُواصفة** diye adlandırılır. Ve denildi ki: o, onu onun yanında vasfetmesi ve övmesidir. İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: onun **المُراوَضةَ**’yi kerih gördüğü (nakledilmiştir). Ve fakihlerin bir kısmı, mal sıfata uygun düştüğünde onu caiz görür. Şemmer dedi: **المُراوَضةُ**, yanında olmayan malla adamı vasıflandırmandır.

Ve binek hayvanlarından **الرَّيِّضُ**: terbiye etmeyi kabul etmemiş, yürüyüşte maharet kazanmamış, binicisine boyun eğmemiş olan. İbn Sîde: ve binek hayvanlarından ve develerden **الرَّيِّضُ**, **الذَّلُولِ**’ün zıddıdır; erkekte ve dişide bu hususta eşittir; er-Râ‘î dedi:
فكأَنَّ رَيِّضَها إِذا اسْتَقْبَلْتَها،
كانتْ مُعاوَدةً الرِّكابِ ذَلُولا
Dedi: ve o, benim yanımda, uğur sayma yönündendir; çünkü o, ancak terbiye etmeyi maharetle yapmadan önce, bu adla adlandırılır.

Ve **راضَ الدابَّة يَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً**: onu alıştırdı ve uysallaştırdı yahut yürümeyi öğretti; İmru’ul-Kays dedi:
ورُضْتُ فَذَلَّتْ صَعْبةً أَيَّ إِذلالِ
“**أَيَّ إِذْلالِ**” sözüyle, “**رُضْتُ**” sözünün manasının “uysallaştırdım” olduğuna delâlet etti; çünkü **الإِذْلالُ**, **الرِّياضة**’nın yerine ikame edilmiştir. Ve **رُضْتُ المُهْرَ أَرُوضُه رياضاً ورياضةً**; o hâlde o **مَرُوضٌ**’dur; ve bir dişi deve **مَرُوضةٌ**’dur; ve **ارْتاضَتْ**. Ve aynı şekilde **روَّضْتُه**; mübalağa için şeddelendi. Ve bir dişi deve **رَيِّضٌ**: ilk terbiye edildiği vakit; hâlbuki o hâlâ zordur. Ve aynı şekilde, develerin hepsinden **العَرُوضُ** ve **العَسِيرُ** ve **القَضِيبُ**; dişi ve erkek bunda eşittir. Ve aynı şekilde bir oğlan **رَيِّضٌ**. Aslı **رَيْوِضٌ** idi; vav yâ’ya çevrildi ve idğam edildi. İbn Sîde dedi: ama onun sözü:
على حِين ما بي من رِياضٍ لصَعْبةٍ،
وبَرَّحَ بي أَنقاضُهُنَّ الرَّجائِعُ
**رُضْتُ**’un masdarı olabilir; “kalktım, kalkış” gibi. Ve caizdir ki **رياضة** murad etti de **الهاء**’yı hazfetti; Ebû Züeyb’in sözü gibi:
أَلا لَيْتَ شِعْري، هل تَنَظَّرَ خالِدٌ
عِيادي على الهِجْرانِ أَمْ هُوَ يائِسُ؟
**عِيادَتي**’yi murad etti de **الهاء**’yı hazfetti. Ve burada **عِيادي**, “kalktım, kalkış” demen gibi, **عُدْتُ**’un masdarı da olabilir; ancak daha bilinen **رِياضةٌ** ve **عِيادةٌ**’dir. Ve bir adam **رائِضٌ**; **راضةٍ** ve **رُوّضٍ** ve **رُوّاضٍ** kavminden.

Ve **اسْتَراضَ المكانُ**: genişledi ve yayıldı. Ve nefis **مُسْتَرِيضاً**; geniş, hoş iken, onu yap. Hamîd el-Arqat onu şiirde ve recezde kullandı; dedi:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أَمْ قَرِيضا؟
كِلاهُما أُجِيدُ مُسْتَرِيضا
Yani geniş, mümkün. Cevherî bu recezi el-Ağleb el-‘Iclî’ye nisbet etti. İbn Berrî dedi: Ebû Hanîfe onu el-Arqat’a nisbet etti ve bazı kralların ona söylemesini emrettiğini, bunun üzerine bu recezi söylediğini iddia etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر و ض * * الرَّوْضَةُ * من البقل والعنب والعشب وجمعها * رَوْضٌ * و * رِيَاضٌ * و * رَاضَ * المهر يروضه * رِيَاضاً * و * رِيَاضَةً * فهو * مَرُوضٌ * وناقة * مَرُوضةٌ * و * رَوَّضَهُ * أيضا مشددا للمبالغة وقوم * رُوَّاضٌ * و * رَاضَهُ * وناقة * رَيِّضٌ * بالتشديد أول ما ريضت وهي صعبة بعد الذكر والأنثى فيه سواء وكذا غلام ريض و * رَوَّضَ * القراح * تَرْوِيضَاً * جعله روضة و * أرَاضَ * المكان و * أَرْوَضَ * أي كثرت رياضه ويقال افعل ذلك ما دامت النفس * مُسْتَريضةً * أي متسعة طيبة وفلان * يُرَاوِضُ * فلانا على أمر كذا أي يداريه ليدخله فيه

##### Türkçe

* ر و ض * * **الرَّوْضَةُ** *: sebzeden, üzümden ve ottan (olan yer); çoğulu * **رَوْضٌ** * ve * **رِيَاضٌ** *. Ve * **رَاضَ** *: tay’ı ehlîleştirir; onu * **رِيَاضاً** * ve * **رِيَاضَةً** * (ile) ehlîleştirir; o hâlde o * **مَرُوضٌ** *dur; ve (dişi deve) * **مَرُوضةٌ** *dur. Ve * **رَوَّضَهُ** *: ayrıca, mübalağa için şeddeli (olarak). Ve (bir) kavim * **رُوَّاضٌ** *. Ve * **رَاضَهُ** *. Ve (dişi deve) * **رَيِّضٌ** *: şedde ile; ilk ehlîleştirildiği vakit; ve o, zordur; bunda erkek ve dişi eşittir; ve aynı şekilde (bir) oğlan * **رَيِّضٌ** *. Ve * **رَوَّضَ** *: saf (toprağı) * **تَرْوِيضَاً** * (ile) ehlîleştirdi; onu bir * **رَوْضَة** * yaptı. Ve * **أرَاضَ** *: mekânı; ve * **أَرْوَضَ** *: yani onun * **رِيَاض** *ları çoğaldı. Ve denilir: bunu yap, nefis * **مُسْتَريضةً** * oldukça; yani geniş, hoş. Ve falan, falanı şu iş üzerine * **يُرَاوِضُ** *; yani onu idare eder ki onu onun içine soksun.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الروضة والريضة، بالكسر  ، وهذه عن أبي عمرو،  من الرمل  ، هكذا وقع في العباب. وفي الصحاح واللسان وغيرهما من الأصول: من البقل  والعشب  ، وعليه اقتصر الجوهري، وقيل هو  مستنقع الماء  ، من قاع فيه جراثيم ورواب سهلة صغار في سرار الأرض. وقال شمر: كأن الروضة سميت روضة  لاستراضة الماء فيها  ، أي لاستنقاعه. وقيل: الروضة: الأرض ذات الخضرة، وقيل: البستان الحسن، عن ثعلب، وقيل: الروضة: عشب وماء، ولا تكون روضة إلا بماء معها، أو إلى جنبها. وقال أبو زيد الكلابي: الروضة: القاع ينبت السدر، وهي تكون كسعة بغداد، وقيل: أصغر الرياض مائة ذراع. وفي العناية: الروض: البستان، وتخصيصها بذات الأنهار بناء على العرف. قال شيخنا: الأنهار غير شرط، وأما الماء فلا بد منه في إطلاقهم لا في العرف. قيل: وأكثر ما تطلق الروضة على المرتبع، كما أومأ إليه في المحكم، وقيل: الروضة: أرض ذات مياه وأشجار وأزهار طيبة. وقال الأزهري: رياض الصمان والحزن بالبادية أماكشن مطمئنة مستوية يستريض فيها ماء السماء، فأنبتت ضروبا من العشب، ولا يسرع إليها الهيج والذبول. قال: فإن كانت الرياض في أعالي البراق والقفاف فهي السلقان واحدها سلق، كخلقان وخلق، وإن كانت في الوطاءات فهي رياض. ورب روضة فيها حرجات من السدر البري، وربما كانت الروضة ميلا في ميل، فإذا عرضت جدا فهي قيعان. قال الأصمعي: الروضة:  نحو النصف من القربة  . ويقال في المزادة روضة من الماء، كقولك: فيها شول من الماء. ونقل الجوهري عن أبي عمرو: في الحوض روضة من الماء، إذا غطى الماء أسفله. وأنشد لهميان:
  وروضة سقيت منها نضوتي وقال ابن بري. وأنشد أبو عمرو في نوادره وذكر أنه لهميان:

  وروضة في الحوض قد سقيتها
  نضوي وأرض قد أبت طويتها في التهذيب:  كل ماء يجتمع في الإخاذات والمساكات  والتناهي فهي روضة.  ج: روض ورياض  ، اقتصر عليهما الجوهري، زاد في العباب واللسان:  ريضان  ، عن الليث، وأصلهما رواض وروضان، صارت الواو ياء للكسرة قبلها. هذا قول أهل اللغة. قال ابن سيده: وعندي أن ريضانا ليس بجمع روضة، إنما هو جمع روض، الذي هو جمع روضة. لأن لفظ روض وإن كان جمعا قد طابق وزن ثور، وهم مما قد يجمعون الجمع إذا طابق وزن الواحد وقد يكون جمع روضة على طرح الزائد الذي هو الهاء.  والرياض: ع  . وفي العباب: علم لأرض باليمن  بين مهرة وحضرموت  .  ورياض الروضة: ع بمهرة  ، أي بأرض مهرة.  ورياض القطا: ع آخر  : قال الحارث بن حلزة:
  فرياض القطا فأودية الش                      ربب فالشعبتان فالأبلاء  وراض المهر  يروضه  رياضا، ورياضة: ذلله  ووطأه، وقيل: علمه السير،  فهو رائض من راضة ورواض  ، كما في العباب. وأنشد للباهلي:
  وروحه دنيا بين حيين رحتـهـا                      أخب ذلولا أو عروضا أروضها وقال رؤبة يصف فحلا:
  يمنع لحييه من الرواض
  خبط يد لم تثن بالإباض  وارتاض المهر: صار مروضا  ، أي مذللا.  وناقة ريض، كسيد: أول ما ريضت، وهي صعبة بعد  ، وكذلك العروض والعسير والقضيب، من الإبل كله، والأنثى والذكر فيه سواء، كما في الصحاح. قال: وكذلك غلام ريض، وأصله ريوض، قلبت الواو ياء وأدغمت. وفي اللسان: الريض من الدواب: الذي لم يقبل الرياضة ولم يمهر المشية ولم يذل لراكبه. وفي المحكم: الريض من الدواب والإبل: ضد الذلول، الذكر والأنثى في ذلك سواء. قال الراعي:
  فكأن ريضها إذا استقبلتهـا                      كانت معاودة الركاب ذلولا قال: وهو عندي على وجه التفاؤل، لأنها إنما تسمى بذلك قبل أن تمهر الرياضة.  والمراض: صلابة في أسفل سهل تمسك الماء، ج: مرائض ومراضات  ، نقله الأزهري، قال فإذا احتاجوا إلى مياه المرائض حفروا فيها جفارا فشربوا، واستقوا من أحسائها، إذا وجدوا ماءها عذبا. في العباب:  المراض والمراضات  ، هكذا في النسخ، وفي التكملة المراض والمراضان  والمرائض: مواضع  . قال الأزهري: في ديار تميم بين كاظمة والنقيرة، فيهما أحساء. وقال الصاغاني: قال حسان بن ثابت، رضي الله عنه:
  ديار لشعثاء الفؤاد وتربهـا                      ليالي تحتل المراض فتغلما وقال كثير:
  وما ذكره تربي خصيلة بعدما                      ظعن بأجواز المراض فتغلم

   وأراض: صب اللبن على اللبن  ، قاله أبو عبيد، وبه فسر حديث أم معبد:  أن النبي صلى الله عليه وسلم وصاحبيه لما نزلوا عليهما وحلبوا شاتها الحائل شربوا من لبنها وسقوها، ثم حلبوا في الإناء حتى امتلأ، ثم شربوا حتى أراضوا  . قال  ثم: أراضوا وأراضوا  من المرضة، وهي الرثيئة. قال: ولا أعلم في هذا الحديث حرفا أغرب منه. قال غيره: أراض: إذا  روي فنقع بالري  . وبه فسر الحديث المذكور. قيل: أراض، أي  شرب عللا بعد نهل  ، مأخوذ من الروضة، وهو مستنقع الماء. وبه فسر الحديث المذكور، وهو قريب من القول الأول، بل هما عند التأمل واحد، فإنها أرادت بذلك أنهم شربوا حتى رووا فنقعوا بالري. أراض  القوم: أرواهم  بعض الري.  ومنه  في حديث أم معبد أيضا   فدعا بإناء يريض الرهط  : في رواية  ، أي يرويهم بعض الري، من أراض الحوض، إذا صب فيه من الماء ما يواري أرضه. وجاءنا بإناء يريض كذا وكذا نفسا،  والأكثر يربض  ، بالباء الموحدة، وقد تقدم. وأشار الجوهري إلى الوجهين في  ر ب ض  . أراض  الوادي: استنقع فيه الماء، كاستراض  ، وكذلك أراض الحوض، نقله الجوهري عن ابن السكيت. قال: ومنه قولهم: شربوا حتى أراضوا، أي رووا فنقعوا بالري. وأتانا بإناء يريض كذا كذا نفسا. وهو مجاز.  وروض  ترويضا:  لزم الرياض  . روض السيل  القراح: جعله روضة  .  واستراض المكان  . فسح، و  اتسع  . استراض  الحوض: صب فيه من الماء ما يواري أرضه  . كذا في العباب. وفي اللسان: ما يغطي أسفله. وهو مجاز. وقيل: استراض، إذا تبطح فيه الماء على وجهه، وكذلك أراض الحوض. من المجاز: استراضت  النفس  ، أي  طابت  ، يقال: افعل ذل: ما دامت النفس مستريضة. أي متسعة طيبة. واستعمله حميد الأرقط في الشعر والرجز فقال:
  أرجزا تريد أم قريضا
  كليهما أجيد مستريضا أي واسعا ممكنا، ونسبه الجوهري للأغلب العجلي. وقال الصاغاني: ولم أجده في أراجيزه. وقال ابن بري. نسبه أبو حنيفة للأرقط، وزعم أن بعض الملوك أمره أن يقول فقال هذا الرجز.  وراوضه  على أمر كذا، أي  داره  ليدخله فيه، كما في الصحاح والأساس، وهو مجاز.  والمراوضة المكروهة في الأثر  المروي عن سعيد بن المسيب:  أن تواصف الرجل بالسلعة ليست عندك. وهي بيع المواصفة  ، هكذا فسره شمر. وفي اللسان: وبعض الفقهاء يجيزه إذا وافقت السلعة الصفة. ومما يستدرك عليه: تجمع الروضة على الروضات. والريضة، ككيسة: الروضة. وأروضت الأرض وأراضت: ألبسها النبات، وأراضها الله: جعلها رياضا. وقال ابن بري: يقال: أراض الله البلاد: جعلها رياضا. قال ابن مقبل:
  ليالي بعضهم جيران بعض                      بغول فهو مولي مريض وأرض مستروضة: تنبت نباتا جيدا، أو استوى بقلها. والمستروض من النبات: الذي قد تناهى في عظمه وطوله. وقال يعقوب: أراض هذا المكان، وأروض: إذا كثرت رياضه، نقله الجوهري عنه. وقال يعقوب أيضا: الحوض المستريض: الذي قد تبطح الماء على وجهه وأنشد:
  خضراء فيها وذمات بيض

  إذا تمس الحوض يستريض يعني بالخضراء دلوا. والوذمات: السيور. ومن المجاز: قصيدة ريضة القوافي، إذا كانت صعبة لم تقتضب قوافيها الشعراء. وأمر ريض: لم يحكم تدبيره. والتراوض في البيع والشراء: التحاذي، وهو ما يجري بين المتبايعين من الزيادة والنقصان، كأن كل واحد منهما يروض صاحبه. من رياضة الدابة، وهو مجاز. وناقة مروضة. وروضها ترويضا، كراضها. شدد للمبالغة. والروض: جمع رائض. وحماد البصري عرف بالرائض، لرياضة الخيل، سمع من الحسن وابن سيرين. ومن أمثالهم:  أحسن من بيضة في روضة  نقله الزمخشري في الكشاف والأساس. واستراض المحل: كثرت رياضه. ومن المجاز: أنا عندك في روضة وغدير. ومجلسك روضة من رياض الجنة. ومنه الحديث  ما بين قبري ومنبري روضة من رياض الجنة  قال ثعلب: إن من أقام بهذا الموضع فكأنه أقام في روضة من رياض الجنة، يرغب في ذلك. ويقال: روض نفسك بالتقوى وراض الشاعر القوافي فارتاضت له. ورضت الدر رياضة: ثقبته، وهو صعب الرياضة وسهلها، أي الثقب، وكل ذلك مجاز، كما في الأساس. والروضة: قرية بالفيوم. والروضة: جزيرة تجاه مصر، وتذكر مع المقياس، وقد ألف فيها الجلال السيوطي كتابا حافلا، فراجعه.

##### Türkçe

**الروضة** ve **الريضة**، kesre ile; ve bu, Ebû Amr’dan (rivayetle); kumdandır; **العباب**’da böyle vâki olmuştur. **الصحاح** ve **اللسان** ve asıllardan başkalarında: ot ve çayırdandır; Cevherî bununla yetinmiştir. Ve denildi ki: o, suyun birikintisidir; içinde küçük, kolay (alçak) tümsekler ve yığınlar bulunan bir çukur tabanındandır; yerin alçak kısmındadır. Şemr dedi: sanki **الروضة** ona **الروضة** diye adlandırıldı; suyun onda yayılıp yerleşmesi sebebiyle; yani onun göllenmesi sebebiyle. Ve denildi ki: **الروضة**: yeşilliği olan yer. Ve denildi ki: güzel bahçe; Sa‘leb’den. Ve denildi ki: **الروضة**: ot ve su; yanında su olmaksızın yahut bitişiğinde su olmaksızın **روضة** olmaz. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الروضة**: sidr bitiren çukur taban; ve o, Bağdat’ın genişliği gibi olur. Ve denildi ki: **الرياض**’ın en küçüğü yüz arşındır. **العناية**’de: **الروض**: bahçe; örfe binaen onu nehirli olana tahsis. Şeyhimiz dedi: nehirler şart değildir; suya gelince, onların ıtlakında zorunludur, örfte değil. Denildi ki: **الروضة** en çok **المرتبع** üzerine ıtlak olunur; **المحكم**’de ona işaret ettiği gibi. Ve denildi ki: **الروضة**: suları ve ağaçları ve hoş çiçekleri olan yer. Ezherî dedi: Bâdiyede **الصمان** ve **الحزن**’ın **رياض**’ı, gök suyunun içinde yerleşip biriktiği, alçak, düz yerlerdir; böylece otun türlülerini bitirdi; ve onlara kuruma ve solma çabuk erişmez. Dedi: eğer **الرياض** **البراق** ve **القفاف**’ın yüksekliklerinde ise, onlar **السلقان**’dır; tekili **سلق**; **خلقان** ve **خلق** gibi. Ve eğer alçaklıklarda ise, onlar **رياض**’dır. Nice **روضة** vardır ki içinde yabani sidrden sık ağaççıklar vardır; ve belki **الروضة** bir mil içinde bir mil olur; artık çok geniş olursa, o **قيعان**’dır. Asma‘î dedi: **الروضة**: kırbanın yaklaşık yarısıdır. Ve **المزادة** hakkında “sudan bir **روضة**” denir; senin “onda sudan **شول** vardır” demen gibi. Cevherî, Ebû Amr’dan nakletti: havuzda sudan bir **روضة** (olur); su onun altını örttüğü zaman. Hemeyân’a ait olarak inşad etti:

  Ve bir **روضة** ki ondan binek hayvanımı suladım

İbn Berrî dedi. Ebû Amr, **نوادر**’inde inşad etti ve onun Hemeyân’a ait olduğunu zikretti:

  Havuzda bir **روضة** ki onu suladım
  Binek hayvanımı; ve bir yer ki katlanmasını reddetti

**التهذيب**’de: **الإخاذات** ve **المساكات** ve **التناهي** içinde toplanan her su, o **روضة**’dır. Çoğulu: **روض** ve **رياض**; Cevherî yalnız bunlarla yetindi. **العباب** ve **اللسان**’da artırdı: **ريضان**; Leys’ten. İkisinin aslı **رواض** ve **روضان**’dır; öncesindeki kesre sebebiyle **الواو** **ياء** oldu. Bu, dil ehlinin sözüdür. İbn Sîde dedi: ve benim yanımda **ريضانا** **روضة**’nın çoğulu değildir; ancak o, **روض**’un çoğuludur; ki o da **روضة**’nın çoğuludur. Çünkü **روض** lafzı her ne kadar çoğul ise de **ثور** veznine uygun düşmüştür; ve onlar, çoğulu tekilin veznine uygun düştüğü zaman çoğulu çoğul yaparlar; ve **روضة**’nın çoğulu, زائد olan **الهاء**’yı atmak suretiyle de olabilir. **الرياض**: bir yer adıdır. **العباب**’da: Yemen’de, **مهرة** ile **حضرموت** arasında bir yerin adıdır. **رياض الروضة**: **مهرة**’de bir yer adıdır; yani **مهرة** toprağında. **رياض القطا**: başka bir yer adıdır. Hâris b. Hilleze dedi:

  Derken **رياض القطا**; sonra içmenin vadileri;
  sonra **الشعب**; sonra iki **شعبتان**; sonra **الأبلاء**

**راض المهر** onu **يروضه** **رياضا** ve **رياضة**: onu uysallaştırdı ve çiğnedi; ve denildi ki: ona yürüyüşü öğretti; o hâlde o, **رائض**’dır; **راضة** ve **رواض**’dan; **العباب**’da olduğu gibi. Bâhilî’ye ait olarak inşad etti:

  Ve ruhu, iki mahalle arasında bir dünya; onun gidişi
  hızlı, uysal; yahut huysuz; onu ben ehlîleştiririm

Rü’be, bir aygırı vasfederek dedi:

  İki çenesini **الرواض**’dan men eder
  **الإباض** ile bükülmemiş bir elin çarpması

Ve **ارتاض المهر**: **مروضا** oldu; yani uysallaştırılmış. Ve **ناقة ريض**; **سيد** gibi: ilk defa ehlîleştirildiği zaman; hâlbuki o sonra da zordur. Ve aynı şekilde **العروض** ve **العسير** ve **القضيب**; develerden hepsi; onda dişi ve erkek eşittir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi: aynı şekilde **غلام ريض**; aslı **ريوض**’dur; **الواو** **ياء**’ya çevrildi ve idğam edildi. **اللسان**’da: binek hayvanlarından **الريض**: terbiyeyi kabul etmeyen, yürüyüşte mahir olmayan ve binicisine boyun eğmeyen. **المحكم**’de: binek hayvanlarından ve develerden **الريض**: **الذلول**’ün zıddıdır; bunda erkek ve dişi eşittir. Râ‘î dedi:

  Sanki onun **ريض**’i, onu karşıladığın vakit,
  bineklerin tekrar tekrar binilmesine rağmen uysal olur

Dedi: ve o, benim yanımda tefe’ül yoluyla (böyledir); çünkü o, ancak terbiyede mahir olmadan önce bununla adlandırılır.

**المراض**: alçak bir düzlüğün altında suyu tutan bir sertliktir. Çoğulu: **مرائض** ve **مراضات**; Ezherî nakletti. Dedi: **المرائض** sularına ihtiyaç duyduklarında, onda **جفارا** kazdılar; böylece içtiler ve iç kısımlarından su çektiler; suyunu tatlı buldukları zaman. **العباب**’da: **المراض والمراضات**; nüshalarda böyle. **التكملة**’de: **المراض والمراضان**. Ve **المرائض**: yerlerdir. Ezherî dedi: Temîm diyarında, **كاظمة** ile **النقيرة** arasında; ikisinde de **أحساء** vardır. Sâgânî dedi: Hassân b. Sâbit, Allah ondan razı olsun, dedi:

  Gönlü dağınık olanın diyarları ve toprağı;
  geceler ki **المراض**’a iner de azgınlaşır

Kesîr dedi:

  Onun hatırlaması, **خصيلة**’nın toprağı (üzerine) neyi andı ki,
  **المراض**’ın geçitlerinden göçtükten sonra azgınlaştı

**وأراض**: sütü sütün üzerine dökmektir; Ebû Ubeyd söyledi. Ve bununla Ümm Ma‘bed hadisi tefsir edildi: **أن النبي صلى الله عليه وسلم وصاحبيه لما نزلوا عليهما وحلبوا شاتها الحائل شربوا من لبنها وسقوها، ثم حلبوا في الإناء حتى امتلأ، ثم شربوا حتى أراضوا**. Dedi: sonra: **أراضوا وأراضوا**; **المرضة**’den; o da **الرثيئة**’dir. Dedi: bu hadiste bundan daha garip bir harf bilmiyorum. Başkası dedi: **أراض**: **روي فنقع بالري** olduğu zaman. Ve bununla zikredilen hadis tefsir edildi. Denildi ki: **أراض**; yani **شرب عللا بعد نهل**; **الروضة**’dan alınmıştır; o, suyun birikintisidir. Ve bununla zikredilen hadis tefsir edildi; ve o, birinci söze yakındır; bilakis ikisi, teemmül edildiğinde birdir; çünkü o bununla, onların içip kanıncaya kadar içtiklerini, böylece kanmayla ferahladıklarını kastetti. **أراض القوم**: onları, kanmanın bir kısmıyla kandırdı. Ve ondan, Ümm Ma‘bed hadisi içinde de: **فدعا بإناء يريض الرهط**: bir rivayette; yani onları kanmanın bir kısmıyla kandırır; **أراض الحوض**’dan; havuza, tabanını örtecek kadar sudan döktüğü zaman. “Bize, şu kadar şu kadar nefsi **يريض** eden bir kapla geldi”; ve ekseriyetle **يربض** (okunur); **الباء**’sı müvahhede ile; ve daha önce geçti. Cevherî, **ر ب ض**’da iki veche işaret etti. **أراض الوادي**: onda su göllendi; **كاستراض** gibi. Ve aynı şekilde **أراض الحوض**; Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti. Dedi: ve ondan onların sözü: “içtiler, ta ki **أراضوا**”; yani kandılar, böylece kanmayla ferahladılar. “Bize, şu kadar şu kadar nefsi **يريض** eden bir kapla geldi.” Ve o mecazdır. **روض** **ترويضا**: **الرياض**’a devam etti. **روض السيل القراح**: onu **روضة** yaptı. **واستراض المكان**: genişledi ve **اتسع**. **استراض الحوض**: içine, tabanını örtecek kadar sudan döktü. **العباب**’da böyle. **اللسان**’da: altını örten (kadar). Ve o mecazdır. Ve denildi ki: **استراض**; onda su yüzü üzerine yayılıp düzleştiği zaman; ve aynı şekilde **أراض الحوض**. Mecazdan: **استراضت النفس**; yani **طابت**. Denir: “şunu yap”; nefis **مستريضة** olduğu müddetçe; yani geniş, hoş. Humeyd el-Arkat onu şiirde ve recezde kullandı; dedi:

  Recez mi istersin, yoksa kasîd mi?
  İkisini de, genişçe mümkün kılarak, iyi yaparım

Cevherî onu Aglab el-‘Aclî’ye nisbet etti. Sâgânî dedi: onu onun recezlerinde bulmadım. İbn Berrî dedi: Ebû Hanîfe onu el-Arkat’a nisbet etti; ve bazı meliklerin ona söylemesini emrettiğini, bunun üzerine bu recezi söylediğini iddia etti. **وراوضه** bir iş üzerine; yani onu, ona sokmak için, onunla yumuşakça dolaştı; **الصحاح** ve **الأساس**’ta olduğu gibi; ve o mecazdır. Ve eserde, Sa‘îd b. el-Müseyyeb’den rivayet olunan: **والمراوضة المكروهة في الأثر**: “yanında olmayan bir malı, adamın malla vasıflandırmasıdır.” O, **بيع المواصفة**’dir; Şemr bunu böyle tefsir etti. **اللسان**’da: bazı fakihler, mal sıfata uygun düştüğü zaman onu caiz görür. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الروضة** **الروضات** üzerine cem‘ olunur. Ve **الريضة**; **ككيسة** gibi: **الروضة**’dır. Ve **أروضت الأرض** ve **أراضت**: ona bitki giydirdi. Ve Allah onu **أراضها**: onu **رياضا** yaptı. İbn Berrî dedi: denir: “Allah beldeleri **أراض** etti”: onları **رياضا** yaptı. İbn Mukbil dedi:

  Geceler; bazısı bazısının komşuları;
  **بغول** ile; o hâlde o, dönüp giden, **مريض**’dir

Ve **أرض مستروضة**: iyi bir bitki bitirir; yahut otu düzleşti. Ve bitkiden **المستروض**: büyüklükte ve uzunlukta nihayete varmış olan. Ya‘kûb dedi: “bu yer **أراض** etti” ve “**أروض**”; **رياض**’ı çoğaldığı zaman; Cevherî ondan nakletti. Ya‘kûb ayrıca dedi: **الحوض المستريض**: suyun onda yüzü üzerine yayılıp düzleşmiş olduğu. Ve inşad etti:

  Yeşil; onda beyaz **وذمات** vardır

Eğer **الحوض**’a dokunursa **يستريض**; yani yeşillikte bir kova (su) çeker. Ve **الوذمات**: kayışlardır. Mecazdan: **قصيدة ريضة القوافي**; eğer zor ise, onun kafiyelerini şairler koparıp almaz. Ve **أمر ريض**: tedbiri sağlamlaştırılmamış. Ve alışverişte **التراوض**: **التحاذي**’dir; o da, alıcılarla satıcılar arasında cereyan eden artırma ve eksiltmedir; sanki her biri ötekini ehlîleştirir. **رياضة الدابة**’dan; o da mecazdır. Ve **ناقة مروضة**. Ve onu **روضها ترويضا**; **كراضها** gibi. Mübalağa için şeddelendi. Ve **الروض**: **رائض**’in çoğuludur. Ve Basralı Hammâd **بالرائض** diye tanındı; atları ehlîleştirmesinden dolayı; Hasan’dan ve İbn Sîrîn’den işitti. Onların darbımesellerinden:
أحسن من بيضة في روضة
Zemahşerî onu **الكشاف** ve **الأساس**’ta nakletti. Ve **استراض المحل**: onun **رياض**’ı çoğaldı. Mecazdan: Ben senin yanında bir **روضة** ve bir **غدير** içindeyim. Ve senin meclisin cennet bahçelerinden bir **روضة**’dır. Ondandır, hadis:
ما بين قبري ومنبري روضة من رياض الجنة
Sa‘leb dedi: Şüphesiz kim bu yerde ikamet ederse, sanki cennet bahçelerinden bir bahçede ikamet etmiş gibidir; buna rağbet eder. Ve denir: Nefsini takvâ ile **روض** et; ve şair kafiyeleri **راض** etti de onlar onun için **فارتاضت**. Ve inciyi **رضت**; **رياضة**: onu deldim; ve o, delmesi zor ve kolaydır; yani delme; bunların hepsi mecazdır, **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الروضة**: Feyyûm’da bir köydür. Ve **الروضة**: Mısır’ın karşısında bir adadır; ve **المقياس** ile birlikte anılır; Celâl Süyûtî orada dolu dolu bir kitap telif etti; ona müracaat et.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَاضَ
1 رَاضَ ذ , (S, M, A, Msb, K,) aor. يَرُوضُ, (S,) inf. n. رِيَاضَةٌ (S, M, A, Msb, K) and رِيَاضٌ, (S, M, K,) or the latter is used poetically for the former, and رَوْضٌ, (M,) He broke, or trained, (M, K, Msb,) a colt, (S, K,) or beast, (M, A, Msb,) and made it easy to ride upon: (M:) or he taught it to go: (TA:) and ↓ روّض, inf. n. تَرْوِيضٌ, he did so well, or vigorously. (S, TA.) ― -b2- Hence, رَاضَ صَاحِبَهُ (assumed tropical:) [He made his companion easy and tractable]. (TA.) ― -b3- [Hence also,] رَاضَ نَفْسَهُ (assumed tropical:) [He trained, disciplined, or subdued, himself: or] he became clement, or forbearing. (Msb.) And نَفْسَكَ بِالتَّقْوَى ↓ رَوِّضْ (tropical:) [Train, discipline, or subdue, thyself well by piety]. (A, TA.) ― -b4- [Hence also,] رَاضَ الشَّاعِرُ القَوَافِىَ (tropical:) [The poet rendered rhymes, or verses, easy to him by practice]. (A, TA.) And لَهُ أَمْرًا ↓ روّض (assumed tropical:) He made an affair easy to him; syn. سَوَّسَهُ, q. v. (TA in art. سوس.) ― -b5- [Hence also,] رُضْتُ الدُّرَّ, inf. n. رِيَاضَةٌ, (tropical:) I bored the pearls: and هُوَ صَعْبُ الرِّيَاضَةِ, and سَهْلُ الرياضة, (tropical:) It is difficult to bore, and easy to bore. (A, TA.)

2 رَوَّضَ see 1, in three places. -A2- روّض, (K,) inf. n. تَرْوِيضٌ, (TA,) He kept to the رِيَاض [pl. of رَوْضَة, q. v.]. (K.) -A3- روّض القَرَاحَ, (S, K,) or الأَرْضَ, (M, A,) He, or it, (a man, S, or a torrent, M, or the rain, A,) made the clear or bare land, (S, K,) or the land, (M, A,) a رَوْضَة. (S, M, K.) And اللّٰهُ الأَرْضَ ↓ اراض God made the land رِيَاض. (M.)

راوضهُ
3 راوضهُ ذ , (S, A, K,) عَلَى أَمْرِ كَذَا, (S,) or عَلَى كَذَا, (A,) inf. n. مُرَاوَضَةٌ, (Mgh,) (tropical:) He coaxed, wheedled, beguiled, or deluded, him; (S, A, Mgh, K;) and he endeavoured to deceive or beguile him; like as he does who is training a beast not yet rendered perfectly tractable; (Mgh;) in order to make him enter into such a thing or affair; (S;) or until he entered into such a thing. (A.) ― -b2- Hence, (Mgh,) بَيْعُ المُرَاوَضَةِ (tropical:) That mode of selling which is termed بَيْعُ المُوَاصَفَةِ; (Mgh, K; *) which is when one describes to a man an article of merchandise not present with him: (Sh, K:) this is said in a trad. to be an action that is disapproved: (K:) but some of the professors of practical law allow it when the article of merchandise agrees with the description. (L.)

اراض
4 اراض ذ (Yaakoob, S, A) and أَرْوَضَ (Yaakoob, S) It (a place) became abundant in its رِيَاض [pl. of رَوْضَةٌ, q. v.]; (Yaakoob, S, A;) as also ↓ استراض. (A.) And أَرْوَضَتِ الأَرْضُ and أَرَاضَت The land became clad with plants, or herbage (M.) ― -b2- [And hence,] اراض (tropical:) It (a valley) had water stagnating, or remaining, or collecting, in it; (S, A, Msb, K;) concealing its bottom; (A;) as also ↓ استراض: (S, M, A, Msb, K:) and so the former verb, (S,) or ↓ both, (A,) said of a watering-trough: (S, A:) or, when said of a watering-trough, the former verb signifies (assumed tropical:) it had its bottom, or lower part, covered with water: (M:) and ↓ the latter, (assumed tropical:) the water spread widely upon the surface thereof; (M;) and so the former too: (TA:) or ↓ the latter, (tropical:) it had a sufficient quantity of water poured into it to conceal its bottom; (O, K;) or to cover its bottom, or lower part. (L, TA.) ― -b3- And from اراض, said of a watering-trough, has originated the saying, (S,) شَرِبُوا حَتَّى أَرَاضُوا (assumed tropical:) (assumed tropical:) They drank until they thoroughly satisfied their thirst. (S, K. *) And اراض also signifies (assumed tropical:) He drank a second draught after a first. (K.) -A2- اراض اللّٰهُ الأَرْضَ: see 2. ― -b2- [Hence,] اراض الحَوْضَ (assumed tropical:) He poured into the watering-trough a sufficient quantity of water to conceal its bottom. (TA.) ― -b3- And hence, (TA,) أَرَاضَهُمْ, said of a vessel, (tropical:) It satisfied their thirst: (S, * K:) or it satisfied their thirst in some degree. (M, TA.) Hence the saying, فَدَعَا بِاـِنَآءٍ يُرِيضُ الرَّهْطَ (tropical:) And he called for a vessel which would satisfy (K, TA) in some degree (TA) the [number of men termed a] رَهْط; (K, TA;) occurring in a trad., (TA,) accord. to one relation, but the more common is يُرْبِضُ, (K, TA,) with the singlepointed ب. (TA.) ― -b4- اراض also signifies (assumed tropical:) He poured milk upon milk; (K;) accord. to A 'Obeyd; but he deems it strange. (TA.)

التَّرَاوُضُ
6 التَّرَاوُضُ ذ in selling and buying is syn. with التَّحَاذِى; i. e. (tropical:) The increasing [of the sum offered] and diminishing [of the sum demanded] which take place between the two parties bargaining; as though each of them were making his companion easy and tractable; from الرِّيَاضَةُ as inf. n. of رَاضَ in the first of the senses expl. above. (TA.) In the phrase تَرَاوَضَا السِّلْعَةَ, meaning (assumed tropical:) They coaxed, wheedled, beguiled, or deluded, each other, with respect to the article of merchandise, [in the manner explained above, or otherwise,] the omission of the prep. [فِى] requires consideration. (Mgh.) You say also, تَرَاوَضَا فِى الأَمْرِ (assumed tropical:) They practised dissimulation, or showed feigned affection, each to the other, in, or respecting, the thing, or affair; as also تَنَاظَرَا: (TK in art. نظر:) التَّرَاوُضُ فِى الأَمْرِ is syn. with التَّنَاظُرُ. (M and K in art. نظر.)

ارتاض
8 ارتاض ذ , said of a colt, (K,) and ارتاضت, (S, A,) said of a she-camel, (S,) or of a beast (دَابَّة), (A,) It became broken, or trained. (S, A, * K, TA.) ― -b2- [And hence,] ارتاضت القَوَافِى لِلشَّاعِرِ (tropical:) [The rhymes, or verses, became rendered easy by practice to the poet]. (A, TA.)

استراض
10 استراض ذ : see 4, in five places. ― -b2- Also (assumed tropical:) It (water) stagnated, or remained, or collected, in a place. (TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) It (a place, S, M, K) was, or became, wide, ample, or spacious. (S, M, Msb, K.) ― -b4- And [hence (see its part. n. below)] استراضت النَّفْسُ (tropical:) The mind was, or became, dilated, free from straitness, cheerful, or happy. (K, TA.)

رَوْضٌ
رَوْضٌ ذ : see the paragraph next following, near the middle, in three places; and again, in the last sentence of the same.

رَوْضَةٌ
رَوْضَةٌ ذ (S, M, A, Msb, K) and ↓ رِيضَةٌ (AA, A, K) and ↓ رِيِّضَةٌ (TA) [seem to be best rendered, in general, A meadow; meaning, a verdant tract of land, somewhat watery; or (as in Johnson's dictionary) ground somewhat watery, not ploughed, but covered with grass and flowers: and sometimes, a garden: accord. to the following explanations:] verdant land: a place where water collects, and the herbage becomes abundant, without trees: or fresh green herbage, with water, or having water by its side; not otherwise: or, accord. to Aboo-Ziyلd El-Kilلbee, a tract of plain land, producing [lote-trees of the kind called] سِدْر; which may be of the extent of Baghdلd: and also, of herbs, or leguminous plants, and fresh green herbage: (M:) or this last [only]: (S:) or a tract of plain land, in which are جَرَاثِيم [perhaps here meaning ants' nests, as these are generally found in soft soil,] and soft hillocks, in the low, or best and most productive, parts of a country, where water stagnates, or remains, or collects, at least a hundred cubits in extent: (M:) or a tract of sand, and of fresh green herbage, where water stagnates, or remains, or collects; so called because of the stagnation, or remaining, or collecting, of the water therein: (A, K, TA:) it is said that رَوْضَةٌ is mostly applied to a place where beasts pasture at pleasure: some say that it signifies a land having waters and trees, and sweet, or pleasant, flowers: (TA:) or a place that is pleasant with flowers; said to be so called because the waters that flow thither rest there: (Msb:) it is said in the 'Inلyeh, that ↓ رَوْضٌ [perhaps a mistake for رَوْضَةٌ] signifies a garden; and in common conventional language, one having rivers, or rivulets: MF says that rivers, or rivulets, do not necessarily belong to the signification; but that having water does; though not in common conventional language: (TA:) accord. to Th, رَوْضَةٌ signifies a beautiful garden: (M:) the pl. of رَوْضَةٌ is ↓ رَوْضٌ, (S, M, K,) [or rather this is a coll. gen. n.,] and رِيَاضٌ, (S, M, A, Msb, K,) originally رِوَاضٌ, (S,) and رِيضَانٌ, (Lth, M, K,) originally رِوْضَانٌ, (TA,) or rather رِيضَانٌ is pl. of ↓ رَوْضٌ, (M,) and رَوْضَاتٌ, (M, Msb,) in the dial. of Hudheyl رَوَضَاتٌ: (Msb:) Az says that the رياض of the hard and stony and rugged tracts in the desert are low level places, in which the rainwater stagnates, or remains, or collects, and which consequently produce various kinds of herbage, that do not quickly dry up and wither: that sometimes a رَوْضَة contains thickets of wild سِدْر: and sometimes it is a mile in length and breadth: but such as are very wide are termed قِيعَان. (TA.) It is said in a prov., أَحْسَنُ مِنْ بَيْضَةٍ فِى رَوْضَةٍ [More beautiful than an egg in a meadow, or garden]. (A, TA.) And one says, أَنَا عِنْدَكَ فِى رَوْضَةٍ (tropical:) [I, in thy presence, am as though I were in a meadow, or garden]: and مَجْلِسُكَ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الجَنَّةِ (tropical:) [Thy sittingplace is like a meadow, or garden, of the meadows, or gardens, of Paradise]. (A, TA.) Mohammad is related to have said, “Between my grave, or between my house, and my pulpit is a رَوْضَة of the رِيَاض of Paradise:” meaning, accord. to Th, that he who abides in this place is as though he abode in a روضة of the رياض of Paradise. (M.) [See another tropical meaning of رِيَاضُ الجَنَّةِ voce رَتَعَ, last sentence.] ― -b2- رَوْضَةٌ also signifies (assumed tropical:) Any water that collects in pools left by torrents, or the like, and in places in land or in the ground to which the rain-water flows and which retain it. (K, * TA. [In the CK, الاَخّاذات and المُسّاكات are erroneously put for الاـِخَاذَات and المَسَّاكَات.]) ― -b3- Also, (K,) or ↓ رَوْضٌ, (S, M,) (assumed tropical:) About the half of a فِرْبَة [or water-skin] (S, M, K) of water: (S:) and the former, (tropical:) as much of water as covers the bottom of a watering-trough. (S, M, A.)

رِيضَةٌ
رِيضَةٌ ذ : see رَوْضَةٌ. [It is implied in the K that the former is syn. with the latter in all its senses: but accord. to the TA, this is not the case.]

رَائِضٌ
رَائِضٌ ذ A breaker, or trainer, (M, Msb, K,) of colts, (K,) or of beasts (دَوَابّ): (M, Msb:) pl. رَاضَةٌ and رُوَّاضٌ (S M, K) and رُوَّضٌ. (M.)

رَيِّضٌ
رَيِّضٌ ذ , originally رَيْوِضٌ, (S,) [in its primary sense seems to be syn. with ↓ مَرُوضٌ. ― -b2- And hence it signifies] (assumed tropical:) Clement, or forbearing. (Msb.) ― -b3- [Also, and more commonly,] applied to a she-camel, (S, K,) and to a he-camel, (S,) In the first stage of training, as yet refractory: (S, K:) and in like manner applied to a boy: (S:) or a colt, (A,) or beast, (L,) that has not received training, nor become skilled in going, or pace, (A, L,) nor become submissive to its rider: (L:) and a she-camel not trained: (A:) or, applied to a horse or the like, and to a camel, to a male and to a female, refractory; contr. of ذَلُولٌ; app. designed as an epithet of good omen, because the beast is so called only before being skilfully trained. (M.) ― -b4- [Hence,] قَصِيدَةٌ رَيِّضَةُ القَوَافِى (tropical:) An ode of difficult rhymes; such rhymes as the poets have not extemporaneously composed: (TA:) or قَصِيدَةٌ رَيِّضَةٌ means (tropical:) an ode not well, or not skilfully, composed. (A.) And أَمْرٌ رَيِّضٌ (tropical:) An affair not well, not skilfully, or not soundly, managed, conducted, ordered, or regulated. (A, TA.)

رَيِّضَةٌ
رَيِّضَةٌ ذ as a subst.: see رَوْضَةٌ

مَرَاضٌ
مَرَاضٌ ذ Hard ground in the lower, or lowest, part of a plain, or of soft ground, which retains water: pl. مَرَائِضُ and مَرَاضَاتٌ. (Az, K.)

مَرُوضٌ
مَرُوضٌ ذ , (S, K,) and its fem., with ة, (S, Msb,) A colt, (S, K,) and she-camel, (S,) or beast (دَابَّة), (Msb,) broken, or trained. (S * Msb, K.) See also رَيِّضٌ.

أَرْضٌ مُسْتَرْوِضَةٌ
أَرْضٌ مُسْتَرْوِضَةٌ ذ Land which has produced good herbage or plants, and of which the herbs, or leguminous plants, have become erect, or strong and erect: and نَبَاتٌ مُسْتَرْوِضٌ plants which have attained their utmost size and height. (M.) ― -b2- اِفْعَلْ ذَاكَ مَا دَامَتِ النَّفْسُ مُسْتَرِيضَةً (tropical:) Do thou that while the mind is free from straitness, cheerful, or happy, (S, M, * Msb, TA, [in the second of which, however, النفس is strangely made masc.,]) is from استراض said of a place, as explained above. (S.) ― -b3- مُسْتَرِيضٌ is also applied, by a poet, (S, M,) El-Aghlab El-'Ijlee, (S,) or Homeyd ElArkat, (AHn, M, IB,) to poetry, and to the metre termed رَجَز; (S, M;) as meaning (assumed tropical:) Easy; practicable. (M, TA.)

##### Türkçe

**رَاضَ**
1 **رَاضَ** ذ, (S, M, A, Msb, K,) muzârîsi **يَرُوضُ**, (S,) mastarı **رِيَاضَةٌ** (S, M, A, Msb, K) ve **رِيَاضٌ**, (S, M, K,) yahut ikincisi birincisi yerine şiirde kullanılır, ve **رَوْضٌ**, (M,) bir tayı, (S, K,) yahut bir hayvanı, (M, A, Msb,) kırdı yahut eğitti, (M, K, Msb,) ve onu binmeye kolay kıldı: (M:) yahut ona yürümeyi öğretti: (TA:) ve ↓ **روّض**, mastarı **تَرْوِيضٌ**, bunu iyi, yahut kuvvetle yaptı. (S, TA.) ― -b2- Bundan, **رَاضَ صَاحِبَهُ** (mecaz kabul edilerek:) [arkadaşını kolay ve uysal kıldı]. (TA.) ― -b3- [Bundan ayrıca,] **رَاضَ نَفْسَهُ** (mecaz kabul edilerek:) [kendini eğitti, terbiye etti, yahut zaptetti: yahut] yumuşak huylu, yahut müsamahakâr oldu. (Msb.) Ve **نَفْسَكَ بِالتَّقْوَى** ↓ **رَوِّضْ** (mecaz:) [kendini takvâ ile iyice eğit/terbiye et/zaptet]. (A, TA.) ― -b4- [Bundan ayrıca,] **رَاضَ الشَّاعِرُ القَوَافِىَ** (mecaz:) [şair, alıştırma ile kafiyeleri yahut beyitleri kendisine kolay kıldı]. (A, TA.) Ve **لَهُ أَمْرًا** ↓ **روّض** (mecaz kabul edilerek:) ona bir işi kolay kıldı; eş anlamlısı **سَوَّسَهُ**, bkz. (TA, md. **سوس**’ta.) ― -b5- [Bundan ayrıca,] **رُضْتُ الدُّرَّ**, mastarı **رِيَاضَةٌ**, (mecaz:) incileri deldim: ve **هُوَ صَعْبُ الرِّيَاضَةِ**, ve **سَهْلُ الرياضة**, (mecaz:) delinmesi zordur ve delinmesi kolaydır. (A, TA.)

2 **رَوَّضَ**: 1’e bak, üç yerde. -A2- **روّض**, (K,) mastarı **تَرْوِيضٌ**, (TA,) **رِيَاض**’a [**رَوْضَة**’nin çoğulu, bkz.] devam etti. (K.) -A3- **روّض القَرَاحَ**, (S, K,) yahut **الأَرْضَ**, (M, A,) o, yahut o (bir adam, S, yahut bir sel, M, yahut yağmur, A,) çıplak yahut açık araziyi, (S, K,) yahut araziyi, (M, A,) bir **رَوْضَة** yaptı. (S, M, K.) Ve **اللّٰهُ الأَرْضَ** ↓ **اراض**: Allah araziyi **رِيَاض** yaptı. (M.)

**راوضهُ**
3 **راوضهُ** ذ, (S, A, K,) **عَلَى أَمْرِ كَذَا**, (S,) yahut **عَلَى كَذَا**, (A,) mastarı **مُرَاوَضَةٌ**, (Mgh,) (mecaz:) onu kandırarak yumuşattı, ayarttı, aldattı yahut iğfal etti; (S, A, Mgh, K;) ve onu aldatmaya yahut iğfal etmeye çalıştı; henüz tam uysallaştırılmamış bir hayvanı eğiten kimsenin yaptığı gibi; (Mgh;) onu böyle bir şeye yahut işe sokmak için; (S;) yahut o böyle bir şeye girinceye kadar. (A.) ― -b2- Bundan, (Mgh,) **بَيْعُ المُرَاوَضَةِ** (mecaz:) **بَيْعُ المُوَاصَفَةِ** diye adlandırılan satış tarzı; (Mgh, K; *) ki bu, yanında hazır olmayan bir ticaret malını bir kimseye vasfetmendir: (Sh, K:) bunun, bir rivayette, hoş görülmeyen bir fiil olduğu söylenmiştir: (K:) fakat fıkıh ehlinin bir kısmı, ticaret malı vasfa uyduğu zaman, bunu caiz görür. (L.)

**اراض**
4 **اراض** ذ (Yaakoob, S, A) ve **أَرْوَضَ** (Yaakoob, S) (bir yer) **رِيَاض**’ı [**رَوْضَةٌ**’nin çoğulu, bkz.] bakımından bol oldu; (Yaakoob, S, A;) bunun gibi ↓ **استراض** da. (A.) Ve **أَرْوَضَتِ الأَرْضُ** ve **أَرَاضَت**: arazi bitkilerle yahut otla örtündü. (M.) ― -b2- [Ve bundan,] **اراض** (mecaz:) (bir vadi) içinde suyun durgunlaştığı, yahut kaldığı, yahut toplandığı oldu; (S, A, Msb, K;) dibini örter halde; (A;) bunun gibi ↓ **استراض** da: (S, M, A, Msb, K:) ve aynı şekilde bir suluk hakkında da, (S,) yahut ↓ her ikisi, (A,) söylenir: (S, A:) yahut suluk hakkında söylendiğinde, birinci fiil (mecaz kabul edilerek:) dibinin yahut alt kısmının su ile örtülü olduğunu ifade eder: (M:) ve ↓ ikincisi, (mecaz kabul edilerek:) suyun onun yüzeyi üzerinde genişçe yayıldığını: (M;) ve birincisi de böyledir: (TA:) yahut ↓ ikincisi, (mecaz:) dibini gizleyecek kadar yeterli su döküldüğünü; (O, K;) yahut dibini yahut alt kısmını örtecek kadar. (L, TA.) ― -b3- Ve suluk hakkında söylenen **اراض**’dan şu söz doğmuştur, (S,) **شَرِبُوا حَتَّى أَرَاضُوا** (mecaz kabul edilerek:) (mecaz kabul edilerek:) susuzluklarını iyice giderinceye kadar içtiler. (S, K. *) Ve **اراض** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) ilk içişten sonra ikinci bir yudum içti demektir. (K.) -A2- **اراض اللّٰهُ الأَرْضَ**: 2’ye bak. ― -b2- [Bundan,] **اراض الحَوْضَ** (mecaz kabul edilerek:) oluğa dibini gizleyecek kadar yeterli su döktü. (TA.) ― -b3- Ve bundan, (TA,) **أَرَاضَهُمْ**, bir kap hakkında söylendiğinde, (mecaz:) onların susuzluğunu giderdi: (S, * K:) yahut onların susuzluğunu bir derece giderdi. (M, TA.) Bundan şu söz: **فَدَعَا بِاـِنَآءٍ يُرِيضُ الرَّهْطَ** (mecaz:) ve [**رَهْط** diye adlandırılan] topluluğun susuzluğunu (K, TA) bir derece (TA) giderecek bir kap istedi; (K, TA;) bir rivayete göre bir hadiste geçer, (TA,) fakat daha yaygın olanı **يُرْبِضُ**’dur, (K, TA,) tek noktalı **ب** ile. (TA.) ― -b4- **اراض** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) süte süt döktü demektir; (K;) A ‘Obeyd’e göre; fakat o bunu garip sayar. (TA.)

**التَّرَاوُضُ**
6 **التَّرَاوُضُ** ذ, alım satımda **التَّحَاذِى** ile eş anlamlıdır; yani (mecaz:) pazarlık eden iki taraf arasında meydana gelen [teklif edilen meblağın] artırılması ve [istenen meblağın] azaltılması; sanki her biri arkadaşını kolay ve uysal kılıyormuş gibi; yukarıda açıklanan birinci anlamda **رَاضَ**’ın mastarı olarak **الرِّيَاضَةُ**’dan. (TA.) **تَرَاوَضَا السِّلْعَةَ** ibaresinde, anlamı (mecaz kabul edilerek:) ticaret malı hususunda birbirlerini kandırarak yumuşattılar, ayarttılar, aldattılar yahut iğfal ettiler [yukarıda açıklanan tarzda yahut başka türlü], edatın [**فِى**] hazfi üzerinde düşünmeyi gerektirir. (Mgh.) Yine dersin ki, **تَرَاوَضَا فِى الأَمْرِ** (mecaz kabul edilerek:) işte yahut iş hakkında birbirlerine karşı gizleme yaptılar, yahut yapmacık sevgi gösterdiler; bunun gibi **تَنَاظَرَا** da: (TK, md. **نظر**’da:) **التَّرَاوُضُ فِى الأَمْرِ**, **التَّنَاظُرُ** ile eş anlamlıdır. (M ve K, md. **نظر**’da.)

**ارتاض**
8 **ارتاض** ذ, tay hakkında söylenir, (K,) ve **ارتاضت**, (S, A,) dişi deve hakkında, (S,) yahut bir hayvan (**دَابَّة**) hakkında, (A,) kırılmış yahut eğitilmiş oldu. (S, A, * K, TA.) ― -b2- [Ve bundan,] **ارتاضت القَوَافِى لِلشَّاعِرِ** (mecaz:) [kafiyeler yahut beyitler, alıştırma ile şaire kolay kılınmış oldu]. (A, TA.)

**استراض**
10 **استراض** ذ: 4’e bak, beş yerde. ― -b2- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) (su) bir yerde durgunlaştı, yahut kaldı, yahut toplandı. (TA.) ― -b3- Ve (mecaz kabul edilerek:) (bir yer, S, M, K) geniş, ferah yahut vâsi oldu yahut oldu. (S, M, Msb, K.) ― -b4- Ve [bundan (aşağıda ism-i fâiline bak)] **استراضت النَّفْسُ** (mecaz:) nefis genişledi, darlıktan kurtuldu, neşeli yahut mesrur oldu. (K, TA.)

**رَوْضٌ**
**رَوْضٌ** ذ: aşağıdaki paragrafın, ortalara yakın kısmına, üç yerde; ve yine aynı paragrafın son cümlesine bak.

**رَوْضَةٌ**
**رَوْضَةٌ** ذ (S, M, A, Msb, K) ve ↓ **رِيضَةٌ** (AA, A, K) ve ↓ **رِيِّضَةٌ** (TA) [genel olarak en iyi karşılığı, bir çayırlık; yani, biraz sulu, yemyeşil bir arazi parçası; yahut (Johnson sözlüğünde olduğu gibi) biraz sulu, sürülmemiş, fakat ot ve çiçeklerle örtülü yer: ve bazen, bir bahçe: aşağıdaki açıklamalara göre:] yemyeşil arazi: suyun toplandığı ve ağaçsız olarak otun bol olduğu yer: yahut su ile birlikte, yahut yanında su bulunan taze yeşil ot; başka türlü değil: yahut Aboo-Ziyلd El-Kilلbee’ye göre, [**سِدْر** denilen türden] **سِدْر** üreten bir düz arazi parçası; Bağdat genişliğinde olabilir: ve ayrıca, otlardan yahut baklagil türü bitkilerden ve taze yeşil ottan: (M:) yahut yalnız bu sonuncusu: (S:) yahut içinde **جَرَاثِيم** bulunan ve yumuşak tümsekleri olan, bir ülkenin alçak, yahut en iyi ve en verimli, kısımlarında, suyun durgunlaştığı, yahut kaldığı, yahut toplandığı, en az yüz arşın genişliğinde bir düz arazi parçası: (M:) yahut suyun durgunlaştığı, yahut kaldığı, yahut toplandığı, kumdan ve taze yeşil ottan bir parça; içindeki suyun durgunlaşması, yahut kalması, yahut toplanması sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (A, K, TA:) denilmiştir ki **رَوْضَةٌ** çoğunlukla hayvanların dilediğince otladığı yere uygulanır: bazıları onun, suları ve ağaçları ve tatlı yahut hoş çiçekleri olan arazi demek olduğunu söyler: (TA:) yahut çiçeklerle hoş olan yer; suların oraya akıp orada durması sebebiyle böyle adlandırıldığı söylenir: (Msb:) ‘Inلyeh’de, ↓ **رَوْضٌ**’un [belki **رَوْضَةٌ** yerine bir hata] bahçe demek olduğu; ve örfî umumî dilde, ırmakları yahut küçük akarsuları olan (bahçe) olduğu söylenmiştir: MF, ırmakların yahut küçük akarsuların manaya zorunlu olarak dahil olmadığını; fakat suyun dahil olduğunu; her ne kadar örfî umumî dilde böyle olmasa da, söyler: (TA:) Th’ye göre, **رَوْضَةٌ** güzel bir bahçe demektir: (M:) **رَوْضَةٌ**’nin çoğulu ↓ **رَوْضٌ**’dur, (S, M, K,) [daha doğrusu bu bir cins isim topluluğudur,] ve **رِيَاضٌ**, (S, M, A, Msb, K,) aslı **رِوَاضٌ**, (S,) ve **رِيضَانٌ**, (Lth, M, K,) aslı **رِوْضَانٌ**, (TA,) yahut daha doğrusu **رِيضَانٌ**, ↓ **رَوْضٌ**’un çoğuludur, (M,) ve **رَوْضَاتٌ**, (M, Msb,) Hudheyl lehçesinde **رَوَضَاتٌ**: (Msb:) Az der ki, çölün sert, taşlı ve engebeli yerlerindeki **رياض**, yağmur suyunun durgunlaştığı, yahut kaldığı, yahut toplandığı alçak düz yerlerdir; bunun sonucu olarak çabuk kurumayıp solmayan çeşitli ot türleri bitirir: bazen bir **رَوْضَة** yabani **سِدْر** çalılıkları içerir: ve bazen boyu ve eni bir mil olur: fakat çok geniş olanlara **قِيعَان** denir. (TA.) Bir darb-ı meselde şöyle denir: **أَحْسَنُ مِنْ بَيْضَةٍ فِى رَوْضَةٍ** [bir çayırlıkta yahut bahçede bir yumurtadan daha güzel]. (A, TA.) Ve denir ki: **أَنَا عِنْدَكَ فِى رَوْضَةٍ** (mecaz:) [senin yanında, sanki bir çayırlıkta yahut bahçedeymişim gibiyim]: ve **مَجْلِسُكَ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الجَنَّةِ** (mecaz:) [oturuş yerin, Cennet’in çayırlıklarından yahut bahçelerinden bir çayırlık yahut bahçe gibidir]. (A, TA.) Muhammed’in şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Kabrim ile, yahut evim ile, minberim arasındaki yer, Cennet’in **رِيَاض**’ından bir **رَوْضَة**’dir:” bunun manası, Th’ye göre, bu yerde kalan kimsenin, Cennet’in **رياض**’ından bir **روضة**’de kalmış gibi olmasıdır. (M.) [**رِيَاضُ الجَنَّةِ**’nin başka bir mecazî manasına **رَتَعَ** maddesinde, son cümlede bak.] ― -b2- **رَوْضَةٌ** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) sellerin yahut benzerlerinin bıraktığı gölcüklerde ve yağmur suyunun aktığı ve onu tutan arazide yahut yerdeki yerlerde biriken her su demektir. (K, * TA. [CK’de **الاَخّاذات** ve **المُسّاكات**, yanlışlıkla **الاـِخَاذَات** ve **المَسَّاكَات** yerine konmuştur.]) ― -b3- Ayrıca, (K,) yahut ↓ **رَوْضٌ**, (S, M,) (mecaz kabul edilerek:) bir **فِرْبَة**’nin [yahut su tulumunun] (S, M, K) yaklaşık yarısı kadar su: (S:) ve birincisi, (mecaz:) bir oluğun dibini örtecek kadar su. (S, M, A.)

**رِيضَةٌ**
**رِيضَةٌ** ذ: **رَوْضَةٌ**’ye bak. [K’da birincinin ikincinin bütün manalarında onunla eş anlamlı olduğu ima edilir: fakat TA’ya göre bu böyle değildir.]

**رَائِضٌ**
**رَائِضٌ** ذ: tayların, (K,) yahut hayvanların (**دَوَابّ**), (M, Msb,) kırıcı/eğiticisi. (M, Msb, K,) Çoğulu **رَاضَةٌ** ve **رُوَّاضٌ** (S M, K) ve **رُوَّضٌ**. (M.)

**رَيِّضٌ**
**رَيِّضٌ** ذ, aslı **رَيْوِضٌ**, (S,) [asıl manasında ↓ **مَرُوضٌ** ile eş anlamlı görünür. ― -b2- Ve bundan,] (mecaz kabul edilerek:) yumuşak huylu, yahut müsamahakâr. (Msb.) ― -b3- [Ayrıca, ve daha yaygın olarak,] dişi deveye, (S, K,) ve erkek deveye, (S,) eğitimin ilk safhasında, henüz inatçı iken, uygulanır: (S, K:) ve aynı şekilde bir oğlana uygulanır: (S:) yahut bir tay, (A,) yahut bir hayvan, (L,) henüz eğitim almamış, ne yürüyüşte yahut gidişte maharet kazanmış, (A, L,) ne de binicisine boyun eğmiş olan: (L:) ve eğitilmemiş dişi deve: (A:) yahut at yahut benzerine ve deveye, erkeğe ve dişiye, inatçı; **ذَلُولٌ**’ün zıddı; görünüşe göre iyiye yorma sıfatı olarak kastedilmiştir; çünkü hayvan ancak ustaca eğitilmeden önce böyle adlandırılır. (M.) ― -b4- [Bundan,] **قَصِيدَةٌ رَيِّضَةُ القَوَافِى** (mecaz:) kafiyeleri zor bir kaside; şairlerin irticalen söylemedikleri türden kafiyeler: (TA:) yahut **قَصِيدَةٌ رَيِّضَةٌ** demek (mecaz:) iyi, yahut ustaca, söylenmemiş bir kaside demektir. (A.) Ve **أَمْرٌ رَيِّضٌ** (mecaz:) iyi, ustaca, yahut sağlam biçimde idare edilmemiş, yürütülmemiş, düzenlenmemiş yahut tanzim edilmemiş bir iş. (A, TA.)

**رَيِّضَةٌ**
**رَيِّضَةٌ** ذ, isim olarak: **رَوْضَةٌ**’ye bak.

**مَرَاضٌ**
**مَرَاضٌ** ذ: düzlüğün, yahut yumuşak toprağın, suyu tutan alt yahut en alt kısmındaki sert toprak. Çoğulu **مَرَائِضُ** ve **مَرَاضَاتٌ**. (Az, K.)

**مَرُوضٌ**
**مَرُوضٌ** ذ, (S, K,) ve onun müennesi, ة ile, (S, Msb,) kırılmış yahut eğitilmiş bir tay, (S, K,) ve dişi deve, (S,) yahut hayvan (**دَابَّة**). (Msb,) (S * Msb, K.) **رَيِّضٌ**’e de bak.

**أَرْضٌ مُسْتَرْوِضَةٌ**
**أَرْضٌ مُسْتَرْوِضَةٌ** ذ: iyi ot yahut bitki çıkarmış ve otları yahut baklagil türü bitkileri dikleşmiş, yahut güçlü ve dikleşmiş, arazi: ve **نَبَاتٌ مُسْتَرْوِضٌ**: en son büyüklüğüne ve boyuna erişmiş bitkiler. (M.) ― -b2- **اِفْعَلْ ذَاكَ مَا دَامَتِ النَّفْسُ مُسْتَرِيضَةً** (mecaz:) nefis darlıktan uzak, neşeli yahut mesrur iken bunu yap; (S, M, * Msb, TA, [ikincisinde ise **النفس** garip biçimde müzekker yapılmıştır,]) yukarıda açıklandığı üzere yer hakkında söylenen **استراض**’dandır. (S.) ― -b3- **مُسْتَرِيضٌ** ayrıca, bir şair tarafından, (S, M,) El-Aghlab El-‘Ijlee, (S,) yahut Homeyd ElArkat, (AHn, M, IB,) şiire ve **رَجَز** denilen vezne uygulanmıştır; (S, M;) manası (mecaz kabul edilerek:) kolay; yapılabilir. (M, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَاضَ
رَاضَ ( w )  U ( n. ac. رَوْض 1 .  رِيَاض [ 23I ] ,

رِيَاضَة
رِيَاضَة [ 23tI ] ),
a.  Trained, broke in; exercised.

رَوَّضَ
رَوَّضَ II ,
a.  Trained; subdued.

b.  Frequented the meadows.

رَاْوَضَ
رَاْوَضَ III ,
a.  Flattered, cajoled.

أَرْوَضَ
أَرْوَضَ IV ,
a.  Quenched his thirst.

b.  Abounded in gardens, was well cultivated ( place ).

تَرَوَّضَ
تَرَوَّضَ V ( y )
a.  [ coll. ], Went into retirement, seclusion ( for devotional purposes ).

تَرَاْوَضَ
تَرَاْوَضَ VI ,
a.  Bargained together.

اِرْتَوَضَ
اِرْتَوَضَ VIII ,
a.  Was trained, broken in.

اِسْتَرْوَضَ
اِسْتَرْوَضَ X ,
a.  Was wide, spacious; was at ease, cheerful ( mind ).

رَوْض
رَوْض [ 1 ],
a.  Garden, pleasuregrounds.

رَوْضَة
رَوْضَة [ 1t ] , ( pl. رَوْض 1 ,  رَوْضَات ,  رِيَاض [ 23I ] ,  رِيْضَان [ 34I ] ),
a.  Garden; meadow.

b.  Pool, pond; well.

مَرَاض
مَرَاض [ 17A ] , ( pl. مَرَاوِض [ 44 ] ,

مَرَاضَات
مَرَاضَات ),
a.  Low ground, hollow, basin.

رِيَاضَة
رِيَاضَة [ 23tI ],
a.  Training; discipline; exercise.

b.  [ coll. ], Religious retreat.

c.  Health.

عِلْم الرِّيَاضِيَّات
عِلْم الرِّيَاضِيَّات ,
a.  العِلْم الرِّيَاضِيّ Mathematics, the exact sciences.

##### Türkçe

**رَاضَ**
**رَاضَ** ( w ) U ( n. ac. **رَوْض** 1 . **رِيَاض** [ 23I ] ,

**رِيَاضَة**
**رِيَاضَة** [ 23tI ] ),
a. Terbiye etti, ehlîleştirdi; alıştırdı.

**رَوَّضَ**
**رَوَّضَ** II ,
a. Terbiye etti; boyun eğdirdi.

b. Çayırlıklara sıkça gitti.

**رَاْوَضَ**
**رَاْوَضَ** III ,
a. Yağ çekti, kandırarak razı etmeye çalıştı.

**أَرْوَضَ**
**أَرْوَضَ** IV ,
a. Susuzluğunu giderdi.

b. Bahçeleri bol oldu, iyi işlenmiş oldu (yer).

**تَرَوَّضَ**
**تَرَوَّضَ** V ( y )
a. [ topl. ], İbadet maksadıyla inzivaya çekildi, halvet etti.

**تَرَاْوَضَ**
**تَرَاْوَضَ** VI ,
a. Birlikte pazarlık ettiler.

**اِرْتَوَضَ**
**اِرْتَوَضَ** VIII ,
a. Terbiye edildi, ehlîleştirildi.

**اِسْتَرْوَضَ**
**اِسْتَرْوَضَ** X ,
a. Geniş oldu, ferah oldu; rahat oldu, neşeli oldu (zihin).

**رَوْض**
**رَوْض** [ 1 ],
a. Bahçe, gezinti yeri.

**رَوْضَة**
**رَوْضَة** [ 1t ] , ( pl. **رَوْض** 1 , **رَوْضَات** , **رِيَاض** [ 23I ] , **رِيْضَان** [ 34I ] ),
a. Bahçe; çayır.

b. Havuz, gölet; kuyu.

**مَرَاض**
**مَرَاض** [ 17A ] , ( pl. **مَرَاوِض** [ 44 ] ,

**مَرَاضَات**
**مَرَاضَات** ),
a. Alçak yer, çukur, havza.

**رِيَاضَة**
**رِيَاضَة** [ 23tI ],
a. Terbiye; disiplin; alıştırma.

b. [ topl. ], Dînî inziva.

c. Sağlık.

**عِلْم الرِّيَاضِيَّات**
**عِلْم الرِّيَاضِيَّات** ,
a. **العِلْم الرِّيَاضِيّ** Matematik, kesin ilimler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

روض
رَاضَ - يَرُوْضُ - رَوْضَة - رَوْضَات
رَاضَ - يَرُوْضُ + كائن + كائناً أو مكاناً أو شيئاً: ذلَّلَهُ وهيأه للانتفاع به
رَاضَ - يَروْضُ + كائن + كائناً (نفسه أو دابة أو غيرها): روَّضه: دربه وذلـَّله وطوعه للانتفاع به
رَاضَ - يَروْضُ + كائن + مكاناً: مهده وأصلحه وسواه وهيأه بالماء والبقل والعشب
رَوْضَة: على وزن " فـَعـْلـَة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " رَاضَ - يَروْضُ ": المكان الممهد والمهيأ بالماء والبقل والعشب والواسع الرحب الذي يمكن للمرء أن يحبر ويجول فيه: وهو اصطلاحاً جزء من الجنة أوالجنات، يمكن للناس أن يحبروا فيه: أي يتحركوا برحب وسعة: فسحة واسعة للتنزه والمتعة داخل الجنات
رَوْضات: جمع " رَوْضـَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغلبة وقهر إرادة آخر وتطويعه وتسييره حسب أمر الغالب"، وهي:
هَزَمَ - يَهْزِمُ، ظَفِرَ - يَظْفَرُ، غَلَبَ - يَغْلِبُ، كَبَتَ - يَكْبِتُ، دَرَسَ - يَدْرُسُ، رَاضَ - يَروْضُ
روضة - روضات
 	﴿فأما الذين آمنوا وعملوا الصالحات فهم في روضة يحبرون(15)﴾ الروم ﴿ترى الظالمين مشفقين مما كسبوا وهو واقع بهم والذين آمنوا وعملوا الصالحات في روضات الجنات لهم ما يشاءون عند ربهم ذلك هو الفضل الكبير(22)﴾ الشورى
مختار الصحاح
● [روض] ر و ض: الرَّوْضَةُ من البقل والعنب والعشب وجمعها رَوْضٌ و رِيَاضٌ و رَاضَ المهر يروضه رِيَاضاً و رِيَاضَةً فهو مَرُوضٌ وناقة مَرُوضةٌ و رَوَّضَهُ أيضا مشددا للمبالغة وقوم رُوَّاضٌ و رَاضَهُ وناقة رَيِّضٌ بالتشديد أول ما ريضت وهي صعبة بعد الذكر والأنثى فيه سواء وكذا غلام ريض و رَوَّضَ القراح تَرْوِيضَاً جعله روضة و أرَاضَ المكان و أَرْوَضَ أي كثرت رياضه ويقال افعل ذلك ما دامت النفس مُسْتَريضةً أي متسعة طيبة وفلان يُرَاوِضُ فلانا على أمر كذا أي يداريه ليدخله فيه
الراغب
روض
- الروض: مستنقع الماء، والخضرة، قال: }في روضة يحبرون﴿[الروم/ 15]، وباعتبار الماء قيل: أراض الوادي، واستراض، أي: كثر ماؤه، وأراضهم: أرواهم. والرياضة: كثرة استعمال النفس ليسلس ويمهر، ومنه: رضت الدابة. وقولهم: افعل كذا ما دامت النفس مستراضة (انظر: المجمل 2/406)، أي: قابلة للرياضة، أو معناه: متسعة، ويكون من الروض والإراضة. وقوله:﴾في روضة يحبرون﴿[الروم/15]، فعبارة عن رياض الجنة، وهي محاسنها وملاذها. وقوله:﴾في روضات الجنات{ [الشورى/22]، فإشارة إلى ما أعد لهم في العقبى من حيث الظاهر، وقيل: إشارة إلى ما أهلهم له من العلوم والأخلاق التي من تخصص بها، طاب قلبه.
ملخص اللسان
1.     الرَّوْضةُ: الأَرض ذات الخُضْرةِ. والرَّوْضةُ: البُسْتانُ  الحَسَنُ؛
2.     والرَّوْضةُ: الموضِع يجتمع إِليه الماء يَكْثُر نَبْتُه،
3.     ولا يقال في موضع الشجر روضة،
4.     وقيل: الروضة عُشْب وماء ولا تَكُونُ  رَوْضةً إِلا بماء معها أَو إِلى جنبها.
5.     الروضة  القاعُ يُنْبِتُ السِّدْر وهي تكون كَسَعةِ بَغْدادَ.
6.     والرَّوْضةُ أَيضاً: من  البَقْل والعُشْب، وقيل: الروضةُ قاعٌ فيه جَراثِيمُ ورَوابٍ، سَهْلةٌ  صِغار في سَرارِ الأَرض يَسْتَنْقِعُ فيها الماءُ، وأَصْغَرُ الرِّياضِ  مائةُ ذِراع.
7. والجمع من ذلك كله رَوْضاتٌ ورِياضٌ ورَوْضٌ ورِيضانٌ
8.     وأَرْوَضَتِ الأَرضُ وأَراضَتْ: أُلبِسَها النباتُ. وأَراضَها اللّه:  جَعَلَها رِياضاً. وروَّضها السيْلُ: جعلها رَوضة.
9.     وأَرْضٌ مُسْتَرْوِضةٌ:  تنبت نباتاً جيّداً أَو اسْتَوَى بَقْلُها.
10.                        والمُسْتَرْوِضُ من النبات:  الذي قد تَناهَى في عِظَمِه وطُوله.
11.                        الحَوْضُ المُسْتَرِيضُ الذي قد تَبَطَّحَ الماءُ على وجهه؛
12.                        والرَّوْضُ: نَحْوٌ من نصف القِرْبة ماء. وأَراضَهم: أَرْواهُم بعضَ  الرّيّ.
13.                        وفلان يُراوِضُ فلاناً على أَمر كذا أَي يُدارِيهِ لِيُدْخِلَه فيه. فَتَراوضْنا حتى اصطَرَفَ مِنِّي وأَخَذ الذهَب أَي  تَجاذَبْنا في البيع والشِّراءِ وهو ما يجري بين المتبايعين من الزيادة  والنقصان كأَنَّ كلَّ واحد منهما يَرُوضُ صاحِبَه من رِياضةِ الدّابَّة،
14.     وراضَ الدابَّة يَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً: وطَّأَها وذلَّلَها أَو  عَلَّمها السيْر
15.                        ورُضْتُ المُهْرَ أَرُوضُه رياضاً ورياضةً،  فهو مَرُوضٌ، وناقةٌ مَرُوضةٌ، وقد ارْتاضَتْ، وكذلك روَّضْتُه شُدّدَ  للمبالغة؛
16.                        واسْتَراضَ المكانُ: فَسُحَ واتَّسَعَ. وافْعَلْه ما دام النَفسُ  مُسْتَرِيضاً مُتَّسِعاً طيباً؛
لسان العرب
● - روض: الرَّوْضةُ: الأَرض ذات الخُضْرةِ. والرَّوْضةُ: البُسْتانُ  الحَسَنُ؛ عن ثعلب. والرَّوْضةُ: الموضِع يجتمع إِليه الماء يَكْثُر نَبْتُه،  ولا يقال في موضع الشجر روضة، وقيل: الروضة عُشْب وماء ولا تَكُونُ  رَوْضةً إِلا بماء معها أَو إِلى جنبها. وقال أَبو زيد الكِلابيّ: الروضة  القاعُ يُنْبِتُ السِّدْر وهي تكون كَسَعةِ بَغْدادَ. والرَّوْضةُ أَيضاً: من  البَقْل والعُشْب، وقيل: الروضةُ قاعٌ فيه جَراثِيمُ ورَوابٍ، سَهْلةٌ  صِغار في سَرارِ الأَرض يَسْتَنْقِعُ فيها الماءُ، وأَصْغَرُ الرِّياضِ  مائةُ ذِراع. وقوله، صلّى اللّه عليه وسلّم: بَيْن قَبْرِي أَو بَيْتي  ومِنْبرِي رَوْضةٌ من رياضِ الجنة؛ الشك من ثعلب فسره هو وقال: معناه أَنه من  أَقام بهذا الموضع فكأَنه أَقام في رَوْضةٍ من رِياضِ الجنة، يُرَغِّب في  ذلك، والجمع من ذلك كله رَوْضاتٌ ورِياضٌ ورَوْضٌ ورِيضانٌ، صارت الواو  ياء في رياضٍ للكسرة قبلها، هذا قول أَهل اللغة؛ قال ابن سيده وعندي أَن  ريضاناً ليس بجمع رَوْضَة إِنما هو رَوْض الذي هو جمع رَوْضة، لأَن لفظ  روض، وإِن كان جمعاً، قد طابق وزنَ ثَوْر، وهم ممّا قد يجمعون الجَمْعَ  إِذا طابَق وزْنُ الواحِد جَمْعَ الواحد، وقد يكون جمعَ رَوْضةٍ على طرح  الزائد الذي هو الهاء.  وأَرْوَضَتِ الأَرضُ وأَراضَتْ: أُلبِسَها النباتُ. وأَراضَها اللّه:  جَعَلَها رِياضاً. وروَّضها السيْلُ: جعلها رَوضة. وأَرْضٌ مُسْتَرْوِضةٌ:  تنبت نباتاً جيّداً أَو اسْتَوَى بَقْلُها. والمُسْتَرْوِضُ من النبات:  الذي قد تَناهَى في عِظَمِه وطُوله. ورَوَّضْتُ القَراحَ: جَعَلْتُها  رَوْضةً. قال يعقوب: قد أَراضَ هذا المكانُ وأَرْوِضَ إِذا كَثُرَتْ رِياضُه.  وأَراضَ الوادي واسْتراضَ أَي استْتَنْقَعَ فيه الماء، وكذلك أَراضَ  الحوْضُ؛ ومنه قولهم: شربوا حتى أَراضُوا أَي رَووا فنَقَعُوا بالرّيّ.  وأَتانا بإِناءٍ يُرِيضُ كذا وكذا نفْساً. قال ابن بري: يقال أَراض اللّه  البلاد جعلها رياضاً؛ قال ابن مقبل:  لَياليَ بعضُهم جِيرانُ بَعْضٍ  بِغَوْلٍ، فهو مَوْليٌّ مُرِيضُ  قال يعقوب: الحَوْضُ المُسْتَرِيضُ الذي قد تَبَطَّحَ الماءُ على وجهه؛  وأَنشد:  خَضْراء فيها وَذَماتٌ بِيضٌ،  إِذا تَمَسُّ الحَوْضَ يَسْتَرِيضُ  يعني بالخضراء دلْواً. والوَذَماتُ: السُّيُور. وَرَوْضَةُ الحَوْض:  قَدْرُ ما يَغَطِّي أَرْضَه من الماء؛ قال:  ورَوْضةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوَتي  قال ابن بري: وأَنشد أَبو عمرو في نوادره وذكر أَنه لِهِمْيانَ السعديّ:  ورَوْضةٍ في الحَوْضِ قد سَقَيْتُها  نِضْوِي، وأَرْضٍ قد أَبَتْ طَوَيْتُها  وأَراضَ الحَوْضُ: غَطَّى أَسْفَلَه الماءُ، واسْتَراضَ: تَبَطَّحَ فيه  الماءُ على وجْهه، واستراضَ الوادِي: اسْتَنْقَعَ فيه الماءُ. قال:  وكأَنّ الروضة سميت رَوْضَةً لاسْتِراضةِ الماء فيها، قال أَبو منصور: ويقال  أَراضَ المكانُ إِراضةً إِذا اسْتَراضَ الماءُ فيه أَيضاً. وفي حديث أُمّ  مَعْبَدٍ: أَنّ النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، وصاحِبَيْهِ لمَّا نزلُوا  عليها وحَلَبُوا شاتَها الحائِلَ شَرِبُوا من لبنها وسَقَوْها، ثم حلبوا  في الإِناء حتى امْتَلأَ، ثم شربوا حتى أَراضوا؛ قال أَبو عبيد: معنى  أَراضُوا أَي صَبُّوا اللبن على اللبن، قال: ثم أَراضوا وأَرَضُّوا من  المُرِضَّةِ وهي الرَّثِيئةُ، قال: ولا أَعلم في هذا الحديث حرفاً أَغرب منه؛  وقال غيره: أَراضُوا شربوا عَلَلاً بعد نَهَلٍ مأْخوذ من الرَّوْضةِ، وهو  الموضع الذي يَسْتَنْقِعُ فيه الماء، أَرادت أَنهم شربوا حتى رَوُوا  فَنَقَعُوا بالرَّيّ، من أَراضَ الوادي واسْتَراضَ إِذا اسْتَنْقَعَ فيه  الماءُ، وأَراضَ الحوْضُ كذلك، ويقال لذلك الماء: رَوْضةٌ. وفي حديث أُمّ  معبد أَيضاً: فَدَعا بإِناء يُرِيضُ الرَّهْطَ أَي يُرْوِيهم بعضَ الرِّيّ،  من أَراضَ الحوضُ إِذا صُبَّ فيه من الماء ما يوارِي أَرضه، وجاءنا  بِإِناءٍ يُريضُ كذا وكذا رجلاً، قال: والرواية المشهورة بالباء، وقد تقدّم.  والرَّوْضُ: نَحْوٌ من نصف القِرْبة ماء. وأَراضَهم: أَرْواهُم بعضَ  الرّيّ. ويقال: في المَزادةِ روضةٌ من الماء كقولك فيها شَوْلٌ من الماء.  أَبو عمرو: أَراضَ الحوضُ، فهو مُرِيضٌ. وفي الحوض رَوْضةٌ من الماء إِذا  غَطَّى الماء أَسفَلَه وأَرْضَه، وقال: هي الرَّوْضةُ والرِّيضةُ  والأَرِيضةُ والإِراضةُ والمُسْتَرِيضةُ. وقال أََبو منصور: فإِذا كان البلَد  سَهْلاً لا يُمْسِكُ الماء وأَسفَلَ السُّهولةِ صَلابةٌ تُمْسِكُ الماء فهو  مَراضٌ، وجمعها مَرائِضُ ومَراضاتٌ، فإِذا احتاجوا إِلى مِياهِ المَرائِض  حفَروا فيها جِفاراً فشَرِبوا واستَقَوْا من أَحسائِها إِذا وجدوا ماءها  عَذْباً.  وقَصِيدةٌ رَيِّضةُ القوافي إِذا كانت صَعْبة لم تَقْتَضِبْ قَوافِيها  الشُّعراءُ. وأَمرٌ رَيِّضٌ إِذا لم يُحْكَمْ تدبيرُه.  قال أَبو منصور: رِياضُ الصَّمّانِ والحَزْنِ في البادية أَماكن مطمئنة  مستوية يَسْتَرِيضُ فيها ماء السماء، فتُنْبِتُ ضُروباً من العُشْب ولا  يُسْرِعُ إِليها الهَيْج والذُّبُول، فإِذا كانت الرِّياضُ في أَعالي  البِراقِ والقِفافِ فهي السُّلْقانُ، واحدها سَلَقٌ، وإِذا كانت في  الوَطاءاتِ فهي رياضٌ، ورُبَّ رَوْضةٍ فيها حَرَجاتٌ من السِّدْر البَرِّيّ، وربما  كانت الروْضةُ مِيلاً في ميل، فإِذا عَرُضَتْ جدّاً فهي قِيعانٌ، واحدها  قاعٌ. وكل ما يجتمع في الإِخاذِ والمَساكاتِ والتَّناهي، فهو رَوْضةٌ.  وفلان يُراوِضُ فلاناً على أَمر كذا أَي يُدارِيهِ لِيُدْخِلَه فيه.  وفي حديث طلحة: فَتَراوضْنا حتى اصطَرَفَ مِنِّي وأَخَذ الذهَب أَي  تَجاذَبْنا في البيع والشِّراءِ وهو ما يجري بين المتبايعين من الزيادة  والنقصان كأَنَّ كلَّ واحد منهما يَرُوضُ صاحِبَه من رِياضةِ الدّابَّة، وقيل:  هو المُواصَفةُ بالسلعة ليست عندك، ويسمى بيع المُواصفة، وقيل: هو أَن  يَصِفَها ويَمْدَحَها عنده. وفي حديث ابن المسيب: أَنه كره المُراوَضةَ،  وبعضُ الفقهاء يجيزه إِذا وافَقَتِ السِّلْعَةُ الصِّفةَ. وقال شمر:  المُراوَضةُ أَن تُواصِفَ الرجلَ بالسِّلْعةِ ليست عندك.  والرَّيِّضُ من الدوابِّ: الذي لم يَقْبلِ الرِّياضةَ ولم يَمْهَر  المِشْيةَ ولم يَذِلَّ لراكِبه. ابن سيده: والرَّيِّضُ من الدوابِّ والإِبل  ضدُّ الذَّلُولِ، الذكر والأُنثى في ذلك سواء؛ قال الراعي:  فكأَنَّ رَيِّضَها إِذا اسْتَقْبَلْتَها،  كانتْ مُعاوَدةً الرِّكابِ ذَلُولا  قال: وهو عندي على وجه التَّفاؤُل لأَنها إِنما تسمى بذلك قبل أَن  تَمْهَرَ الرِّياضةَ.  وراضَ الدابَّة يَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً: وطَّأَها وذلَّلَها أَو  عَلَّمها السيْر؛ قال امْرؤ القيس:  ورُضْتُ فَذَلَّتْ صَعْبةً أَيَّ إِذلالِ  دل بقوله أَيَّ إِذْلالِ أَنَّ معنى قوله رُضْتُ ذَلَّلْتُ لأَنه أَقام  الإِذْلالُ مُقامَ الرِّياضة. ورُضْتُ المُهْرَ أَرُوضُه رياضاً ورياضةً،  فهو مَرُوضٌ، وناقةٌ مَرُوضةٌ، وقد ارْتاضَتْ، وكذلك روَّضْتُه شُدّدَ  للمبالغة؛ وناقةٌ رَيِّضٌ: أَوّل ما رِيضَتْ وهي صَعْبةٌ بعد، وكذلك  العَرُوضُ والعَسِيرُ والقَضِيبُ من الإِبل كلِّه، والأُنثى والذكرُ فيه سواء،  وكذلك غلام رَيِّضٌ، وأَصله رَيْوِضٌ فقلبت الواو ياءً وأُدغمت؛ قال ابن  سيده: وأَما قوله:  على حِين ما بي من رِياضٍ لصَعْبةٍ،  وبَرَّحَ بي أَنقاضُهُنَّ الرَّجائِعُ  فقد يكون مصدر رُضْتُ كقمت قِياماً، وقد يجوز أَن يكون أَراد رياضة فحذف  الهاء كقول أَبي ذؤَيب:  أَلا لَيْتَ شِعْري، هل تَنَظَّرَ خالِدٌ  عِيادي على الهِجْرانِ أَمْ هُوَ يائِسُ؟  أَراد عِيادَتي فحذف الهاء، وقد يكون عِيادي هنا مصدر عُدْتُ كقولك قمت  قياماً إِلا أَنَّ الأَعْرَفَ رِياضةٌ وعِيادةٌ؛ ورجل رائِضٌ من قوم  راضةٍ ورُوّضٍ ورُوّاضٍ.  واسْتَراضَ المكانُ: فَسُحَ واتَّسَعَ. وافْعَلْه ما دام النَفسُ  مُسْتَرِيضاً مُتَّسِعاً طيباً؛ واستعمله حميد الأَرقط في الشعر والرجز  فقال:أَرَجَزاً تُرِيدُ أَمْ قَرِيضا؟  كِلاهُما أُجِيدُ مُسْتَرِيضا  أَي واسعاً ممكناً، ونسب الجوهري هذا الرجز للأَغْلب العِجْلِيّ، قال  ابن بري: نسبه أَبو حنيفة للأَرقط وزعم أَن بعض الملوك أَمره أَن يقول فقال  هذا الرجز.
مقاييس اللغة:
(روض)  الراء والواو والضاد أصلانِ متقاربانِ في القياس، أحدهما يدلُّ على اتّساعٍ، والآخَرُ على تلْيِينٍ وتسهيل.
فالأولُ قولهم استراض المكانُ: اتّسَعَ. قال: ومنه قولهم: "افعل كذا ما دامَ النَّفَسُ مستَرِيضاً"، أي متَّسعاً. قال:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أم قَرِيضَا *** كلاهُما أُجِيدُ مُستَرِيضا([22])
ومن الباب الرَّوضة. ويقال أرَاضَ الوادِي واستراضَ، إذا استَنْقَعَ فيه الماء. وكذلك أراضَ الحوضُ. ويقال للماء المستنقِع المنبسِط رَوْضَة. قال:
* ورَوْضَةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوِي([23]) *
ومن الباب أتانا بإناءٍ يُرِيضُ كذا [وكذا([24])]. وقد أراضَهم، إذا أرواهم. وأما الأصل الآخَر: فقولهم رُضْتُ النّاقَة أرُوضُها رياضةً.
القاموس المحيط:
الرَّوْضةُ والرِيضةُ، بالكسر، من الرَّمْلِ والعُشْبِ مُسْتَنْقَعُ الماءِ، لاسْتِراضَةِ الماءِ فيها، ونحوُ النِّصفِ من القِرْبَةِ، وكُلُّ ماءٍ يَجْتَمِعُ في الإِخاذاتِ والمَساكاتِ ج رَوْضٌ ورِياضٌ ورِيضانٌ.
والرِياضُ: ع بينَ مَهْرَةَ وحَضْرَموتَ. ورِياضُ الرَّوْضةِ: ع بِمَهْرَةَ. ورِياضُ القَطَا: ع آخَرُ.
وراضَ المُهْرَ رِياضاً ورِياضةً: ذَلَّلَهُ، فهو رائضٌ، من راضةٍ ورُوَّاضٍ. وارْتاضَ المُهْرُ: صارَ مَرُوضاً. وناقةٌ رَيِّضٌ، كسَيِّدٍ: أوَّلَ ما رِيضَتْ وهي صَعْبَةٌ بعدُ. والمَراضُ: صَلابةٌ في أسْفَلِ سَهْلٍ تُمْسِكُ الماءَ ج: مَرائضُ ومَراضاتٌ. والمَراضُ والمَراضاتُ والمَرائضُ: مَواضِعُ.
وأراضَ: صَبَّ اللَّبَنَ على اللَّبَنِ، ورَوِيَ فَنَقَعَ بالرِّيِّ، وشَرِبَ عَلَلاً بعدَ نَهَلٍ، القَوْمَ: أرْواهُمْ، ومنه: فَدَعَا بِإناءٍ يُريضُ الرَّهْطَ في رِواية، والأَكْثَرُ يُرْبِضُ، الوادي: اسْتَنْقَعَ فيه الماءُ، كاسْتَراضَ. ورَوَّضَ: لَزِمَ الرِياضَ، القَراحَ: جَعَلَه رَوْضةً. واسْتَراضَ المَكانُ: اتَّسَعَ، الحَوْضُ: صُبَّ فيه من الماءِ ما يُوارِي أرْضَهُ، النَّفْسُ: طابَتْ. وراوَضَه: داراهُ. والمُراوَضَةُ المَكْروهةُ في الأَثَرِ: أن تُواصِفَ الرَّجُلَ بالسِّلْعَةِ لَيْسَتْ عِندكَ، وهي بَيْعُ المُواصَفَةِ.
تاج العروس:
روض
" الرَّوْضَةُ والرِّيَضةُ بالكَسْرِ " وهذِه عن أَبِي عَمْرٍو " مِنَ الرَّمْلِ " هكَذا وَقَعَ في العُبَاب . وفي الصّحاح واللِّسَان وغَيْرِهِما من الأُصولِ : مِن البَقْلِ " والعُشْبِ " وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ وقِيلَ هو " مُسْتَنْقَعُ الماءِ " مِن قاعٍ فيه جَرَاثِيمُ ورَوَابٍ سَهْلَةٌ صِغَارٌ في سَرَارِ الأَرْضِ . وقال شَمِرٌ : كأَنَّ الرَّوْضَةَ سُمِّيَتْ رَوْضَةً " لاسْتِرَاضَةِ المَاءِ فِيها " أَي لاسْتِنْقَاعِه . وقيل : الرَّوْضَةُ : الأَرْضُ ذَاتُ الخُضْرَةِ وقِيل : البُسْتَانُ الحَسَنُ عن ثَعْلبٍ وقِيلَ : الرَّوْضَةُ : عُشْبٌ وماءٌ ولا تَكُونُ رَوْضَةً إِلاَّ بماءٍ مَعَها أَوْ إِلى جَنْبِهَا . وقال أَبو زَيْدٍ الكِلابِيّ : الرَّوْضَةُ : القَاعُ يُنْبِت السِّدْرَ وهي تَكُونُ كسَعَةِ بَغْدَادَ وقِيلَ : أَصْغَرُ الرِّيَاضِ مائَةُ ذِرَاعٍ . وفي العِنَايَةِ : الرَّوْضُ : البُسْتَانُ وتَخْصِيصُها بذَاتِ الأَنْهَارِ بِناءً على العُرْفِ . قال شَيْخُنَا : الأَنْهَارُ غَيْرُ شَرْطٍ وأَما الماءُ فلا بُدَّ منه في إِطْلاقهم لا في العُرْفِ . قِيلَ : وأَكْثَرُ ما تُطْلق الرَّوضَةُ على المُرْتَبَعِ كمَا أَوْمَأَ إِلَيْهِ في المُحْكَم وقِيل : الرَّوْضَةُ : أَرْضٌ ذَاتُ مِيَاهٍ وأَشْجَارٍ وأَزْهَار طَيِّبَة . وقال الأَزْهَرِيّ : رِياضُ الصَّمّانِ والحَزْنِ بالبَادِيَة أَماكشنُ مُطْمَئِنَّةٌ مُسْتَوِيَةٌ يَسْتَرِيضُ فيها ماءُ السَّمَاءِ فأَنْبَتَتْ ضُرُوباً من العُشْبِ ولا يُسْرِع إِليها الهَيْجُ والذُّبُولُ . قال : فإِنْ كاَنتْ الرِّيَاضُ في أَعَالِي البِرَاقِ والقِفَافِ فهِيَ السُّلْقَانُ وَاحِدُها سَلَقٌ كخُلْقَانٍ وخَلَقٍ وإِن كانَت في الوَطَاءَاتِ فَهِيَ رِيَاضٌ . ورُبَّ رَوْضَةٍ فيها حَرَجَاتٌ من السِّدْرِ البَرِّيِّ ورُبَّما كَانَت الرَّوْضَةُ مِيلاً في مِيلٍ فإِذا عَرُضَتْ جِدّاً فهي قِيعانٌ . قال الأَصْمَعِيّ : الرَّوْضَةُ : " نَحْوُ النِّصْفِ من القِرْبَةِ " . ويُقَالُ في المَزَادَةِ رَوْضَةٌ مِنَ المَاءِ كقَوْلِكَ : فيها شَوْلٌ من المَاءِ . ونَقَلَ الجَوْهَرِيّ عن أَبِي عَمْرٍو : في الحَوْض رَوْضَةٌ من الماءِ إِذا غَطَّى الماءُ أَسْفَلَهُ . وأَنشد لهِمْيَانَ :
" ورَوْضَةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوَتِي وقال ابنُ بَرِّيّ . وأَنشدَ أَبو عَمْرٍو في نَوَادِرِه وذَكَرَ أَنَّهُ لهِمْيَانَ :
" ورَوْضَةٍ في الحَوْضِ قد سَقَيْتُهَا
" نِضْوِي وأَرْضٍ قد أَبَتْ طَوَيْتُهَا في التَّهْذِيب : " كُلُّ ماءٍ يَجْتَمِعُ في الإِخَاذَات والمَسَاكاتِ " والتَّنَاهِي فهيَ رَوْضَةٌ . " ج : رَوْضٌ ورِيَاضٌ " اقْتَصَر عليهما الجَوْهَرٍيُّ زاد في العُبَابِ واللّسَان : " رِيضَانٌ " عن اللَّيْث وأَصْلُهما رِوَاضٌ ورِوْضَانٌ صارَتِ الواوُ ياءً لِلْكَسْرَةِ قَبْلَهَا . هذَا قَوْلُ أَهْلِ اللُّغَةِ . قال ابنُ سِيدَه : وعِنْدِي أَنَّ رِيضَاناً ليس بِجَمْعِ رَوْضَةِ إِنَّمَا هو جَمْع رَوْضٍ الَّذِي هُو جَمْعُ رَوْضَة . لأَنَّ لَفْظُ رَوْضٍ وإِنْ كانَ جَمْعاً قد طابَقَ وَزْنَ ثَوْرٍ وهم مِمَّا قد يَجْمَعُونَ الجَمْع إِذا طابَق وَزْنَ الوَاحِد وقد يَكُون جَمْعَ رَوْضَة عَلَى طَرْحِ الزّائِد الَّذِي هو الهاءُ . " والرِّيَاضُ : ع " . وفي العُبَابِ : عَلَمٌ لأَرْضٍ باليَمَن " بين مَهْرَةَ وحَضْرَمَوْتَ " . " ورِيَاضُ الرَّوْضَةِ : ع بمَهْرَةَ " أَي بأَرْضِ مَهْرَةَ . " ورِيَاضُ القَطا : ع آخَرُ " : قال الحَارِثُ بنُ حِلِّزَةَ :
فرِيَاضُ القَطَا فأَوْدِيَةُ الشُّ ... رْبُبِ فالشُّعَبَتانِ فالأَبْلاءُ " ورَاضَ المُهْرَ " يَرُوضُهُ " رِيَاضاً ورِيَاضَةً : ذَلَّلَهُ " ووَطَّأَهُ وقيلَ : عَلَّمَهُ السَّيْرَ " فهو رَائِضٌ مِنْ رَاضَةٍ ورُوَّاضٍ " كما في العُبَاب . وأَنْشَد لِلْباهِلِيّ :
ورَوْحُهِ دُنْيَا بَيْنَ حَيَّيْنِ رُحْتُهَا ... أخُبّ ذَلُولاً أَو عُرُوضاً أَرُوضُها وقال رُؤْبَةُ يَصِف فَحْلاً :
" يَمْنَعُ لَحْيَيْه من الرُّوَّاضِ
" خَبْطُ يَدٍ لم تُثْنَ بالإِباضِ " وارْتاضَ المُهْرُ : صَارَ مَرُوضاً " أَي مُذَلَّلاً . " ونَاقَةٌ رَيِّضٌ كسَيِّد : أَوّلَ ما رِيضَتْ وهي صَعْبَةٌ بَعْدُ " وكَذلِكَ العَرُوض والعَسِيرُ والقَضِيب من الإِبل كُلّه والأُنْثَى والذَّكَر فيه سواءٌ كما في الصّحاح . قال : وكَذلِك غُلامٌ رَيِّضٌ وأَصْلُه رَيْوِضٌ قُلِبَت الواوُ ياءً وأُدْغِمَتْ . وفي اللّسَان : الرَّيِّضُ من الدَّوَابِّ : الِّذِي لم يَقْبَل الرِّيَاضَةَ ولم يَمْهَرِ المِشْيَةَ ولَمْ يَذِلّ لرَاكِبِهِ . وفي المُحْكَم : الرَّيِّضُ من الدَّوابّ والإِبِل : ضِدّ الذَّلُول الذَّكَرُ والأُنْثَى في ذلِكَ سَواءٌ . قال الرّاعِي :
فكَأَنَّ رَيِّضَهَا إِذَا اسْتَقْبَلْتَها ... كانَتْ مُعَاوَدَةَ الرِّكَابِ ذَلُولاَ قال : وهو عِنْدِي على وَجْهِ التَّفَاؤُل لأَنَّهَا إِنَّمَا تُسَمَّى بذلِكَ قَبْلَ أَنْ تَمْهَرَ الرِّيَاضَةَ . " والمَرَاضُ : صَلاَبَةٌ في أَسْفَلِ سَهْل تُمْسِكُ الماءَ ج : مَرَائِضُ ومَرَاضَاتٌ " نَقَلَه الأَزْهَرِيُّ قال فإِذا احْتَاجُوا إِلى مِيَاهِ المَرَائِض حَفَرُوا فِيها جِفَارا فشَرِبُوا واسْتَقَوْا من أَحْسَائها إِذا وَجَدُوا ماءَهَا عَذْباً . في العُبَاب : " المَرَاضُ والمَرَاضَاتُ " هكذا في النُّسخِ وفي التَّكْمِلَة المَرَاضُ والمراضَان " والمَرَائِضُ : مَوَاضعُ " . قال الأَزْهَرِيُّ : في دِيَار تَمِيمٍ بَيْنَ كَاظِمَةَ والنَّقِيرَةِ فِيهِما أَحْسَاءٌ . وقال الصَّاغَانِيّ : قال حَسَّانُ بنُ ثَابِتٍ رَضِيَ الله عنه :
دِيَارٌ لِشَعْثاءِ الفُؤادِ وتِرْبِها ... لَيَالِيَ تَحْتَلُّ المَرَاضَ فَتَغْلَمَا وقال كُثَيّر :
وما ذِكْرُه تِرْبَيْ خُصَيْلَةَ بَعْدمَا ... ظَعَنَّ بأَجْوَازِ المَرَاضِ فتَغْلَمِ
" وأَرَاضَ : صَبَّ اللَّبَنَ عَلَى اللَّبَنِ " قاله أَبو عُبَيْدٍ وبِه فَسَّر حَدِيثَ أُمِّ مَعْبَدٍ : " أَنَّ النَّبِيّ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم وصاحِبَيْه لَمَّا نَزَلُوا عَلَيْهمَا وحَلَبُوا شَاتَهَا الحائلَ شَرِبُوا من لَبَنِهَا وسقَوْها ثُمَّ حَلَبُوا في الإِنَاءِ حَتَّى امْتَلأَ ثُمَّ شَرِبُوا حَتّى أَرَاضُوا " . قال " ثَمَّ : أَرَاضُوا وأَرَاضُّوا " من المُرِضَّة وهي الرَّثِيئَة . قال : ولا أَعْلَمُ في هذا الحَدِيث حَرْفاً أَغْرَبَ منه . قال غَيْرُه : أَرَاضَ : إِذا " رَوِي فنَقَعَ بالرِّيِّ " . وبه فُسِّرَ الحَدِيثُ المَذْكُور . قِيلَ : أَرَاضَ أَي " شَرِبَ عَلَلاً بَعْدَ نَهْلٍ " مَأْخُوذٌ من الرَّوْضَةِ وهو مُسْتَنْقَعُ الماءِ . وبه فُسر الحَدِيثُ المَذْكُور وهو قَرِيبٌ من القَوْلِ الأَوَّلِ بل هُمَا عِنْدَ التَّأَمُّل وَاحِدٌ فإِنَّهَا أَرَادَت بِذلِكَ أَنَّهُم شَرِبُوا حَتى رَوُوا فنَقَعُوا بالرِّيّ . أَراضَ " القَوْمَ : أَرْوَاهُم " بَعْضَ الرِّيِّ . " ومِنْهُ " في حَدِيثِ أُمِّ مَعْبَدٍ أَيْضاً " " فَدَعَا بِإِناءٍ يُرِيضُ الرَّهْطَ " : فِي رِوَايَةٍ " أَي يُرْوِيهم بَعْضَ الرِّيّ من أَراضَ الحَوْضُ إِذا صُبَّ فيه من الماءِ ما يُوَارِي أَرْضَهُ . وجَاءَنَا بإِنَاءٍ يُرِيضُ كَذَا وكَذَا نَفْساً " والأَكثَرُ يُرْبِضُ " بالبَاءِ المُوَحَّدَة وقد تَقَدَّم . وأَشارَ الجَوْهَرِيُّ إِلى الوَجْهَيْن في " ر ب ض " . أَرَاضَ " الوَادِي : اسْتَنْقَعَ فِيهِ الماءُ كاسْتَرَاضَ " وكَذلِكَ أَراضَ الحَوْضُ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ عن ابنِ السِّكِّيت . قال : ومنه قولُهُم : شَرِبُوا حَتَّى أَرَاضُوا أَي رَوُوا فنَقَعُوا بالرِّيِّ . وأَتَانَا بإِنَاءٍ يُرِيضُ كَذَا كَذَا نَفْساً . وهو مَجَاز . " ورَوَّضَ " تَرْوِيضاً : " لَزِمَ الرِّيَاضَ " . رَوَّضَ السَّيْلُ " القَرَاحَ : جَعَلَه رَوْضَةً " . " واسْتَرَاضَ المَكَانُ " . فَسُحَ و " اتَّسَعَ " . اسْتَرَاضَ " الحَوْضُ : صُبَّ فيه من الماءِ ما يُوَارِي أَرْضَهُ " . كَذَا في العُبَابِ . وفي اللسان : ما يُغَطِّي أَسْفَلَه . وهو مَجاز . وقِيلَ : اسْتَرَاضَ إِذا تَبَطَّح فيه الماءُ على وَجْهِه وكَذلك أَرَاضَ الحَوْضُ . من المجاز : استراضَتِ " النَّفْسُ " أَيْ " طَابَتْ " يُقَال : افْعَلْ ذلِ : َ ما دَامَتْ النَّفْسُ مُسْتَرِيضَةً . أَي مُتَّسِعَةً طَيِّبَةً . واسْتَعْمَلَه حُمَيْدٌ الأَرْقَطُ في الشِّعْر والرَّجَز فقال :
" أَرَجَزاً تُرِيدُ أَمْ قَرِيضَا
" كِلَيْهِمَا أُجِيدُ مُسْتَرِيضَا أَي وَاسِعاً مُمْكِناً ونَسَبَه الجَوْهَرِيُّ للأَغْلَبِ العِجْليّ . وقال الصَّاغَانِيّ : ولم أَجِدْه في أَراجِيزِه . وقال ابن بَرّيّ . نَسَبَهُ أَبو حَنِيفَةَ للأَرْقَط وزَعَمَ أَنَّ بَعْضَ المُلُوكِ أَمَرَهُ أَنْ يَقُولُ فَقال هذا الرَّجَز . " ورَاوَضَه " على أَمرٍ كَذَا أَي " دَارَهُ " لِيُدْخِلَه فيه كما في الصّحاح والأَساسِ وهو مَجَاز . " والمُرَاوَضَةُ المَكْرُوهَةُ في الأَثَرِ " المَرْوِيّ عن سَعِيدِ بن المُسَيِّب : " أَنْ تُوَاصِفَ الرَّجُلَ بالسِّلْعَةِ لَيْسَتْ عِنْدَكَ . وهي بَيْعُ المُوَاصَفَةِ " هكذا فَسَّرَهُ شَمِرٌ . وفي اللّسَان : وبَعْضُ الفُقَهَاءِ يُجِيزُهُ إِذا وَافَقَتِ السِّلْعَةُ الصِّفَةَ . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : تُجْمَعُ الرَّوْضَةُ على الرَّوْضَاتِ . والرَّيِّضَة ككَيِّسَةٍ : الرَّوْضَة . وأَرْوَضَتِ الأَرْضُ وأَرَاضَتْ : أُلْبِسَها النَّبَاتُ وأَراضَها الله : جَعَلَهَا رِيَاضاً . وقال ابنُ بَرّيّ : يُقَالُ : أَراضَ اللهُ البِلاَدَ : جَعَلَهَا رِيَاضاً . قال ابنُ مُقِبِلٍ :
لَيَالِيَ بَعْضُهُمْ جِيرانُ بَعْضٍ ... بغُوْلٍ فَهْوَ مَوْلِيٌّ مُرِيضُ وأَرْضٌ مُسْتَرْوِضَةٌ : تُنْبِتُ نَبَاتاً جَيِّداً أَو اسْتَوَى بَقْلُهَا . والمُسْتَرْوِضُ من النَّبَاتِ : الّذِي قد تَناهَى في عِظَمِهِ وطُولِهِ . وقَال يَعْقُوبُ : أَرَاضَ هذا المَكَانُ وأَرْوَضَ : إِذا كَثُرَتْ رِيَاضُه نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ عَنْه . وقال يَعْقُوب أَيْضاً : الحَوْضُ المُسْتَرِيضُ : الَّذِي قد تَبَطَّحَ المَاءُ على وَجْهِه وأَنشد :
" خَضْراءُ فيها وَذَمَاتٌ بِيضُ
" إِذا تَمَسُّ الحَوْضَ يَسْتَرِيضُ يَعْنِي بالخَضْرَاءِ دَلْواً . والوَذَمَاتُ : السُّيُورُ . ومن المَجَازِ : قَصِيدَةٌ رَيِّضَةٌ القَوَافِي إِذا كانَتْ صَعْبَةً لم تَقْتَضِبْ قَوَافِيَهَا الشُّعَرَاءُ . وأَمْرٌ رَيِّضٌ : لم يُحْكَمْ تَدْبِيرُه . والتَّرَاوُضُ في البَيْعِ والشِّرَاء : التَّحاذِي وهو ما يَجْرِي بَيْنَ المُتَبَايِعَيْن من الزِّيَادة والنُّقْصان كأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنهما يَرُوضُ صَاحِبَه . مِنْ رِيَاضَةِ الدَّابَّةِ وهو مَجَاز . ونَاقَةٌ مَرُوضَةٌ . ورَوَّضَهَا تَرْوِيضاً كرَاضَها . شُدِّدَ للمُبَالَغَة . والرُّوَّضُ : جَمْعُ رائِضٍ . وحَمَّادٌ البَصْرِيّ عُرِفَ بالرَّائض لِرِيَاضَةِ الخَيْلِ سَمِعَ من الحَسَنِ وابْنِ سِيرِينَ . ومن أَمْثَالِهم : " أَحْسنُ من بَيْضَةٍ في رَوْضَةٍ " نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ في الكَشّاف والأَسَاس . واسْتَرَاضَ المَحَلُّ : كَثُرَتْ رِيَاضُه . ومن المَجَاز : أَنا عِنْدَك في رَوْضَةٍ وغَدِير . ومَجْلِسُك رَوْضَةٌ من رِيَاضِ الجَنَّةِ . ومِنْه الحَدِيث " مَا بَيْن قَبْرِي ومِنْبَرِي رَوْضَةٌ من رِيَاضِ الجَنَّةِ " قال ثَعْلَبٌ : إِنَّ مَنْ أَقَامَ بهذَا المَوْضِعِ فكَأَنَّهُ أَقَام في رَوْضَةٍ مِن رِيَاضِ الجَنَّة يُرَغِّبًُ في ذلِك . ويُقَال : رَوِّضْ نَفْسَكَ بالتَّقْوَى ورَاضَ الشاعِرُ القَوَافِيَ فارْتَاضَتْ لَهُ . ورُضْتُ الدُّرَّ رِيَاضَةً : ثَقَبْتُه وهو صَعْبُ الرِّيَاضَةِ وسَهْلُهَا أَي الثَّقْبِ وكُلُّ ذلِك مَجَازٌ كما في الأَساس . والرَّوْضَةُ : قَرْيَةٌ بالفَيُّوم . والرَّوْضَةُ : جَزِيرَةٌ تُجَاهَ مِصْرَ وتُذْكَرُ مع المِقْيَاسِ وقد أَلَّفَ فِيها الجَلالُ السَّيُوطِيّ كِتَاباً حافِلاً فرَاجِعْهُ

##### Türkçe

**روض**
**رَاضَ - يَرُوْضُ - رَوْضَة - رَوْضَات**
**رَاضَ - يَرُوْضُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir yeri veya bir şeyi: onu uysallaştırdı ve ondan yararlanmak için hazırladı.
**رَاضَ - يَروْضُ** + bir varlık + bir varlığı (kendisini veya bir biniti veya başkasını): onu **روَّضه**: onu eğitti, uysallaştırdı ve ondan yararlanmak için boyun eğdirdi.
**رَاضَ - يَروْضُ** + bir varlık + bir yeri: onu beşik gibi düzledi, ıslah etti, düzeltti ve su, ot ve çim ile hazırladı.
**رَوْضَة**: “**فـَعـْلـَة**” vezninde, **رَاضَ - يَروْضُ**’dan bir defalık için mef‘ûl anlamında fiil ismi: su, ot ve çim ile düzlenmiş ve hazırlanmış yer; ve geniş ferah olup kişinin içinde sevinip dolaşabileceği yer: ve ıstılah olarak cennetin yahut cennetlerin bir parçasıdır; insanların içinde sevinip bulunabileceği: yani ferahlık ve genişlikle hareket edebileceği: cennetlerin içinde gezinti ve haz için geniş bir açıklık.
**رَوْضات**: “**رَوْضـَة**”nin çoğulu.

Ve lafız, “başkasının iradesine galebe çalma ve onu kahretme, onu galibin emrine göre boyun eğdirme ve sevk etme” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**هَزَمَ - يَهْزِمُ**، **ظَفِرَ - يَظْفَرُ**، **غَلَبَ - يَغْلِبُ**، **كَبَتَ - يَكْبِتُ**، **دَرَسَ - يَدْرُسُ**، **رَاضَ - يَروْضُ**

**روضة - روضات**
 	﴿Artık iman edenler ve salih ameller işleyenler; işte onlar bir **روضة** içindedirler, sevinirler (15)﴾ **الروم** ﴿Zalimleri, kazandıklarından dolayı ürperir görürsün; o, onların başına gelecektir. İman edenler ve salih ameller işleyenler ise cennetlerin **روضات**’ındadır; Rableri katında diledikleri onlarındır; işte bu büyük fazldır (22)﴾ **الشورى**

**مختار الصحاح**
● [**روض**] ر و ض: **الرَّوْضَةُ**; ot, üzüm bağı ve çimdendir; çoğulu **رَوْضٌ** ve **رِيَاضٌ**’dır. Ve tay **رَاضَ** eder; onu **رِيَاضاً** ve **رِيَاضَةً** ile **يَروضه**; o hâlde o **مَرُوضٌ**’dur; ve bir dişi deve **مَرُوضةٌ**’dur. Ve onu ayrıca şeddeli olarak **رَوَّضَهُ**: mübalağa için. Ve bir kavim **رُوَّاضٌ**’dır. Ve onu **رَاضَهُ**; ve bir dişi deve **رَيِّضٌ** (şeddeli) ilk defa alıştırıldığı vakit; hâlâ zordur; bunda erkek ve dişi eşittir. Aynı şekilde bir oğlan **ريض**. Ve **رَوَّضَ** çıplak araziyi **تَرْوِيضَاً**: onu **روضة** yaptı. Ve yeri **أَرَاضَ** etti ve **أَرْوَضَ**: yani onun **رياض**’ları çoğaldı. Ve denir: bunu yap, nefis **مُسْتَريضةً** oldukça; yani geniş, hoş. Ve falan, falanı şu iş üzerine **يُرَاوِضُ**: yani onu idare eder ki onu ona dâhil etsin.

**الراغب**
**روض**
- **الروض**: su birikintisi ve yeşillik; dedi ki: }**في روضة يحبرون**﴿[**الروم**/ 15]. Ve su itibarıyla denildi: vadiyi **أراض** etti ve **استراض** etti; yani suyu çoğaldı. Ve onları **أراضهم**: onları kandırdı. Ve **الرياضة**: nefsin çokça kullanılmasıdır ki yumuşasın ve maharet kazansın; bundan: biniti **رضت** ettim. Ve onların sözü: bunu yap, nefis **مستراضة** oldukça (bak: **المجمل** 2/406); yani riyazete kabiliyetli; yahut manası: geniş. Ve **الروض** ve **الإراضة**’dandır. Ve onun sözü:﴾**في روضة يحبرون**﴿[**الروم**/15]; cennet **رياض**’larıdır; o, onun güzellikleri ve lezzetleridir. Ve onun sözü:﴾**في روضات الجنات**{ [**الشورى**/22]; zahir itibarıyla âhirette onlar için hazırlanmış olana işarettir. Ve denildi: kendilerini ehil kıldığı ilimler ve ahlaklara işarettir ki kim bunlarla hususileşirse kalbi hoş olur.

**ملخص اللسان**
1.     **الرَّوْضةُ**: yeşilliği olan yer. Ve **الرَّوْضةُ**: güzel bahçe;
2.     ve **الرَّوْضةُ**: suyun kendisine toplandığı, bitkisi çok olan yer;
3.     ağaç yeri hakkında **روضة** denilmez;
4.     ve denildi: **الروضة** ot ve sudur; yanında yahut bitişiğinde su olmaksızın **رَوْضةً** olmaz.
5.     **الروضة**: sidr bitiren düz çukur; ve o, Bağdat’ın genişliği gibi olur.
6.     ve **الرَّوْضةُ** ayrıca: ottan ve çimdendir. Ve denildi: **الروضة**; içinde küçük tümsekler ve yükseltiler bulunan bir düz çukurdur; yerin iç kısımlarında küçük, kolay; su orada birikir. Ve **الرِّياض**’ın en küçüğü yüz zira‘dır.
7.     bunların hepsinin çoğulu **رَوْضاتٌ** ve **رِياضٌ** ve **رَوْضٌ** ve **رِيضانٌ**’dır.
8.     Yer **أَرْوَضَتِ** ve **أَراضَتْ**: bitki ona giydirildi. Ve Allah onu **أَراضَها**: onu **رِياضاً** yaptı. Ve sel onu **روَّضها**: onu **رَوضة** yaptı.
9.     **أَرْضٌ مُسْتَرْوِضةٌ**: iyi bir bitki bitirir yahut otu düzleşir.
10.                        Bitkiden **المُسْتَرْوِضُ**: büyüklük ve uzunlukta nihayete varmış olan.
11.                        **الحَوْضُ المُسْتَرِيضُ**: suyun yüzü üzerine yayılıp düzleştiği.
12.                        Ve **الرَّوْضُ**: kırbanın yarısı kadar su. Ve onları **أَراضَهم**: onları bir miktar kandırdı.
13.                        Ve falan, falanı şu iş üzerine **يُراوِضُ**: yani onu idare eder ki onu ona dâhil etsin. O hâlde **فَتَراوضْنا**: benden vazgeçip altını alıncaya kadar; yani alış-verişte çekiştik; bu, iki alıcı-satıcı arasında artma ve eksilmeden cereyan edendir; sanki her biri, binitin riyazetinden, arkadaşını **يَرُوضُ** eder.
14.     Biniti **راضَ** eder; onu **يَرُوضُها** **رَوْضاً** ve **رِياضةً**: onu alıştırdı ve uysallaştırdı yahut yürüyüşü öğretti.
15.                        Tayı **رُضْتُ**; onu **أَرُوضُه** **رياضاً** ve **رياضةً**; o hâlde o **مَرُوضٌ**’dur; ve bir dişi deve **مَرُوضةٌ**; ve **ارْتاضَتْ**. Aynı şekilde onu **روَّضْتُه**: mübalağa için şeddelendi.
16.                        Yer **اسْتَراضَ**: genişledi ve yayıldı. Ve bunu yap, nefis **مُسْتَرِيضاً** oldukça: geniş, hoş.

**لسان العرب**
● - **روض**: **الرَّوْضةُ**: yeşilliği olan yer. Ve **الرَّوْضةُ**: güzel bahçe; Sa‘leb’den. Ve **الرَّوْضةُ**: suyun kendisine toplandığı, bitkisi çok olan yer; ağaç yeri hakkında **روضة** denilmez. Ve denildi: **الروضة** ot ve sudur; yanında yahut bitişiğinde su olmaksızın **رَوْضةً** olmaz. Ve Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الروضة**: sidr bitiren düz çukur; ve o, Bağdat’ın genişliği gibi olur. Ve **الرَّوْضةُ** ayrıca: ottan ve çimdendir. Ve denildi: **الروضة**; içinde küçük tümsekler ve yükseltiler bulunan bir düz çukurdur; yerin iç kısımlarında küçük, kolay; su orada birikir. Ve **الرِّياض**’ın en küçüğü yüz zira‘dır. Ve onun sözü, Allah’ın salâtı ve selâmı üzerine olsun: “Kabrim yahut evim ile minberim arasında cennet **رياض**’larından bir **روضة** vardır”; şüphe Sa‘leb’dendir; onu o tefsir etti ve dedi: manası, bu yerde ikamet eden kimse sanki cennet **رياض**’larından bir **روضة**’da ikamet etmiş gibidir; buna teşvik eder. Ve bunların hepsinin çoğulu **رَوْضاتٌ** ve **رِياضٌ** ve **رَوْضٌ** ve **رِيضانٌ**’dır; **رياضٍ**’da vav, öncesindeki kesre sebebiyle yâ’ya döndü; bu, dil ehlinin sözüdür. İbn Sîde dedi: ve bence **ريضاناً**, **رَوْضَة**’nin çoğulu değildir; ancak **رَوْض**’un çoğuludur; o da **رَوْضة**’nin çoğuludur. Çünkü **روض** lafzı, her ne kadar çoğul ise de, **ثَوْر** veznine uygun düşmüştür; ve onlar, çoğulun vezni tekilin tekilinin çoğuluna uygun düştüğünde çoğulu da çoğul yaparlar. Ve **رَوْضة**’nin çoğulu, زائد olan **هاء**’yı atmak suretiyle de olabilir. Ve yer **أَرْوَضَتِ** ve **أَراضَتْ**: bitki ona giydirildi. Ve Allah onu **أَراضَها**: onu **رِياضاً** yaptı. Ve sel onu **روَّضها**: onu **رَوضة** yaptı. Ve **أَرْضٌ مُسْتَرْوِضةٌ**: iyi bir bitki bitirir yahut otu düzleşir. Ve bitkiden **المُسْتَرْوِضُ**: büyüklük ve uzunlukta nihayete varmış olan. Ve **رَوَّضْتُ القَراحَ**: onu **رَوْضةً** yaptım. Yakub dedi: bu yer **أَراضَ** etti ve **أَرْوِضَ** oldu; **رِياض**’ları çoğaldığında. Ve vadiyi **أَراضَ** etti ve **اسْتراضَ**: yani su orada birikti. Aynı şekilde havuz **أَراضَ** etti. Ve onların sözü bundandır: içtiler, ta ki **أَراضُوا**: yani kandılar ve kandırma ile serinlediler. Ve bize, şu kadar nefsi **يُرِيضُ** eden bir kap getirdi. İbn Berrî dedi: “Allah beldeleri **أَراض** etti” denir: onları **رياضاً** yaptı; İbn Mukbil dedi:
لَياليَ بعضُهم جِيرانُ بَعْضٍ
بِغَوْلٍ، فهو مَوْليٌّ مُرِيضُ
Yakub dedi: **الحَوْضُ المُسْتَرِيضُ**; suyun yüzü üzerine yayılıp düzleştiği. Ve inşad etti:
خَضْراء فيها وَذَماتٌ بِيضٌ،
إِذا تَمَسُّ الحَوْضَ يَسْتَرِيضُ
Yani **الخضراء** ile bir kova. Ve **الوَذَماتُ**: kayışlardır. Ve **وَرَوْضَةُ الحَوْض**: suyun, yerini örttüğü miktardır; dedi ki:
ورَوْضةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوَتي
İbn Berrî dedi: Ebû Amr, nevâdirinde inşad etti ve onun, Himyân es-Sa‘dî’ye ait olduğunu zikretti:
ورَوْضةٍ في الحَوْضِ قد سَقَيْتُها
نِضْوِي، وأَرْضٍ قد أَبَتْ طَوَيْتُها
Ve havuz **أَراضَ** etti: su onun altını örttü. Ve **اسْتَراضَ**: su onda yüzü üzerine yayılıp düzleşti. Ve vadi **استراضَ**: su onda birikti. Dedi ki: sanki **الروضة**, suyun onda **اسْتِراضة**’sından dolayı **رَوْضة** diye adlandırıldı. Ebû Mansûr dedi: ve denir: yer **أَراضَ** eder **إِراضةً**: su onda **اسْتَراضَ** ettiğinde; yani onda da su birikti. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı üzerine olsun, ve iki arkadaşı, onun yanına indiklerinde ve onun kısır koyununu sağdıklarında, onun sütünden içtiler ve onu suladılar; sonra kapta sağdılar, ta ki doldu; sonra içtiler, ta ki **أَراضوا**. Ebû Ubeyd dedi: **أَراضُوا**’nun manası: sütü sütün üzerine döktüler. Dedi: sonra **أَراضوا** ve **أَرَضُّوا**; **المُرِضَّة**’den; o da **الرَّثِيئةُ**’dir. Dedi: bu hadiste bundan daha garip bir harf bilmiyorum. Başkası dedi: **أَراضُوا**; **الرَّوْضة**’den alınmıştır; o, suyun biriktiği yerdir; Ümm Ma‘bed, onların içip kandıklarını ve kandırma ile serinlediklerini kastetti. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde ayrıca: “bir kap istedi; o, topluluğu **يُرِيضُ** ederdi”: yani onları bir miktar kandırırdı; havuz **أَراضَ** ettiğinde: içine, yerini örtecek kadar su döküldüğünde. Ve bize, şu kadar adamı **يُريضُ** eden bir kap geldi. Dedi: meşhur rivayet **باء** iledir; daha önce geçti. Ve **الرَّوْضُ**: kırbanın yarısı kadar su. Ve onları **أَراضَهم**: onları bir miktar kandırdı. Ve denir: su tulumunda sudan bir **روضة** vardır; senin “onda sudan bir **شَوْل** vardır” demen gibi. Ebû Amr: havuz **أَراضَ** etti; o hâlde o **مُرِيضٌ**’dur. Ve havuzda sudan bir **روضة** vardır: su onun altını ve yerini örttüğünde. Ve dedi: o, **الرَّوْضةُ** ve **الرِّيضةُ** ve **الأَرِيضةُ** ve **الإِراضةُ** ve **المُسْتَرِيضةُ**’dir. Ebû Mansûr dedi: belde düz olup suyu tutmaz, ve düzlüğün altı sertlik olup suyu tutarsa, o **مَراضٌ**’dır; çoğulu **مَرائِضُ** ve **مَراضاتٌ**. **المَرائِض** sularına ihtiyaç duyduklarında, orada çukurlar kazarlar; suyu tatlı bulduklarında onun sızıntılarından içerler ve su çekerler. Ve kafiyeleri **رَيِّضةُ** bir kaside: zor olup şairler onun kafiyelerini koparıp alamadıklarında. Ve **أَمرٌ رَيِّضٌ**: tedbiri sağlam yapılmadığında. Ebû Mansûr dedi: çölde **رِياضُ الصَّمّانِ** ve **الحَزْن**; gök suyunun onda **يَسْتَرِيضُ** ettiği, otun çeşitlerini bitiren, kuruma ve solmanın ona çabuk ulaşmadığı, alçak düz yerlerdir. Eğer **الرِّياض** yüksek kayalık ve sert yerlerin üstlerinde olursa, o **السُّلْقانُ**’dır; tekili **سَلَقٌ**. Eğer alçaklıklarda olursa, o **رياضٌ**’dır. Ve nice **رَوْضة** vardır ki içinde yabani sidr kümeleri bulunur. Ve bazen **الروضة** bir mil’e bir mil olur; eğer çok enli olursa, o **قِيعانٌ**’dır; tekili **قاعٌ**. Ve **الإِخاذ** ve **المَساكات** ve **التَّناهي** içinde toplanan her şey, o **رَوْضةٌ**’dir. Ve falan, falanı şu iş üzerine **يُراوِضُ**: yani onu idare eder ki onu ona dâhil etsin. Talha hadîsinde: **فَتَراوضْنا**: benden vazgeçip altını alıncaya kadar; yani alış-verişte çekiştik; bu, iki alıcı-satıcı arasında artma ve eksilmeden cereyan edendir; sanki her biri, binitin riyazetinden, arkadaşını **يَرُوضُ** eder. Ve denildi: o, sende olmayan mal ile vasıflamadır; **بيع المُواصفة** diye adlandırılır. Ve denildi: onu vasfetmesi ve onun yanında övmesidir. İbn el-Müseyyeb hadîsinde: **المُراوَضةَ**’yi kerih gördü; bazı fakihler, mal vasfa uyarsa onu caiz görür. Şemir dedi: **المُراوَضةُ**; sende olmayan mal ile adamı vasfetmendir. Ve binitlerden **الرَّيِّضُ**: riyazeti kabul etmeyen, yürüyüşte maharet kazanmayan, binicisine boyun eğmeyen. İbn Sîde: ve binitlerden ve develerden **الرَّيِّضُ**, **الذَّلُولِ**’ün zıddıdır; bunda erkek ve dişi eşittir. Râ‘î dedi:
فكَأَنَّ رَيِّضَها إِذا اسْتَقْبَلْتَها،
كانتْ مُعاوَدةً الرِّكابِ ذَلُولا
Dedi: ve bence bu, tefe’ül yoluyla; çünkü o, riyazette maharet kazanmadan önce böyle adlandırılır. Ve biniti **راضَ** eder; onu **يَرُوضُها** **رَوْضاً** ve **رِياضةً**: onu alıştırdı ve uysallaştırdı yahut yürüyüşü öğretti. İmru’ul-Kays dedi:
ورُضْتُ فَذَلَّتْ صَعْبةً أَيَّ إِذلالِ
Onun “**أَيَّ إِذْلالِ**” sözü, “**رُضْتُ**” sözünün manasının “uysallaştırdım” olduğuna delalet etti; çünkü **الإِذْلالُ**, **الرِّياضة**’nin yerine ikame edildi. Ve tayı **رُضْتُ**; onu **أَرُوضُه** **رياضاً** ve **رياضةً**; o hâlde o **مَرُوضٌ**’dur; ve bir dişi deve **مَرُوضةٌ**; ve **ارْتاضَتْ**. Aynı şekilde onu **روَّضْتُه**: mübalağa için şeddelendi. Ve bir dişi deve **رَيِّضٌ**: ilk defa alıştırıldığı vakit; hâlâ zordur. Aynı şekilde **العَرُوضُ** ve **العَسِيرُ** ve **القَضِيبُ** develerin hepsindendir; bunda dişi ve erkek eşittir. Aynı şekilde bir oğlan **رَيِّضٌ**. Aslı **رَيْوِضٌ** idi; vav yâ’ya çevrildi ve idgam edildi. İbn Sîde dedi: ve onun sözüne gelince:
على حِين ما بي من رِياضٍ لصَعْبةٍ،
وبَرَّحَ بي أَنقاضُهُنَّ الرَّجائِعُ
Bu, **رُضْتُ**’un masdarı olabilir; “kalktım, kalkış” gibi. Ve **رياضة**’yı kastetmiş olup **هاء**’yı hazfetmiş olması da caizdir; Ebû Züeyb’in sözü gibi:
أَلا لَيْتَ شِعْري، هل تَنَظَّرَ خالِدٌ
عِيادي على الهِجْرانِ أَمْ هُوَ يائِسُ؟
**عِيادَتي**’yi kastetti; **هاء**’yı hazfetti. Ve burada **عِيادي**, “döndüm, dönüş” gibi, **عُدْتُ**’un masdarı da olabilir; ancak daha bilinen **رِياضةٌ** ve **عِيادةٌ**’dir. Ve bir adam **رائِضٌ**; **راضةٍ** ve **رُوّضٍ** ve **رُوّاضٍ** kavminden. Ve yer **اسْتَراضَ**: genişledi ve yayıldı. Ve bunu yap, nefis **مُسْتَرِيضاً** oldukça: geniş, hoş. Humeyd el-Arkat bunu şiirde ve recezde kullandı; dedi ki:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أَمْ قَرِيضا؟
كِلاهُما أُجِيدُ مُسْتَرِيضا
Yani geniş, mümkün. Cevherî bu recezi el-Ağleb el-İclî’ye nispet etti. İbn Berrî dedi: Ebû Hanîfe onu el-Arkat’a nispet etti ve bazı kralların ona söylemesini emrettiğini, bunun üzerine bu recezi söylediğini iddia etti.

**مقاييس اللغة:**
(**روض**) **الراء** ve vav ve dad, kıyasta birbirine yakın iki asıldır: birisi genişliğe delalet eder, diğeri yumuşatmaya ve kolaylaştırmaya.
Birincisi: onların sözü **استراض المكانُ**: genişledi. Dedi: ve bundandır onların sözü: “**افعل كذا ما دامَ النَّفَسُ مستَرِيضاً**”; yani geniş. Dedi ki:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أم قَرِيضَا *** كلاهُما أُجِيدُ مُستَرِيضا([22])
Ve bu babdandır **الرَّوضة**. Ve denir: vadiyi **أرَاضَ** etti ve **استراضَ**; onda su biriktiğinde. Aynı şekilde havuz **أراضَ** etti. Ve birikmiş, yayılmış suya **رَوْضَة** denir. Dedi ki:
* ورَوْضَةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوِي([23]) *
Ve bu babdandır: bize, şu kadar [ve şu kadar([24])] kimseyi **يُرِيضُ** eden bir kap geldi. Ve onları **أراضَهم** etti: onları kandırdığında. Diğer asla gelince: onların sözü: dişi deveyi **رُضْتُ**; onu **أرُوضُها** **رياضةً**.

**القاموس المحيط:**
**الرَّوْضةُ** ve **الرِيضةُ**, kesre ile: kumdan ve çimden, suyun birikintisi; suyun onda **اسْتِراضَة**’sından dolayı. Ve kırbanın yarısı kadar. Ve **الإِخاذات** ve **المَساكات** içinde toplanan her su: çoğulu **رَوْضٌ** ve **رِياضٌ** ve **رِيضانٌ**.
Ve **الرِياضُ**: Mehra ile Hadramut arasında bir yer. Ve **رِياضُ الرَّوْضةِ**: Mehra’da bir yer. Ve **رِياضُ القَطَا**: başka bir yer.
Ve tayı **راضَ** etti **رِياضاً** ve **رِياضةً**: onu uysallaştırdı; o hâlde o **رائضٌ**’dur; **راضةٍ** ve **رُوَّاضٍ**’dandır. Ve tay **ارْتاضَ**: **مَرُوضاً** oldu. Ve bir dişi deve **رَيِّضٌ**, **سَيِّدٍ** gibi: ilk defa alıştırıldığı vakit; hâlâ zordur. Ve **المَراضُ**: düzlüğün altında suyu tutan sertlik; çoğulu: **مَرائضُ** ve **مَراضاتٌ**. Ve **المَراضُ** ve **المَراضاتُ** ve **المَرائضُ**: yerlerdir.
Ve **أراضَ**: sütü sütün üzerine döktü; ve kandı, kandırma ile serinledi; ve bir içişten sonra tekrar içti. Kavmi: onları kandırdı. Ve bundandır: bir rivayette “topluluğu **يُريضُ** eden bir kap istedi”; çoğu rivayette **يُرْبِضُ**. Vadi: onda su birikti; **كاسْتَراضَ** gibi. Ve **رَوَّضَ**: **الرِياضَ**’a devam etti. Çıplak araziyi: onu **رَوْضةً** yaptı. Ve yer **اسْتَراضَ**: genişledi. Havuz **اسْتَراضَ**: içine, yerini örtecek kadar su döküldü. Nefis: hoş oldu. Ve onu **راوَضَه**: onu idare etti. Ve eserde mekruh olan **المُراوَضَةُ**: sende olmayan mal ile adamı vasfetmendir; o, **بَيْعُ المُواصَفَةِ**’dir.

**تاج العروس:**
**روض**
“**الرَّوْضَةُ والرِّيَضةُ بالكَسْرِ**” ve bu, Ebû Amr’dan: “kumdandır”; böylece **العُبَاب**’da vaki olmuştur. **الصّحاح** ve **اللِّسَان** ve başkalarında asıllardan: “ottandır” ve “çimdendir”; Cevherî bununla yetindi. Ve denildi: o “suyun birikintisidir”; içinde küçük tümsekler ve yükseltiler bulunan bir düz çukurdandır; yerin iç kısımlarında küçük, kolay. Şemir dedi: sanki **الرَّوْضَة** “suyun onda **اسْتِرَاضَة**’sından dolayı” **رَوْضَة** diye adlandırıldı; yani onun birikmesinden. Ve denildi: **الرَّوْضَةُ**: yeşilliği olan yer. Ve denildi: güzel bahçe; Sa‘leb’den. Ve denildi: **الرَّوْضَةُ**: ot ve sudur; yanında yahut bitişiğinde su olmaksızın **رَوْضة** olmaz. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الرَّوْضَةُ**: sidr bitiren düz çukur; ve o, Bağdat’ın genişliği gibi olur. Ve denildi: **الرِّيَاض**’ın en küçüğü yüz zira‘dır. **العِنَايَة**’de: **الرَّوْضُ**: bahçedir; örfe binaen nehirli olana tahsis edilmesi. Şeyhimiz dedi: nehirler şart değildir; su ise, onların kullanımında şarttır; örfte değil. Denildi: ve çoğunlukla **الرَّوضة** merte‘e (otlak) için kullanılır; **المُحْكَم**’da işaret ettiği gibi. Ve denildi: **الرَّوْضَةُ**: suları, ağaçları ve hoş çiçekleri olan yer. Ezherî dedi: çölde **رِياضُ الصَّمّانِ** ve **الحَزْن**; gök suyunun onda **يَسْتَرِيضُ** ettiği, otun çeşitlerini bitiren, kuruma ve solmanın ona çabuk ulaşmadığı, alçak düz yerlerdir. Dedi: eğer **الرِّياض** yüksek kayalık ve sert yerlerin üstlerinde olursa, o **السُّلْقَانُ**’dır; tekili **سَلَقٌ**, **خُلْقَانٍ** ve **خَلَقٍ** gibi. Eğer alçaklıklarda olursa, o **رِيَاضٌ**’dır. Ve nice **رَوْضة** vardır ki içinde yabani sidr kümeleri bulunur. Ve bazen **الرَّوْضة** bir mil’e bir mil olur; eğer çok enli olursa, o **قِيعانٌ**’dır. Asma‘î dedi: **الرَّوْضةُ**: “kırbanın yarısı kadar”dır. Ve denir: su tulumunda sudan bir **رَوْضةٌ**; senin “onda sudan bir **شَوْلٌ** vardır” demen gibi. Cevherî, Ebû Amr’dan nakletti: havuzda sudan bir **رَوْضةٌ** vardır: su onun altını örttüğünde. Himyân’a inşad etti:
" ورَوْضَةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوَتِي
İbn Berrî dedi. Ve Ebû Amr, nevâdirinde inşad etti ve onun, Himyân’a ait olduğunu zikretti:
" ورَوْضَةٍ في الحَوْضِ قد سَقَيْتُهَا
" نِضْوِي وأَرْضٍ قد أَبَتْ طَوَيْتُهَا
**التَّهْذِيب**’de: “**الإِخَاذَات** ve **المَسَاكات** ve **التَّنَاهِي** içinde toplanan her su”: o **رَوْضةٌ**’dir. “Çoğulu: **رَوْضٌ** ve **رِيَاضٌ**”; Cevherî bunlarla yetindi. **العُبَاب** ve **اللّسَان**’da: “**رِيضَانٌ**” ziyadesi; Leys’ten. Asılları **رِوَاضٌ** ve **رِوْضَانٌ** idi; öncesindeki kesre sebebiyle vav yâ’ya döndü; bu, dil ehlinin sözüdür. İbn Sîde dedi: ve bence **رِيضَاناً**, **رَوْضة**’nin çoğulu değildir; ancak **رَوْض**’un çoğuludur; o da **رَوْضة**’nin çoğuludur... (metin burada devam eder).
