# روغ (ر-و-غ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%88%D8%BA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Önü ve arkası görülmeyen yol demektir

- Harfler: ر - و - غ
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَرَاغَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8E.md) | فَفَعَلَ | Hemen gizlice yöneldi; Gizlice yöneldi | 3 | 3 | [37:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/ayet/37:91.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yağ
2. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buzağı demektir
3. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Örnek verdi
4. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağ yandır
5. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ekel pas demektir
6. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
7. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
9. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | روغ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md), [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md), [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Doğrusal çizgiden kıvrak bir hareketle saparak gizlice ve sezdirmeden hedefe yönelmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi tebliğ ve nezaket bağlamında hedefe hissettirmeden, taktiksel ve meşru bir yönelişle varmak |
| Çekirdek Özet 3 | Engelleri doğrudan çatışmadan aşmak üzere geliştirilen bilinçli, esnek ve örtülü eylem stratejisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü ahlaken yerilmiş bir kurnazlık, kaypaklık veya basit bir aldatma olarak daraltıp peygamberî eylemi zan altında bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رو | Geniş alanda gezinme, akış, arayış ve yayılma hareketi ([روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md), [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md), [روض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6.md), [روع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B9.md), [روم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D9%85.md)) | غ | Çekirdeğin açık ve yaygın hareketine kapalılık, örtünme ve derinlik katarak hareketi gözlerden sakınan kıvrak bir manevraya dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Bilinç, ilk adım, hedef tayini ve önderlik |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlantı kurma, hedefle bağı koparmama ve süreklilik |
| غ | Göz imgesinin perdelenmesi (ikiz harf ع üzerinden türetme) | Kararma, gizlenme, derine dalma ve bakışlardan sakınma |
| روغ | Bilinçli bir kararla (ر) belirlenen hedefe, aradaki irtibatı koparmadan (و) gözlerden gizlenerek ve kıvrılarak (غ) yönelme hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tilkinin avcıdan veya köpekten kaçarken aniden yön değiştirmesi (روغان الثعلب), yoldan sapan eğri patika (طريق رائغ) ve lokmanın yağ içinde her yönüyle çevrilip döndürülmesi (ترويغ اللقمة بالسمن) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şairin kendisini vazgeçirmeye çalışanlara karşı gizli ve kararlı niyetini anlattığı beyit: يُدِيرُونَنِي عن سالِمٍ وأُرِيغُهُ / وجلدةُ بَيْنِ العَينِ والأنْفِ سالمُ |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc'ın recezinde tozu toprağı savuran hızlı adım için رياغ kullanımı: وإن أثارتْ من رِياغ سَمْلَقا / تهوي حواميها به مُذَلَّقا. Ayrıca bir kimsenin kıvraklığını ifade eden Arap meseli: هو أَرْوَغُ من ثَعْلب |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça روغ kökü, Sami dillerinde genel olarak doğrusal olmayan hareket, yön değiştirme ve hedefe esnek yaklaşımları imleyen kök aileleriyle akrabalık gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede açık bir ses denkliğiyle birebir aynı semantik alanı kuşatan birincil bir kök biçimi sınırlı olmakla birlikte; Güney Sami kolunda koşma, yönelme ve sıvışma bildiren morfolojik hareketlerle uzak semantik bağlar kurulabilmektedir. Kökün en belirgin morfolojik ve semantik gelişimi çöl ortamındaki av-avcı ilişkisi, iz kaybettirme ve tilki gibi kıvrak hayvanların manevraları üzerinden Arapça iç bünyesinde billurlaşmıştır. Kök, somut düzlemdeki zikzaklı kaçış hareketinden soyut düzlemdeki sezdirmeden plan kurma ve hedefe sessizce yönelme mânâsına doğru düzenli bir semantik kayma yaşamıştır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Doğrusal çizgiden kıvrılarak sapma ve hedefe yönelme | Tilki kıvraklığından ve eğri yoldan hareketle niyet edilen şeye gizlice yönelme anlamına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde hareket ve yönelim tabanları | Çevik manevra ve hedefe yönelim çekirdeği korunmuş, Arapçada gizlilik ve strateji nüansı öne çıkmıştır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi genel karşılaştırmaları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| روغ | Anlamlı | Gizlice ve kıvrılarak yönelmek | Hedefe sezdirmeden, stratejik bir rota izleyerek yönelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D9%88.md) | Anlamlı | Köpürmek, ses çıkarmak | Sütün veya sıvının köpürmesi, devenin boğazından ses çıkarması | Ortak çekirdeğin kabarma boyutunu taşır; Kur'an'da geçmez |
| ورغ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-Ayn مستعمل sayar ancak kök kullanımı yaygın değildir; Kur'an'da geçmez |
| [وغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1.md) | Anlamlı | Kızışmak, öfkelenmek | Sıcağın şiddetlenmesi, göğüste kin ve öfkenin kaynaması | Sıcaklık ve içsel kaynama alanı; Kur'an'da geçmez |
| [غرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%88.md) | Anlamlı | Yapışmak, şaşmamak | Bir şeye tutkun olmak, yapışkan maddeyle tutturmak | Bağlanma ve hayret etmeme anlamı; Kur'an'da geçer |
| [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) | Anlamlı | Dibe çökmek, içeri batmak | Suyun yerin dibine çekilmesi, kuytuya girip saklanma | Derinleşme ve gizlenme yönüyle anlamdaş; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| روغ | Merkez | Gizlice yönelme ve manevra | Fark ettirmeden, kıvrak bir sapmayla hedefe odaklanmak | Amacı gizleyerek hedefe ulaşmayı sağlayan taktiksel eylem |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Yönelme ve eğilme | Bir tarafa fiziksel veya ahlaki olarak eğilmek; gizlilik şart değildir | Taraf tutma, tabii eğilim gösterme veya dengeden sapma |
| [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Kaçınma ve uzaklaşma | Karşılaşılan bir zorluktan kaçmak için yoldan geri çekilmek | Amaca varmaktan ziyade bir tehlikeden kaçınma odaklı sapma |
| [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) | Komşu | Örtünme ve gizlenme | Varlığı veya eylemi tamamen görünmez kılmak; hareket şart değildir | Salt görünmezlik ve kapalılık hali |
| [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) | Zıt | Doğrudan ve dengeli yöneliş | Sapmadan, eğrilik olmadan, dolaysız biçimde hedefe kilitlenmek | Açık, net, dolambaçsız ve itidalli ilerleyiş |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | روغ | Gizlice yönelmek, kıvrakça sapmak | Hareketi ve niyeti sezdirmeden hedefe kıvrılarak yönelme | Kesin |
| Latince | tergiversari, declinare | Manevra yapmak, yoldan sapmak | Tergiversari kaçınma ve manevrayı, declinare sapmayı verir; gizlice hedefe varma boyutunu tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | to slink, to veer off secretly, to dodge | Gizlice süzülmek, kıvrakça yönelmek | Slink gizlice yaklaşmayı, dodge ani manevrayı verir; iki anlam kökte birleşir | Güçlü |
| Almanca | sich heimlich wenden, ausweichen | Gizlice yönelmek, manevra yapmak | Ausweichen yön değiştirmeyi, sich heimlich wenden ise amaca hissettirmeden yönelmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | se faufiler, esquiver | Gizlice sıvışıp yönelmek, sıyrılmak | Se faufiler fark ettirmeden bir yere yönelmeyi, esquiver ise doğrudan karşılaşmadan kaçınmayı anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَرَٰغَ إِلَىٰ | Misafire hissettirmeden, nezaketle ikram hazırlığına yönelme | Hz. İbrahim'in melek misafirleri mahcup etmemek ve bekletmemek için gizlice ailesinin yanına gidip semiz buzağı getirmesi; Zâriyât [51:26](https://lisan.digital/tr/ayet/51:26.md) |
| فَرَٰغَ إِلَىٰ | Şirki bertaraf etmek üzere kimseye sezdirmeden putların yanına süzülme | Hz. İbrahim'in kavmi bayram şenliğine gittiğinde gizlice putların bulunduğu mabede yönelmesi; Sâffât [37:91](https://lisan.digital/tr/ayet/37:91.md) |
| فَرَٰغَ عَلَىٰ | Kararlı bir darbeyle yıkmak üzere aniden ve kuvvetle üzerine çullanma | Hz. İbrahim'in putları devirmek için sağ eliyle güçlü bir darbe indirmek üzere onların üzerine atılması; Sâffât [37:93](https://lisan.digital/tr/ayet/37:93.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismeti ve mücadele yöntemi | Hz. İbrahim'in putları kırma sürecindeki gizli manevrasının yalan veya aldatma sayılıp sayılamayacağı meselesi | Yüce bir gaye uğruna yapılan taktiksel gizliliğin nebevî ismet sıfatına zeval vermediği |
| Fıkıh | Ziyafet âdâbı ve cihat stratejisi | Misafire hissettirmeden ikram hazırlamanın müstehaplığı ve savaşta düşmana karşı taktik manevra cevazı | İkramın misafiri tedirgin etmeden sunulması ve stratejide maslahatın gizlilikle temini |
| Tefsir | Harf-i cerlerin fiil anlamına etkisi | Fiilin إِلَى ile kullanımıyla عَلَى ile kullanımı arasındaki nüans farklarının tespiti | إِلَى ile gizlice ve sakince yönelme; عَلَى ile aniden ve kahredici bir üstünlükle hücum etme |
| Hadis | Askeri strateji ve sünnet | Savaşın bir taktik ve manevra sanatı olduğuna dair nebevî prensipler | Hedefe doğrudan açık cepheden değil, zayiatı önleyecek dolaylı manevrayla yaklaşma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid mücadelesi ve davet | Taktiksel tedbir ve ketumiyet | Batılın tahakkümünü doğrudan çatışmaya girmeden zayıflatmak | Şirkin merkezine şartlar olgunlaştığında kimseye sezdirmeden müdahale etme yöntemi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Dolaylı gözlem ve tahlil | Doğrudan gözlemin deneyi bozduğu durumlarda yan kanallardan bilgi toplamak | Olayın tabii seyrine müdahale etmeden iç dinamiklerine nüfuz etme metodu | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve güç dengesi | Örtülü strateji ve manevra | Hasma açık hedef vermeden maslahatı ve toplumsal güvenliği temin etmek | Düşmanın savunma hatlarını önden hissettirmeyen esnek hamlelerle boşa çıkarma sanatı | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa hareketleri ve ikram ahlakı | Gizli maliyet yönetimi ve nezaket | Piyasayı manipüle etmeden tedarik yapmak ve ikramı külfetsiz sunmak | İhtiyacı karşılarken muhatabı minnet altında bırakmayan ve spekülasyon üretmeyen hareket | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal olmayan (non-linear) yörünge ve en az direnç yolu | Fizikte bir parçacığın doğrusal engeli doğrudan aşmak yerine enerjisini koruyarak açı değiştirmesi ve en az direnç hattından hedefine ulaşması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Askeri stratejide dolaylı tutum (indirect approach) | Sosyoloji ve strateji biliminde doğrudan mukavemetle karşılaşmamak için hedefe niyet hissettirilmeden alternatif ve esnek güzergahlardan varılması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün gündelik Arapçadaki türevlerinden hareketle yalnızca ahlaksızca bir hilekarlık, tilkilik, kaypaklık ve sözünden dönme (mürafaa) manasına hapsedilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, yüksek bir ahlaki hedef ve nebevî zeka ile birleşir; misafire ikramda gösterilen derin nezaket (onlara hissettirmeden ziyafet hazırlamak) ve şirkle mücadelede uygulanan taktiksel olgunluk boyutunu ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. İbrahim'in putları kırmasını kaba bir vandalizm veya sinsi bir tuzak olarak değerlendirmek; aynı şekilde misafirperverlikteki o fevkalade inceliği sıradan bir gizlenme gibi görerek metnin ruhunu ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da peygamberlerin sadece sözlü tebliğle yetinmeyip, amaca ulaşmak için yüksek bir zeka, stratejik ketumiyet ve sosyal nezaket ile eylemde bulunduklarını somutlaştırır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim'in putperest kavmiyle olan mücadelesini ve melek misafirleri ağırlama sahnelerini anlatan kıssa ayetlerinde belirleyicidir (Sâffât ve Zâriyât sureleri) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikati savunmanın ve bâtılla mücadelenin yalnızca körü körüne bir doğrudan çatışmayla yürütüleceği yanılgısını; ayrıca misafirperverliğin gösterişle ve misafiri utandırarak yapılması gerektiği algısını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Doğrusal çizgiden aniden ve kıvraklıkla saparak hedefe doğru fark ettirmeden yönelme.
- Soyut anlam: Bir engeli aşmak veya amaca ulaşmak için niyet ve eylemi gizleyerek stratejik ve esnek bir rota izleme.
- Sistematik karşılık: Doğrudan dirençle karşılaşmamak adına doğrusal vektörü saptırarak amaçlanan noktaya dolaylı ve örtülü manevrayla ulaşma mekanizması.
- LaTeX modeli: $$ \vec{x}(t) = \vec{x}_0 + \vec{v}_{\parallel} t + \vec{v}_{\perp}(t), \quad \vec{x}(T) = \vec{x}_g $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{x}_0$ başlangıç noktasını, $\vec{v}_{\parallel}$ doğrudan doğrusal yönelimi, $\vec{v}_{\perp}(t)$ bakışlardan ve engellerden sakınmayı sağlayan yanal ve kıvrak manevra bileşenini temsil eder. Bu sapma bileşeni, $T$ anında hedefe ($\vec{x}_g$) doğrusal bir dirençle karşılaşılmadan varılmasını mümkün kılar.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%88%D8%BA/occurrences?meal=IK

### [Saffat 37:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/ayet/37:91.md) — فَرَاغَ

فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ

Meal (IK): O da, tanrılarına yönelip dedi ki: Yemiyor musunuz?

### [Saffat 37:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/ayet/37:93.md) — فَرَاغَ

فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ

Meal (IK): Nihayet üzerlerine yürüyüp sağıyla vurdu.

### [Zariyat 51:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/ayet/51:26.md) — فَرَاغَ

فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ

Meal (IK): Hemen ailesine giderek semiz bir buzağı ile gelmiş,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Önü ve arkası görülmeyen yol demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والراء و و ا ي ء معهما
غ ر و، غ ر ي، غ و ر، غ ي ر، ر غ و، و غ ر، ر و غ مستعملات غرو، غري: لا غَرْوَ، أي: لاعَجَبَ. والغَرا: وَلَدُ البَقَرة.
والغِراءُ: ما غَرَّيت به شيئا، مادام لونا واحدا. وأغريته أيضا.
ويقال: مطلي مُغَرَّى، بالتشديد.
والإِغراءُ: الإيلاعُ، قال الله تعالى: "فأغرينا بينهم" .
وأما قول الحارث بن حلزة:
لا تَخَلنْا على غَراتـك إنّـا		قبلُ ما قد وَشَى بنا الأعداء
فإن الغَراةَ ههنا: الكتف.
الغَوْر: تِهامةُ وما يلي اليمن، وأغار الرجل: دخل الغَوْر.
وغَوْرُ كلِّ شيء: بُعْدُ قَعْره.
وتقول: غارتِ النُّجومُ، وغَار القمر، و غارت العين، وتغور غؤورا. وغارت الشمس غيارا، قال:
وإلا طلوعُ الشّمس ثم غيارُها
واستغارت الجرحة والقَرْحَةُ، إِذا تَوَرَّمتْ، قال:
رَعَتْهُ أَشْهُراً وخلا عليها		فطار النِّيُّ فيها واستغارا
والغارُ: نبات طيّب الرِّيحِ على الوقود، ومنه السُّوسُ العَجمي. قال عدي بن زيد:
ربّ نارٍ كُنت أَرْمُقها		تَقْضَمُ الهِنْديِّ والغارا
وغارْ الفمِ: أَنْطاعُه في الحنكينِ.
والغارُ: الفرج.
والغارُ: الغَيرةُ، قال:
ضرائر حِرْميّ تفاحش غارُها
والغارُ مَغارةٌ كالسَّرْبِ.
والغارُ: القَبيلةُ الكَثيرةُ العَدَد، وَجَمْعه: غِيرانٌ، قال:
أتفخرُ يا هشامُ وأنت عبـدٌ		وغَارُك ألأم الغِيرانِ غارا
ورجلٌ غَيْرانُ غَيُور، ويجمع الغَيور على الغُيُر، قال:
يا قوم لا تأمنوا إن كُنْتُم غُـيُراً		على نسائكم كِسرَى وما جَمَعا
وامرأة غَيْرَى وغيور.
ورجل مِغوار : كثير الغارات، وهو يُغيرُ إغارة، ويقال بل هو المقاتل.
والمغيرة: خيل قد أَغارتْ.
والإِغارة: شدةُ فَتْلِ الحَبْلِ.
وفَرَس مُغارٌ: شديد المفاصل.
والغِيرةُ: المِيرةُ، يقال: خرج يَغيرُ لأهله، أي: يَميرُ، هُذَليّة، والغِيرةُ. النفع، قال:
ماذا يَغيرُ ابنتي ربعٍ عويلُهمـا		لا تَرْقُدانِ، ولا بُوسَى لمن رقدا
والتغوير: يكون نزولاً للقائلةِ، ويكون سَيْراً في ذلك الوقت. والحجةُ للنزول قول الراعي:
ونحن إلى دُفوف مُغَـوِّرات		نَقيسُ على الحَصَى نُطَفاً بَقينا
وقال ذو الرمة في التغرير فجعله سيرا:
براهُنَّ تغويري إذا الآل أرفـلـت		به الشمسُ أزرَ الحَزْوَرات العوانكِ
قال: أرفلت، أي: بلغت به الشَّمسُ أوساط الحَزْوَرات .
و"غير" يكون استثناء مثل قولك: هذا دِرْهَمٌ غيرَ دانقٍ، معناه: إلا دانقاً. ويكون اسماً، تقول: مررتُ بغَيْرِك، وهذا غَيْرُك.
رغو: رغا البعير، والنّاقة، يرغو رُغاء.
والضَّبُعُ تَرْغو، وسَمِعْتُ رَواغيَ الإِبِل، أي: رُغاءَها وأصواتَها.
وأَرْغى فلانٌ بَعيرَهُ: إذا فَعلَ بِهِ فِعْلاً يَرْغو منه، لِيسمعَ الحيُّ صوته فيدعوه إلى القِرَى. وقد يُرغي صاحب الإِبل إِبِلَهُ باللّيل، ليَسْمَعَ ابن السّبيلِ رُغاءَها فيميل إليها .
والرَّغوةُ: زبد اللبن.
والارتغاءُ: حَسْوُ الرّغوة، واحتساؤُها، وإنّه لذو حَسْوٍ في ارتغاء يضرب مثلا لمن يظهر طلب القليل وهو يسر أخذ الكثير .
وأَرْغَى الَّلبَنُ: اجتمعتْ عليه الرَّغوة.
وأَرْغى البائلُ: صار لبوله رَغوة .
وغر: الوَغَرُ: اجتراع الغَيْظ. وَغِرَ صدري عليه يَوْغَرُ وهو أن يحترق القلب مِنْ شِدّةِ الغَيظ .
وتقول: لَقِيتُه في وَغْرَةٍ الهاجرة، أي: حيثُ تتوسّطُ العَيْنُ السماء.
والوَغيرُ: لحمٌ يَنْشوي على الرَّمْضاء. والوَغيرة: لَبَنْ مُسَخَّنٌ.
ووَغَرَ العاملُ الخَراجَ، أي: استوفاه.
روغ: الرَّوّاغُ: الثّعلبُ. وفي مثل: هو أَرْوَغُ من ثَعْلب. قال:
كُلُّهُمُ أَرْوَغُ من ثعلـبٍ		ما أَشْبهَ الليلةَ بالبارحة
ومازال فلانٌ يَروغُ عنّي، أي: يحيد.
وطريقٌ رَائغٌ، أَي: مائل.
وراغ فلانٌ إلى فلانٌ، أَي: مَال إليه سرّاً.
وبقول: يُديرني فلانٌ عن أمرٍ وأنا أُرِيغُهُ، قال:
يُديرونني عن سالمٍ وأُريغـه		وجِلْدةُ بين العَيْنِ والأنف سالم
والرّائغ: ما حادَ عن الطّريق الأعظم.
وتقولك راغ عليه بضَرْبةٍ، أي: نال، إذا فعل ذلك سِرّاً، قال جل وعز: "فراغ عليهم ضرباً باليمن" . وقول الله جل وعز: "فراغ إلى أهله فجاء بعجلٍ سمين" . كلّ ذلك انحرافٌ في استخفاء.
والرِّياغ: التُّرابُ، قال رؤبة:
وإن أثارتْ من رِياغ سَمْلَقا
تهوي حواميها به مُذَلَّقا

##### Türkçe

باب **الغين** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla beraber

**غ ر و**، **غ ر ي**، **غ و ر**، **غ ي ر**، **ر غ و**، **و غ ر**، **ر و غ** kullanımdadır. **غرو**، **غري**: **غَرْوَ** yoktur; yani: hayret yoktur. Ve **الغَرا**: ineğin yavrusudur.

Ve **الغِراءُ**: onunla bir şeyi **غَرَّيت** ettiğim şeydir; tek bir renk olduğu müddetçe. Ve onu ayrıca **أغريته** ettim.

Ve denilir: şeddeli olarak, sıvanmış **مُغَرَّى**.

Ve **الإِغراءُ**: **الإيلاعُ**’dır. Allah تعالى buyurdu: "فأغرينا بينهم".

Ve أما الحارث بن حلزة’nin sözü:
لا تَخَلنْا على غَراتـك إنّـا		قبلُ ما قد وَشَى بنا الأعداء
Şüphesiz **الغَراةَ** burada: kürektir.

**الغَوْر**: **تِهامةُ** ve Yemen’e bitişik olan şeydir; ve adam **أغار** etti: **الغَوْر**’a girdi.

Ve her şeyin **غَوْرُ**’u: dibinin uzaklığıdır.

Ve dersin: yıldızlar **غارتِ** etti, ve ay **غَار** etti, ve göz **غارت** etti; ve **غؤورا** olarak **تغور** eder. Ve güneş **غيارا** olarak **غارت** etti; dedi ki:
وإلا طلوعُ الشّمس ثم غيارُها
Ve yara ve **القَرْحَةُ** şiştiği zaman **استغارت** etti; dedi ki:
رَعَتْهُ أَشْهُراً وخلا عليها		فطار النِّيُّ فيها واستغارا
Ve **الغارُ**: yakacak üzerinde güzel kokulu bir bitkidir; ondan da Acem **السُّوسُ**’u vardır. عدي بن زيد dedi ki:
ربّ نارٍ كُنت أَرْمُقها		تَقْضَمُ الهِنْديِّ والغارا
Ve ağzın **غارْ**’ı: iki damakta onun deri parçalarıdır.

Ve **الغارُ**: ferçtir.

Ve **الغارُ**: **الغَيرةُ**’dir; dedi ki:
ضرائر حِرْميّ تفاحش غارُها
Ve **الغارُ**: **مَغارةٌ**’dır; **السَّرْبِ** gibi.

Ve **الغارُ**: sayısı çok olan kabiledir; onun çoğulu: **غِيرانٌ**’dır; dedi ki:
أتفخرُ يا هشامُ وأنت عبـدٌ		وغَارُك ألأم الغِيرانِ غارا
Ve adam **غَيْرانُ** **غَيُور**’dur; ve **الغَيور** **الغُيُر** üzerine cem‘ edilir; dedi ki:
يا قوم لا تأمنوا إن كُنْتُم غُـيُراً		على نسائكم كِسرَى وما جَمَعا
Ve kadın **غَيْرَى** ve **غيور**.

Ve adam **مِغوار**: baskınları çok olandır; ve o **إغارة** olarak **يُغيرُ** eder; ve denilir: bilakis o, savaşandır.

Ve **المغيرة**: baskın yapmış atlılardır.

Ve **الإِغارة**: ipin bükümünü şiddetlendirmektir.

Ve **مُغارٌ** at: eklemleri şiddetli olandır.

Ve **الغِيرةُ**: **المِيرةُ**’dir; denilir: ehli için **يَغيرُ** olarak çıktı; yani: azık getirir; Hüzeylîce; ve **الغِيرةُ**: faydadır; dedi ki:
ماذا يَغيرُ ابنتي ربعٍ عويلُهمـا		لا تَرْقُدانِ، ولا بُوسَى لمن رقدا
Ve **التغوير**: kaylûle için bir iniş olur; ve o vakitte bir yürüyüş olur. İniş için delil, çobanın sözü:
ونحن إلى دُفوف مُغَـوِّرات		نَقيسُ على الحَصَى نُطَفاً بَقينا
Ve ذو الرمة **التغرير** hakkında söyledi, onu yürüyüş kıldı:
براهُنَّ تغويري إذا الآل أرفـلـت		به الشمسُ أزرَ الحَزْوَرات العوانكِ
Dedi ki: **أرفلت**; yani: güneş onunla **الحَزْوَرات**’ın ortalarına ulaştı.

Ve "**غير**" istisna olur; senin sözün gibi: bu, bir dirhemdir, **غيرَ** bir **دانقٍ**; manası: ancak bir **دانقاً**. Ve isim olur; dersin: senin dışındakine **بغَيْرِك** uğradım; ve bu, senin başkasıdır: **غَيْرُك**.

**رغو**: deve ve dişi deve **رغا** etti; **رُغاء** olarak **يرغو** eder.

Ve sırtlan **تَرْغو** eder; ve ben develerin **رَواغيَ**’sini işittim; yani: onun **رُغاءَ**’sını ve seslerini.

Ve falan kimse devesini **أَرْغى** etti: onunla, ondan **يَرْغو** edeceği bir fiil yaptığı zaman; mahalle onun sesini işitsin de onu ikrama çağırsın diye. Ve deve sahibi, geceleyin develerini **يُرغي** edebilir; yol oğlu onun **رُغاءَ**’sını işitsin de ona meyletsin diye.

Ve **الرَّغوةُ**: sütün köpüğüdür.

Ve **الارتغاءُ**: köpüğü yudumlamaktır ve onu içmektir; ve şüphesiz o, **ارتغاء** içinde bir yudum sahibidir; azı istemeyi gösterip çoğu alması kolay olan kimse için mesel vurulur.

Ve süt **أَرْغَى** etti: onun üzerinde **الرَّغوة** toplandı.

Ve bevleden **أَرْغى** etti: onun bevli için bir **رَغوة** oldu.

**وغر**: **الوَغَرُ**: öfkeyi yutmadır. Ve göğsüm ona karşı **وَغِرَ** etti, **يَوْغَرُ**; o da, öfkenin şiddetinden kalbin yanmasıdır.

Ve dersin: onu, öğle sıcağının **وَغْرَةٍ**’sinde gördüm; yani: gözün göğün ortasına geldiği yerde.

Ve **الوَغيرُ**: kızgın taş üzerinde kızaran ettir. Ve **الوَغيرة**: ısıtılmış süttür.

Ve işçi haracı **وَغَرَ** etti; yani: onu tam aldı.

**روغ**: **الرَّوّاغُ**: tilkidir. Ve bir meselde: o, tilkiden daha **أَرْوَغُ**’dur. Dedi ki:
كُلُّهُمُ أَرْوَغُ من ثعلـبٍ		ما أَشْبهَ الليلةَ بالبارحة
Ve falan kimse, benden **يَروغُ** etmeyi sürdürdü; yani: sapar.

Ve **رَائغٌ** yol: yani: eğik.

Ve falan kimse falana doğru **راغ** etti; yani: ona gizlice meyletti.

Ve denilir: falan kimse beni bir işten çevirir, ben de onu **أُرِيغُهُ** ederim; dedi ki:
يُديرونني عن سالمٍ وأُريغـه		وجِلْدةُ بين العَيْنِ والأنف سالم
Ve **الرّائغ**: ana yoldan sapan şeydir.

Ve dersin: ona bir vuruşla **راغ** etti; yani: elde etti; bunu gizlice yaptığı zaman. Yüce ve aziz dedi: "فراغ عليهم ضرباً باليمن". Ve yüce ve aziz Allah’ın sözü: "فراغ إلى أهله فجاء بعجلٍ سمين". Bütün bunlar, gizlenerek bir sapmadır.

Ve **الرِّياغ**: topraktır. رؤبة dedi ki:
وإن أثارتْ من رِياغ سَمْلَقا
تهوي حواميها به مُذَلَّقا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

راغَ الثعلب يَروغُ رَوغاً ورَوَغاناً. وفي المثل: روغي جَعارِ وانظري أينَ المفَرُّ. وجَعارِ: اسمٌ للضبع. ولا تقُل رُوغي إلاّ للمؤنث والاسم منه الرَواغُ بالفتح. وأَراغَ وارْتاغَ بمعنىً: طلب وأراد. تقول: أَرَغْتُ الصيدَ. وماذا تُريغُ، أي تريد وتطلب. وراغَ إلى كذا، أي مال إليه سِرّاً وحادَ. وطريقٌ رائِغٌ، أي مائلٌ. وقوله تعالى: "فراغَ عليهم ضَرْباً باليمين"، أي أقبل. قال الفراء: مالَ عليهم. وكأنَّ الرَوْغَ ههنا أنّه اعتلَّ عليهم رَوْغاً ليفعل بآلهتهم ما فَعَل. ويقال: أَريغوا بي إِراغَتَكُمْ، أي اطلبوا بي طَلِبَتَكُمْ. وفلان يُراوِغُ في الأمر مُراوَغَةً. والمُراوَغَةُ أيضاً: المصارَعةُ. وهذه رِياغَةُ بني فلان، للموضع الذي يصطرعون فيه، وأصله رِواغَةً. وتَراوَغَ القومُ، أي راوَغَ بعضُهم بعضاً.

##### Türkçe

**راغَ** tilki **يَروغُ** **رَوغاً** ve **رَوَغاناً** (diye) **راغَ** etti.

Ve meselde: **روغي جَعارِ وانظري أينَ المفَرُّ**.

Ve **جَعارِ**: sırtlan için bir addır.

Ve **رُوغي** deme; ancak müennes için (denir); ondan olan isim ise fetha ile **الرَواغُ**’dur.

Ve **أَراغَ** ve **ارْتاغَ** bir mânâdadır: istedi ve murad etti.

Dersin ki: **أَرَغْتُ الصيدَ**.

Ve **وماذا تُريغُ**; yani istersin ve talep edersin.

Ve **راغَ إلى كذا**; yani ona gizlice meyletti ve saptı.

Ve **طريقٌ رائِغٌ**; yani meyilli.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **"فراغَ عليهم ضَرْباً باليمين"**; yani yöneldi.

Farrâ dedi: onların üzerine meyletti.

Ve sanki **الرَوْغَ** burada, onların üzerine **رَوْغاً** ile (bir) özür/illet ileri sürmesidir; putlarına yaptığı şeyi yapmak için.

Ve denir: **أَريغوا بي إِراغَتَكُمْ**; yani benimle talebinizi talep edin.

Ve falan kimse işte **يُراوِغُ**; **مُراوَغَةً** (ile).

Ve **المُراوَغَةُ** da: güreştir.

Ve bu, falan oğullarının **رِياغَةُ**’sıdır; güreştikleri yer için; aslı **رِواغَةً**’dır.

Ve kavim **تَراوَغَ** etti; yani onların bazısı bazısını **راوَغَ** etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الغين والراء
غرا ، غور ، غير ، وغر ، رغا ، ريغ ، روغ ، غير .
غرا : قال الليث : الغِراءُ ما غرَّيت به شيئاً ما دامَ لَوْناً واحداً ، ويقال أيضاً : أغْرَيتُهُ ، ويقال : مطليٌّ مُغَرًّى بالتشديد .
وأخبرني الإياديُّ عن شمر : غرِيتُ به أي : أولعتُ به أَغْرَى بهِ غَراءً ، ممدودٌ .
عن ابن الأعرابيِّ قال : وقال يونس : غَريَ بهِ غِراءً ، ممدُودٌ ، قال : ونقصه أبو الخطاب .
وقال شمرٌ : الغراءُ ممدودٌ هو الطلاءُ الذي يُطلى به ، ويقال : إنه الغَرَى بفتح الغيْن مقصورٌ .
وقال أبو الهيثم : غَرِيتُ به غَراً مَنقوصٌ ، وغارَيتُه أُغارِيه مُغاراةً وغِراءً : إذا لاجَجْتَه ، قال : ولا أَعرِفُ غَرِيَ به ممدوداً .
وقال في قول كُثَيِّرٍ :
إذا قلتُ أَسْلُو غارت العَين بالبُكا
غِراءاً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّل
مِنْ غارَيْتُ ، وقال خالدُ بنُ كُلثوم : غارَيتُ بين اثنين وغادَيتُ بين اثنين : أَي وَالَيت .
وأنشد بيت كُثَيِّرٍ هذا ( غارت العينُ بالبُكا ) ، وقال : غارتْ فاعَلتْ من الوِلاءِ .
وقال أبو عبيدة : هي فاعَلتْ مِنْ غَرِيتُ به أَغْرَى غَراءً عَلَى فَعَالٍ .
وقال أبو الهيثم : الغَرَا وَلَدُ البقرة الوحْشِيَّة .
وقال الفرَّاءُ مثلَه ، وقال : يُكتب بالألِف وتثْنِيتُه غَرَوان ، ويقال للحُوارِ أولَ ما يولدُ غَراً أيضاً .
وقال ابن شميل : الغرا مَنقوصٌ : هو الوَلد الرَّطْبُ جدّاً ، وكلُّ مولودٍ غراً حتى يشتدَّ لحمُه ، ويقال : أيُكَلِّبُنِي فلانٌ وهو غَراً وغِرْسٌ للصَّبيِّ .
وقال ابن السكيت : الغَرِيُّ : الرَّجل الحَسن الوجه .
وقال أبو سعيد : الغَرِيُّ : نُصُبٌ كان يُذبَحُ
عليه العَتائرُ ، وأنشد :
كغَرِيَ أَجْسَدتْ رَأْسَه
فُرُعٌ بين رئاسٍ وحامِ
ويقال : غَرَوْتُ السَّهْمَ وغرَيتُه بالواو والياء أَغْرُوه وأَغرِيه ، وَهو سَهْمٌ مَغرُوٌّ ومَغْريٌّ .
وقال أَوْسُ بن حجَرٍ يَصِفُ نبَالاً :
لأَسْهمه غارٍ وبار ورَاصِفُ
ومن أمثالهم : أَنْزِلْنِي ولوْ بأَحد المَغْرُوَّيْن ، حكاه المُفضَّل أي بأَحد السَّهمين .
قال : وذلك أنَّ رَجلاً ركِب بعيراً صعْباً فَتَقَحَّمَ به فاستغاثَ بصاحبٍ له معه سهمان فقال : أَنْزِلْني ولو بأَحد الْمَغْرُوَّيْنِ .
ويقال : أُغرِيَ فلانٌ بفلانٍ إِغراءً وغَرَاةً : إذا أُولع به .
ومِثله : أُغرِم به فهو مُغْرًى به ومُغرَمٌ وَيقال : أَغريْتُ الكلبَ : إذا آسدْتَه وأَرَّشْتَه .
غور غير : قال الليث : الغار نباتٌ طيِّبٌ الرَّائحة على الوَقود ، ومنه السُّوس .
وقال عدِيُّ بنُ زيد :
رُبَّ نارٍ بِتُّ أَرْمُقها
تَقْضمُ الهنْديَّ والغارَا
وغارُ الفَمِ : نِطْعاه في الحَنَكَيْن ، والغارُ مغارةٌ في الجبَل كأنه سَرَبٌ ، والغارُ : لُغةٌ في الغيْرَة ، والغارُ : الجماعةُ من الناس .
أبو عبيد عن الأصمعي : فلانٌ شديدُ الغار على أَهْله ، من الغيرة ، قال : وأَغار فلانٌ أَهْلَه : إذا تزوَّج عليها ، والغارُ : الجمْعُ الكثير من الناس .
ويُرْوَى عن الأحنف بن قيس أنه قال في الزُّبَيْر ، مُنْصرَفه عن وقْعةِ الجَمل : ما أَصْنع به إن كان جمعَ بين غارَين من الناس ثم ترَكهم وذَهب .
وقال الأصمعيُّ يقال لفَم الإنسان وفرْجه : هما الغاران ، يقال : المرْء يَسعَى لغَاريْه ، والغار شجَر .
وفي حديث عمرَ أنه قال لرجلٍ أَتَاه بمنْبوذٍ وَجَده : ( عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً ) وذلك أنَّه اتَّهمه أَن يَكون صاحب المنبوذ حتى أَثنَى على المُلتقِط عَرِيفُه خيراً ، فقال عمر حينئذٍ : هو حرٌّ ووَلاؤُه لك .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيُّ : وأَصْلُ هذا المثَل : أَنه كان غارٌ فيه ناسٌ فانهار عليهم ، أو قال : فأَتاهم فيه عدوٌّ فقتَلهم فيه فصار مثَلاً لكلِّ شيءٍ يُخافُ أَنْ يَأْتي منه شرٌّ ثمَّ صُغِّر الغار فقيل : غوَيْرٌ .
قال أبو عبيد : وأخبرني ابنُ الكلبيِّ بغير هذا ، زَعم أنَّ الغُوَيرَ ماءٌ لكلبٍ معروفٌ بناحية السَّمَاوَة ، وأَنّ هذا المثَل إنما تكلَّمتْ به الزَّباءُ لمَّا وَجَّهَت قصِيراً اللّخْميَّ بالْعِير إلى العراق ليَحْمل لها من بَزِّه ، وكان قَصيرٌ يطلبها بثأْر جَذيمةَ الأَبْرشِ فجَعل الأحمالَ صناديق فيها
الرِّجالُ مع السلاح ثمَّ عدَل عن الجادَّة وأَخَذ عَلَى الغُوَيْر فأَحسَّتْ بالشَّرِّ وقالت : عسى الغُوَير أبْؤُساً ، عَلَى إضمار فِعْلٍ . أَرادتْ عسى أَنْ يُحدِث الغوَيرُ أَبْؤُساً .
وأَمَّا الغارة فلها مَعْنيَان .
يقال : أغار الحَبلُ يُغيرُه إغارةً وغارةً إذا شَدَّ فَتْلُه . وحبلٌ مغارٌ : شديدُ الفتلِ وما أشدَّ غارتَه ، فالإغارة مصدرٌ حقيقيٌّ ، والغارةُ اسمٌ يقومُ مقام المصدرِ ، ومثلهُ أَعَرْتُه الشيء أُعيرُه إعارةً وعارَةً ، وأطعتُ الله إطاعةً وطاعةً .
والمعنى الثاني في الغَارَةِ أنه يقال : أغارَ الفرسُ إِغارةً وغارَةً ، وهو سُرْعة حُضرِه ، ويُقال للخيْلِ المُغيرَة : غَارَةٌ ، أي أنها ذاتُ غارةٍ ، أيْ ذاتُ عَدْوٍ شديد ، وكانت العرب تقول للخيْلِ إذا شُنَّتْ على حَيَ نازلينَ صباحاً وهم غارُّونَ : فِيحِي فَيَاج : أي اتَّسعِي وتفَرَّقي أيتُها الخيلُ لتُحِيطِي بالحَيِّ ، ثمّ قِيلَ لِلنَّهْبِ غارَة لإغارة الخيْلِ عَليها .
وقال امرؤ القيس :
وغارةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تَتْفُلِ
والسِّرْحانُ : الذِّئْبُ ، وغارَتُه شِدّةُ عَدْوِه .
وقال الله جل وعزّ : ( قَدْحاً فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحاً ) ( العاديات : 3 ) .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : غارَني الرَّجُلُ ، يَغيرُني ويغورُني : إذا وَدَاكَ من الدِّيةِ ، والاسمُ الغِيرَةُ ، وجمعُها الغِيرُ .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجل طلب القَوَد بوليّ له قُتل : ( ألا الغِيَرَ تُريدُ ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : الغِيَرُ : الدّيَةُ ، وجمعه أَغيارٌ .
وقال أبو عمرو : والغِيَرُ جمعُ غِيرَةٍ ، وهي الدِّيةُ .
وأنشد :
لنَجْدَعَنَّ بأيدينا أنوفَكُمو
بني أمَيمةَ إن لم تقبلوا الغيَرَا
قال أبو عبيد : وإنما سُمِّيَتِ الدِّيةُ غيراً فيما نرى لأنه كان يجبُ القَوَدُ فغُيِّرَ القَوَدُ دِيةً ، فسمِّيَتِ الدِّيةُ غيراً ، وأصلُه منَ التّغييرِ .
الحرانيُّ عن ابن السكيت : غارَ فلانٌ أهلَهُ يَغيرُهم غياراً : إذا مارَهم ، وغارهُم الله بالخيرِ يغورُهم ويغِيرُهم .
قال الأصمعيُّ : وهي الغِيرة ، وأنشدنا قولَ الهذليِّ :
ماذا بغيرِ ابنتيْ رِبْعٍ عوِيلُهما
لا ترْقُدانِ ولا بُؤسى لمَنْ رَقَدا
وقال اللحيانيُّ : غارهُم اللَّهُ بالمطَرِ يغورهم ويَغيرُهم إذا سقاهم ، ويقالُ : اللهم غِرنا بخير : أي أَغِثنا .
أبو عبيد عن الأصمعي : الغائرةُ : القائلة ،
وقد غوّر القومُ تغويراً : إذا قالوا من القائلة ، ويُقال : غَوِّرُوا بنا فقد أرْمَضتمُونا : أي انزِلوا وقتَ الهاجرة حتى نُبرِدَ ثمّ تروَّحوا .
قال ابن شميل : التَّغوِيرُ أن يسيرَ الرَّاكبُ إلى الزَّوال ثمّ ينزلَ .
شمرٌ عن ابن الأعرابي : المُغوِّرُ : النازِلُ نصف النهار هُنيهةً ثم يرحل .
وقال الليث : التَّغويرُ يكون نزُولاً للقائلة ويكون سيراً في ذلك الوقتِ ، والحُجَّة للنزُولِ .
قول الراعي :
ونحنُ إلى دُفُوفِ مُغَوِّرَاتٍ
نَقِيسُ عَلَى الحصى نُطَفاً بَقينا
وقال ذُو الرُّمة في التغويرِ فجعَلهُ سَيْراً :
برَاهُنّ تغوِيري إِذا الآلُ أرْفَلتْ
به الشمسُ أُزْرَ الحزْوَراتِ العوانكِ
قال : أرْفلَتْ : أيْ بلغتْ به الشمسُ أوْساطَ الحزْوَراتِ .
وقال الأصمعي : غارَ النهارُ إذا اشتَدّ حَرُّهُ .
قلتُ : والغائرةُ هي القائلةُ ، والتغوِيرُ كلُّه أُخذَ من هذا .
وقال ذو الرمة :
نزَلنا وقد غارَ النهارُ وأَوقَدَتْ
علينا حَصى المَعزَاء شمسٌ تنالُها
أي : من قُربِها كأنكَ تنالُها .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : قال : الغَوْرَةُ : الشمس .
وقالت امرأةٌ من العرب لبنتٍ لها : هي تشفيني مِنَ الصَّوْرَة وتستُرُني من الغوْرة ، والصَّوْرَة : الحِكَّة .
وقال ابنُ بُزرج : غوّرَ النهارُ : أي : زالت الشمسُ .
وقال الأصمعي : يُقال : غار الرجُل يغور إذا سار في بلادِ الغَوْرِ ، وهكذ قال الكِسائي .
وأنشد قولَ جَرير :
يا أُمَّ طَلْحَةَ ما رأيْنا مِثْلكم
في المُنْجِدين ولا بغَوْرِ الغائر
وسُئل الكسائي عن قوله :
أغارَ لعَمْرِي في البلاد وأنجَدَا
فقال : ليسَ هذا من الغَوْر ، وإنما هو مِنْ أغارَ إذا أسرعَ ، وكذلك قال الأصمعيّ .
شمرٌ عن ابن الأعرابي : غارَ القومُ وأغارُوا : إذا أَخذوا نحو الغَوْرِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : العربُ تقول : ما أدْرِي أغارَ فلانٌ أمْ مار ، قال : أغارَ : أتَى الغَوْر ، ومارَ : أتى نجداً .
وقال ابنُ السكيت : قال الفراء : أغارَ لغةٌ بمعنى غارَ واحتَجّ ببيتِ الأعشى ، ويقال : غارتْ عينُه تغُور غؤُوراً وغَوْراً ، وغارَ الماءُ يَغورُ غوْراً وغؤوراً .
قال الله تعالى : ( مُّبِينٍ قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُكُمْ غَوْراً فَمَن يَأْتِيكُمْ بِمَآءٍ مَّعِينٍ ) ( الملك : 30 ) ، سمّاه بالمصدرِ ، كما يقالُ : ماءٌ سَكْبٌ وأُذُنٌ حشْرٌ ودِرْهم ضرْب : أي : ضُرِبَ ضرباً ، وغارَتِ الشمسُ فهي تغُورُ غؤوراً إذا سقطت في الغَوْر حينَ تغيبُ ، وغار على أهله يَغارُ غَيرَةً ، وامرأَةٌ غيُورٌ من نِسْوة غُيُر وامرأة غيْرَى من نِسْوة غيَارَى ، ورَجُلٌ غَيُور من قوم غُيُرٍ .
وقال غيره : رجل مِغوارٌ : كثير الغارات على أعدائِه ، وجمعُه مَغاوِيرُ .
وقال الليث : فرَس مُغارٌ : شديدُ المَفاصِلِ .
قلتُ : معناه : شدّةُ الأسْرِ كأنما فُتِل فَتْلاً ، والغوْرُ : تِهامةُ وما يلي الْيَمَنَ .
وقال الأصمعي : ما بين ذات عرق إلى البحر غوْر تهامة .
وقال الباهليُّ : كل ما انحدَرَ سيْلُه مَغربيّاً فهو غوْر .
وقال الليث : يقال : غارتِ الشمسُ غِياراً ، وأنشد :
فلمّا أَجَنّ الشمسَ عنِّي غيارُها
واسْتغارَ الجُرْحُ والقَرْح : إذا وَرِمَ .
وأنشد :
رَعَتْه أشْهراً وحلاَ عليها
فطارَ النِّيُّ فيها واستغارا
قلتُ : معنى استغارَ في هذا البيت أي : اشتدّ وصلبَ ، يعني شَحْمَ النّاقةِ ولحْمَها إذا اكتنزَ كما يَسْتغيرُ الحبلُ إذا أُغيرَ أيْ : شُدّ فَتْلُه .
وقال بعضهم : استَغارَ شَحْمُ البعير : إذا دخلَ جَوْفَه ، والقوْلُ هو الأولُ ، ويقال : إنكَ غُرْتَ في غيرِ مغارٍ : معناه : طَلَبْتَ في غيرِ مطلَبٍ ، ورَجُل بعيدُ الغَوْرِ : إذا كانَ جيِّدَ الرأي قَعيرَهُ .
وغر : ابن السكيت : يقال : في صدره عليه وغرٌ ، ساكن الغين ، وقد أوغرت صدره ، أي : أوقدْته من الغيْظ وأحميته ، وأصله من وغرة القَيْظ ، وهي شِدّة حرِّه ، ويقال : سمعْتُ وغرَة الجيش أي : أصواتهم .
وأنشد :
كأن وغرَ قطاه وغرُ حادينا
قال الليث : الوَغْرُ : احتراقُ الغيظ ، يقال : وغِرَ صدرُه عليه يوْغَرُ ، وهو أَن يَحترِقَ القلب من شدّة الغيْظ ، وقدْ وغر صدْرُه وغَراً ، وأوغرَ صدْرَه عليه ، وكذلك أَرِيَ صدرُه عليه يأْرَى مِثلُ وغِرَ وغراً سَوَاءٌ .
قاله أبو زيد فيما روَى عنه أبو عبيد ، ويقال : وغرتِ الهاجرَةُ تَوغر وَغَراً : إذا رَمِضتْ ، واشتدّ حرها ولَقيتهُ في وغرة الهاجِرَة حينَ تتوسَّط العينُ السماءَ ، ويقال : نزلنا في وَغْرةِ القيْظِ على ماء كذا وكذا ، وأوْغرتُ الماءَ إيغاراً : إذا أحْرَقْته
حتى غلاَ ، ومنه المَثَل السائر : كما كَرِهتِ الخنازير الحميمَ المُوغَر .
وقال الشاعر :
ولقدْ رأيتَ مكانهمْ فكرِهْتهم
ككراهة الخِنزير للإيغار
وقال ابن السكيت : الوَغيرة : اللّبَنُ وحدَه محضاً يُسخَّن حتى ينضَجَ وربما جُعِلَ فيه السمنُ ، يقال : أوْغرت اللّبنَ .
قال : وفي لُغة الكِلابيينَ : الإيغار : أن تُسَخِّن الرضافَ وتُحرقهَا ثم تُلقيها في الماءِ لتُسخِّنه .
وقال الليث : الوَغير : لحْمٌ يُشوى على الرَّمْضاء .
قال : ووغَّر العامل الخرَاج : إذا استوفاه .
وقال أبو سعيدٍ : أوْغرْت فلاناً إلى كذا : أي : ألجأتُه . وأنشد :
وتطاوَلَتْ بكَ هِمّةٌ محطوطةٌ
قد أوْغرَتْك إلى صباً وهُجون
أي : أَلجأَتْكَ إلى الصبا .
قال : واشْتِقاقُه من إيغار الخَراج ، وهو أن يُؤدِّي الرجلُ خرَاجه إلى السلطان الأكبر فِراراً من العمال ، يقال : أوْغرَ الرجل خراجه إذا فعل ذلك .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ : الوغْر : الصَّوْتُ .
وقال ابن الفرج : قال الأصمعي : الوغرُ والوغم : الذحلُ .
قال : وقال بعضهم : ذهبَ وغَر صدْره ووغَم صدره : أي : ذهب ما فيه من الغلِّ والعداوة .
وقال اللحياني : وغِرَ عليه صدري يَوْغَرُ ويَغِرُ ووَعِرَ يَوْعَرُ ويعِرُ بالعين : أي : امتلأ غيظاً وحقداً .
روغ ريغ : أبو عبيد عن اليزيديِّ : هذه رِيَاغَةُ بني فلانٍ ورِوَاغَتُهُمْ حيث يَصْطَرِعُون .
وقال الليث : الرَّوَّاغُ : الثعلب ، وهو أروَغُ من ثعلبٍ ، وطريقٌ رائغٌ مائلٌ ، وراغَ فلانٌ إلى فلانٍ : إذا مال إليه سراً .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( مُّنكَرُونَ فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَآءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ ) ( الذاريات : 26 ) .
وقال أيضاً : ( لاَ تَنطِقُونَ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً ) ( الصافات : 93 ) ، كل ذلك انحرافٌ في استخفاء ، ويقال : فلانٌ يُرِيغُ كذا وكذا ويُلِيصُهُ : أي : يديره ويطلبه ، وتقول للرجل يحُومُ حولك ما تُرِيغُ : أي : ما تطلب ، وفلانٌ يُديرني عن أمرٍ وأنا أُرِيغُهُ .
وقال دارة أبو سالم :
يُدِيروننيَ عن سالم وأُريغه
وجلدة بين العين والأنف سالم
ومنه قول عبيد : وقال عبيد بن الأبرص يردّ على امرىء القيس كلمته :
أتُوعِدُ أسرتي وتركت حجراً
يُرِيغُ سوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ
أي : يطلبه لينتزعه فيأكله .
وفي الحديث : ( إذا كَفى أحدكم خادمهُ حَرَّ طعامهِ فليُقعده معه وإلا فَلْيُرَوِّغْ له لُقمةً ) .
يقال : روَّغَ فلان طعامه ومَرَّغَهُ : إذا روَّاه دَسَماً ، وفلان يُراوِغُ فلاناً : إذا كان يحيدُ عمَّا يُدِيره ويُحايصُه .
وقال شمرٌ : الرِّياغُ : الرَّهَج والغبار .
قال رؤبة يصف عَيْراً وأتْنَه :
( وإن ) أثارتْ من رِياغٍ سَمْلَقاً
تهْوِي حَوامِيها به مُدَقَّقَا
قلت : وأحسب الموضع الذي يتمرَّغُ فيه الدوابُّ سمِّي مَرَاغاً من الرِّياغِ وهو الغُبار .
رغا : قال الليث : رَغَا البعير يَرْغُو رُغاء .
قال : والضَّبعُ ترغُو ، وسمعت رَوَاغِيَ الإبل : أي : رُغاءَها وأصواتها ، وأرْغَى فلانٌ بعيره : إذا فعل به فعلاً يَرْغُو منه ليسمع الحيُّ صوته فيدعوه إلى القِرَى ؛ وقد يُرْغِي صاحب الإبل إبله بالليل ليسمع ابن السبيل رُغاءَها فيميل إليها وأن الضيف إذا أرغى بعيره وجد فيها قِرىً .
وقال ابن فسوة يصف إبلاً :
طوال الذُّرى مايلعنُ الضيفُ أهلها
إذا هو أرْغَى وسطَها بعد ما يَسْرِي
أي : يُرْغِي ناقته في ناحية هذه الإبل .
وأنشد ابن الأعرابي :
من البِيضِ تُرْغِينا سِقاطَ حديثها
وتنكدُنا لَهْوَ الحديث الْمُمَتّعِ
أي : تُطعمنا حديثاً قليلاً بمنزلة الرَّغوة .
وقال الليث : الارْتِغَاءُ : سحفُ الرَّغوة واحتِساؤُها ، ومن أمثالهم : هو يُسِرُّ حَسْواً في ارْتِغاءٍ ، يُضرب مثلاً لمن يظهرُ طلب القليل وهو يُسِرُّ أخذ الكثير .
ويقال : رَغَا اللَّبنُ وأرْغَى : إذا كثرت رغوته .
أبو عبيد عن الكسائي : هي رَغْوَةُ اللبن ورُغْوَةٌ ورِغْوَةٌ ورِغايةٌ وزاد غيرُهُ رُغايةً ، ولم نسمع رُغاوةً .
أبو زيد ، يقال للِرَّغْوَةِ رُغاوَى وجمعها رَغَاوَى ، رواه ابن نَجدة عنه .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : الرَّغْوَةُ : الضَّجْرةُ ، ويقال : رغَّاهُ : إذا أغضبه ، وغَرَّاه إذا أجبره .
غير : في حديث جَرير بن عبد الله ، أنه سمع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( ما من قوم يعمل فيهم بالمعاصي ، يقدرون أن يُغَيِّرُوا فلا يُغَيِّرُون ، إلا أصابهم الله بعقاب ) .
قال الزجاج : معنى يغيِّرون ، أي : يدفعون ذلك المنكر بغيره من الحق ، وهو مشتق من غير ، يقال : مَرَرْت برجل غيرك ، أي ليس بِكَ .
قال الليث : غَيْرٌ يكون استثناء مثل قولك : هذا درهمٌ غَيْرَ دانق ، معناه : إلا دانقاً ويكون غَيْر اسماً تقول : مَرَرْتُ بِغَيْرِكَ ، وهذا غَيْرُكَ .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ ) ( الفاتحة : 7 ) ، خفضت غَيْرٌ لأنها نعتٌ للذين ، وهو غَيْرُ مصمودِ صمدهُ وإن كان فيه الألف واللام .
وقال أبو العباس : جعل الفراء الألف واللام فيها بمنزلة النَّكرة ويجوز أن يكون غَيْرٌ نعتاً للأسماء التي في قوله : ( أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ) ( الفاتحة : 7 ) ، وهي غير مصمودٍ : صمْدها أيضاً ، وهذا قول بعضهم ، والفراء يأبَى أن تكون غَيْرٌ نعتاً لغير الذين لأنها بمنزلة النكرة عنده .
وقال الأخفش : غَيْرٌ : بدلٌ .
قال ثعلب : وليس يمتنع ما قال ، ومعناه التكرير كأنه أراد : صِراط غيرِ المغضوب عليهم .
وقال الفراء : معنى غيرٍ معنى لا ، ولذلك رُدَّت عليها لا ، كما تقول : فلان غيرُ مُحْسنٍ ولا مُجْمِل ، قال : وإذا كانت غَيْرٌ بمعنى سِوًى لم يجز أن يُكرَّ عليها ، ألا ترى أنه لا يجوز أن تقول : عندي سِوى عبد الله ولا زيدٍ ، قال : وقد قال من لا يعرف العربية إن معنى غيرٍ ها هنا بمعنى سِوًى ، وإنَّ لا صلةٌ .
قلت : وهذا قول أبي عبيدة .
وقال أبو زيد : من نصب قوله ( غَيْرَ المغضوب عليهم ) فهو قطعٌ .
وقال الزجاج : من نصب غَيْراً فهو على وجهين ، أحدهما : الحال ، والآخر : الاستثناء .
قلت : والمُغَيِّرُ : الذي يُغَيِّر على بعيره أداته ليُريحه ويخفِّف عنه .
وقال الأعشى :
واستُحِثَّ المُغَيِّرون من القوم وكان النِّظاف ما في العزالي
شمر عن ابن الأعرابي : يقال : غَيَّرَ فلان عن بعيره : إذا حطَّ عنه رحْلَه وأصلح من شأنه .
وقال القطامي :
إلا مُغَيِّرنا والمُسْتَقِي العَجِلُ
وتَغَيِّرَ فلان عن حاله فهو مُتَغَيِّر .

##### Türkçe

**باب الغين والراء**
غرا ، غور ، غير ، وغر ، رغا ، ريغ ، روغ ، غير .

غرا : Leys dedi: **الغِراءُ** bir şeyi onunla **غرَّيت** ettiğin şeydir; tek bir renk olduğu müddetçe. Ve yine denir: **أغْرَيتُهُ**. Ve denir: şeddeli olarak **مُغَرًّى** ile sıvanmış.

İyâdî bana Şemr’den haber verdi: **غرِيتُ به** yani: ona tutuldum; **أَغْرَى بهِ غَراءً**; medli.

İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: Yûnus da dedi: **غَريَ بهِ غِراءً**; medli. Dedi ki: Ebü’l-Hattâb onu eksiltti.

Şemr dedi: **الغراءُ** medlidir; o, onunla sıvanılan sıvadır. Ve denir: o, **الغَرَى**dır; **الغين**’in fethiyle, maksûr.

Ebü’l-Heysem dedi: **غَرِيتُ به غَراً** menkûstur. Ve **غارَيتُه أُغارِيه مُغاراةً وغِراءً**: onunla çekiştiğin zaman. Dedi: **غَرِيَ به**’yi medli olarak bilmem.

Küseyyir’in sözü hakkında dedi ki:
إذا قلتُ أَسْلُو غارت العَين بالبُكا
غِراءاً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّل

**مِنْ غارَيْتُ**’tendir. Hâlid b. Külsûm dedi: **غارَيتُ** iki kişi arasında ve **غادَيتُ** iki kişi arasında: yani peş peşe geldim.

Küseyyir’in bu beytini ( **غارت العينُ بالبُكا** ) okuttu ve dedi: **غارتْ**; **الوِلاءِ**’dan **فاعَلتْ**tir.

Ebu Ubeyde dedi: o, **غَرِيتُ به أَغْرَى غَراءً**’dan **فَعَالٍ** vezni üzere **فاعَلتْ**tir.

Ebü’l-Heysem dedi: **الغَرَا** yaban ineğinin yavrusudur.

Ferrâ da onun benzerini söyledi ve dedi: elif ile yazılır; ikiliği **غَرَوان**’dır. Ve **الحُوارِ**a ilk doğduğu vakit **غَراً** da denir.

İbn Şümeyl dedi: **الغرا** menkûstur: o, pek çok yaş (taze) yavrudur. Her doğan, eti sertleşinceye kadar **غراً**dır. Ve denir: falan kimse beni köpekleştiriyor mu, hâlbuki o **غَراً**dır; ve çocuk için **غِرْسٌ**.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الغَرِيُّ**: yüzü güzel adam.

Ebu Saîd dedi: **الغَرِيُّ**: üzerinde **العَتائرُ**ın kesildiği bir dikili taştır. Ve okuttu:
كغَرِيَ أَجْسَدتْ رَأْسَه
فُرُعٌ بين رئاسٍ وحامِ

Ve denir: **غَرَوْتُ السَّهْمَ** ve **غرَيتُه**; vav ve yâ ile: **أَغْرُوه** ve **أَغرِيه**; o, **مَغرُوٌّ** ve **مَغْريٌّ** oktur.

Evs b. Hacer, okları vasfederek dedi:
لأَسْهمه غارٍ وبار ورَاصِفُ

Atasözlerindendir: **أَنْزِلْنِي ولوْ بأَحد المَغْرُوَّيْن**; Mufaddal rivayet etti; yani iki oktan biriyle.

Dedi: Bu, bir adamın huysuz bir deveye binmesi, onunla kendini tehlikeye atması; yanında iki oku olan bir arkadaşından yardım istemesi sebebiyledir; dedi ki: **أَنْزِلْني ولو بأَحد الْمَغْرُوَّيْنِ**.

Ve denir: **أُغرِيَ** falan kimse falan kimseye **إِغراءً** ve **غَرَاةً**: ona tutulduğu zaman.

Bunun benzeri: **أُغرِم به**; o da ona **مُغْرًى به** ve **مُغرَمٌ**dur. Ve denir: **أَغريْتُ الكلبَ**: onu kışkırttığın ve saldırtığın zaman.

غور غير : Leys dedi: **الغار** yakacak üzerinde hoş kokulu bir bitkidir; ondan **السُّوس** (da vardır).

Adiyy b. Zeyd dedi:
رُبَّ نارٍ بِتُّ أَرْمُقها
تَقْضمُ الهنْديَّ والغارَا

**وغارُ الفَمِ**: iki damakta olan iki deri parçasıdır. **والغارُ**: dağda bir mağaradır; sanki bir tünel gibidir. **والغارُ**: **الغيْرَة** hakkında bir lugattır. **والغارُ**: insanlardan bir topluluktur.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den: falan kimse ehli üzerine **الغار**ı şiddetlidir; **الغيرة**’dendir. Dedi: **وأَغار** falan kimse ehline: üzerine evlendiği zaman. **والغارُ**: insanlardan çok kalabalık topluluktur.

Ahnef b. Kays’tan rivayet olunur ki, Cemel vak‘asından dönüşünde Zübeyr hakkında dedi: Ne yapayım ona; eğer insanlardan iki **غارَين**i bir araya topladı da sonra onları bırakıp gitti ise.

Asmaî dedi: insanın ağzına ve ferciğine: ikisi **الغاران** denir. Denir: kişi iki **غَاريْه** için koşar. **والغار** ağaçtır.

Ömer’in hadîsinde: kendisine bulduğu bir terk edilmiş çocukla gelen bir adama dedi ki: ( **عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً** ). Bu, onu, terk edilmiş çocuğun sahibi olmakla itham etmesi sebebiyledir; nihayet onu bulanı, onun **عَرِيفُه** hayırla övünce, Ömer o vakit dedi ki: o hürdür ve onun velâsı senindir.

Ebu Ubeyd dedi: Asmaî dedi: Bu meselin aslı: içinde insanlar bulunan bir **غار** idi; üzerlerine çöktü; yahut dedi: içinde onlara bir düşman geldi de onları orada öldürdü; böylece, kendisinden şer gelmesinden korkulan her şey için mesel oldu. Sonra **الغار** küçültüldü de **غوَيْرٌ** denildi.

Ebu Ubeyd dedi: İbnü’l-Kelbî bana bunun dışında haber verdi: **الغُوَيرَ**in, Semâve tarafında, Kelb’e ait bilinen bir su olduğunu iddia etti; ve bu meselin ancak Zebbâ’nın söylediğini; Kasîr el-Lahmî’yi yük hayvanıyla Irak’a gönderdiği vakit; ona kumaşından taşıması için; Kasîr ise Cezîme el-Ebraş’ın kan davasıyla onu arıyordu; yükleri sandıklar yaptı, içinde silahlı adamlar; sonra yoldan saptı ve **الغُوَيْر** üzerine gitti; o şerri sezdi ve dedi: **عسى الغُوَير أبْؤُساً**; bir fiilin gizli takdiri üzere. İstediği: **عسى أَنْ يُحدِث الغوَيرُ أَبْؤُساً**.

**وأَمَّا الغارة**: onun iki manası vardır.

Denir: **أغار الحَبلُ يُغيرُه إغارةً وغارةً**; bükümü sıkılaştığı zaman. Ve **حبلٌ مغارٌ**: bükümü şiddetli. Ve ne şiddetli onun **غارتَه**si! Böylece **الإغارة** hakikî bir masdardır; **الغارة** ise masdarın yerini tutan bir isimdir. Benzeri: **أَعَرْتُه** şeyi **أُعيرُه إعارةً وعارَةً**; ve Allah’a itaat ettim: **إطاعةً وطاعةً**.

**والمعنى الثاني في الغَارَةِ**: denir ki: **أغارَ الفرسُ إِغارةً وغارَةً**; bu, onun koşuşunun süratidir. Ve hücum eden atlara **غَارَةٌ** denir; yani, **ذاتُ غارةٍ**dır; yani şiddetli koşuş sahibidir. Araplar, sabahleyin konaklamış bir mahalle üzerine, onlar gaflette iken atlar salındığında, atlara şöyle derlerdi: **فِيحِي فَيَاج**; yani genişle ve dağıl ey atlar; mahalleyi kuşatasın diye. Sonra, atların ona hücum etmesinden dolayı yağmaya **غارَة** denildi.

İmruü’l-Kays dedi:
وغارةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تَتْفُلِ

**والسِّرْحانُ**: kurttur; onun **غارَتُه**si, koşuşunun şiddetidir.

Allah جل وعزّ dedi: ( **قَدْحاً فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحاً** ) ( **العاديات : 3** ).

Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den: **غارَني** adam, **يَغيرُني ويغورُني**: diyetten seni ödediği zaman. İsim: **الغِيرَةُ**; çoğulu: **الغِيرُ**.

Hadîste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir adama, öldürülen bir velîsi için kısas isteyen kimseye dedi ki: ( **ألا الغِيَرَ تُريدُ** ).

Ebu Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **الغِيَرُ**: diyettir; çoğulu **أَغيارٌ**.

Ebu Amr dedi: **والغِيَرُ** **غِيرَةٍ**nin çoğuludur; o da diyettir.

Ve okuttu:
لنَجْدَعَنَّ بأيدينا أنوفَكُمو
بني أمَيمةَ إن لم تقبلوا الغيَرَا

Ebu Ubeyd dedi: Görüşümüze göre diyete **غيراً** denilmesi ancak şundandır: kısas vacip olurdu da kısas diyet olarak değiştirildi; böylece diyete **غيراً** denildi; aslı **التّغييرِ**dendir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **غارَ** falan kimse ehline, **يَغيرُهم غياراً**: onlara azık verdiği zaman. Ve Allah onlara hayırla **غارهُم**: **يغورُهم ويغِيرُهم**.

Asmaî dedi: o, **الغِيرة**dir. Ve bize Hüzeylî’nin sözünü okuttu:
ماذا بغيرِ ابنتيْ رِبْعٍ عوِيلُهما
لا ترْقُدانِ ولا بُؤسى لمَنْ رَقَدا

Lihyânî dedi: Allah onları yağmurla **غارهُم**: **يغورهم ويَغيرُهم**; onlara su verdiği zaman. Ve denir: Allah’ım, bizi hayırla **غِرنا**: yani bize imdat et.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den: **الغائرةُ**: öğle sıcağı vakti (kaylûle)dir. Ve **قد غوّر القومُ تغويراً**: kaylûleden (öğle uykusu vaktinden) söyledikleri zaman. Ve denir: **غَوِّرُوا بنا فقد أرْمَضتمُونا**: yani öğle sıcağı vaktinde inin; serinleyelim; sonra akşamüstü gidin.

İbn Şümeyl dedi: **التَّغوِيرُ**: binenin zevâle kadar yürümesi, sonra inmesidir.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُغوِّرُ**: öğle vaktinin yarısında azıcık inen, sonra göçendir.

Leys dedi: **التَّغويرُ** kaylûle için iniş de olur, o vakitte yürüyüş de olur; iniş için delil vardır.

Râ‘î’nin sözü:
ونحنُ إلى دُفُوفِ مُغَوِّرَاتٍ
نَقِيسُ عَلَى الحصى نُطَفاً بَقينا

Zü’r-Rumme, **التغويرِ** hakkında söyledi; onu yürüyüş yaptı:
برَاهُنّ تغوِيري إِذا الآلُ أرْفَلتْ
به الشمسُ أُزْرَ الحزْوَراتِ العوانكِ

Dedi: **أرْفلَتْ**: yani güneş onunla **الحزْوَراتِ**ın ortalarına ulaştı.

Asmaî dedi: **غارَ النهارُ**: sıcağı şiddetlendiği zaman.

Dedim: **والغائرةُ** kaylûledir; **والتغوِيرُ**ün hepsi bundan alınmıştır.

Zü’r-Rumme dedi:
نزَلنا وقد غارَ النهارُ وأَوقَدَتْ
علينا حَصى المَعزَاء شمسٌ تنالُها

Yani: yakınlığından; sanki ona erişirsin.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الغَوْرَةُ**: güneştir.

Araplardan bir kadın, kızına dedi: o beni **الصَّوْرَة**den iyileştirir ve beni **الغوْرة**den örter. **والصَّوْرَة**: kaşıntıdır.

İbn Büzurc dedi: **غوّرَ النهارُ**: yani güneş zevâl etti.

Asmaî dedi: denir: **غار** adam **يغور**: **بلادِ الغَوْرِ**da yürüdüğü zaman; Kisâî de böyle dedi.

Cerîr’in sözünü okuttu:
يا أُمَّ طَلْحَةَ ما رأيْنا مِثْلكم
في المُنْجِدين ولا بغَوْرِ الغائر

Kisâî’ye şu sözü hakkında soruldu:
أغارَ لعَمْرِي في البلاد وأنجَدَا

Dedi: bu **الغَوْر**dan değildir; ancak **أغارَ**dan, süratlendiği zaman; Asmaî de böyle dedi.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: **غارَ** kavim ve **أغارُوا**: **الغَوْرِ** tarafına yöneldikleri zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Araplar der: bilmem falan **أغارَ** mı yoksa **مار** mı. Dedi: **أغارَ**: **الغَوْر**a geldi; **مارَ**: Necd’e geldi.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ferrâ dedi: **أغارَ** **غارَ** manasında bir lugattır; A‘şâ’nın beytiyle delil getirdi. Ve denir: **غارتْ عينُه**; **تغُور غؤُوراً وغَوْراً**. Ve **غارَ الماءُ**: **يَغورُ غوْراً وغؤوراً**.

Allah تعالى dedi: ( **قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُكُمْ غَوْراً فَمَن يَأْتِيكُمْ بِمَآءٍ مَّعِينٍ** ) ( **الملك : 30** ); onu masdar ile adlandırdı; nitekim denir: **ماءٌ سَكْبٌ** ve **أُذُنٌ حشْرٌ** ve **دِرْهم ضرْب**: yani **ضُرِبَ ضرباً**. Ve **غارَتِ الشمسُ**; **تغُورُ غؤوراً**: battığı vakit **الغَوْر**a düştüğü zaman. Ve ehli üzerine **غار**: **يَغارُ غَيرَةً**. Ve **امرأَةٌ غيُورٌ**; **نِسْوة غُيُر**den. Ve **امرأة غيْرَى**; **نِسْوة غيَارَى**dan. Ve **رَجُلٌ غَيُور**; **قوم غُيُرٍ**den.

Başkası dedi: **رجل مِغوارٌ**: düşmanlarına çok **الغارات** yapan; çoğulu **مَغاوِيرُ**.

Leys dedi: **فرَس مُغارٌ**: eklemleri şiddetli.

Dedim: manası: bağlamanın şiddetidir; sanki bükümle bükülmüş gibi. **والغوْرُ**: Tihâme ve Yemen’e bitişik olan yerlerdir.

Asmaî dedi: Zât ‘Irk ile deniz arası, Tihâme’nin **غوْر**udur.

Bâhilî dedi: seli batıya doğru inen her şey **غوْر**dur.

Leys dedi: denir: **غارتِ الشمسُ غِياراً**. Ve okuttu:
فلمّا أَجَنّ الشمسَ عنِّي غيارُها

Ve **واسْتغارَ الجُرْحُ والقَرْح**: şiştiği zaman.

Ve okuttu:
رَعَتْه أشْهراً وحلاَ عليها
فطارَ النِّيُّ فيها واستغارا

Dedim: bu beyitte **استغارَ**ın manası: şiddetlendi ve katılaştı; yani devenin yağı ve eti, biriktiği zaman; nitekim ip **يَسْتغيرُ**; **أُغيرَ** edildiği zaman; yani bükümü sıkılaştırıldı.

Bazıları dedi: **استَغارَ شَحْمُ البعير**: iç boşluğuna girdiği zaman. Söz birincisidir. Ve denir: sen **غُرْتَ في غيرِ مغارٍ**: manası: istenmeyen yerde istedin. Ve **رَجُل بعيدُ الغَوْرِ**: görüşü iyi, derin olan kimse.

وغر : İbnü’s-Sikkît: denir: göğsünde ona karşı **وغرٌ** vardır; **الغين** sakin. Ve ben onun göğsünü **أوغرت** ettim; yani onu öfkeden tutuşturdum ve kızıştırdım. Aslı, **وغرة القَيْظ**dendir; o, sıcağının şiddetidir. Ve denir: ordunun **وغرة**sini işittim; yani seslerini.

Ve okuttu:
كأن وغرَ قطاه وغرُ حادينا

Leys dedi: **الوَغْرُ**: öfkenin yanmasıdır. Denir: onun göğsü ona karşı **وغِرَ**; **يوْغَرُ**: kalbin, öfkenin şiddetinden yanmasıdır. Ve onun göğsü **وغَراً** **وغَر** etti. Ve onun göğsünü ona karşı **أوغرَ** etti. Keza, onun göğsü ona karşı **أَرِيَ**; **يأْرَى**; **وغِرَ**’in **وغراً**sı gibi, eşittir.

Bunu, Ebu Zeyd, Ebu Ubeyd’in ondan rivayetinde söyledi. Ve denir: **وغرتِ الهاجرَةُ**; **تَوغر وَغَراً**: kızgınlaştığı zaman; sıcağı şiddetlendiği zaman. Ve onu, gözün göğün ortasına geldiği vakit, **وغرة الهاجِرَة**de karşıladım. Ve denir: falan falan su üzerinde **وَغْرةِ القيْظِ**de indik. Ve suyu **أوْغرتُ**; **إيغاراً**: onu yaktığın zaman, ta ki kaynasın. Ondan, dolaşan mesel: domuzlar kaynar suyu **المُوغَر** olarak kerih gördükleri gibi.

Şair dedi:
ولقدْ رأيتَ مكانهمْ فكرِهْتهم
ككراهة الخِنزير للإيغار

İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَغيرة**: yalnız süt, saf olarak, ısıtılır; ta ki pişsin; bazen içine sadeyağ konur. Denir: sütü **أوْغرت** ettim.

Dedi: Kilâbîlerin lugatında: **الإيغار**: taşları ısıtıp yakman, sonra onları suya atman; onu ısıtmak için.

Leys dedi: **الوَغير**: kızgın taş üzerinde kızartılan ettir.

Dedi: âmîl, haracı **وغَّر** etti: onu tam aldığı zaman.

Ebu Saîd dedi: falanı falan şeye **أوْغرْت** ettim: yani onu mecbur ettim. Ve okuttu:
وتطاوَلَتْ بكَ هِمّةٌ محطوطةٌ
قد أوْغرَتْك إلى صباً وهُجون

Yani: seni gençliğe mecbur etti.

Dedi: onun iştikakı, haracın **إيغار**ındandır; o da, adamın haracını, âmillerden kaçmak için, en büyük sultana ödemesidir. Denir: adam haracını **أوْغرَ** etti; bunu yaptığı zaman.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den: **الوغْر**: sestir.

İbnü’l-Ferec dedi: Asmaî dedi: **الوغرُ** ve **الوغم**: kindir.

Dedi: Bazıları dedi: göğsünün **وغَر**ı gitti ve göğsünün **وغَم**ı gitti; yani içinde olan kin ve düşmanlık gitti.

Lihyânî dedi: göğsüm ona karşı **وغِرَ**; **يَوْغَرُ ويَغِرُ**; ve **وَعِرَ**; **يَوْعَرُ ويعِرُ**; **بالعين** ile: yani öfke ve kinle doldu.

روغ ريغ : Ebu Ubeyd, Yezîdî’den: bu, falan oğullarının **رِيَاغَةُ**sidir ve onların **رِوَاغَتُهُمْ**dur; güreştikleri yer.

Leys dedi: **الرَّوَّاغُ**: tilkidir. Ve o, bir tilkiden daha **أروَغُ**dur. Ve **طريقٌ رائغٌ**: eğri, meyilli. Ve falan kimse falan kimseye **راغَ** etti: ona gizlice meylettiği zaman.

Ondan, Allah جلَّ وعزَّ’ün sözü: ( **فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَآءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ** ) ( **الذاريات : 26** ).

Ve yine: ( **فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً** ) ( **الصافات : 93** ); bunların hepsi, gizlenerek bir sapmadır. Ve denir: falan kimse şunu şunu **يُرِيغُ** eder ve onu **يُلِيصُهُ**: yani onu çevirir ve onu arar. Ve sen, etrafında dolaşan adama dersin: **ما تُرِيغُ**: yani ne arıyorsun? Ve falan kimse beni bir işten çeviriyor, ben de onu **أُرِيغُهُ**.

Dâre Ebû Sâlim dedi:
يُدِيروننيَ عن سالم وأُريغه
وجلدة بين العين والأنف سالم

Ondan, Ubeyd’in sözü: Ubeyd b. el-Ebras, İmruü’l-Kays’ın sözünü reddederek dedi:
أتُوعِدُ أسرتي وتركت حجراً
يُرِيغُ سوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ

Yani: onu arar; onu söküp çıkarıp yesin diye.

Hadîste: ( **إذا كَفى أحدكم خادمهُ حَرَّ طعامهِ فليُقعده معه وإلا فَلْيُرَوِّغْ له لُقمةً** ).

Denir: falan kimse yemeğini **روَّغَ** etti ve onu **مَرَّغَهُ**: onu yağlı kıldığı zaman. Ve falan kimse falan kimseyi **يُراوِغُ** eder: onu çevirdiği şeyden yan çizdiği ve ondan sıvıştığı zaman.

Şemr dedi: **الرِّياغُ**: toz ve dumandır.

Rü’be, bir yaban eşeğini ve dişisini vasfederek dedi:
( وإن ) أثارتْ من رِياغٍ سَمْلَقاً
تهْوِي حَوامِيها به مُدَقَّقَا

Dedim: sanırım hayvanların yuvarlandığı yer, **الرِّياغِ**dan, yani tozdan dolayı **مَرَاغاً** diye adlandırıldı; o, tozdur.

رغا : Leys dedi: **رَغَا** deve, **يَرْغُو رُغاء**.

Dedi: sırtlan da **ترغُو** eder. Ve develerin **رَوَاغِيَ**sini işittim: yani onların **رُغاءَ**sını ve seslerini. Ve falan kimse devesini **أرْغَى** etti: onunla, ondan **يَرْغُو** edeceği bir fiil yaptığı zaman; mahalle onun sesini işitsin de onu konukluğa çağırsın diye. Ve deve sahibinin, geceleyin develerini **يُرْغِي** etmesi mümkündür; yolcu onun **رُغاءَ**sını işitsin de ona meyletsin diye. Ve misafir, devesini **أرغى** ederse, onda bir **قِرىً** bulur.

İbn Fesve, develeri vasfederek dedi:
طوال الذُّرى مايلعنُ الضيفُ أهلها
إذا هو أرْغَى وسطَها بعد ما يَسْرِي

Yani: bu develerin bir tarafında dişi devesini **يُرْغِي** eder.

İbnü’l-A‘râbî okuttu:
من البِيضِ تُرْغِينا سِقاطَ حديثها
وتنكدُنا لَهْوَ الحديث الْمُمَتّعِ

Yani: bize, köpük menzilesinde, az bir söz yedirir.

Leys dedi: **الارْتِغَاءُ**: köpüğün sürünmesi ve onun içilmesidir. Atasözlerindendir: o, **حَسْواً**yı **ارْتِغاءٍ** içinde gizler; azı ister görünürken çoğu gizlice alan kimseye mesel olarak vurulur.

Ve denir: **رَغَا اللَّبنُ** ve **أرْغَى**: köpüğü çoğaldığı zaman.

Ebu Ubeyd, Kisâî’den: o, sütün **رَغْوَةُ**sidir; ve **رُغْوَةٌ** ve **رِغْوَةٌ** ve **رِغايةٌ**. Başkası **رُغايةً** da ekledi. **رُغاوةً** işitmedik.

Ebu Zeyd: **الرَّغْوَةِ**ye **رُغاوَى** denir; çoğulu **رَغَاوَى**dır; İbn Necde onu ondan rivayet etti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الرَّغْوَةُ**: sıkıntıdır. Ve denir: onu **رغَّاهُ** etti: onu kızdırdığı zaman. Ve onu **غَرَّاه** etti: onu zorladığı zaman.

غير : Cerîr b. Abdullah hadîsinde: Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle derken işitti: ( **ما من قوم يعمل فيهم بالمعاصي ، يقدرون أن يُغَيِّرُوا فلا يُغَيِّرُون ، إلا أصابهم الله بعقاب** ).

Zeccâc dedi: **يغيِّرون**un manası: yani o münkeri, haktan başka bir şeyle defederler; o, **غير**den türemiştir. Denir: **مَرَرْت برجل غيرك**: yani sen değilsin.

Leys dedi: **غَيْرٌ** istisna olur; senin sözün gibi: bu bir dirhemdir, **غَيْرَ دانق**; manası: ancak bir dânik hariç. Ve **غَيْر** isim olur; dersin: **مَرَرْتُ بِغَيْرِكَ**; ve bu, **غَيْرُكَ**dır.

Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ** ) ( **الفاتحة : 7** ); **غَيْرٌ** mecrûr kılındı; çünkü o, **الذين** için sıfattır. Ve o, **غيرُ مصمودِ صمدهُ**dur; onda elif-lâm olsa da.

Ebu’l-Abbâs dedi: Ferrâ, ondaki elif-lâmı nekre menzilesinde kıldı. Ve caizdir ki **غَيْرٌ**, ( **أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ** ) ( **الفاتحة : 7** ) sözündeki isimlere sıfat olsun; o da **غير مصمودٍ**dur; onun **صمْدها**sı da. Bu, bazılarının sözüdür. Ferrâ, **غَيْرٌ**ün, **الذين**den başkasına sıfat olmasını reddeder; çünkü ona göre nekre menzilesindedir.

Ahfeş dedi: **غَيْرٌ**: bedeldir.

Sa‘leb dedi: onun dediği imkânsız değildir; manası tekrardır; sanki istedi: **صِراط غيرِ المغضوب عليهم**.

Ferrâ dedi: **غيرٍ**in manası **لا** manasıdır; bu yüzden ona **لا** iade edildi; nitekim dersin: falan kimse **غيرُ مُحْسنٍ ولا مُجْمِل**. Dedi: **غَيْرٌ** **سِوًى** manasında olursa, onun üzerine tekrar caiz olmaz. Görmez misin, caiz değildir ki: bende **سِوى عبد الله ولا زيدٍ** var diyeyim. Dedi: Arapçayı bilmeyenlerden biri dedi ki: buradaki **غيرٍ**in manası **سِوًى** manasındadır; ve **لا** ise zâiddir.

Dedim: bu, Ebu Ubeyde’nin sözüdür.

Ebu Zeyd dedi: ( **غَيْرَ المغضوب عليهم** ) sözünü nasbeden kimse için bu, **قطعٌ**tur.

Zeccâc dedi: **غَيْراً**yı nasbeden kimse için iki vecih üzeredir: biri hâl, diğeri istisna.

Dedim: **المُغَيِّرُ**: devesi üzerinde aletini değiştirip onu rahatlatan ve ondan hafifleten kimsedir.

A‘şâ dedi:
واستُحِثَّ المُغَيِّرون من القوم وكان النِّظاف ما في العزالي

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: falan kimse devesinden dolayı **غَيَّرَ** etti: üzerinden semerini indirdiği ve onun işinden bir şeyi düzelttiği zaman.

Katemî dedi:
إلا مُغَيِّرنا والمُسْتَقِي العَجِلُ

Ve falan kimse hâlinden **تَغَيِّرَ** etti; o da **مُتَغَيِّر**dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والواو وما يثلثهما)
  (روي)  الراء والواو والياء أصلٌ واحد، ثمّ يشتق منه. فالأصل ما كان خِلافَ العَطَش، ثم يصرَّف في الكلام لحامِلِ ما يُرْوَى منه.
  فالأصل رَوِيتُ من الماء رِيّاً. وقال الأصمعي: رَوَيْت على أهلي أَرْوِي رَيّاً. وهو راوٍ من قومٍ رُواةٍ، وهم الذين يأتونهم بالماء.
  فالأصل هذا، ثمّ شبِّه به الذي يأتي القومَ بِعْلمٍ أو خَبَرٍ فيرويه، كأنَّه أتاهم برِيِّهم من ذلك.
  (روب)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .([1])
  أعِرْني رُؤبة فرسِك. ويقال: فلانٌ لا يقوم برُوبة أهله، أي بما أسنَدُوه إليه من حاجاتهم، كأنه شبِّه ذلك باللَّبن. وقال ابنُ الأعرابيّ: رُوبَة الرجل: عَقْله. قال بعضهم وهو يحدِّثني: وأنا إذْ ذاكَ غلامٌ ليست لي رُوبة. فأمّا الهمزة التي في رُؤْبة فهي تجيء في بابِه.
  (روث)  الراء والواو والثاء كلمتان متباينتان جِداً. فالرَّوْثة: طرف الأرنَبة. والواحدة من رَوْث الدّوَابّ.
  (روج)  الراء والواو والجيم ليس أصلاً. على أنّ الخليل ذكر: روَّجْتُ الدّراهِمَ، وفلانٌ مُروِّج. ورَاجَ الشيءُ يروجُ، إذا عُجِّل به. وكلٌّ قد قيل، والله أعلَمُ بصحّته، إلاّ أني أراه كلَّه دخيلا.
  (روح)  الراء والواو والحاء أصلٌ كبير مطّرد، يدلُّ على سَعَةٍ وفُسْحَةٍ واطّراد. وأصل [ذلك] كلِّه الرِّيح. وأصل الياء في الريح الواو، وإنّما قلبت ياءً لكسرة ما قبلها. فالرُّوح رُوح الإِنسان، وإنّما هو مشتق من الرِّيح، وكذلك الباب كلّه. والرَّوْح: نسيم الرِّيح. ويقال أراحَ الإنسانُ، إذا تنفَّسَ. وهو في شعر امرئ القيس([2]). ويقال أرْوَحَ الماءُ وغيرُه: تغيَّرتْ* رائحته.
  والرُّوح: جَبْرَئِيل([3]) عليه السلام. قال الله جلَّ ثناؤُه: ﴿نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ اْلأَمِينُ. عَلَى قَلْبِكَ﴾ [الشعراء 193- 194]. والرَّواح: العشِيُّ؛ وسمِّي بذلك لرَوحِ الرِّيح، فإنَّها في الأغلب تَهُبّ بعد الزّوال. وراحوا في ذلك الوقتِ، وذلك من لَدُنْ زوالِ الشّمس إلى الليل. وأرحْنَا إبلَنا: ردَدْناها ذلك الوقتَ. فأما قولُ الأعشى:
ما تَعِيفُ اليَوْمَ في الطّيرِ الرَّوَحْ *** مِن غُراب البينِ أو تيسٍ بَرَحْ([4])  فقال قومٌ: هي المتفرِّقة. وقال آخرون: هي الرّائحةُ إلى أوكارها. والمُرَاوَحَةُ في العمَلَيْن: أنَ يعْمل هذا مرةً و[هذا] مَرَّة. والأرْوَح: الذي في صُدور قدميه انْبساط. يقال رَوِحَ يَرْوَحُ رَوحاً. وقَصْعةٌ رَوْحاء: قريبة القَعر. ويقال الأرْوَح من النّاس: الذي يتباعد صُدورُ قدمَيه ويتدانى عَقِباه؛ وهو بَيِّن الرَّوَح. ويقال: فلانٌ يَرَاحُ للمعروف، إذا أخذَتْه لـه أرْيَحِيّة. وقد رِيحَ الغَدير: أصابته الرِّيح. وأرَاحَ القومُ: دخلوا في الرِّيح. ويقال للميِّت إذا قَضى: قد أراحَ. ويقال أرَاحَ الرّجُل، إذا رجعت إليه نَفْسُه بعد الإعياء. وَأَرْوَحَ الصَّيدُ، إذا وجَدَ رِيحَ الإنسيّ. ويقال: أتانا وما في وجهه رائِحةُ دمٍ([5]). ويقال أَرَحْتُ على الرّجُل حَقَّهُ، إذا ردَدْتَه إليه. وأفعل ذلك في سَراحٍ ورَواحٍ، أي في سهولة. والمَرَاح: حيث تأوِي الماشيةُ باللَّيل. والدُّهْن المروَّح: المطيَّب. وقد تَروَّحَ الشّجر، ورَاح يَرَاح، معناهما أن يَتَفَطَّر بالورق([6]). قال:
  * رَاحَ العِضاهُ بهمْ والعِرقُ مَدخُول([7]) *
  أبو زيد: أروَحَنِي الصَّيدُ إرواحاً، إذا وجَدَ رِيحك. وأرْوَحْتُ من فلانٍ طِيباً. وكان الكسائيّ يقول: "لم يُرِحْ رائحةَ الجنّة" من أَرَحْت. ويجوز أن يقال "لم يَرَح" من رَاحَ يَرَاحُ، إذا وجَدَ الرِّيح([8]). ويقال خرجُوا برِيَاح من العشي وبرَوَاحٍ وإرْواح([9]). قال أبو زيد: راحَت الإِبل تَرَاح، وارحْتُها أنا، مِن قوله جلُّ جلالُه: ﴿حِينَ تُرِيحُونَ﴾ [النحل 6]. ورَاحَ الفَرَسُ يَرَاحُ راحةً، إِذا تحصَّنَ. والمَرْوَحة: الموضع تخترق فيه الرِّيح. قيل: إنّه لعمر بن الخطاب وقيل بل تمثّلَ به([10]):
كأَنَّ راكبَها غُصْنٌ بِمَرْوَحَةٍ *** إذا تَدَلَّتْ به أو شاربٌ ثَمِلُ([11])  والرَّيِّح: ذو الرَّوْحِ؛ يقال يومٌ رَيِّح: طيّب. ويوم رَاحٌ: ذو رِيح شَديدة. قالوا: بُنِيَ على قولهم كَبْشٌ صافٌ كثير الصُّوف. وأمَّا قولُ أبي كبيرٍ([12]):
وماءٍ وردتُ على زَُوْرةٍ *** كمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا([13])  فذلك وِجْدانُه الرَّوْح. وسُمِّيت الترويحة في شهر [رمضان] لاستراحة القومِ بعد كلِّ أربع ركَعات. والرَّاحُ: جماعةُ راحة الكفّ. قال عبيد:
دانٍ مسِفٍّ فُويقَ الأرضِ هَيْدَبُه *** يكادُ يدفَعُه مَن قام بالرَّاحِ([14])  الرَّاح: الخمر. قال الأعشى:
وقد أشْرَبُ الرَّاح قد تعلميـ *** ـنَ يومَ المُقَام ويوم الظَّعَنْ([15])  وتقول: نَزَلَتْ بفُلانٍ بَلِيَّةٌ فارتاح الله، جلَّ وعزّ، له برحمةٍ فأنقَذَه منها. قال العجّاج:
فارتاحَ ربِّي وأرادَ رحمتي *** ونِعمَتِي أتَمَّها فَتَمَّتِ([16])  قال: وتفسير ارتاح: نَظَر إليَّ ورَحِمَنِي. وقال الأعشى في الأريحيّ:
أريحِيُّ صَلْتٌ يظَلُّ لـه القَوْ *** مُ رُكوداً قِيامَهُمْ للهِلالِ([17])  قال الخليل: يقال لكلِّ شيءٍ واسعٍ أََرْيَحُ، ومَحْمِلٌ أَرْيَح. وقال بعضُهم: مَحْمِلٌ أَرْوَحُ. ولو كان كذلك لكان ذمَّهُ؛ لأنَّ الرَّوَح الانبطاح، وهو عيب في المَحْمِل. قال الخليل: الأريحيُّ مأخوذٌ مِن رَاحَ يَرَاح، كَما يقال للصَّلْت أَصْلَتِيٌّ.
  (رود)  الراء والواو والدال معظمُ بابِه [يدلُّ] على مجيءٍ وذَهابٍ من انطلاقٍ في جهة واحدة. تقول: راودْتُه على أن يَفعل كذا، إِذا أردْتَه على فعله. والرَّوْد: فِعلُ الرَّائد. يقال بعثْنا رائداً يرُودُ الكلأَ، أي ينظُر* ويَطْلُب.والرِّياد: اختلافُ الإبل في المرعَى مُقْبلةً ومدبرة. رادَتْ تَرُودُ رِياداً. والمَرَاد: الموضعُ الذي ترُودُ فيه الرَّاعية. ورادَت المرأةُ تَرودُ، إذا اختلفَتْ إلى بيوت جاراتها. والرَّادَة: السَّهلة من الرِّياح، لأنها تَرُودُ لا تَهُبُّ بِشدّة. ورائِدُ العَين: عُوَّارها الذي يَرُود فيها. وقال بعضهم: الإرادة أصلها الواو، وحجته أنَّك تقول راوَدْته على كذا. والرَّائد: العُود الذي تُدار به الرَّحَى. فأمّا قول القائل في صفة فرسٍ:
  * جَوَادَ المَحَثَّة والمُرْوَدِ([18]) *
  فهو من أَروَدْت في السَّير إرواداً ومُرْوَداً. ويقال مَرْوَداً أيضاً. وذلك من الرِّفْق في السَّير. ويقال "رَادَ وِسادُه"، إذا لم يستقرَّ، كأنّه يجيء ويَذهب([19]). ومن الباب الإرواد في الفعل: أن يكون رُوَيداً. وراودتُه على أنْ يفعل كذا، إذا أردْتَه على فعلِه. ومن الباب جاريةٌ رُودٌ([20]): شابّة. وتكبير رويدٍ رُودٌ. قال:
  * كأنَّها مِثْلُ مَنْ يَمشِي على رُودِ([21]) *
  والمِرْود: المِيل.
  (روز)  الراء والواو والزاء كلمةٌ واحدة، وهي تدلُّ على اختبار وتجريب. يقال رُزْت الشّيءَ أَرُوزُه، إذا جرَّبْتَه.
  (روض)  الراء والواو والضاد أصلانِ متقاربانِ في القياس، أحدهما يدلُّ على اتّساعٍ، والآخَرُ على تلْيِينٍ وتسهيل.
  فالأولُ قولهم استراض المكانُ: اتّسَعَ. قال: ومنه قولهم: "افعل كذا ما دامَ النَّفَسُ مستَرِيضاً"، أي متَّسعاً. قال:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أم قَرِيضَا *** كلاهُما أُجِيدُ مُستَرِيضا([22])ومن الباب الرَّوضة. ويقال أرَاضَ الوادِي واستراضَ، إذا استَنْقَعَ فيه الماء. وكذلك أراضَ الحوضُ. ويقال للماء المستنقِع المنبسِط رَوْضَة. قال:
  * ورَوْضَةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوِي([23]) *
  ومن الباب أتانا بإناءٍ يُرِيضُ كذا [وكذا([24])]. وقد أراضَهم، إذا أرواهم. وأما الأصل الآخَر: فقولهم رُضْتُ النّاقَة أرُوضُها رياضةً.
  (روع)  الراء والواو والعين أصلٌ واحد يدلُّ على فزَع أو مُستَقَرِّ فزَع. من ذلك الرَّوْع. يقال رَوَّعت فُلاناً ورُعْتُه: أفزَعْتُه. والأرْوَع من الرجال: ذو الجِسم والجَهَارَة، كأنَّه مِن ذلك يَرُوع مَن يراه. والرَّوْعاء([25]) من الإبل: الحديدة الفؤاد، كأنَّها ترتاعُ من الشيءِ. وهي من النِّساء التي تَرُوع الناسَ، كالرّجُل الأرْوَع.
  وأمَّا المعنى الذي أومَأْنا إليه في مستَقَرِّ الروع فهو الرُّوع. يقال وقَعَ ذلك في رُوعِي. وفي الحديث: "إنَّ رُوحَ القُدُسِ نَفَثَ في رُوعي: إنّ نفساً لن تَموتَ حتَّى تستكمِلَ رِزْقها. فاتَّقُوا الله وأَجْمِلوا في الطّلَب".
  (روغ)  الراء والواو والغين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مَيْل وقلّة استقرار. يقال راغَ الثّعلبُ وغيرُه يَرُوغُ. وطريقٌ رائغٌ: مائل. وراغَ فلانٌ إلى كذا. إذا مالَ سِرّاً إليه. وتقول: هو يُدِيرُني عن أمري وأَنا أُريغه. قال:
يُدِيرُونَنِي عن سالِمٍ وأُرِيغُهُ *** وجلدةُ بَيْنِ العَينِ والأنْفِ سالمُ([26])  ويقال رَوَّغْت اللُّقْمةَ بالسَّمن أروِّغُها ترويغاً، إذا دَسَمْتَها. وهو إذا فعل ذلك أَدارَها في السَّمْن إِدارة.
  ومن البابَ: راوغ فلانٌ فلاناً، إذا صارعه؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يُرِيغ الآخَر، أي يُديرُه. ويقال: هذه رِواغة بني فلان ورِياغتهم: حيث يصْطَرِعُون.
  (روق)  الراء والواو والقاف أصلان، يدلُّ أحدُهما على تقدُّمِ شيءٍ، والآخَرُ على حُسْنٍ وجمال.
  فالأوَّل الرَّوْق والرُِّواق: مُقدَّم البَيت. هذا هو الأصل. ثمّ يحمل عليه كلُّ شيءٍ فيه أدنى تقدُّم. والرَّوْق: قَرن الثَّور. ومَضَى رَوْقٌ من اللَّيل، أي طائفة منه، وهي المتقدِّمة. ومنه رَوْق الإنسان شبابُه؛ لأنه متقدِّمُ عُمره. ثم يستعار الرَّوْق للجِسم فيقال*: "أَلقَى عليه أوراقَه". والقياس في ذلك واحدٌ. فأمّا قولُ  الأعشَى:
ذاتِ غَرْبٍ تَرمِي المقدَّمَ بالرِّدْ *** فِ إذا ما تتابع الأرواقُ([27])  ففيه ثلاثةُ أقوال:
  الأوّل أنّه أراد أرواقَ اللَّيل، لا يمضي رَوْقٌ من الليل إلا يَتبَعُه رَوْق .
  والقول الثاني: أنَّ الأَرْواق الأجساد إِذا تدافعَتْ في السَّير.
  والثالث: أنَّ الأرواق القُرون، إنَّما أراد تزاحُمَ البقَرِ والظِّباء من الحَرِّ في الكِناس. [فمن قال هذا القولَ جعَلَ تمامَ المعنَى في البيت الذي بعده، وهو قوله([28])]:
  [في مَقيلِ الكِناس([29])] إذْ وَقَدَ الحَرُّ إذا الظِّلُّ أحرزَتْه السّاقُ كأنّه قال: تتابَعَ الأرواقُ في مَقِيلها في الكِناس.
  ومن الباب الرَّوَق، وهي أن تَطُول الثّنايا العُليا السُّفلَى.
  ومنه فيما يُشْبه المثَل: "أكَلَ فلانٌ رَوْقه"، إذا طال عُمره حتى تحاتَّتْ أسنانُه. ويقال في الجسم: ألقى أرْواقَه على الشَّيء، إذا حَرَصَ عليه. ويقال رَوَّقَ اللَّيلُ، إِذا مَدَّ رِواقَ ظُلْمته. ويقال ألْقَى أرْوِقَتَه.
  ومن الباب: ألقى فلانٌ أرواقه، إذا اشتدَّ عَدْوُه؛ لأنّه يتدافَع ويتقدَّم بجسمه. قال:
  * أَلْقَيْتُ ليلَةَ خَبْتِ الرَّهْط أرْوَاقِي([30]) *
  ويقال: ألْقَت السَّحابة أرواقَها، وذلك إذا ألحَّتْ بمطرها وثبتت. والرُِّوَاقُ: بيتٌ كالفُسطاط، يُحمَل على سِطاعٍ واحدٍ في وسَطِه، والجميع أرْوِقَة. وَرُِواق البيت: ما بين يدَيْه.
  والأصل الآخرُ: قولهم: راقَني الشَّيءُ يرُوقني، إذا أعجبَنِي. وهؤلاء شبابٌ رُوقَة([31]). ومن الباب: روَّقت الشّرابَ: صفّيْتُه، وذلك حُسْنُه. والرَّاوُوق: المِصْفاة.
  (رول)  الراء والواو واللام أصلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء. يقالَ روَّلْتُ الخُبْزَ بالسَّمن، مثل روَّغْت. والرُّوَال: بُزَاق الدّابَّة. يقال رَوَّلَ [في] مِخْلاَتِه([32]). وقريبٌ من هذا الباب رَوَّلَ الفَرسُ: أدْلَى.
  (روم)  الراء والواو والميم أصلٌ يدلُّ على طلبِ الشيء. ويقال رُمْتُ الشّيءَ أَرُومُه رَوْماً. والمَرَام: المَطْلب. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال رَوَّمتُ فلاناً وبفُلانٍ، إِذا جعلته يَرومُ [الشّيءَ([33])] ويطلبه.
  (روه([34]))  الراء والواو والهاء ليس بشيء، على أن بعضهم يقول الرَّوه مصدر رَاه يروه روْهاً. قال: هي لغة يمانية. يقولون: راهَ الماءُ على وجه الأرض: اضطرب. وفي ذلك نظرٌ.
  (رون)  الراء والواو والنون يدلُّ على شِدّة حَرٍّ أو صوتٍ. يقولون: يوم أرْوَنانٌ وليلةٌ أرْوَنانة، أي شديدة الحَرِّ والغَمّ. قال القُتَيبيّ: والأرْوَنانُ: الصّوت الشديد. قال الكميت:
بها حاضرٌ من غير جِنٍّ يَرُوعُه *** ولا أنسٍ ذُو أرْوَنَانٍ وذُو زَجَلْ([35])--------------------------------------------------------ـ
([1]) جاءت هذه المادة مختلطة بما قبلها، مبتورة الأول. وإليك أول المادة من المجمل إلى أن تتصل بأول هذا الكلام: "راب اللبن يروب وهو رائب. وقوم روبى: خثراء الأنفس. وقد رابت نفسه تروب. والرؤبة بالهمز: خشبة يرأب بها القعب أي يشد. والروبة غير مهموزة: خميرة تلقى في اللبن ليروب. وروبة الليل: طائفة منه. أبو زيد: روبة الفرس: ماؤه في جمامه يقال....".
([2]) يعني قوله، في ديوانه 15 واللسان (3: 288):
لها منخر كوجار السباع *** فمنه تريح إذا تنبهر([3]) فيه أربع عشرة لغة، ذكرها صاحب القاموس.
([4]) ديوان الأعشى 159 واللسان (3: 291) والحيوان (3: 442).
([5]) في اللسان: "وما في وجهه رائحة دم، من الفرق. وما في وجهه رائحة دم، أي شيء".
([6]) التفطر: التشقق والتصدع. في الأصل: "ينفطر الورق"، تحريف.
([7]) للراعي كما في اللسان (3: 294). وصدره: * وخالف المجد أقوام لهم ورق *
([8]) وفيه لغة ثالثة "لم يرح" بكسر الراء، من راح يريح.
([9]) كتب في اللسان والقاموس بهمزة فوق الألف. وفي المجمل بكسرة تحت الألف كما أثبت.
([10]) كذا، ولعل موضع هذا البيت التالي. وفي المجمل: "ويقال إن عمر رحمه الله ركب ناقة فمشت به مشياً عنيفاً فقال".
([11]) البيت في اللسان (3: 282).
([12]) الصواب أنه لصخر الغي. انظر شرح السكري للهذليين 47 ومخطوطة الشنقيطي 58.
([13]) البيت في اللسان (روح) بدون نسبة، وفي (زور) بنسبته إلى صخر الغي، وكذا عجزه مع هذه النسبة في (شفف).
([14]) من قصيدة لعبيد بن الأبرص في مختارات ابن الشجري 100-101. ولعبيد في ديوانه قصيدة حائية على هذا الوزن والروي ليس منها هذا البيت. لكنه منسوب أيضاً إليه في اللسان (هدب، شفف). والحق أنه لأوس بن حجر من قصيدة في ديوانه 4. وقبل البيت:
يا من لبرق أبيت الليل أرقبه *** في عارض كبياض الصبح لماح([15]) ديوان الأعشى 14.
([16]) ديوان العجاج 6، ونسب في اللسان (3: 287) إلى رؤبة.
([17]) البيت من أول قصيدة للأعشى في ديوانه ص10.
([18]) نسب في اللسان (رود 71) إلى امرئ القيس. وصدره:
* وأعددت للحرب وثابة *
([19]) من شواهده قول عبد الله بن عنمة الضبي في المفضليات (2: 181):
تقول له لما رأت خمع رجله *** أهذا رئيس القوم راد وسادها([20]) أصلها الهمز "رؤد". ويقال أيضاً "رؤدة" بالهاء، ورأد ورأدة، كلها بمعنى.
([21]) البيت للجموح الظفري، وكذا جاءت الرواية في الأصل والمجمل. والمعروف في روايته:
تكاد لا تثلم البطحاء وطأتها *** كأنها ثمل يمشي على رود ([22]) لحميد الأرقط كما في اللسان (روض) والمخصص (10: 132). وفي الأصل والمجمل والمخصص: "أجد"، والوجه ما أثبت من اللسان وأمالي ثعلب وأما "كلاهما" فقد جاء في المخصص فقط "كليهما" على اللغة المشهورة؛ إذ أنها مفعول مضاف إلى ضمير. وفي سائر المصادر "كلاهما" وهي لغة لبعضهم. وفي همع الهوامع (1: 41) عند الكلام على كلا وكلتا: "وبعضهم يجريهما معهما -أي مع الظاهر والضمير- بالألف مطلقاً".
([23]) البيت في المخصص (9: 135). ورواه في اللسان (9: 24): "وروضة سقيت منها نضوتي". والنضوة مؤنثة "النضو" بالكسر، وهو البعير المهزول.
([24]) هذه من المجمل.
([25]) في الأصل: "والرعاء"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([26]) البيت في اللسان (روغ)، والأمالي (1: 15) بدون نسبة. وهو لعبد الله بن عمر بن الخطاب وكان يحب ولده سالم بن عبد الله، وكان الناس يلومونه في ذلك فيقول هذا البيت. المعارف لابن قتيبة 80 واللسان (15: 191).
([27]) ديوان الأعشى 142.
([28]) التكملة من المجمل.
([29]) التكملة من المجمل وديوان الأعشى.
([30]) لنأبط شرا، من القصيدة الأولى من المفضليات، وصدره في المفضليات واللسان:
* نجوت منها نجائي من بجيلة إذ *
([31]) روقة يقال للمذكر والمؤنث، والمفرد والمثنى والجموع.
([32]) في المجمل: "ترول في مخلاته".
([33]) التكملة من المجمل واللسان.
([34]) كذا ورد ترتيب هذه المادة، وموضعها بعد تاليها.
([35]) البيت في اللسان (رون) والحيوان (5: 404).
ـ

##### Türkçe

(راء, **الواو** ve onları üçleyenler babı)
  (**روي**)  **الراء** ve **الواو** ve **الياء** tek bir asıldır; sonra ondan türetilir. Asıl, susuzluğun zıddı olan şeydir; sonra, kendisinden kandırılan şeyi taşıyan için sözde tasarruf edilir.
  Asıl: “Sudan kandım” demendir: **رَوِيتُ** من الماء **رِيّاً**. **الأصمعي** dedi: “Ailem üzerine kandım; kandırırım: **رَوَيْت** على أهلي **أَرْوِي** **رَيّاً**.” O, **راوٍ**’dır; **رُواة** bir kavimdendir; onlar, kendilerine su getirenlerdir.
  Asıl budur; sonra, kavme bir ilim veya haber getirip onu rivayet eden şeye bununla benzetildi; sanki onlara bundan kendi kandırmalarını getirmiş gibidir.
  (**روب**)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .([1])
  “Bana atının **رُؤبة**’sini ödünç ver.” denir. Ve denir: “Falan, ehlinin **رُوبة**’sini yerine getirmez”; yani ihtiyaçlarından ona dayandırdıkları şeyi; sanki bu, sütle benzetilmiştir. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Erkeğin **رُوبَة**’si: aklıdır. Bazıları, bana anlatırken dedi ki: “Ben o vakit bir oğlandım; benim **رُوبة**’m yoktu.” **رُؤْبة**’deki hemze ise, onun babında gelir.
  (**روث**)  **الراء** ve **الواو** ve **الثاء** pek ayrı iki kelimedir. **الرَّوْثة**: burun ucunun tarafıdır. Ve binek hayvanlarının **رَوْث**’undan bir tekil.
  (**روج**)  **الراء** ve **الواو** ve **الجيم** asıl değildir. Şu var ki **الخليل** zikretti: “Dirhemleri **روَّجْتُ**; falan **مُروِّج**’dir.” Ve “Şey **رَاجَ** **يَروجُ**”, eğer onunla acele edilirse. Hepsi söylenmiştir; Allah, sıhhatini daha iyi bilendir; ancak ben onun hepsini dâhil görüyorum.
  (**روح**)  **الراء** ve **الواو** ve **الحاء** büyük, düzenli bir asıldır; genişliğe, ferahlığa ve sürekliliğe delalet eder. Bunun hepsinin aslı **الرِّيح**’tir. **الريح**’teki **الياء**’ın aslı **الواو**’dur; ancak öncesindeki kesre sebebiyle **ياء**’a çevrilmiştir. **الرُّوح**: insanın **رُوح**’udur; o ancak **الرِّيح**’ten türetilmiştir; bütün bab da böyledir. **الرَّوْح**: rüzgârın esintisidir. “İnsan **أراحَ** etti” denir; yani nefes aldı. Bu, **امرئ القيس**’in şiirindedir([2]). Ve “Su ve başkası **أرْوَحَ** etti” denir: kokusu değişti*.
  **الرُّوح**: **جَبْرَئِيل**([3]) aleyhisselâmdır. Allah, yüce övgüsüyle dedi: ﴿نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ اْلأَمِينُ. عَلَى قَلْبِكَ﴾ [الشعراء 193- 194]. **الرَّواح**: akşam vaktidir; rüzgârın **رَوح**’undan dolayı böyle adlandırıldı; çünkü o çoğunlukla zevalden sonra eser. O vakitte “**راحوا**” ettiler; bu, güneşin zevalinden gecenin girişine kadardır. “Develerimizi **أرحْنَا**” ettik: onları o vakitte geri çevirdik. Ama **الأعشى**’nın sözü:
ما تَعِيفُ اليَوْمَ في الطّيرِ الرَّوَحْ *** مِن غُراب البينِ أو تيسٍ بَرَحْ([4])
  Bir kavim dedi: o, dağınık olanlardır. Başkaları dedi: o, yuvalarına doğru giden kokudur. İki işte **المُرَاوَحَة**: bunun bir kere, [bunun] bir kere çalışmasıdır. **الأرْوَح**: ayaklarının önlerinde yayvanlık olan kimsedir. “**رَوِحَ** **يَرْوَحُ** **رَوحاً**” denir. **قَصْعةٌ رَوْحاء**: dibi yakın (sığ) olan. Ve “insanlardan **الأرْوَح**: ayaklarının önleri uzaklaşıp topukları yaklaşan kimsedir”; o, açıkça **الرَّوَح** sahibidir. Ve denir: “Falan, iyiliğe **يَرَاحُ** edilir”; yani ona, onun için **أرْيَحِيّة** aldı. Ve **الغَدير** **رِيحَ** edildi: rüzgâr ona isabet etti. Ve “Kavim **أرَاحَ** etti”: rüzgâra girdiler. Ve ölü için, hükmünü yerine getirince: “**قد أراحَ**” denir. Ve “Adam **أرَاحَ** etti” denir; yani yorgunluktan sonra nefsi ona geri döndü. Ve “Av **أَرْوَحَ** etti” denir; yani insanın kokusunu buldu. Ve denir: “Bize geldi; yüzünde kan kokusu yoktu”([5]). Ve “Adamın hakkını üzerine **أَرَحْتُ**” denir; yani onu ona geri verdim. Ve bunu **سَراحٍ** ve **رَواحٍ** içinde yaparım; yani kolaylık içinde. **المَرَاح**: hayvanların geceleyin sığındığı yer. **الدُّهْن المروَّح**: güzel kokulandırılmış. Ağaç **تَروَّحَ** etti ve **رَاحَ** **يَرَاح** etti; ikisinin manası: yaprakla çatlayıp yarılmasıdır([6]). Dedi ki:
  * رَاحَ العِضاهُ بهمْ والعِرقُ مَدخُول([7]) *
  **أبو زيد**: “Av beni **أروَحَنِي** **إرواحاً** etti”; yani kokunu buldu. Ve “Falandan **أرْوَحْتُ** hoş koku” (aldım). **الكسائيّ** şöyle derdi: “Cennet kokusunu **لم يُرِحْ**” — **أَرَحْت**’ten. Ve “**لم يَرَح**” denmesi caizdir; **رَاحَ** **يَرَاحُ**’tan; eğer kokuyu bulursa([8]). Ve denir: “Akşamdan **برِيَاح** ve **برَوَاحٍ** ve **إرْواح** ile çıktılar”([9]). **أبو زيد** dedi: “Develer **راحَت** **تَرَاح** etti; ben de onları **ارحْتُها** ettim”; Yüce Celâli’nin sözüne göre: ﴿حِينَ تُرِيحُونَ﴾ [النحل 6]. Ve “At **رَاحَ** **يَرَاحُ** **راحةً** etti”; yani siperlendi. **المَرْوَحة**: rüzgârın delip geçtiği yer. Denildi: bu, **عمر بن الخطاب**’ındır; denildi: bilakis onunla temessül etti([10]):
كأَنَّ راكبَها غُصْنٌ بِمَرْوَحَةٍ *** إذا تَدَلَّتْ به أو شاربٌ ثَمِلُ([11])
  **الرَّيِّح**: **الرَّوْح** sahibi; “**يومٌ رَيِّح**” denir: hoş. Ve “**يوم رَاحٌ**”: şiddetli rüzgâr sahibi. Dediler: “çok yünlü, saf koç” sözleri üzerine bina edilmiştir. Ama **أبي كبير**’in sözü([12]):
وماءٍ وردتُ على زَُوْرةٍ *** كمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا([13])
  Bu, **الرَّوْح**’u bulmasıdır. Ve [Ramazan] ayında **الترويحة**, her dört rek‘attan sonra kavmin istirahati için adlandırıldı. **الرَّاح**: avuç içinin **راحة**’sının topluluğu. **عبيد** dedi:
دانٍ مسِفٍّ فُويقَ الأرضِ هَيْدَبُه *** يكادُ يدفَعُه مَن قام بالرَّاحِ([14])
  **الرَّاح**: şarap. **الأعشى** dedi:
وقد أشْرَبُ الرَّاح قد تعلميـ *** ـنَ يومَ المُقَام ويوم الظَّعَنْ([15])
  Ve dersin: “Falana bir belâ indi; Allah, aziz ve celîl, ona bir rahmetle **فارتاح** etti; onu ondan kurtardı.” **العجّاج** dedi:
فارتاحَ ربِّي وأرادَ رحمتي *** ونِعمَتِي أتَمَّها فَتَمَّتِ([16])
  Dedi: **ارتاح**’ın tefsiri: bana baktı ve bana merhamet etti. **الأعشى** **الأريحيّ** hakkında dedi:
أريحِيُّ صَلْتٌ يظَلُّ لـه القَوْ *** مُ رُكوداً قِيامَهُمْ للهِلالِ([17])
  **الخليل** dedi: “Geniş olan her şeye **أََرْيَحُ** denir; ve **مَحْمِلٌ أَرْيَح**.” Bazıları dedi: “**مَحْمِلٌ أَرْوَحُ**.” Eğer öyle olsaydı, onu yermiş olurdu; çünkü **الرَّوَح** yüzüstü yayılmadır; o, **المَحْمِل**’de bir ayıptır. **الخليل** dedi: **الأريحيُّ**, **رَاحَ** **يَرَاح**’tan alınmıştır; nasıl ki **الصَّلْت** için **أَصْلَتِيٌّ** denir.
  (**رود**)  **الراء** ve **الواو** ve **الدال**’ın babının çoğu, tek bir yönde bir geliş ve gidişe, bir açılıp gitmeye delalet eder. “Onu şunu yapmaya **راودْتُه**” dersin; eğer onu onu yapmaya istersen. **الرَّوْد**: **الرَّائد**’in fiilidir. “Bir **رائداً** gönderdik; otu **يرُودُ** eder”; yani bakar* ve arar. **الرِّياد**: develerin merada gelip giderkenki gidip gelmesi. “**رادَتْ** **تَرُودُ** **رِياداً**.” **المَرَاد**: çobanın içinde **ترُودُ** ettiği yer. Ve “Kadın **رادَت** **تَرودُ**” denir; eğer komşularının evlerine gidip gelirse. **الرَّادَة**: rüzgârların yumuşağıdır; çünkü şiddetle esmeyip **تَرُودُ** eder. **رائِدُ العَين**: gözün içinde **يَرُود** eden, onun ağrısıdır. Bazıları dedi: **الإرادة**’nın aslı **الواو**’dur; delili, “Onu şuna **راوَدْته**” demendir. **الرَّائد**: değirmenin döndürüldüğü çubuktur. Ama bir söyleyenin, bir atın vasfında sözü:
  * جَوَادَ المَحَثَّة والمُرْوَدِ([18]) *
  Bu, yürüyüşte **أَروَدْت** etmemdendir: **إرواداً** ve **مُرْوَداً**. **مَرْوَداً** da denir. Bu, yürüyüşte yumuşaklıktandır. Ve “Yastığı **رَادَ** etti” denir; eğer yerleşip durmazsa; sanki gelir ve gider([19]). Babdan, fiilde **الإرواد**: yavaşça (**رُوَيداً**) olmasıdır. Ve “Onu şunu yapmaya **راودتُه**” denir; eğer onu onu yapmaya istersen. Babdan: **جاريةٌ رُودٌ**([20]): genç. **رويدٍ**’in büyütmesi **رُودٌ**’dur. Dedi ki:
  * كأنَّها مِثْلُ مَنْ يَمشِي على رُودِ([21]) *
  **المِرْود**: sürme çubuğu.
  (**روز**)  **الراء** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o, sınama ve denemeye delalet eder. “Şeyi **رُزْتُ** **أَرُوزُه**” denir; eğer onu denersen.
  (**روض**)  **الراء** ve **الواو** ve **الضاد** kıyasta birbirine yakın iki asıldır: biri genişliğe delalet eder; diğeri yumuşatmaya ve kolaylaştırmaya.
  Birincisi, onların “Mekân **استراض** etti” sözüdür: genişledi. Dedi: Bundan, onların “Nefes **مستَرِيضاً** kaldıkça şunu yap” sözüdür; yani geniş oldukça. Dedi ki:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أم قَرِيضَا *** كلاهُما أُجِيدُ مُستَرِيضا([22])
  Babdan **الرَّوضة**. Ve “Vadi **أرَاضَ** etti ve **استراض** etti” denir; eğer içinde su birikirse. Havuz da **أراضَ** etti (böyledir). Ve birikmiş, yayılmış suya **رَوْضَة** denir. Dedi ki:
  * ورَوْضَةٍ سَقَيْتُ منها نِضْوِي([23]) *
  Babdan: “Bize, şunu [ve şunu] **يُرِيضُ** eden bir kapla geldi([24]).” Ve “Onları **أراضَهم** etti” denir; eğer onları kandırdıysa. Ama diğer asıl: onların “Deveyi **رُضْتُ** **أرُوضُها** **رياضةً**” sözüdür.
  (**روع**)  **الراء** ve **الواو** ve **العين** tek bir asıldır; korkuya veya korkunun yerleştiği şeye delalet eder. Bundan **الرَّوْع**. “Falanı **رَوَّعت** ettim ve onu **رُعْتُ** ettim” denir: onu korkuttum. Erkeklerden **الأرْوَع**: cisim ve gürlük sahibi; sanki bundan dolayı onu göreni **يَرُوع** eder. Develerden **الرَّوْعاء**([25]): yüreği keskin olan; sanki şeyden ürker. Ve o, insanları korkutan kadınlardandır; tıpkı **الرّجُل الأرْوَع** gibi.
  Ama korkunun yerleştiğinde işaret ettiğimiz mana, **الرُّوع**’dur. “Bu, **رُوعِي**’me düştü” denir. Hadiste: “Şüphesiz **رُوحَ القُدُسِ** benim **رُوعي**’me üfledi: Şüphesiz bir nefis, rızkını tamamlamadıkça ölmeyecektir. Öyleyse Allah’tan sakının ve talepte güzel davranın.”
  (**روغ**)  **الراء** ve **الواو** ve **الغين** tek bir asıldır; meyle ve az durmaya delalet eder. “Tilki ve başkası **راغَ** eder, **يَرُوغُ**.” **طريقٌ رائغٌ**: meyilli. Ve “Falan, şuna **راغَ** etti” denir; eğer gizlice ona meylederse. Ve dersin: “O, beni işimden çevirip duruyor; ben de onu **أُريغه** ediyorum.” Dedi ki:
يُدِيرُونَنِي عن سالِمٍ وأُرِيغُهُ *** وجلدةُ بَيْنِ العَينِ والأنْفِ سالمُ([26])
  Ve “Lokmayı yağ ile **رَوَّغْت** ederim; **أروِّغُها** **ترويغاً**”; eğer onu yağlandırırsan. O, bunu yaptığında onu yağ içinde döndürerek döndürmüştür.
  Babdandır: “Falan, falanla **راوغ** etti”; eğer onunla güreştiyse; çünkü her biri ötekini **يُرِيغ** eder; yani onu döndürür. Ve denir: “Bu, falanoğullarının **رِواغة**’si ve **رِياغتهم**’dir”: güreştikleri yer.
  (**روق**)  **الراء** ve **الواو** ve **القاف** iki asıldır: birisi bir şeyin öne geçmesine delalet eder; diğeri güzelliğe ve cemâle.
  Birincisi: **الرَّوْق** ve **الرُِّواق**: evin önü. Asıl budur. Sonra, içinde az bir öne geçme bulunan her şeye bununla yüklenir. **الرَّوْق**: öküzün boynuzu. “Geceden bir **رَوْقٌ** geçti” (denir); yani ondan bir taife; o, önde olandır. Bundan: insanın **رَوْق**’u, gençliğidir; çünkü ömrünün önde gelenidir. Sonra **الرَّوْق**, cisme ödünçlenir; “Üzerine **أوراقَه**’ını attı” denir*. Bunun kıyası birdir. Ama **الأعشَى**’nın sözü:
ذاتِ غَرْبٍ تَرمِي المقدَّمَ بالرِّدْ *** فِ إذا ما تتابع الأرواقُ([27])
  Bunun içinde üç söz vardır:
  Birincisi: gecenin **أرواق**’ını kastetti; geceden bir **رَوْقٌ** geçmez ki onu bir **رَوْق** takip etmesin.
  İkincisi: **الأَرْواق** cisimlerdir; yürüyüşte itişip kakıştıklarında.
  Üçüncüsü: **الأرواق** boynuzlardır; ancak sıcaktan sığınakta sığırların ve ceylanların sıkışmasını kastetti. [Bu sözü söyleyen, mananın tamamını ondan sonraki beyitte yaptı; o da onun sözü([28])]:
  [في مَقيلِ الكِناس([29])] إذْ وَقَدَ الحَرُّ إذا الظِّلُّ أحرزَتْه السّاقُ
  Sanki dedi: **الأرواق** sığınakta, öğle istirahatlerinde ardı ardına geldi.
  Babdandır: **الرَّوَق**; o, üst ön dişlerin alt(lar)ı uzatmasıdır.
  Ve ondan, mesel benzeri olarak: “Falan, **رَوْقه**’unu yedi”; eğer ömrü uzayıp dişleri dökülünceye kadar yaşadıysa. Ve cisim hakkında: “Şeye **أرْواقَه**’ını attı” denir; eğer ona hırs gösterdiyse. Ve “Gece **رَوَّقَ** etti” denir; eğer karanlığının **رِواق**’ını uzattıysa. Ve “**ألْقَى أرْوِقَتَه**” denir.
  Babdandır: “Falan **ألقى أرواقه**”; eğer koşusu şiddetlendi ise; çünkü itişip kakışır ve cismiyle öne geçer. Dedi ki:
  * أَلْقَيْتُ ليلَةَ خَبْتِ الرَّهْط أرْوَاقِي([30]) *
  Ve “Bulut **أرواقَها**’ını attı” denir; bu, yağmurunda ısrar edip yerleştiği zamandır. **الرُِّوَاقُ**: fustat gibi bir evdir; ortasında tek bir direk üzerine taşınır; çoğulu **أرْوِقَة**. Ve evin **رُِواق**’ı: ön tarafı ile arasındaki şeydir.
  Diğer asıl: onların “Şey beni **راقَني** **يرُوقني**” sözüdür; eğer beni beğendirdiyse. Ve “Bunlar **شبابٌ رُوقَة**”dir([31]). Babdandır: “İçeceği **روَّقت** ettim”: onu süzdüm; bu, onun güzelliğidir. **الرَّاوُوق**: süzgeçtir.
  (**رول**)  **الراء** ve **الواو** ve **اللام** bir şeyi bir şeyle bulaştırmaya delalet eden bir asıldır. “Ekmeği yağ ile **روَّلْتُ** ettim” denir; **روَّغْت** gibi. **الرُّوَال**: hayvanın salyasıdır. “Heybesinde **رَوَّلَ** etti” denir([32]). Bu babdan yakın olan: “At **رَوَّلَ** etti”: sarktı.
  (**روم**)  **الراء** ve **الواو** ve **الميم** bir şeyi istemeye delalet eden bir asıldır. “Şeyi **رُمْتُ** **أَرُومُه** **رَوْماً**” denir. **المَرَام**: istenen şeydir. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “Falanı ve falanla **رَوَّمتُ**” denir; eğer onu [şeyi([33])] istemeye ve aramaya sevk ettiysen.
  (**روه([34])**)  **الراء** ve **الواو** ve **الهاء** bir şey değildir; şu var ki bazısı, **الرَّوه**’un, “**رَاه** **يروه** **روْهاً**”ın masdarı olduğunu söyler. Dedi: bu, Yemenî bir lugattır. “Su, yer yüzü üzerinde **راهَ** etti”: çalkalandı, derler. Bunda bir bakış (tereddüt) vardır.
  (**رون**)  **الراء** ve **الواو** ve **النون**, şiddetli sıcaklığa veya sese delalet eder. “Gün **أرْوَنانٌ** ve gece **أرْوَنانة**” derler; yani şiddetli sıcak ve gamlı. **القُتَيبيّ** dedi: **الأرْوَنانُ**: şiddetli sestir. **الكميت** dedi:
بها حاضرٌ من غير جِنٍّ يَرُوعُه *** ولا أنسٍ ذُو أرْوَنَانٍ وذُو زَجَلْ([35])
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Bu madde, kendinden öncesiyle karışık, başı kesik olarak geldi. İşte **المجمل**’den maddenin başı, bu sözün başına bağlanıncaya kadar: “Süt **راب** eder; **يروب** eder; o, **رائب**’dir. Ve kavim **روبى**: nefisleri pıhtılaşmış. Nefsi **رابت** etti; **تروب** eder. Hemzeli **الرؤبة**: onunla **القعب**’ın onarıldığı (sıkıldığı) ağaç; yani bağlar. Hemzesiz **الروبة**: sütün **يروب** etmesi için süte atılan maya. **روبة الليل**: geceden bir taife. **أبو زيد**: atın **روبة**’si: yelesindeki suyudur; denir ki....”.
([2]) Yani onun sözü; divanında 15 ve **اللسان** (3: 288):
لها منخر كوجار السباع *** فمنه تريح إذا تنبهر
([3]) Onda on dört lugat vardır; **القاموس** sahibi zikretti.
([4]) **ديوان الأعشى** 159 ve **اللسان** (3: 291) ve **الحيوان** (3: 442).
([5]) **اللسان**’da: “Yüzünde kan kokusu yok; korkudan. Yüzünde kan kokusu yok; yani bir şey.”
([6]) **التفطر**: çatlama ve yarılmadır. Asılda: “Yaprak çatlar”, tahrif.
([7]) **الراعي**’nindir; **اللسان** (3: 294)’de olduğu gibi. Ve صدر’ı: * وخالف المجد أقوام لهم ورق *
([8]) Onda üçüncü bir lugat: “**لم يرح**” (ra’nın kesriyle); **راح** **يريح**’ten.
([9]) **اللسان** ve **القاموس**’ta elifin üstünde hemze ile yazıldı. **المجمل**’de elifin altında kesre ile, burada tespit edildiği gibi.
([10]) Böyle; belki bu, sonraki beytin yeridir. **المجمل**’de: “Ve denir ki Ömer, Allah ona rahmet etsin, bir deveye bindi; o onu sert bir yürüyüşle yürüttü; dedi ki”.
([11]) Beyit **اللسان** (3: 282)’dedir.
([12]) Doğrusu, **صخر الغي**’yedir. **شرح السكري للهذليين** 47 ve **مخطوطة الشنقيطي** 58’e bak.
([13]) Beyit **اللسان**’da (**روح**) nisbesiz; (**زور**)’da **صخر الغي**’ye nisbetle; ve aynı şekilde onun عجز’i bu nisbetle (**شفف**)’te.
([14]) **عبيد بن الأبرص**’ın bir kasidesindendir; **مختارات ابن الشجري** 100-101. Ve **عبيد**’in divanında bu vezin ve kafiye üzere bir حائية kasidesi vardır; bu beyit ondan değildir. Fakat **اللسان**’da (**هدب**، **شفف**) de ona nisbet edilmiştir. Hakikat, onun **أوس بن حجر**’a ait olmasıdır; divanında 4’te bir kasidedendir. Beyitten önce:
يا من لبرق أبيت الليل أرقبه *** في عارض كبياض الصبح لماح
([15]) **ديوان الأعشى** 14.
([16]) **ديوان العجاج** 6; **اللسان** (3: 287)’de **رؤبة**’ye nisbet edildi.
([17]) Beyit, **الأعشى**’nın divanında s.10’daki bir kasidenin başındandır.
([18]) **اللسان** (**رود** 71)’de **امرئ القيس**’e nisbet edildi. Ve صدر’ı:
* وأعددت للحرب وثابة *
([19]) Şahitlerinden, **المفضليات** (2: 181)’de **عبد الله بن عنمة الضبي**’nin sözü:
تقول له لما رأت خمع رجله *** أهذا رئيس القوم راد وسادها
([20]) Aslı hemzelidir: **رؤد**. Ve “**رؤدة**” (هاء ile) de denir; ve **رأد** ve **رأدة**; hepsi aynı manadadır.
([21]) Beyit **الجموح الظفري**’nindir; rivayet, asılda ve **المجمل**’de böyle geldi. Rivayetinde meşhur olan:
تكاد لا تثلم البطحاء وطأتها *** كأنها ثمل يمشي على رود
([22]) **حميد الأرقط**’ındır; **اللسان** (**روض**) ve **المخصص** (10: 132)’de olduğu gibi. Asılda ve **المجمل**’de ve **المخصص**’ta: “**أجد**”; doğru olan, **اللسان** ve **أمالي ثعلب**’dan tespit edilendir. Ama “**كلاهما**”, yalnız **المخصص**’ta “**كليهما**” geldi; meşhur lugata göre; çünkü o, zamire izafe edilmiş mef‘uldür. Diğer kaynaklarda “**كلاهما**”dır; o, bazılarının lugatıdır. **همع الهوامع** (1: 41)’de **كلا** ve **كلتا** hakkında: “Bazıları, onları —zahir ve zamirle— mutlak olarak elif ile yürütür.”
([23]) Beyit **المخصص** (9: 135)’tedir. **اللسان** (9: 24)’te: “**نضوتي**” diye rivayet etti. **النضوة** müennestir; kesre ile **النضو**’dur; o, zayıf devedir.
([24]) Bu, **المجمل**’dendir.
([25]) Asılda: “**والرعاء**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
([26]) Beyit **اللسان** (**روغ**)’dadır; **الأمالي** (1: 15)’te nisbesiz. O, **عبد الله بن عمر بن الخطاب**’ındır; oğlu **سالم بن عبد الله**’ı severdi; insanlar onu bununla kınardı; o da bu beyti söylerdi. **المعارف** لابن قتيبة 80 ve **اللسان** (15: 191).
([27]) **ديوان الأعشى** 142.
([28]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([29]) Tamamlama **المجمل** ve **ديوان الأعشى**’dendir.
([30]) **لنأبط شرا**’nındır; **المفضليات**’ın birinci kasidesindendir; ve صدر’ı **المفضليات** ve **اللسان**’da:
* نجوت منها نجائي من بجيلة إذ *
([31]) **روقة**, müzekker ve müennes için, müfred ve tesniye ve cem‘ler için söylenir.
([32]) **المجمل**’de: “**ترول** في مخلاته”.
([33]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dendir.
([34]) Böyle, bu maddenin tertibi geldi; yeri, kendinden sonrakinden sonradır.
([35]) Beyit **اللسان** (**رون**) ve **الحيوان** (5: 404)’tedir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الروغ: الميل على سبيل الاحتيال، ومنه: راغ الثعلب يروغ روغانا، وطريق رائغ: إذا لم يكن مستقيما، كأنه يراوغ، وراوغ فلان فلانا، وراغ فلان إلى فلان: مال نحوه لأمر يريده منه بالاحتيال قال: ﴿فراغ إلى أهله﴾ [الذاريات/26]، ﴿فراغ عليهم ضربا باليمين﴾ [الصافات/93]، أي: مال، وحقيقته: طلب بضرب من الروغان، ونبه بقوله: (على) على معنى الاستيلاء.

##### Türkçe

- **الروغ**: hile yoluyla meyletme; bundan: **راغ الثعلب يروغ روغانا** (tilki hileyle meyletti, hileyle meyleder, **روغانا**); ve **طريق رائغ**: eğer dosdoğru değilse; sanki o, hileyle meylediyor; ve **راوغ فلان فلانا**: falan, falana hileyle meyletti; ve **راغ فلان إلى فلان**: ondan hileyle istediği bir iş için ona doğru meyletti. Dedi ki: ﴿**فراغ إلى أهله**﴾ [الذاريات/26]، ﴿**فراغ عليهم ضربا باليمين**﴾ [الصافات/93]، yani: meyletti; ve onun hakikati: bir tür **الروغان** ile talep etti; ve ( **على** ) sözüyle, istilâ manasına ( **على** ) ile işaret etti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر و غ
هو ثعلب روّاغ وهم ثعالب روّاغة وهو يروغ روغان الثعلب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان يروغ عن الحق‏.‏
وطريق زائغ رائغ‏.‏
ومالي أراك زائغاً عن المنهج رائغاً عن الحق الأبلج‏.‏
ولا يقال‏:‏ راغ عن كذا إلا إذا كان عدوله عنه في خفية‏.‏
ومازلت أراوغه على هذا الأمر فما راغ إليه أي أداوره‏.‏
وأراغت العقاب الصيد إذا ذهب الصيد هكذا وهكـذا وهي تتبعه وحقيقته حملته على الروغان ومنه‏:‏ إراغة الأمر‏.‏
يقال‏:‏ مازلت أريغ حاجة لي‏.‏
وأرغتـك فـي منزلـك فلـم أجـدك وهـو طلـب شديـد كطلـب مـن يستفلـت منـه المطلـوب وهـو لا يخلّيه‏.‏
ورواغه‏:‏ صارعه وتراوغا وهذه رواغتهم‏:‏ مصطرعهم كما تقول‏:‏ مراغة الدواب‏:‏ لمتمرغها‏.‏
ويقال‏:‏ تمرغ في التراب وتروغ في الطين‏.‏
وروّغ اللقمة في الدسم‏:‏ قلبها فيه حتى شربها إياه‏.‏

##### Türkçe

ر و غ
O, **ثعلب روّاغ**’dır; onlar **ثعالب روّاغة**’dır; o, tilkinin **روغان**’ı gibi **يروغ** eder.‏
Mecazdan: Falan, haktan **يروغ** eder.‏
Ve **طريق زائغ رائغ**.‏
Ve benim için, seni yöntemden **زائغاً** ve apaçık haktan **رائغاً** görüyorum; nedir?‏
Ve “**راغ عن كذا**” denilmez; ancak ondan sapması gizlilik içinde olduğu zaman (denilir).‏
Ve ben, bu iş üzerinde onu **أراوغه** etmeyi sürdürdüm; fakat ona doğru **راغ** etmedi; yani onu **أداوره** ederim.‏
Ve kartal, avı **أراغت** etti; av şöyle ve şöyle gittiği zaman ve o onu takip ederken; bunun hakikati: onu **الروغان**’a sevk etti; bundan da: **إراغة الأمر**.‏
Denilir: Ben, kendim için bir ihtiyacı **أريغ** etmeyi sürdürdüm.‏
Ve seni, evinde **أرغتـك** ettim de seni bulmadım; ve o, şiddetli bir taleptir; kendisinden istenilenin sıyrılıp kaçtığı kimsenin talebi gibi; hâlbuki o, onu bırakmaz.‏
Ve **رواغه**: onu güreştirdi; ve ikisi **تراوغا** ettiler; ve bu, onların **رواغتهم**’dir: onların güreştikleri yer; senin “**مراغة الدواب**: onların **لمتمرغها**’sı” demen gibi.‏
Ve denilir: Toprakta **تمرغ** etti ve çamurda **تروغ** etti.‏
Ve lokmayı yağda **روّغ** etti: onu içinde çevirdi; ta ki onu (yağı) ona içirdi.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

راغَ يرُوغُ رَوْغاً ورَوَغاناً: حادَ. وراغ إلى كذا أَي مالَ إليه سِرّاً وحادَ. وفلان يُراوِغ فلاناً إذا كان يَحِيدُ عما يُدِيرُه عليه ويُحايِصُه. وأراغَه هو وراوَغَه: خادَعَه. وراغَ الصْيدُ: ذهَب ههُنا وههنا، وراغَ الثعْلَبُ. وفي المثل: رُوغِي جَعارِ وانْظُرِي أَين المَفَرُّ، وجَعارِ اسم الضَّبُعِ، ولا تَقُلْ رُوغِي إلاَّ للمؤَنث، والاسم منه الرَّواغُ، بالفتح. وأَراغَ وارْتاغَ: بمعنى طَلَب وأَراد. تقول: أَرَغْتُ الصَيْدَ، وماذا تُرِيغُ أَي ما تريد وتطلب. ويقال: أَرِيغُوني إِراغَتَكم أَي اطْلُبوني طَلِبَتَكم. التهذيب: فلان يُرِيغُ كذا وكذا ويُلِيصُه أَي يَطْلُبُه ويديره؛ وأَنشد الليث:
يُدِيرونني عن سالِمٍ وأُرِيغُه،
وجِلْدةُ بَيْن العَيْنِ والأَنْفِ سالِمُ
وتقول للرجل يَحومُ حَوْلَكَ: ما تُرِيغُ أَي ما تَطْلُب. وفلان يُدِيرُني على أَمر وأَنا أُرِيغُه؛ ومنه قوله:
يُرِيغُ سَوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ
أَي يَطْلُبُه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه سمع بكاء صبيّ فسأَل أُمه فقالت: إني أُرِيغُه على الطعام أَي أُدِيرُه عليه وأَُرِيده منه. ويقال: فلان يُرِيغُني على أَمرٍ وعن أَمرٍ أَي يُراوِدُني ويطلبه مني؛ ومنه حديث قيس: خرجت أُرِيغُ بعيراً شرَدَ مني أَي أَطلبه بكل طريق. ومنه رَوَغانُ الثعلبِ، وفلان يُراوِغُ في الأَمرِ مُراوَغةً، وتَراوَغَ القومُ أَي راوَغَ بعضُهم بعضاً. والرَّوَّاغُ: الثعلب، وهو أَرْوَغُ من ثَعْلب. وراغَ إليه يُسارُّه أَو يَضْرِبُه: أَقْبَلَ. وراغَ فلان أَي مال إِليه سرّاً؛ ومنه قوله تعالى: فراغَ إلى أَهْلِه فجاء بِعِجْل سَمِين، وقال تعالى: فراغَ عليهم ضَرْباً باليَمينِ؛ كلُّ ذلك انحراف في اسْتخفاء، وقيل: أَقْبَلَ، وقال الفراء في قوله فراغَ إلى أَهلِه: معناه رجَع إلى أَهلِه في حال إِخْفاء منه لرُجُوعِه، ولا يقال للذي رجَع قد راغَ إلاَّ أَن يكون مُخْفِياً لرُجوعه. وقال في قوله فراغَ عليهم: مالَ عليهم وكأَنَّ الرَّوْغَ ههنا أَي أَنه اعْتَلَّ عليهم رَوْغاً لِيَفْعَلَ بآلِهتِهِم ما فَعَل. وطريق رائِغٌ: مائِلٌ. وفي حديث الأَحنف: فعَدَلْتُ إلى رائِغةٍ من رَوائِغِ المدينةِ أَي طريقٍ يَعْدِلُ ويَمِيلُ عن الطريقِ الأَعْظَمِ. قال: ومنه قوله تعالى فراغَ عليهم ضرباً، أَي مالَ وأَقْبَلَ. ورِواغةُ القومِ ورِياغَتُهم: حيث يَصْطَرِعُون. ويقال: هذه رياغةُ بني فلان ورِواغَتُهم أَي حيث يَصْطَرِعُون، وأَصله رِواغةٌ صارت الواو ياء للكسرة قبلها. والمُراوَغةُ: المُصارَعةُ.
ورَوَّغَ لُقْمَتَه في الدَّسَم: غَمَسَها فيه كَرَوَّلَها. وفي الحديث: إذا كَفَى أَحدَكم خادِمُه حَرَّ طعامِه فلْيُقْعِدْْه معه وإلاَّ فَلْيُرَوِّغْ له لُقْمةً أَي يُطْعِمْه لُقْمة مُشَرَّبةً من دَسَمِ الطَّعامِ. يقال رَوَّغَ فلان طَعامَه ومَرَّغه وسَغْبَلَه إِذا رَوَّاه دَسَماً. وتُرَوَّغُ الدابةُ في التراب: تُمَرَّغُ (* قوله «تروّغ
وتمرّغ» كذا ضبط في الأَصل بصيغة المبني للمفعول، وفي القاموس: تروّغ الدابة تمرغت بالبناء للفاعل، قال شارحه: صوابه تروغت.).

##### Türkçe

**راغَ** **يرُوغُ** **رَوْغاً** ve **رَوَغاناً**: saptı. Ve **راغَ إلى كذا** yani ona gizlice meyletti ve saptı. Ve falan, falanı **يُراوِغ** eder; eğer onun üzerine çevirdiği şeyden sapıyor ve ondan kaçınıyorsa. Ve onu **أراغَه** ve onu **راوَغَه**: onu aldattı. Ve **راغَ الصْيدُ**: buraya ve buraya gitti, ve **راغَ الثعْلَبُ**. Ve meselde: **رُوغِي جَعارِ وانْظُرِي أَين المَفَرُّ**; ve **جَعارِ** sırtlanın adıdır; ve **رُوغِي** ancak müennes için söylenir; ve ondan isim **الرَّواغُ**dur, fetih ile. Ve **أَراغَ** ve **ارْتاغَ**: **طَلَب** ve **أَراد** manasındadır. Dersin ki: **أَرَغْتُ الصَيْدَ**; ve **ماذا تُرِيغُ** yani ne istiyorsun ve talep ediyorsun. Ve denir: **أَرِيغُوني إِراغَتَكم** yani beni, sizin talep edişiniz gibi talep edin. **التهذيب**: falan **يُرِيغُ** şöyle şöyle ve onu **يُلِيصُه**; yani onu talep eder ve onu çevirir; ve **الليث** inşad etti:
يُدِيرونني عن سالِمٍ وأُرِيغُه،
وجِلْدةُ بَيْن العَيْنِ والأَنْفِ سالِمُ

Ve sen, etrafında dolaşan adama dersin ki: **ما تُرِيغُ** yani ne talep ediyorsun. Ve falan beni bir iş üzerine çeviriyor, ben de onu **أُرِيغُه**; ve ondandır onun sözü:
يُرِيغُ سَوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ
yani onu talep eder. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: bir çocuğun ağlayışını işitti de annesine sordu; o da dedi ki: ben onu yemeğe **أُرِيغُه**; yani onu onun üzerine çeviriyorum ve onu ondan istiyorum. Ve denir: falan beni bir iş üzerine ve bir işten **يُرِيغُني**; yani beni yoklar ve onu benden talep eder; ve ondandır Kays hadisi: benden kaçmış bir deveyi **أُرِيغُ** olarak çıktım; yani onu her yolla talep ederim. Ve ondandır **رَوَغانُ الثعلبِ**; ve falan işte **يُراوِغُ** eder, **مُراوَغةً**; ve kavim **تَراوَغَ** etti; yani onların bazısı bazısını aldattı. Ve **الرَّوَّاغُ**: tilki; ve o, bir tilkiden daha **أَرْوَغُ**dur. Ve **راغَ إليه** onu gizlice söyleşmek yahut onu vurmak için: yöneldi. Ve **راغَ** falan: ona gizlice meyletti; ve ondandır Yüce Allah’ın sözü: **فراغَ إلى أَهْلِه فجاء بِعِجْل سَمِين**; ve Yüce Allah’ın sözü: **فراغَ عليهم ضَرْباً باليَمينِ**; bütün bunlar gizlenerek bir sapmadır; ve denildi: yöneldi. Ve **الفراء**, **فراغَ إلى أَهلِه** sözünde dedi: manası, dönüşünü gizlemesi hâlinde ehline döndü; ve dönen kimseye, dönüşünü gizliyor olmadıkça, “**راغَ**” denmez. Ve **فراغَ عليهم** sözünde dedi: onların üzerine meyletti; ve sanki buradaki **الرَّوْغَ**, yani onların üzerine bir **رَوْغاً** ile bahane uydurdu ki ilahlarına yaptığı şeyi yapsın. Ve **طريق رائِغٌ**: meyilli. Ve **الأَحنف** hadîsinde: şehrin **رَوائِغِ**inden bir **رائِغةٍ**e saptım; yani büyük yoldan ayrılan ve meyleden bir yola. Dedi: ve ondandır Yüce Allah’ın sözü **فراغَ عليهم ضرباً**; yani meyletti ve yöneldi.

**رِواغةُ القومِ** ve **رِياغَتُهم**: güreştikleri yer. Ve denir: bu, falanoğullarının **رياغةُ**sidir ve **رِواغَتُهم**dur; yani güreştikleri yer; ve aslı **رِواغةٌ**dur, ondan önceki kesre sebebiyle vav yâ’ya dönüştü. Ve **المُراوَغةُ**: güreşmedir.

Ve **رَوَّغَ** lokmasını yağlı şeyin içinde: onu onun içine batırdı, onu **كَرَوَّلَها** gibi.

Ve hadiste: sizden birinin hizmetçisi onun yemeğinin hararetini giderirse onu onunla beraber oturtsun; yoksa ona bir lokma **فَلْيُرَوِّغْ**; yani ona, yemeğin yağından içirilmiş bir lokma yedirsin. Denir: falan yemeğini **رَوَّغَ** etti, ve onu **مَرَّغه** etti, ve onu **سَغْبَلَه** etti; eğer onu yağ ile suladıysa. Ve binek hayvanı toprakta **تُرَوَّغُ** edilir: **تُمَرَّغُ** edilir.
(* Onun sözü “**تروّغ** ve **تمرّغ**”: asılda meçhul bina sigasıyla böyle ضبط edildi; ve **القاموس**’ta: **تروّغ الدابة تمرغت** fail bina ile; şârihi dedi ki: doğrusu **تروغت**’tir.).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر و غ * * رَاغَ * الثعلب وبابه قال و * رَوَغانا * أيضا بفتحتين والاسم من ه * الرَّوَاغُ * بالفتح و * أَرَاغَ * و * ارْتَاغَ * أي طلب وأراد و * رَاغَ * إلى كذا مال إليه سرا وحاد وقوله تعالى ﴿فراغ عليهم ضربا باليمين﴾ أي أقبل قال الفراء مال عليهم وفلان * يُرَاوِغُ * في الأمر * مُرَاوَغَةً

##### Türkçe

* ر و غ * **رَاغَ**: tilki (böyle) yaptı; ve onun babı **قال**’dır. Ve **رَوَغانا** da (vardır), yine iki fetha ile. Ve isim, bundan **الرَّوَاغُ**’dur, fetha ile. Ve **أَرَاغَ** ve **ارْتَاغَ**: yani talep etti ve istedi. Ve **رَاغَ**: şuna doğru meyletti; ona gizlice yöneldi ve saptı. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فراغ عليهم ضربا باليمين**﴾ yani yöneldi. El-Ferrâ dedi: onların üzerine meyletti. Ve falan kimse işte **يُرَاوِغُ**; işte **مُرَاوَغَةً** olarak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

راغ الرجل والثعلب يروغ روغا وروغانا، الأخير بالتحريك، أي: مال وحاد عن الشيء.
 وراغ فلان إلى فلان: مال إليه سرا، ومنه قوله تعالى: فراغ إلى أهله فجاء بعجل سمين، وقوله تعالى: فراغ عليهم ضربا باليمين. كل ذلك انحراف في استخفاء، وقيل: أقبل، وقال الفراء: قوله:فراغ إلى أهله معناه: رجع إلى أهله في حال إخفاء منه لرجوعه، ولا يقال للذي رجع: قد راغ، إلا أن يكون مخفيا لرجوعه، وقال: في قوله تعالى: فراغ عليهم: مال عليهم، وكأن الروغ ههنا أي: أنه اعتل عليهم روغا، ليفعل بآلهتهم ما فعل، وقال الراغب: أصل معنى الروغ: الميل في جانب، ليخدع من خلفه.
 والاسم: الرواغ، كسحاب.
 والرواغ، كشداد: الثعلب، ومنه قول معاوية لعبد الله بن الزبير رضي الله عنهم: إنما أنت ثعلب رواغ، كلما خرجت من جحر انجحرت في جحر.

  والرواغ بن عبد الملك بن قيس بن سمي من تجيب القبيلة المشهورة.
 والرواغ والد سليمان الخشني الذي هو شيخ لسعيد بن عفير، ووالد أبي الحسن أحمد بن الرواغ بن برد بن نجيح الأيدعاني، المصري، الذي يروي عن بجير بن بكير المحدثين ذكرهم ابن يونس في تاريخ مصر، وقد سبق للمصنف في روع هذا الكلام بعينه تقليدا لللصاغاني، ثم أعاده هنا على الصواب من غير تنبيه عليه وهو غريب منه يحتاج التنبه له.
 ويقال: هذه رواغتهم وراغتهم بكسرهما، أي: مصطرعهم أي: الموضع الذي يصطرعون فيه، صارت الواو ياء لانكسار ما قبلها، نقل الجوهري الثانية عن اليزيدي، قال الصاغاني: وهذا القلب ليس بضربة لازب.
 والرياغ، ككتاب: الخصب، نقله ابن عباد.
 قال: ويقال: أخذتني بالرويغة، كجهينة، أي: بالحيلة، وهو من الروغ بالفتح.
 وأراغ إراغة: أراد وطلب، كارتاغ، تقول: أرغت الصيد، وماذا تريغ: أي: ما تريد وما تطلب.
 وقال خالد بن جعفر بن كلاب في فرسه حذفة:
  أريغوني إراغتكـم فـإنـي                      وحذفة كالشجي تحت الوريد وفي التهذيب: فلان يريغ كذا وكذا، ويليصه، أي: يطلبه ويريده، وأنشد الليث:
  يديرونني عن سالم وأريغـه                      وجلدة بين العين والأنف سالم ويقال: فلان يريغني على أمر، وعن أمر، أي: يراودني ويطلبه مني، ومنه حديث قيس: خرجت أريغ بعيرا شرد من، أي: أطلبه بكل طريق، ومنه روغان الثعلب.
 وقال ابن الأعرابي: روغ فلان الثريدة ترويغا: إذا دسمها ورواها، وكذلك مرغها، وسغبلها ورولها، وهو مجاز، ومنه الحديث: فليروغ له لقمة، أي: يشربها بالدسم.
 والمراوغة: المصارعة، يقال: هو يراوغ فلانا: إذا كان يحيد عما يديره عليه ويحايصه، قال عدي بن زيد العبادي:
  يوم لا ينفع الرواغ ولا ين                      فع إلا المشيع النحـرير كالتراوغ، يقال: تراوغ القوم، أي: راوغ بعضهم بعضا.
 وقال ابن دريد: تروغ، هكذا في النسخ، والصواب: تروغت الدابة: إذا تمرغت.
 ومما يتسدرك عليه: أراغه إراغة: خادعه، وكذلك رواغه رواغا.
 وراغ الصيد: ذهب ههنا وههنا، وهو مجاز.
 وفي المثل: أروغ من ثعلب قال طرفة بن العبد لعمرو بن هند يلوم أصحابه في خذلانهم إياه:
  كل خليل في كنت خاللته                      لا ترك الله له واضحه
  كلهم أروغ من ثعـلـب                      ما أشبه الليلة بالبارحه وفي مثل آخر: روغي جعار، وانظري أين المفر وجعار: اسم للضبع: ولا تقل: روغي إلا للمؤنث. وراغ حاجة إلى فلان يروغها: بغاها بغيا وشيكا.
 ويقال: خير رواغاء، أي: كثير.
 ويقال: هو يروغ عن الحق، وطري رائغ زائغ، وهو مجاز، ومنه حديث الأحنف: فعدلت إلى رائغة من روائغ المدينة أي: طريق يعدل ويميل عن الطريق الأعظم.
 والمراوغة: المراودة، تقول: ما زلت أراوغه عن كذا، فما راغ إليه، أي: أراوده.
 ورائغة: منزل لحاج البصرة بين إمرة وطخفة.
 وقيل: ماء لبني الحليف من بجيلة.
 وأيضا جبل لغني.

##### Türkçe

**راغ** adam ve tilki **يروغ** **روغا** ve **روغانا** (sonuncusu hareke ile) yani: meyletti ve şeyden saptı.

Ve falan kimse falan kimseye **راغ**: ona gizlice meyletti; ondan da Yüce Allah’ın sözü: **فراغ إلى أهله فجاء بعجل سمين** ve Yüce Allah’ın sözü: **فراغ عليهم ضربا باليمين**. Bütün bunlar gizlenerek bir sapmadır; ve “yöneldi” denilmiştir. Ve **الفراء** dedi ki: Onun sözü: **فراغ إلى أهله** mânâsı: ehline, dönüşünü onlardan gizleme hâlinde, ehline döndü; ve dönen kimseye “**قد راغ**” denilmez; ancak dönüşünü gizliyor olursa (denir). Ve dedi ki: Yüce Allah’ın sözü: **فراغ عليهم** hakkında: onların üzerine meyletti; ve sanki **الروغ** burada yani: onların üzerine bir **روغا** ile (bir meyil ile) bahane uydurdu; ta ki ilâhlarına yaptığı şeyi yapsın. Ve **الراغب** dedi ki: **الروغ**un asl mânâsı: bir yanda meyildir; arkasındakini aldatmak için.

Ve isim: **الرواغ**, **سحاب** gibi.

Ve **الرواغ**, **شداد** gibi: tilki; ondan da Muâviye’nin Abdullah b. ez-Zübeyr’e (Allah onlardan razı olsun) sözü: “Sen ancak **ثعلب رواغ**sın; her ne zaman bir in’den çıktınsa bir in’e girdin.”

Ve **الرواغ** b. Abdülmelik b. Kays b. Semî, meşhur kabile **تجيب**’dendir.

Ve **الرواغ**, Saîd b. Ufeyr’in şeyhi olan Süleyman el-Huşnî’nin babasıdır; ve Mısırlı, **بجير بن بكير**’den rivayet eden, muhaddislerin zikrettiği, İbn Yûnus’un **تاريخ مصر**’de andığı, Ebü’l-Hasen Ahmed b. **الرواغ** b. Berd b. Necîh el-Eyda‘ânî’nin babasıdır. Müellifin daha önce **روع** maddesinde bu sözün aynısını **للصاغاني**’ye takliden geçirmiş olması, sonra burada ona dikkat çekmeksizin doğru üzere yeniden getirmesi—bu ondan gariptir; buna dikkat etmek gerekir.

Ve denilir: “Bu onların **رواغتهم**’idir ve **راغتهم**’idir” (ikisini de kesre ile); yani: onların güreş yeri; yani: içinde güreştikleri yer. Öncesinin kesreli oluşundan dolayı **الواو** **ياء** oldu. **الجوهري** ikincisini **اليزيدي**’den nakletti. **الصاغاني** dedi ki: Bu kalb (harf dönüşümü) yapışıp kalan bir darbe değildir.

Ve **الرياغ**, **كتاب** gibi: bolluk; İbn Abbâd onu nakletti.

Dedi ki: Ve denilir: “Beni **بالرويغة** ile aldın” (**جهينة** gibi); yani: hile ile; ve o, fetha ile **الروغ**dandır.

Ve **أراغ** **إراغة**: istedi ve talep etti; **كارتاغ** gibi. Dersin ki: “Avı **أرغت**”; ve “**ماذا تريغ**”: yani: ne istiyorsun ve ne talep ediyorsun.

Ve Hâlid b. Ca‘fer b. Kilâb, atı **حذفة** hakkında dedi:

  “Beni sizin **إراغتكم**’inizle **أريغوني**; çünkü ben
  ve **حذفة**, damar altındaki kıymık gibi (durur).”

Ve **التهذيب**’de: “Falan kimse şöyle şöyle **يريغ** eder ve onu **يليصه**”; yani: onu talep eder ve ister. Ve **الليث** şu beyti okudu:

  “Beni Sâlim’den çevirip dururlar, ben de onu **أريغـه** ederim;
  hâlbuki göz ile burun arasındaki deri Sâlim’dir.”

Ve denilir: “Falan kimse beni bir iş üzerine ve bir işten **يريغني** eder”; yani: beni ayartır ve onu benden ister. Ondan da Kays hadisi: “Benden kaçmış bir deveyi **أريغ** ederek çıktım”; yani: onu her yoldan ararım. Ve ondan: tilkinin **روغان**’ı.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Falan kimse **الثريدة**’yi **ترويغا** ile **روغ** etti: onu yağlandırıp ıslattığı zaman; ve aynı şekilde onu **مرغ** etti, ve onu **سغبل** etti ve onu **رول** etti; bu mecazdır. Ondan da hadis: “Onun için bir lokmayı **فليروغ** etsin”; yani: onu yağ ile içirsin.

Ve **المراوغة**: güreştir. Denilir: “O, falan kimseyi **يراوغ** eder”: ona çevirdiği şeyden sapıp kaçamak yaptığı ve ondan sıyrıldığı zaman. Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî dedi:

  “O gün ne **الرواغ** fayda verir ne de
  ancak eşlik eden, çok zeki (kimse) fayda verir.”

**كالتراوغ** gibi. Denilir: “Kavim **تراوغ** etti”; yani: birbirlerini **راوغ** ettiler.

Ve İbn Düreyd dedi ki: **تروغ**; nüshalarda böyledir; doğrusu: “Binek hayvanı **تروغت** etti”: yuvarlandığı zaman.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: Onu **أراغه** **إراغة** ile: onu aldattı; ve aynı şekilde onu **رواغه** **رواغا** ile (aldattı).

Ve av **راغ** etti: burada ve burada gitti; bu mecazdır.

Ve meselde: “Tilkinin en **أروغ**’u.” Tarafe b. el-‘Abd, Amr b. Hind’e, kendisini yüzüstü bırakmalarından dolayı arkadaşlarını kınayarak dedi:

  “Dost edindiğim her dost,
  Allah ona açıklığını bırakmasın.
  Hepsi tilkiden daha **أروغ**;
  bu gece dünkü geceye ne çok benziyor.”

Ve başka bir meselde: “**روغي** ey **جعار**; ve kaçış nerede, bak.” **جعار**: sırtlanın adıdır. Ve “**روغي**” denilmez; ancak müennes için (denilir). Ve bir ihtiyaç, falan kimseye **راغ** eder; onu **يروغها**: onu yakın bir istekle istedi.

Ve denilir: “**خير رواغاء**”; yani: çok.

Ve denilir: “O, haktan **يروغ** eder”; ve “**طري رائغ زائغ**”; bu mecazdır. Ondan da Ahnef hadisi: “Şehrin **روائغ**’inden bir **رائغة**’ye saptım”; yani: büyük yoldan sapan ve meyleden bir yol.

Ve **المراوغة**: **المراودة**’dir. Dersin ki: “Ben onu şundan **أراوغه** etmeyi sürdürdüm; o da ona **راغ** etmedi”; yani: onu ayartırım.

Ve **رائغة**: Basra hacılarının, **إمرة** ile **طخفة** arasında bir menzilidir.

Ve denildi: **بجيلة**’den Benî el-Halîf’e ait bir sudur.

Ve ayrıca: **غني**’ye ait bir dağdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَاغَ
1 رَاغَ ذ , (S, Msb, K,) aor. يَرُوغُ, (S, Msb,) inf. n. رَوْغٌ (S, Msb, K) and رَوَغَانٌ, (S, Mgh, Msb, K,) said of a fox, (S, Mgh, Msb, K,) and of a man, (K,) He turned aside or away from a thing: (K:) or went this way and that, (Mgh,) or to the right and left, quickly, (Msb,) and deceitfully, or guilefully: (Mgh, Msb:) [or turned aside to deceive him who was behind him: for] the primary signification of رَوْغٌ is the turning aside to deceive him who is behind one. (Er-Rلghib, TA.) It is said in a prov.,
رُوغِى جَعَارِ وَ انْظُرِى أَيْنَ المَفِرْ
[for المَفِرُّ, i. e. Turn aside or away, or go this way and that, &c., O she-hyena, and look where is the place to which to flee: or, as some relate it, the first word is رُوعِى: see art. جعر]. (S, TA. [Freytag seems to have found المعز for المفر; and has explained رُوغِى جَعَارِ as meaning “ Vide ubi caprو sint, hyوna! ”]) And you say, راغ الصَّيْدُ The game, or object of the chase, went away this way and that, or hither and thither. (TA. [There said to be tropical; but I see not wherefore.]) And one says, راغ عَنْ فُلَانٍ He turned aside, or away, from such a one [and particularly with deceit or guile; eluded him; dodged him]. (JK.) And هُوَ يَرُوغُ عَنِ الحَقِّ [He deviates from the truth, or from that which is right or just]. (TA.) And راغ الطَّرِيقُ The road turned aside or away, or deviated. (Msb.) And راغ مِنْ كَذَا He turned away from such a thing, and returned, concealing his return: (Har p. 21:) [for,] accord. to Fr, راغ is not said of one who has returned unless he concealed his return. (Har ibid., and TA.) And راغ اـِلَى كَذَا, (S, Msb,) or الى فُلَانٍ, (TA,) He turned aside (S, Msb, TA) to such a thing, (S, Msb,) or to such a one, (TA,) secretly. (S, Msb, TA.) Hence, in the Kur [li. 26], فَراغَ اـِلَى أَهْلِهِ فَجَآءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ And he turned aside, (Jel, TA,) or went away, (Bd,) to his family secretly [and brought a fat calf]: (Bd, Jel, TA:) or he returned to his family concealing his return. (Fr, TA.) And in the Kur [xxxvii. 91], فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ And he turned against them (Fr, S, Bd, TA) secretly, (Bd, TA,) smiting them with the right hand, or because of the oath that he had sworn; (Bd;) as though the رَوْغ in this case consisted in his employing a pretext against them in order that he might do to their gods what he did: (S, L:) or the meaning is, he advanced against them. (S, TA.) ― -b2- راغ حَاجَةً اـِلَى فُلَانٍ, aor. as above, He sought to obtain quickly an object of want of such a one. (JK, TA. [See also 4.]

روّغ
2 روّغ ذ , (IAar, K,) inf. n. تَرْوِيغٌ, (TA,) (tropical:) He smeared, seasoned, imbued, or soaked, a mess of ثَرِيد [i. e. broken, or crumbled, bread], (IAar, K, TA,) or a morsel, or mouthful, (TA,) with grease, or gravy, or dripping; (IAar, K, TA;) as also مَرَّغَ, and سَغْبَلَ, and رَوَّلَ: (TA:) or you say, رَوَّغْتُ اللُّقْمَةَ بِالسَّمْنِ, inf. n. as above, I smeared, seasoned, imbued, or soaked, the morsel, or mouthful, with clarified butter; as also رَيَّغْتُ: (Msb:) or رَوَّغْتُ الخُبْزَ فِى الوَدَكِ I soaked the bread in grease, or gravy, or dripping; syn. رَوَّلْتُهُ فِيهِ. (JK.)

راوغهُ
3 راوغهُ ذ , (MA, TA,) inf. n. مُرَاوَغَةٌ (KL, TA) and رِوَاغٌ, (TA,) He practised deceit, delusion, guile, or artifice, (MA, KL, TA,) with him, or towards him; (MA, TA;) or strove, endeavoured, or desired, to deceive, delude, beguile, circumvent, or outwit, him; syn. خَادَعَهُ; as also ↓ اراغهُ, inf. n. اـِرَاغَةٌ: and both signify he endeavoured to turn him; or endeavoured to turn him by blandishment, or by deceitful arts, or to entice him to turn; syn. رَاوَدَهُ. (TA.) It is said when its object is a person who has turned away from, or shunned, or avoided, that which one has devised, planned, or plotted, against him. (TA.) You say, فُلَانٌ يُرَاوِغُ فِى الأَمْرِ [Such a one practises deceit, &c., in the affair], inf. n. مُرَاوَغَةٌ. (S.) And مَا زِلْتُ أُرَاوِغُهُ عَنْ كَذَا I ceased not to endeavour to turn him, or to entice him to turn, from such a thing, syn. أُرَاوِدُهُ; (TA in this art;) and عَلَيْهِ to it: (TA in art. منع:) and [in like manner] you say, عَلَى أَمْرٍ ↓ فُلَانٌ يُرِيغُنِى Such a one endeavours to turn me, or to entice me to turn, to a thing; and عَنْ أَمْرٍ from a thing; syn. يُرَاوِدُنِى; and seeks, or demands, my doing so. (TA.) ― -b2- مُرَاوَغَةٌ also signifies The act of wrestling together; (S, K;) like ↓ تَرَاوُغٌ. (K.) You say, رَاوغهُ He wrestled with him: (TK:) or رواغ بَعْضُهُمْ بَعْضًا One of them wrestled with another; [or they wrestled, one with another; or they wrestled together;] as also ↓ تراوغوا. (S, TA.)

4 أَرْوَغَ see 3, in two places. ― -b2- اراغ, (S, Msb, K,) inf. n. اـِرَاغَةٌ, (Msb, TA,) also signifies He sought, sought for or after, sought to find and take or get, or pursued after, and desired, (S, Msb, K,) a thing; (Msb;) or a thing that was difficult to take; as though it turned aside or away, or went this way and that, &c., (كَأَنَّهُ يَرُوغُ,) before him; (Har p. 21;) and ↓ ارتاغ, (S, Msb, K,) inf. n. اِرْتِيَاغٌ, (Msb,) signifies the same. (S, Msb, K.) [أَرِيغُونِى اـِرَاغَتَكُمْ is expl. in one of my two copies of the S by the words اُطْلُبُونِى طَلِبَتَكُمْ: in the other of those copies, the latter of these words is written طلِبتَكم: I think that the right reading is طِلْبَتَكُمْ; and the meaning, Seek ye me with, or in, your mode, or manner, of seeking: the proper meaning is seek ye me with your seeking.] Khلlid Ibn-Jaafar Ibn-Kilلb says, speaking of his mare حِذْقَة,
أَرِيغُونِى اـِرَاغَتَكُمْ فَاـِنِّى
وَ حِذْقَةَ كَالشَّجَا تَحْتَ الوَرِيدِ
[Seek ye me with your seeking; but ye will not be able to take me; for I, with Hidhkah, am like the bone sticking fast in the throat beneath the carotid artery]. (TA.) And you say, أَرَغْتُ الصَّيْدَ [I sought, or pursued, the game, or object of the chase]. (S.) And اراغت العُقَابُ الصَّيْدَ The eagle pursued the game this way and that, as the latter went. (Mgh and TA in art. هوى.) And خَرَجْتُ أُرِيغُ بَعِيرًا شَرَدَ مِنِّى I went forth seeking in every road, or way, a camel that had run away from me. (TA, from a trad.) And مَا ذَا تُرِيغُ What is this that thou seekest and desirest? or that which thou seekest and desirest? (S, TA.) And فُلَانٌ يُرِيغُ كَذَا وَ كَذَا Such a one eeks, and devises or plans or plots, such and such things. (T, TA.)

تروّغ
5 تروّغ ذ He (a beast) rolled, or turned himself over. (JK, IDrd, K.) And تروّغ فِى الطِّينِ He became befouled, or bedaubed, in the mud. (JK.)

6 تَرَاْوَغَ see 3, last two sentences.

8 اـِرْتَوَغَ see 4, second sentence.

رَاغَةٌ
رَاغَةٌ ذ : see رِيَاغَةٌ.

رَوَاغٌ
رَوَاغٌ ذ [The act, or quality, of turning aside or away from a thing: or of going this way and that, or to the right and left, quickly, and deceitfully, or guilefully: or of turning aside to deceive him who is behind one: or of eluding, or dodging:] a subst. from رَاغَ. (S, Msb, K.) -A2- خَيْرٌ رواغٌ, (so in the TA, the vowel of the ر in رواغ not indicated,) or ↓ خَيْرٌ لَهُ رَوَاغَآءُ and ↓ رُوَاغَآءُ, (so in the JK,) Abundant [wealth, or good of any kind]. (JK, TA.)

رِيَاغٌ
رِيَاغٌ ذ [originally رِوَاغٌ] A state of plenty; or of abundance of herbage, or of the goods or conveniences or comforts of life. (JK, Ibn-'Abbلd, K.) You say, فُلَانٌ فِى الرِّيَاغِ Such a one is in a state of plenty, &c. (JK.) -A2- See also art. ريغ.

رِوَاغَةٌ
رِوَاغَةٌ ذ : see what next follows.

رِيَاغَةٌ
رِيَاغَةٌ ذ The wrestling-place of a people; (Yz, JK, S, K;) as also ↓ رِوَاغَةٌ, (K,) which is the original form, the و being afterwards changed into ى because of the kesreh before it, though this, as Sgh says, is not a necessary sort of conversion; (TA;) or ↓ رَاغَةٌ. (So in the JK.)

رُوَيْغَةٌ
رُوَيْغَةٌ ذ i. q. حِيلَةٌ [meaning An evasion or elusion, a shift, a wile, an artifice, an artful contrivance or device, a plot, or a stratagem]: (Ibn-'Abbلd, K:) from الرَّوْغُ [inf. n. of رَاغَ]: so in the saying, أَخَذْتَنِى بِالرُّوَيْغَةِ [Thou tookest me by an artifice, &c.]. (JK, Ibn-'Abbلd, K.) [It has a similar meaning also in a saying cited voce حَوْجَآءُ, q. v.]

رَوَاغَآءُ
رَوَاغَآءُ ذ and رُوَاغَآءُ: see رَوَاغٌ.

رَوَّاغٌ
رَوَّاغٌ ذ [Wont to turn aside or away from a thing: or to go this way and that, or to the right and left, quickly, and deceitfully, or guilefully: or to turn aside for the purpose of deceiving him who is behind: or to elude, or dodge]. Mo'لwiyeh said to 'Abd-Allah Ibn-Ez-Zubeyr, اـِنَّمَا أَنْتَ ثَعْلَبٌ رَوَّاغٌ كُلَّمَا خَرَجْتَ مِنْ جُحْرٍ انْجَحَرْتَ فِى جُحْرٍ [Thou art only a fox wont to elude: whenever thou comest forth from a burrow, thou enterest into a burrow]. (TA.) [Hence,] الرَّوَّاغُ is an appellation of The fox. (JK, K.)

طَرِيقٌ رَائِغٌ
طَرِيقٌ رَائِغٌ ذ A deviating road. (S, TA.) Hence ↓ رَائِغَةٌ [as a subst.] A road deviating from the main road: pl. رَوَائِغُ. (TA, from a trad.)

رَائغَة
رَائغَة ذ : see what next precedes.

أَرْوَغُ
أَرْوَغُ ذ [More, and most, wont to turn aside or away from a thing: to go this way and that, or to the right and left, quickly, and deceitfully, or guilefully: to turn aside for the purpose of deceiving him who is behind: or to elude, or dodge]. Tarafeh Ibn-El-'Abd said to 'Amr Ibn-Hind, censuring his companions,
كُلُّهُمُ أَرْوَغُ مِنْ ثَعْلَبٍ
مَا أَشْبَهَ اللَّيْلَةَ بِالبَارِحَهْ
[Every one of them is more wont to elude than a fox: how like is this night to yesternight!  meaning, how like are they, one to another! see art. برح]: أَرْوَغُ مِنْ ثَعْلَبٍ is a prov. (TA.)

##### Türkçe

رَاغَ
1 **رَاغَ** (ذ), muzâri‘ı **يَرُوغُ**, mastarı **رَوْغٌ** ve **رَوَغَانٌ**; tilki hakkında ve insan hakkında denir: Bir şeyden yana yahut bir şeyden uzağa saptı: yahut şu tarafa bu tarafa gitti; yahut sağa sola, çabucak ve aldatıcı olarak yahut hilekârane. [Yahut arkasında olanı aldatmak için saptı: çünkü] **رَوْغٌ**’un aslî anlamı, arkasında olanı aldatmak için sapmadır. Denilir bir darbımeselde:

**رُوغِى جَعَارِ وَ انْظُرِى أَيْنَ المَفِرْ**
[**المَفِرُّ** için; yani: Sap yahut uzaklaş, yahut şu tarafa bu tarafa git, vb., ey dişi sırtlan, ve kaçılacak yer neresi bak: yahut bazıları onu şöyle rivayet eder: ilk kelime **رُوعِى**’dir: **جعر** maddesine bak.]

Ve dersin: **راغ الصَّيْدُ** Av, yahut avlanan şey, şu tarafa bu tarafa, yahut oraya buraya gitti. Ve denir: **راغ عَنْ فُلَانٍ** O, falancadan yana yahut falancadan uzağa saptı. Ve **هُوَ يَرُوغُ عَنِ الحَقِّ** [O, haktan sapar]. Ve **راغ الطَّرِيقُ** Yol saptı yahut uzaklaştı, yahut meyletti. Ve **راغ مِنْ كَذَا** O, böyle bir şeyden döndü ve dönüşünü gizleyerek geri döndü: [çünkü] Fr’ye göre, **راغ** dönüşünü gizlemedikçe dönmüş olan hakkında söylenmez. Ve **راغ اـِلَى كَذَا** yahut **الى فُلَانٍ** O, böyle bir şeye, yahut falancaya, gizlice saptı. Bundan dolayı Kur’ân’da [li. 26]: **فَراغَ اـِلَى أَهْلِهِ فَجَآءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ** Ve o, ailesine gizlice saptı [ve semiz bir buzağı getirdi]: yahut ailesine, dönüşünü gizleyerek geri döndü. Ve Kur’ân’da [xxxvii. 91]: **فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ** Ve o, onlara karşı gizlice döndü, sağ elle vurarak; yahut ettiği yeminden dolayı; sanki bu durumda **رَوْغ** onun, ilahlarına yaptığı şeyi yapmak için onlara karşı bir bahane kullanmasından ibarettir: yahut anlam: onlara karşı ilerledi. ― -b2- **راغ حَاجَةً اـِلَى فُلَانٍ**, muzâri‘ı yukarıdaki gibi: O, falancanın bir ihtiyacını çabucak elde etmeyi aradı.

روّغ
2 **روّغ** (ذ), mastarı **تَرْوِيغٌ**: (mecaz:) O, **ثَرِيد** yemeğini, yahut bir lokmayı, yağ ile yahut et suyu ile yahut damlayan yağ ile yağladı, katıklandırdı, içine işledi yahut ıslattı; bunun gibi **مَرَّغَ** ve **سَغْبَلَ** ve **رَوَّلَ**: yahut dersin: **رَوَّغْتُ اللُّقْمَةَ بِالسَّمْنِ**, mastarı yukarıdaki gibi, Lokmayı sade yağ ile yağladım, katıklandırdım, içine işledim yahut ıslattım; bunun gibi **رَيَّغْتُ**: yahut **رَوَّغْتُ الخُبْزَ فِى الوَدَكِ** Ekmeği yağda yahut et suyunda yahut damlayan yağda ıslattım; eş anlamlısı: **رَوَّلْتُهُ فِيهِ**.

راوغهُ
3 **راوغهُ** (ذ), mastarı **مُرَاوَغَةٌ** ve **رِوَاغٌ**: Onunla, yahut ona karşı, aldatma, yanıltma, hile yahut düzen yaptı; yahut onu aldatmaya, yanıltmaya, kandırmaya, dolanmaya yahut alt etmeye çalıştı; eş anlamlısı **خَادَعَهُ**; bunun gibi ↓ **اراغهُ**, mastarı **اـِرَاغَةٌ**: ve ikisi de, onu döndürmeye çalıştı; yahut onu yumuşaklıkla yahut hileli sanatlarla döndürmeye çalıştı, yahut onu dönmeye ayartmaya çalıştı; eş anlamlısı **رَاوَدَهُ**. Bu, mef‘ûlü, kişinin kendisine karşı tasarlanmış, planlanmış yahut kurulmuş olan şeyden dönmüş, sakınmış yahut kaçınmış bir kimse olduğunda söylenir. Dersin: **فُلَانٌ يُرَاوِغُ فِى الأَمْرِ**, mastarı **مُرَاوَغَةٌ**. Ve **مَا زِلْتُ أُرَاوِغُهُ عَنْ كَذَا** Ben, onu böyle bir şeyden döndürmeye yahut döndürmeye ayartmaya devam ettim; eş anlamlısı **أُرَاوِدُهُ**; ve **عَلَيْهِ** “ona” (yani o şeye): ve [benzeri şekilde] dersin: **عَلَى أَمْرٍ ↓ فُلَانٌ يُرِيغُنِى** Böyle biri, beni bir şeye döndürmeye yahut döndürmeye ayartmaya çalışır; ve **عَنْ أَمْرٍ** bir şeyden; eş anlamlısı **يُرَاوِدُنِى**; ve bunu yapmamı ister yahut talep eder. ― -b2- **مُرَاوَغَةٌ** ayrıca, birlikte güreşme fiili demektir; bunun gibi ↓ **تَرَاوُغٌ**. Dersin: **رَاوغهُ** Onunla güreşti: yahut **رواغ بَعْضُهُمْ بَعْضًا** Onlardan biri diğerini güreşti; bunun gibi ↓ **تراوغوا**.

4 **أَرْوَغَ**: 3’e bak, iki yerde. ― -b2- **اراغ**, mastarı **اـِرَاغَةٌ**, ayrıca şu demektir: Bir şeyi aradı, arayıp sordu yahut peşine düştü, bulup almaya yahut elde etmeye çalıştı, peşinden koştu ve istedi; yahut alınması zor olan bir şeyi; sanki o, onun önünde ( **كَأَنَّهُ يَرُوغُ** ) sapıyor yahut uzaklaşıyor yahut şu tarafa bu tarafa gidiyor, vb.; ve ↓ **ارتاغ**, mastarı **اِرْتِيَاغٌ**, aynı anlama gelir. [**أَرِيغُونِى اـِرَاغَتَكُمْ** ifadesi, S’nin iki nüshamdan birinde **اُطْلُبُونِى طَلِبَتَكُمْ** sözleriyle açıklanmıştır: öteki nüshada bu sözlerin ikincisi **طلِبتَكم** yazılmıştır: doğru okunuşun **طِلْبَتَكُمْ** olduğunu sanıyorum; anlam: Beni, arama tarzınızla arayın: asıl anlam: Beni, arayışınızla arayın.] Hâlid b. Ca‘fer b. Kilâb, kısrağı **حِذْقَة** hakkında söyleyerek:

**أَرِيغُونِى اـِرَاغَتَكُمْ فَاـِنِّى**
**وَ حِذْقَةَ كَالشَّجَا تَحْتَ الوَرِيدِ**

Ve dersin: **أَرَغْتُ الصَّيْدَ** [Avı aradım yahut peşine düştüm]. Ve **اراغت العُقَابُ الصَّيْدَ** Kartal, avı, o giderken, şu tarafa bu tarafa kovaladı. Ve **خَرَجْتُ أُرِيغُ بَعِيرًا شَرَدَ مِنِّى** Benden kaçmış bir deveyi her yolda yahut her yolda arayarak dışarı çıktım. Ve **مَا ذَا تُرِيغُ** Senin arayıp istediğin bu nedir? yahut arayıp istediğin nedir? Ve **فُلَانٌ يُرِيغُ كَذَا وَ كَذَا** Böyle biri, şöyle şöyle şeyler arar ve kurar yahut planlar yahut düzenler.

تروّغ
5 **تروّغ** (ذ) O (bir hayvan) yuvarlandı yahut kendini çevirdi. Ve **تروّغ فِى الطِّينِ** Çamurda kirlendi yahut çamura bulandı.

6 **تَرَاْوَغَ**: 3’e bak, son iki cümle.

8 **اـِرْتَوَغَ**: 4’e bak, ikinci cümle.

رَاغَةٌ
**رَاغَةٌ** (ذ): **رِيَاغَةٌ**’ye bak.

رَوَاغٌ
**رَوَاغٌ** (ذ) [Bir şeyden yana yahut bir şeyden uzağa sapma fiili yahut niteliği: yahut şu tarafa bu tarafa, yahut sağa sola, çabucak ve aldatıcı olarak yahut hilekârane gitme: yahut arkasında olanı aldatmak için sapma: yahut sıyrılma yahut savuşma:] **رَاغَ**’dan bir isimdir. -A2- **خَيْرٌ رواغٌ**, yahut ↓ **خَيْرٌ لَهُ رَوَاغَآءُ** ve ↓ **رُوَاغَآءُ**: Bol [mal, yahut her türden hayır].

رِيَاغٌ
**رِيَاغٌ** (ذ) [aslında **رِوَاغٌ**] Bolluk hâli; yahut otun bol oluşu; yahut hayatın mallarının yahut kolaylıklarının yahut rahatlıklarının bolluğu. Dersin: **فُلَانٌ فِى الرِّيَاغِ** Böyle biri bolluk hâlindedir, vb. -A2- Ayrıca **ريغ** maddesine bak.

رِوَاغَةٌ
**رِوَاغَةٌ** (ذ): bir sonraki şeye bak.

رِيَاغَةٌ
**رِيَاغَةٌ** (ذ) Bir kavmin güreş yeri; bunun gibi ↓ **رِوَاغَةٌ**, ki asıl şekildir; önündeki kesre sebebiyle sonra **و** **ى**’ye çevrilmiştir; gerçi bu, Sgh’nin dediği gibi, zorunlu bir tür dönüşüm değildir; yahut ↓ **رَاغَةٌ**.

رُوَيْغَةٌ
**رُوَيْغَةٌ** (ذ) **حِيلَةٌ** ile aynı anlamdadır [yani: bir kaçamak yahut sıyrılma, bir çare, bir hile, bir düzen, ustaca bir tertip yahut araç, bir komplo yahut bir strateji]: **الرَّوْغُ**’dan [**رَاغَ**’ın mastarı] türemiştir: şu sözde olduğu gibi: **أَخَذْتَنِى بِالرُّوَيْغَةِ** [Beni bir hile ile, vb., yakaladın].

رَوَاغَآءُ
**رَوَاغَآءُ** (ذ) ve **رُوَاغَآءُ**: **رَوَاغٌ**’a bak.

رَوَّاغٌ
**رَوَّاغٌ** (ذ) [Bir şeyden yana yahut bir şeyden uzağa sapmaya alışkın: yahut şu tarafa bu tarafa, yahut sağa sola, çabucak ve aldatıcı olarak yahut hilekârane gitmeye alışkın: yahut arkasında olanı aldatmak için sapmaya: yahut sıyrılmaya yahut savuşmaya]. Muâviye, ‘Abdullah b. ez-Zübeyr’e dedi: **اـِنَّمَا أَنْتَ ثَعْلَبٌ رَوَّاغٌ كُلَّمَا خَرَجْتَ مِنْ جُحْرٍ انْجَحَرْتَ فِى جُحْرٍ**. [Bundan dolayı] **الرَّوَّاغُ**, tilkinin adlarındandır.

طَرِيقٌ رَائِغٌ
**طَرِيقٌ رَائِغٌ** (ذ) Sapan bir yol. Bundan dolayı ↓ **رَائِغَةٌ** [isim olarak] Ana yoldan sapan bir yol: çoğulu **رَوَائِغُ**.

رَائغَة
**رَائغَة** (ذ): bir önce geçene bak.

أَرْوَغُ
**أَرْوَغُ** (ذ) [Bir şeyden yana yahut bir şeyden uzağa sapmaya daha çok, ve en çok, alışkın: şu tarafa bu tarafa, yahut sağa sola, çabucak ve aldatıcı olarak yahut hilekârane gitmeye: arkasında olanı aldatmak için sapmaya: yahut sıyrılmaya yahut savuşmaya]. Tarafe b. el-‘Abd, ‘Amr b. Hind’e, arkadaşlarını yererek, dedi:

**كُلُّهُمُ أَرْوَغُ مِنْ ثَعْلَبٍ**
**مَا أَشْبَهَ اللَّيْلَةَ بِالبَارِحَهْ**

**أَرْوَغُ مِنْ ثَعْلَبٍ** bir darbımeseldir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَاغَ
رَاغَ ( w )  U ( n. ac. رَوْغ 1 ,  رَوَغَاْن 36 ),
a.  Turned aside; dodged about.

b.  [ Ila ], Turned aside, inclined to.

c.  [ 'Ala ], Came upon unexpectedly.

رَاْوَغَ
رَاْوَغَ III ,
a.  Tried to outwit, deceive.

b.  [ coll. ], Put off.

c.  Wrestled with.

أَرْوَغَ
أَرْوَغَ IV ,
a.  Sought after, desired; strove after.

تَرَوَّغَ
تَرَوَّغَ V ,
a.  Rolled upon the ground.

اِرْتَوَغَ
اِرْتَوَغَ VIII ,
a.  see IV .

رَوَاغ
رَوَاغ [ 22 ],
a.  Ruse, wile; astuteness, cunning, wiliness.

رِيَاغ
رِيَاغ [ 23I ],
a.  Abundance, plenty.

رَوَّاغ
رَوَّاغ [ 28 ],
a.  Shifty, crafty; dodger, shuffler.

b.  Fox.

##### Türkçe

**رَاغَ**
**رَاغَ** ( w ) U ( n. ac. **رَوْغ** 1 ,  **رَوَغَاْن** 36 ),
a. Saptı; yana döndü; etrafta sıvıştı.

b. [ **إلى** ], saptı, meyletti.

c. [ **على** ], ansızın üzerine geldi.

**رَاْوَغَ**
**رَاْوَغَ** III ,
a. Kurnazlıkla alt etmeye çalıştı, aldattı.

b. [ coll. ], savdı.

c. Güreşti.

**أَرْوَغَ**
**أَرْوَغَ** IV ,
a. Aradı, istedi; peşine düştü.

**تَرَوَّغَ**
**تَرَوَّغَ** V ,
a. Yerde yuvarlandı.

**اِرْتَوَغَ**
**اِرْتَوَغَ** VIII ,
a. IV’e bak.

**رَوَاغ**
**رَوَاغ** [ 22 ],
a. Hile, düzen; kurnazlık, zekâ, hinlik.

**رِيَاغ**
**رِيَاغ** [ 23I ],
a. Bolluk, çokluk.

**رَوَّاغ**
**رَوَّاغ** [ 28 ],
a. Kaypak, kurnaz; sıvışan, savsaklayan.

b. Tilki.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

روغ
رَاغَ - يَرُوْغُ

رَاغَ - يَرُوْغُ + الكائن: يراوغ: ينطلق ويذهب ويتحرك بميل ولف ودوران، وليس بشكل مباشر
رَاغَ - يَرُوْغُ + كائن + إلى كائن أو شيء: ينطلق ويذهب ويتحرك  متجهاً إليه، ولكن ليس مباشرة وإنما بحيد وميل ولف ودوران
رَاغَ - يَرُوْغُ + كائن + على كائن أو شيء: ينطلق ويذهب ويتحرك  هابطاً عليه ولكن ليس مباشرة وإنما بحيد وميل ولف ودوران
رَاغَ - يَرُوْغُ + كائن + على كائن أو شيء + فعلاً أو خبر: ينطلق ويذهب ويتحرك  هابطاً ونازلاً عليه بفعل أو بأمر، ولكن ليس مباشرة وإنما بحيد وميل ولف ودوران: وهو هنا يعمل عمل فعل مساعد: " عَمَدَ " أو " رَاحَ " يفعل بالاستعمال الشائع: يبدأ بالحركة محدداً وجهة يريدها، ويهدف من هذه الحركة وهذه الوجهة فعل عمل ما مراد دون غيره: نقول: راغ + يفعل ، أو راغ + فعلاً: راح فيهم فعلاً (ضرباً)
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة والتقدم بانحناء واعوجاج وتلوي"، وهي:
حَاتَ - يَحُوْتُ، ثَعَبَ - يَثْعَبُ، رَاغَ - يَرُوْغُ، حَقَفَ - يَحْقِفُ، نَانَ - يَنُونُ، عَوِجَ - يَعْوَجُ (عاجَ - يَعُوجُ)
راغ إلى
 	﴿فراغ إلى آلهتهم فقال ألا تأكلون(91)﴾ الصافات ﴿فراغ إلى أهله فجاء بعجل سمين(26)﴾ الذاريات
راغ عليهم
 ﴿فراغ عليهم ضربا باليمين(93)﴾ الصافات
مختار الصحاح
● [روغ] ر و غ: رَاغَ الثعلب وبابه قال و رَوَغانا أيضا بفتحتين والاسم من ه الرَّوَاغُ بالفتح و أَرَاغَ و ارْتَاغَ أي طلب وأراد و رَاغَ إلى كذا مال إليه سرا وحاد وقوله تعالى ﴿فراغ عليهم ضربا باليمين﴾ أي أقبل قال الفراء مال عليهم وفلان يُرَاوِغُ في الأمر مُرَاوَغَةً
الراغب
روغ
- الروغ: الميل على سبيل الاحتيال، ومنه: راغ الثعلب يروغ روغانا، وطريق رائغ: إذا لم يكن مستقيما، كأنه يراوغ، وراوغ فلان فلانا، وراغ فلان إلى فلان: مال نحوه لأمر يريده منه بالاحتيال قال: }فراغ إلى أهله﴿[الذاريات/26]،﴾فراغ عليهم ضربا باليمين{ [الصافات/93]، أي: مال، وحقيقته: طلب بضرب من الروغان، ونبه بقوله: (على) على معنى الاستيلاء.
ملخص اللسان
1. روغ: راغَ يرُوغُ رَوْغاً ورَوَغاناً: حادَ.
2. وراغ إلى كذا أَي مالَ إليه سِرّاً وحادَ.
3. وفلان يُراوِغ فلاناً إذا كان يَحِيدُ عما يُدِيرُه عليه ويُحايِصُه.
4. وأراغَه هو وراوَغَه: خادَعَه.
5.     وأَراغَ وارْتاغَ: بمعنى طَلَب وأَراد. تقول:أَرَغْتُ الصَيْدَ، وماذا تُرِيغُ أَي ما تريد وتطلب. ويقال: أَرِيغُوني   إِراغَتَكم أَي اطْلُبوني طَلِبَتَكم. التهذيب: فلان يُرِيغُ كذا وكذا ويُلِيصُه   أَي يَطْلُبُه ويديره؛ وتقول للرجل يَحومُ حَوْلَكَ: ما تُرِيغُ أَي ما تَطْلُب.
6.     ويقال: فلان يُرِيغُني على أَمرٍ وعن أَمرٍ أَي يُراوِدُني ويطلبه مني؛
7.     وفلان يُراوِغُ في الأَمرِ مُراوَغةً، وتَراوَغَ القومُ   أَي راوَغَ بعضُهم بعضاً. والرَّوَّاغُ: الثعلب، وهو أَرْوَغُ من ثَعْلب.   وراغَ إليه يُسارُّه أَو يَضْرِبُه: أَقْبَلَ.
8.     وراغَ فلان أَي مال إِليه سرّاً؛ ومنه قوله تعالى: فراغَ إلى أَهْلِه فجاء بِعِجْل سَمِين، وقال   تعالى: فراغَ عليهم ضَرْباً باليَمينِ؛ كلُّ ذلك انحراف في اسْتخفاء،
9.     فراغَ عليهم ضرباً، أَي مالَ وأَقْبَلَ.
10.                        يقال رَوَّغَ فلان طَعامَه ومَرَّغه وسَغْبَلَه إِذا رَوَّاه دَسَماً. وتُرَوَّغُ الدابةُ في التراب: تُمَرَّغُ
لسان العرب
● - روغ: راغَ يرُوغُ رَوْغاً ورَوَغاناً: حادَ. وراغ إلى كذا أَي مالَ إليه   سِرّاً وحادَ. وفلان يُراوِغ فلاناً إذا كان يَحِيدُ عما يُدِيرُه عليه   ويُحايِصُه. وأراغَه هو وراوَغَه: خادَعَه. وراغَ الصْيدُ: ذهَب ههُنا   وههنا، وراغَ الثعْلَبُ. وفي المثل: رُوغِي جَعارِ وانْظُرِي أَين   المَفَرُّ، وجَعارِ اسم الضَّبُعِ، ولا تَقُلْ رُوغِي إلاَّ للمؤَنث، والاسم منه   الرَّواغُ، بالفتح. وأَراغَ وارْتاغَ: بمعنى طَلَب وأَراد. تقول:   أَرَغْتُ الصَيْدَ، وماذا تُرِيغُ أَي ما تريد وتطلب. ويقال: أَرِيغُوني   إِراغَتَكم أَي اطْلُبوني طَلِبَتَكم. التهذيب: فلان يُرِيغُ كذا وكذا ويُلِيصُه   أَي يَطْلُبُه ويديره؛ وأَنشد الليث:   يُدِيرونني عن سالِمٍ وأُرِيغُه،   وجِلْدةُ بَيْن العَيْنِ والأَنْفِ سالِمُ   وتقول للرجل يَحومُ حَوْلَكَ: ما تُرِيغُ أَي ما تَطْلُب. وفلان   يُدِيرُني على أَمر وأَنا أُرِيغُه؛ ومنه قوله:   يُرِيغُ سَوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ   أَي يَطْلُبُه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه سمع بكاء صبيّ فسأَل   أُمه فقالت: إني أُرِيغُه على الطعام أَي أُدِيرُه عليه وأَُرِيده منه.   ويقال: فلان يُرِيغُني على أَمرٍ وعن أَمرٍ أَي يُراوِدُني ويطلبه مني؛   ومنه حديث قيس: خرجت أُرِيغُ بعيراً شرَدَ مني أَي أَطلبه بكل طريق. ومنه   رَوَغانُ الثعلبِ، وفلان يُراوِغُ في الأَمرِ مُراوَغةً، وتَراوَغَ القومُ   أَي راوَغَ بعضُهم بعضاً. والرَّوَّاغُ: الثعلب، وهو أَرْوَغُ من ثَعْلب.   وراغَ إليه يُسارُّه أَو يَضْرِبُه: أَقْبَلَ. وراغَ فلان أَي مال إِليه   سرّاً؛ ومنه قوله تعالى: فراغَ إلى أَهْلِه فجاء بِعِجْل سَمِين، وقال   تعالى: فراغَ عليهم ضَرْباً باليَمينِ؛ كلُّ ذلك انحراف في اسْتخفاء،   وقيل: أَقْبَلَ، وقال الفراء في قوله فراغَ إلى أَهلِه: معناه رجَع إلى   أَهلِه في حال إِخْفاء منه لرُجُوعِه، ولا يقال للذي رجَع قد راغَ إلاَّ أَن   يكون مُخْفِياً لرُجوعه. وقال في قوله فراغَ عليهم: مالَ عليهم وكأَنَّ   الرَّوْغَ ههنا أَي أَنه اعْتَلَّ عليهم رَوْغاً لِيَفْعَلَ بآلِهتِهِم ما   فَعَل. وطريق رائِغٌ: مائِلٌ. وفي حديث الأَحنف: فعَدَلْتُ إلى رائِغةٍ   من رَوائِغِ المدينةِ أَي طريقٍ يَعْدِلُ ويَمِيلُ عن الطريقِ الأَعْظَمِ.   قال: ومنه قوله تعالى فراغَ عليهم ضرباً، أَي مالَ وأَقْبَلَ.   ورِواغةُ القومِ ورِياغَتُهم: حيث يَصْطَرِعُون. ويقال: هذه رياغةُ بني   فلان ورِواغَتُهم أَي حيث يَصْطَرِعُون، وأَصله رِواغةٌ صارت الواو ياء   للكسرة قبلها. والمُراوَغةُ: المُصارَعةُ.   ورَوَّغَ لُقْمَتَه في الدَّسَم: غَمَسَها فيه كَرَوَّلَها.   وفي الحديث: إذا كَفَى أَحدَكم خادِمُه حَرَّ طعامِه فلْيُقْعِدْْه معه   وإلاَّ فَلْيُرَوِّغْ له لُقْمةً أَي يُطْعِمْه لُقْمة مُشَرَّبةً من   دَسَمِ الطَّعامِ. يقال رَوَّغَ فلان طَعامَه ومَرَّغه وسَغْبَلَه إِذا   رَوَّاه دَسَماً. وتُرَوَّغُ الدابةُ في التراب: تُمَرَّغُ   (* قوله «تروّغ   وتمرّغ» كذا ضبط في الأَصل بصيغة المبني للمفعول، وفي القاموس: تروّغ   الدابة تمرغت بالبناء للفاعل، قال شارحه: صوابه تروغت.).
مقاييس اللغة:
(روغ)  الراء والواو والغين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مَيْل وقلّة استقرار. يقال راغَ الثّعلبُ وغيرُه يَرُوغُ. وطريقٌ رائغٌ: مائل. وراغَ فلانٌ إلى كذا. إذا مالَ سِرّاً إليه. وتقول: هو يُدِيرُني عن أمري وأَنا أُريغه. قال:
يُدِيرُونَنِي عن سالِمٍ وأُرِيغُهُ *** وجلدةُ بَيْنِ العَينِ والأنْفِ سالمُ([26])
ويقال رَوَّغْت اللُّقْمةَ بالسَّمن أروِّغُها ترويغاً، إذا دَسَمْتَها. وهو إذا فعل ذلك أَدارَها في السَّمْن إِدارة.
ومن البابَ: راوغ فلانٌ فلاناً، إذا صارعه؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يُرِيغ الآخَر، أي يُديرُه. ويقال: هذه رِواغة بني فلان ورِياغتهم: حيث يصْطَرِعُون.
القاموس المحيط:
راغَ الرجلُ والثَّعْلَبُ رَوْغاً ورَوَغاناً مالَ وحادَ عن الشيءِ، والاسمُ كسحابٍ. وكشَدَّادٍ الثَّعْلَبُ، وابنُ عبدِ الملِكِ بنِ قيسٍ مِن تُجيبَ، ووالدَا سُلَيْمانَ الخُشَنِيِّ، وأحمدَ المِصْرِيِّ المُحدِّثَين.
وهذه رِواغَتُهم ورِياغَتُهم، بكسرهما، أي: مُصْطَرَعُهم. والرِياغُ، ككتابٍ: الخِصْبُ. وأخَذْتَنِي بالرُّوَيْغَةِ: بالحِيلَةِ، من الرَّوْغِ. وأراغَ: أراد، وطَلَبَ، كارْتاغَ. ورَوَّغَ الثَّريدَةَ: دَسَّمَها. ورَوّاها.
والمُراوَغَةُ: المصارعة، كالتَّراوُغِ، وأن يَطْلُبَ بعضُ القومِ بعضاً. وتَرَوَّغَ الدابةُ: تَمَرَّغَتْ.
تاج العروس:
روغ
راغَ الرَّجُلُ والثَّعْلَبُ يَرُوغُ رَوْغاً ورَوَغاناً الأخِيرُ بالتَّحْرِيكِ أي : مالَ وحادَ عن الشَّيءِ
وراغَ فُلانٌ إلى فُلانٍ : مالَ إليْهِ سِراً ومنْهُ قولُهُ تعالى : فراغَ إلى أهْلِه فجاءَ بعِجْلٍ سَمِينٍ وقوله تعالى : فراغَ عليْهِم ضَرْباً باليَمِينِ . كُلُّ ذلكَ انْحِرَافٌ في استِخْفَاءٍ وقيلَ : أقْبَلَ وقالَ الفَرّاءُ : قَوْلُه : فراغَ إلى أهْلِه مَعْنَاهُ : رجَعَ إلى أهْلِه في حالِ إخْفَاءٍ منْه لرُجُوعِه ولا يُقَالُ للذِي رَجَعَ : قدْ راغَ إلا أنْ يَكُونَ مُخْفِياً لرُجُوعه وقالَ : في قوْلِهِ تعالى : فرَاغَ عليْهِم : مالَ عَلَيْهِم وكأنَّ الرَّوْغَ ههُنا أي : أنَّهُ اعْتَلَّ عليْهِمْ رَوْغاً ليَفْعَلَ بآلِهَتِهِمْ ما فَعَلَ وقالَ الرّاغِبُ : أصْلُ مَعْنَى الرَّوْغِ : المَيْلُ في جانِبٍ ليَخْدَعَ منْ خَلْفَهُ
والاسْمُ : الرَّواغُ كسَحابٍ
والرَّوّاغُ كشَدّادٍ : الثَعْلَبُ ومنهُ قَوْلُ مُعَاوِيَةَ لِعَبْدِ اللهِ بنِ الزُّبَيْرِ رضي الله عنهم : إنَّمَا أنْتَ ثَعْلَبٌ رَوّاغٌ كُلَّما خَرَجْتَ منْ جُحْرٍ انْجَحَرْتَ في جُحْرٍ
والرَّوّاغُ بنُ عَبدِ المَلِكِ بنِ قَيْسٍ بنِ سُمَيٍّ من تُجِيبَ القَبِيلَة المَشْهُورَة
والرَّوّاغُ والِدُ سُلَيْمَانَ الخُشْنِيِّ الّذِي هُوَ شَيْخٌ لسَعيدِ بنِ عُفَيْرٍ ووالِدُ أبي الحَسَنِ أحْمدَ بنِ الرَّوّاغِ بنِ بُرْدٍ بنِ نَجِيحٍ الأيْدَعانِيِّ المِصريِّ الّذِي يَرْوِي عن بُجَيْرِ بنِ بُكَيْرٍ المُحَدِّثِينَ ذكَرَهُم ابنُ يُونُسَ في تارِيخِ مِصْرَ وقد سَبَقَ للمُصَنِّفِ في رَوَعَ هذا الكلامُ بعَيْنِه تَقليداً لللصاغانِيِّ ثمَّ أعادَه هُنَا على الصّوابِ من غَيْرِ تَنْبِيهٍ عليهِ وهُوَ غَرِيبٌ منْهُ يُحْتَاجُ التَّنَبُّه له
ويُقَالُ : هذهِ رِواغَتُهم ورِاغَتُهُم بكَسْرِهِما أي : مُصْطَرَعُهُمْ أي : المَوْضِعُ الّذِي يَصْطَرِعُونَ فيهِ صارَت الواوُ ياءً لانْكِسَارِ ما قَبْلَها نَقَلَ الجَوْهَرِيُّ الثانِيَةَ عن اليَزِيدِيِّ قالَ الصّاغَانِيُّ : وهذا القَلْبُ لَيْسَ بضَرْبَةِ لازِبٍ
والرِّياغُ ككِتابٍ : الخِصْبُ نَقَلَه ابنُ عَبّادٍ
قالَ : ويُقَالُ : أخَذْتَنِي بالرُّوَيْغَةِ كجُهَيْنَةَ أي : بالحِيلَةِ وهُوَ منَ الرَّوْغِ بالفَتْحِ
وأراغَ إراغَةً : أرادَ وطَلَبَ كارْتاغَ تقُول : أرَغْتُ الصَّيْدَ وماذا تُرِيغُ : أي : ما تُرِيدُ وما تَطْلُبُ
وقالَ خالِدُ بنُ جَعْفَرِ بنِ كِلابٍ في فَرَسِه حَذْفَةَ :
أرِيغُونِي إراغَتَكُمْ فإنّي ... وحَذْفَةَ كالشَّجَي تَحْتَ الوَرِيدِ وفي التَّهْذِيبِ : فُلانٌ يُرِيغُ كذا وكذا ويُليصه أي : يَطْلُبُه ويُرِيدُه وأنْشَدَ اللَّيْثُ :
يُدِيرُونَنِي عن سالِمٍ وأُرِيغُه ... وجِلْدَةُ بَيْنَ العَيْنِ والأنْفِ سالِمُ ويُقَالُ : فلانٌ يُرِيغُنِي على أمْرٍ وعنْ أمْرٍ أي : يُراوِدُني ويَطْلُبُه مِنِّي ومنْهُ حديثُ قَيْسٍ : خَرَجْتُ أُرِيغُ بَعِيراً شَردَ مِنِّ أي : أطْلُبُه بكُلِّ طَرِيقٍ ومنْهُ رَوَغانُ الثَّعْلَبِ
وقالَ ابنُ الأعْرَابِيّ : رَوَّغَ فُلانٌ الثَّرِيدَةَ تَرْوِيغاً : إذا دَسَّمَهَا ورَوّاهَا وكذلكَ مَرَّغَهَا وسَغْبَلَهَا وروَّلَها وهو مجازٌ ومنه الحديثُ : فَلْيُرَوِّغْ لَهُ لُقْمَةً أي : يُشرِّبْهَا بالدَّسَمِ
والمُرَاوَغَةُ : المُصَارَعَةُ يُقَالُ : هُوَ يُراوِغُ فُلاناً : إذا كانَ يَحيدُ عمّا يُديرُه عَلَيْهِ ويُحَايِصُه قالَ عَدِيُّ بنُ زَيْدٍ العِبَادِيُّ :
يَوْمَ لا يَنْفَعُ الرِّواغُ ولا يَنْ ... فَعُ إلا المُشَيَّعُ النِّحْرِيرُ كالتَّراوُغِ يُقَالُ : تَرَاوَغَ القَوْمُ أي : راوَغَ بَعْضُهم بَعْضاً
وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : تَرَوَّغَ هكذا في النُّسَخِ والصَّوابُ : تَرَوَّغَتِ الدَّابَّةُ : إذا تَمَرَّغَتْ
وممّا يتسدْركُ عليهِ : أراغَهُ إراغَةً : خادَعَهُ وكذلكَ رَواغَهُ رِواغاً
وراغَ الصَّيْدُ : ذَهَبَ ههُنَا وههُنَا وهُوَ مجازٌ
وفي المَثَلِ : أرْوَغُ منْ ثَعْلَبٍ قالَ طَرَفَةُ بنُ العَبْدِ لعَمْرو بنِ هِنْدٍ يَلُومُ أصحابَهُ في خِذْلانِهِم إياه :
كُلُّ خَلِيلٍ في كُنتُ خالَلْتُه ... لا تَرَكَ اللهُ لَه واضِحَهْ
كُلُّهُمُ أرْوَغُ منْ ثَعْلَبٍ ... ما أشْبَهَ اللَّيْلَةَ بالبَارِحَهْ وفي مَثلٍ آخَرَ : رُوغِي جَعارِ وانْظُرِي أيْنَ المَفَرّ وجَعَارِ : اسْمٌ للضَّبُعِ : ولا تَقُلْ : رُوغِي إلا للمُؤَنَّثِ . وراغَ حاجَةً إلى فُلانٍ يَرُوغُهَا : بَغاهَا بَغْياً وَشِيكاً
ويُقَالُ : خَيْرٌ رُواغاءُ أي : كَثيرٌ
ويُقَالُ : هُوَ يَرُوغُ عن الحَقِّ وطَرِيٌ رائِغٌ زائِغٌ وهو مجازٌ ومنْهُ حديثُ الأحْنَفِ : فعَدَلْتُ إلى رائِغَةٍ منْ رَوَائِغ المَدِينَة أي : طَرِيقٍ يَعْدِلُ ويَمِيلُ عن الطَّرِيقِ الأعْظَم
والمُرَاوَغَةُ : المُرَاوَدَةُ تقولُ : ما زِلْتُ أُراوِغُهُ عن كذا فما راغَ إليْهِ أي : أُراوِدُه
ورائِغَةُ : مَنْزِلُ لِحَاجِّ البَصْرَةِ بَيْنَ إمَّرَةَ وطَخْفَةَ
وقيلَ : ماءٌ لبَنِي الحُلَيْفِ من بَجِيلَةَ
وأيْضاً جَبَلٌ لغَنِيّ

##### Türkçe

**روغ**
**رَاغَ - يَرُوْغُ**

**رَاغَ - يَرُوْغُ** + canlı: manevra yapar: fırlar ve gider ve bir meyil, dolanma, dönme ile hareket eder; doğrudan bir şekilde değil.
**رَاغَ - يَرُوْغُ** + canlı + bir canlıya veya bir şeye: fırlar ve gider ve ona yönelerek hareket eder; fakat doğrudan değil, bilakis sapma, meyil, dolanma ve dönme ile.
**رَاغَ - يَرُوْغُ** + canlı + bir canlıya veya bir şeye: fırlar ve gider ve onun üzerine inerek hareket eder; fakat doğrudan değil, bilakis sapma, meyil, dolanma ve dönme ile.
**رَاغَ - يَرُوْغُ** + canlı + bir canlıya veya bir şeye + bir fiil veya haber: fırlar ve gider ve bir fiil ile veya bir emir ile onun üzerine inerek ve aşağıya doğru hareket eder; fakat doğrudan değil, bilakis sapma, meyil, dolanma ve dönme ile: ve o burada bir yardımcı fiilin işini görür: “ **عَمَدَ** ” veya “ **رَاحَ** ”, yaygın استعمال ile yapar: hareketle başlar, istediği bir yönü belirleyerek; ve bu hareketten ve bu yönden, başkası değil, murat olunan bir işi yapmayı hedefler: deriz: **راغ** + yapar, veya **راغ** + bir fiil: onlarda bir fiil (dövme) yaptı.

Lafız, “eğilme, eğrilme ve bükülme ile hareket ve ilerleme” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**حَاتَ - يَحُوْتُ**، **ثَعَبَ - يَثْعَبُ**، **رَاغَ - يَرُوْغُ**، **حَقَفَ - يَحْقِفُ**، **نَانَ - يَنُونُ**، **عَوِجَ - يَعْوَجُ** (**عاجَ - يَعُوجُ**)

**راغ إلى**
 	﴿**فراغ إلى آلهتهم فقال ألا تأكلون(91)**﴾ الصافات ﴿**فراغ إلى أهله فجاء بعجل سمين(26)**﴾ الذاريات

**راغ عليهم**
 ﴿**فراغ عليهم ضربا باليمين(93)**﴾ الصافات

مختار الصحاح
● [**روغ**] ر و غ: **رَاغَ** tilki; ve onun باب’ı **قال**’dır; ve **رَوَغانا** da (iki fetha ile) ayrıca; ve ondan isim **الرَّوَاغُ** (fetha ile)’dır; ve **أَرَاغَ** ve **ارْتَاغَ** yani istedi ve arzuladı; ve **رَاغَ** şuna: gizlice ona meyletti ve saptı; ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**فراغ عليهم ضربا باليمين**﴾ yani yöneldi; **الفراء** dedi: onların üzerine meyletti; ve falan işte **يُرَاوِغُ** eder, **مُرَاوَغَةً**.

الراغب
**روغ**
- **الروغ**: hile yolu üzere meyil; ondan: **راغ الثعلب يروغ روغانا**; ve **طريق رائغ**: eğer doğru değilse; sanki manevra yapıyor; ve falan falana **راوغ** etti; ve falan falana **راغ** etti: ondan hile ile istediği bir iş için onun tarafına meyletti; dedi ki: }**فراغ إلى أهله**﴿[الذاريات/26]،﴾**فراغ عليهم ضربا باليمين**{ [الصافات/93]، yani: meyletti; ve onun hakikati: bir tür **الروغان** ile (bir şeyi) talep etti; ve (Allah’ın sözüyle) **(على)** ile, istilâ manasına dikkat çekti.

ملخص اللسان
1. **روغ**: **راغَ يرُوغُ رَوْغاً ورَوَغاناً**: saptı.
2. Ve **راغ إلى كذا** yani gizlice ona meyletti ve saptı.
3. Ve falan falana **يُراوِغ** eder; eğer onun üzerine çevirdiği şeyden sapıyor ve ondan kaçınıyorsa.
4. Ve onu **أراغَه** ve ona **راوَغَه**: onu aldattı.
5. Ve **أَراغَ** ve **ارْتاغَ**: “istedi ve arzuladı” manasında. Dersin: **أَرَغْتُ الصَيْدَ**; ve **ماذا تُرِيغُ** yani ne istiyorsun ve ne talep ediyorsun. Ve denir: **أَرِيغُوني إِراغَتَكم** yani beni, sizin talep edişiniz gibi talep edin. **التهذيب**: falan **يُرِيغُ** şunu şunu ve onu döndürür; yani onu talep eder ve onu çevirir; ve adama, senin etrafında dolaşana dersin: **ما تُرِيغُ** yani ne talep ediyorsun.
6. Ve denir: falan beni bir iş üzerine ve bir işten **يُرِيغُني**; yani beni yoklar ve onu benden ister;
7. Ve falan işte **يُراوِغُ** eder, **مُراوَغةً**; ve kavim **تَراوَغَ** etti; yani onların bazısı bazısına manevra yaptı. Ve **الرَّوَّاغُ**: tilki; ve o, **ثَعْلب**’dan daha **أَرْوَغُ**’dur. Ve ona **راغَ** etti, ona gizlice konuşur veya onu döver: yöneldi.
8. Ve falan **راغَ** etti; yani gizlice ona meyletti; ondan Yüce Allah’ın sözü: **فراغَ إلى أَهْلِه فجاء بِعِجْل سَمِين**; ve Yüce Allah dedi: **فراغَ عليهم ضَرْباً باليَمينِ**; bütün bunlar gizlenmede bir sapmadır,
9. **فراغَ عليهم ضرباً**: yani meyletti ve yöneldi.
10. Denir: falan yemeğini **رَوَّغَ** etti ve onu **مَرَّغه** etti ve onu **سَغْبَلَه** etti; eğer onu yağlı kıldıysa. Ve binek hayvanı toprağa **تُرَوَّغُ** edilir: **تُمَرَّغُ** edilir.

لسان العرب
● - **روغ**: **راغَ يرُوغُ رَوْغاً ورَوَغاناً**: saptı. Ve **راغ إلى كذا** yani gizlice ona meyletti ve saptı. Ve falan falana **يُراوِغ** eder; eğer onun üzerine çevirdiği şeyden sapıyor ve ondan kaçınıyorsa. Ve onu **أراغَه** ve ona **راوَغَه**: onu aldattı. Ve av **راغَ** etti: buraya ve buraya gitti; ve tilki **راغَ** etti. Ve meselde: **رُوغِي جَعارِ وانْظُرِي أَين المَفَرُّ**; ve **جَعارِ** sırtlanın adıdır; ve **رُوغِي**’den başka, ancak müennes için söyleme; ve ondan isim **الرَّواغُ**’dur, fetha ile. Ve **أَراغَ** ve **ارْتاغَ**: “istedi ve arzuladı” manasında. Dersin: **أَرَغْتُ الصَيْدَ**; ve **ماذا تُرِيغُ** yani ne istiyorsun ve ne talep ediyorsun. Ve denir: **أَرِيغُوني إِراغَتَكم** yani beni, sizin talep edişiniz gibi talep edin. **التهذيب**: falan şunu şunu **يُرِيغُ** eder ve onu döndürür; yani onu talep eder ve onu çevirir; ve **الليث** inşad etti:
**يُدِيرونني عن سالِمٍ وأُرِيغُه،
وجِلْدةُ بَيْن العَيْنِ والأَنْفِ سالِمُ**
Ve adama, senin etrafında dolaşana dersin: **ما تُرِيغُ** yani ne talep ediyorsun. Ve falan beni bir iş üzerine **يُدِيرُني** eder ve ben onu **أُرِيغُه** ederim; ondan onun sözü:
**يُرِيغُ سَوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ**
yani onu talep eder. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir çocuğun ağlamasını işitti; annesine sordu; dedi ki: ben onu yemeğe **أُرِيغُه** ediyorum; yani onu onun üzerine çeviriyorum ve onu ondan istiyorum. Ve denir: falan beni bir iş üzerine ve bir işten **يُرِيغُني**; yani beni yoklar ve onu benden ister; ondan Kays hadîsi: benden kaçmış bir deveyi **أُرِيغُ** etmek için çıktım; yani onu her yolla arıyorum. Ve ondan tilkinin **رَوَغانُ**’ı; ve falan işte **يُراوِغُ** eder, **مُراوَغةً**; ve kavim **تَراوَغَ** etti; yani onların bazısı bazısına manevra yaptı. Ve **الرَّوَّاغُ**: tilki; ve o, **ثَعْلب**’dan daha **أَرْوَغُ**’dur. Ve ona **راغَ** etti, ona gizlice konuşur veya onu döver: yöneldi. Ve falan **راغَ** etti; yani gizlice ona meyletti; ondan Yüce Allah’ın sözü: **فراغَ إلى أَهْلِه فجاء بِعِجْل سَمِين**; ve Yüce Allah dedi: **فراغَ عليهم ضَرْباً باليَمينِ**; bütün bunlar gizlenmede bir sapmadır; ve denildi: yöneldi. Ve **الفراء**, onun sözü hakkında: **فراغَ إلى أَهلِه**: manası, dönüşünü gizlemiş halde ailesine döndü; ve dönen kimseye, dönüşünü gizliyor olmadıkça, “**راغَ** etti” denmez. Ve onun sözü hakkında dedi: **فراغَ عليهم**: onların üzerine meyletti; ve sanki **الرَّوْغ** burada, yani onların üzerine bir **رَوْغ** ile bahane uydurdu ki ilahlarına yaptığı şeyi yapsın. Ve **طريق رائِغ**: meyilli. Ve **الأَحنف** hadîsinde: şehrin **رَوائِغ**’inden bir **رائِغة**’ye saptım; yani büyük yoldan sapan ve meyleden bir yol. Dedi: ve ondan Yüce Allah’ın sözü **فراغَ عليهم ضرباً**: yani meyletti ve yöneldi. Ve kavmin **رِواغةُ**’si ve onların **رِياغَتُهم**’i: güreştikleri yer. Ve denir: bu, falan oğullarının **رياغةُ**’si ve onların **رِواغَتُهم**’idir; yani güreştikleri yer; ve aslı **رِواغة** idi; ondan önceki kesre sebebiyle vav yâ’ya döndü. Ve **المُراوَغةُ**: güreş. Ve lokmasını yağda **رَوَّغَ** etti: onu içine batırdı, onu yağda yuvarlar gibi. Ve hadîste: eğer sizden birinin hizmetçisi yemeğinin sıcağını ona yeterse, onu onunla birlikte oturtsun; değilse ona bir lokmayı **فَلْيُرَوِّغْ** etsin; yani ona, yemeğin yağından içirilmiş bir lokma yedirsin. Denir: falan yemeğini **رَوَّغَ** etti ve onu **مَرَّغه** etti ve onu **سَغْبَلَه** etti; eğer onu yağlı kıldıysa. Ve binek hayvanı toprağa **تُرَوَّغُ** edilir: **تُمَرَّغُ** edilir.
(* Onun sözü “**تروّغ وتمرّغ**”: asılda mef’ûl sigasıyla böyle ضبط edildi; ve **القاموس**’ta: **تروّغ الدابة تمرغت** fâil sigasıyla; şârihi dedi: doğrusu **تروغت**.)

مقاييس اللغة:
(**روغ**) **الراء** ve **الواو** ve **الغين**: tek bir asıldır; meyil ve az istikrar üzerine delalet eder. Denir: **راغَ الثّعلبُ** ve başkası **يَرُوغُ**. Ve **طريقٌ رائغٌ**: meyilli. Ve falan şuna **راغَ** etti: eğer gizlice ona meylettiyse. Ve dersin: o beni işimden **يُدِيرُني** eder ve ben onu **أُريغه** ederim. Dedi:
**يُدِيرُونَنِي عن سالِمٍ وأُرِيغُهُ *** وجلدةُ بَيْنِ العَينِ والأنْفِ سالمُ**([26])
Ve denir: lokmayı içyağı ile **رَوَّغْت** ettim, onu **أروِّغُها ترويغاً**; eğer onu yağlı kıldıysan. Ve o, bunu yaptığında, onu içyağında bir döndürme ile döndürmüş olur.
Ve babdandır: falan falana **راوغ** etti; eğer onunla güreştiyse; çünkü onların her biri ötekini **يُرِيغ** eder; yani onu döndürür. Ve denir: bu, falan oğullarının **رِواغة**’sidir ve onların **رِياغتهم**’idir: güreştikleri yer.

القاموس المحيط:
**راغَ** adam ve tilki, **رَوْغاً ورَوَغاناً**: şeye meyletti ve ondan saptı; ve isim, **سحاب** gibi. Ve **شَدَّاد** gibi: tilki; ve **تُجيب**’den **عبدِ الملِكِ بنِ قيسٍ**’in oğlu; ve **سُلَيْمانَ الخُشَنِيِّ**’nin babası; ve iki muhaddis olan **أحمدَ المِصْرِيِّ**’nin (babası).
Ve bu, onların **رِواغَتُهم**’idir ve onların **رِياغَتُهم**’idir; ikisinin de kesresiyle; yani onların güreş yeridir. Ve **الرِياغُ**, **كتاب** gibi: bolluk. Ve beni **بالرُّوَيْغَةِ** ile aldın: hile ile; **الرَّوْغ**’dan. Ve **أراغَ**: istedi ve talep etti; **ارْتاغَ** gibi. Ve **رَوَّغَ الثَّريدَةَ**: onu yağlı kıldı. Ve onu suladı.
Ve **المُراوَغَةُ**: güreş; **التَّراوُغ** gibi; ve kavmin bazısının bazısını talep etmesi. Ve binek hayvanı **تَرَوَّغَ** etti: yuvarlandı.

تاج العروس:
**روغ**
Adam ve tilki **راغَ** etti, **يَرُوغُ رَوْغاً ورَوَغاناً**; sonuncusu hareke ile; yani şeye meyletti ve ondan saptı.
Ve falan falana **راغَ** etti: gizlice ona meyletti; ondan Yüce Allah’ın sözü: **فراغَ إلى أهْلِه فجاءَ بعِجْلٍ سَمِينٍ**; ve Yüce Allah’ın sözü: **فراغَ عليْهِم ضَرْباً باليَمِينِ**. Bütün bunlar gizlenmede bir sapmadır; ve denildi: yöneldi. Ve **الفَرّاء** dedi: onun sözü: **فراغَ إلى أهْلِه** manası: dönüşünü gizlemiş halde ailesine döndü; ve dönen kimseye, dönüşünü gizliyor olmadıkça, “**راغَ** etti” denmez. Ve dedi: onun sözü hakkında, Yüce Allah: **فرَاغَ عليْهِم**: onların üzerine meyletti; ve sanki **الرَّوْغ** burada, yani onların üzerine bir **رَوْغ** ile bahane uydurdu ki ilahlarına yaptığı şeyi yapsın. Ve **الرّاغِب** dedi: **الرَّوْغ**’un anlamının aslı: arkasındakini aldatmak için bir yanda meyildir.
Ve isim: **الرَّواغُ**; **سَحاب** gibi.
Ve **الرَّوّاغُ**; **شَدّاد** gibi: tilki; ondan **مُعَاوِيَةَ**’nin **عَبْدِ اللهِ بنِ الزُّبَيْرِ**’e, Allah onlardan razı olsun, sözü: sen ancak bir **ثَعْلَبٌ رَوّاغٌ**’sun; her ne zaman bir in’den çıktıysan bir in’e girdin.
Ve **الرَّوّاغُ**: **تُجِيب**’den meşhur kabileden **عَبدِ المَلِكِ بنِ قَيْسٍ بنِ سُمَيٍّ**’in oğlu.
Ve **الرَّوّاغُ**: **سُلَيْمَانَ الخُشْنِيِّ**’nin babası; o, **سَعيدِ بنِ عُفَيْرٍ**’e şeyhtir; ve **أبي الحَسَنِ أحْمدَ بنِ الرَّوّاغِ بنِ بُرْدٍ بنِ نَجِيحٍ الأيْدَعانِيِّ المِصريِّ**’nin babası; o, muhaddislerden **بُجَيْرِ بنِ بُكَيْرٍ**’den rivayet eder; onları **ابنُ يُونُسَ** Mısır tarihi’nde zikretti; ve musannif için daha önce **رَوَعَ**’da bu sözün aynısı, **للصاغانِيِّ**’yi takliden geçmişti; sonra onu burada, ona tenbih etmeksizin, doğru üzere yeniden iade etti; ve bu ondan gariptir; ona dikkat etmek gerekir.
Ve denir: bu, onların **رِواغَتُهم**’idir ve onların **رِاغَتُهُم**’idir; ikisinin de kesresiyle; yani onların güreş yeridir; yani içinde güreştikleri yer; ondan öncekinin kırık olması sebebiyle vav yâ oldu; **الجَوْهَرِيُّ** ikincisini **اليَزِيدِيِّ**’den nakletti; **الصّاغَانِيُّ** dedi: bu kalb, لازب bir darbe türünden değildir.
Ve **الرِّياغُ**, **كِتاب** gibi: bolluk; onu **ابنُ عَبّادٍ** nakletti.
Dedi: ve denir: beni **بالرُّوَيْغَةِ** ile, **جُهَيْنَةَ** gibi, aldın; yani hile ile; ve o, fetha ile **الرَّوْغ**’dandır.
Ve **أراغَ إراغَةً**: istedi ve talep etti; **ارْتاغَ** gibi. Dersin: **أرَغْتُ الصَّيْدَ**; ve **ماذا تُرِيغُ**: yani ne istiyorsun ve ne talep ediyorsun.
Ve **خالِدُ بنُ جَعْفَرِ بنِ كِلابٍ** atı **حَذْفَةَ** hakkında dedi:
**أرِيغُونِي إراغَتَكُمْ فإنّي ... وحَذْفَةَ كالشَّجَي تَحْتَ الوَرِيدِ**
Ve **التَّهْذِيب**’de: falan şunu şunu **يُرِيغُ** eder ve onu **يُليصه**; yani onu talep eder ve onu ister; ve **اللَّيْثُ** inşad etti:
**يُدِيرُونَنِي عن سالِمٍ وأُرِيغُه ... وجِلْدَةُ بَيْنَ العَيْنِ والأنْفِ سالِمُ**
Ve denir: falan beni bir iş üzerine ve bir işten **يُرِيغُنِي**; yani beni yoklar ve onu benden ister; ondan **قَيْسٍ** hadîsi: benden kaçmış bir deveyi **أُرِيغُ** etmek için çıktım; yani onu her yolla arıyorum; ve ondan tilkinin **رَوَغانُ**’ı.
Ve **ابنُ الأعْرَابِيّ** dedi: falan **الثَّرِيدَةَ**’yi **رَوَّغَ** etti, **تَرْوِيغاً**: eğer onu yağlı kıldıysa ve onu suladıysa; ve aynı şekilde onu **مَرَّغَهَا** etti ve onu **سَغْبَلَهَا** etti ve onu **روَّلَها** etti; ve o mecazdır; ve ondan hadîs: **فَلْيُرَوِّغْ لَهُ لُقْمَةً** yani onu yağ ile içirsin.
Ve **المُرَاوَغَةُ**: güreş; denir: o falana **يُراوِغُ** eder; eğer onun üzerine çevirdiği şeyden sapıyor ve ondan kaçınıyorsa. **عَدِيُّ بنُ زَيْدٍ العِبَادِيُّ** dedi:
**يَوْمَ لا يَنْفَعُ الرِّواغُ ولا يَنْ ... فَعُ إلا المُشَيَّعُ النِّحْرِيرُ**
**كالتَّراوُغِ**: denir: kavim **تَرَاوَغَ** etti; yani onların bazısı bazısına manevra yaptı.
Ve **ابنُ دُرَيْدٍ** dedi: nüshalarda böyle: **تَرَوَّغَ**; ve doğrusu: binek hayvanı **تَرَوَّغَتِ**: eğer yuvarlandıysa.
Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: onu **أراغَهُ إراغَةً**: onu aldattı; ve aynı şekilde ona **رَواغَهُ رِواغاً**.
Ve av **راغَ** etti: buraya ve buraya gitti; ve o mecazdır.
Ve meselde: **أرْوَغُ منْ ثَعْلَبٍ**. **طَرَفَةُ بنُ العَبْدِ**, **عَمْرو بنِ هِنْدٍ**’e, kendisini yüzüstü bırakmalarından dolayı arkadaşlarını kınayarak dedi:
**كُلُّ خَلِيلٍ في كُنتُ خالَلْتُه ... لا تَرَكَ اللهُ لَه واضِحَهْ**
**كُلُّهُمُ أرْوَغُ منْ ثَعْلَبٍ ... ما أشْبَهَ اللَّيْلَةَ بالبَارِحَهْ**
Ve başka bir meselde: **رُوغِي جَعارِ وانْظُرِي أيْنَ المَفَرّ**; ve **جَعَارِ**: sırtlan için bir addır; ve **رُوغِي** deme, ancak müennes için.
Ve falana bir ihtiyaç **راغَ** etti, onu **يَرُوغُهَا**: onu çabuk bir arayışla aradı.
Ve denir: **خَيْرٌ رُواغاءُ** yani çok.
Ve denir: o haktan **يَرُوغُ** eder; ve **طَرِيٌ رائِغٌ زائِغٌ**; ve o mecazdır; ve ondan **الأحْنَفِ** hadîsi: şehrin **رَوَائِغ**’inden bir **رائِغَةٍ**’ye saptım; yani büyük yoldan sapan ve meyleden bir yol.
Ve **المُرَاوَغَةُ**: **المُرَاوَدَةُ**’dir. Dersin: ben onu şundan **أُراوِغُهُ** etmekte devam ettim; o da ona **راغَ** etmedi; yani onu yokluyorum.
Ve **رائِغَةُ**: Basra hacısının, **إمَّرَةَ** ile **طَخْفَةَ** arasında bir menzili.
Ve denildi: **بَجِيلَةَ**’den **بَنِي الحُلَيْفِ** için bir su.
Ve ayrıca **غَنِيّ** için bir dağ.
