# ريا (ر-ي-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ي - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرايةُ: العَلَم لا تهمزها العرب، والجمع راياتٌ ورايٌ، وأَصلها الهمز، وحكى سيبويه عن أَبي الخطاب راءةً بالهمز، شبه أَلف راية وإِن كانت بدلاً من العين بالأَلف الزائدة فهمز اللام كما يهمزها بعد الزائدة في نحو سِقاء وشِفاء. ورَيَّيْتُها: عَمِلْتها كغَيَّيْتُها؛ عن ثعلب. وفي حديث خيبر: سأُعْطِي الرايةَ غداً رجُلاً يُحِبُّه اللهُ ورسولُه؛ الرايةُ ههنا: العَلَمُ. يقال: رَيَّيْتُ الرّايةَ أَي رَكَزْتها. ابنُ سيده: وأَرْأَيْتُ الرايةَ رَكَزْتها؛ عن اللحياني؛ قال وهمزه عندي على غير قياس إِنما حكمه أَرْيَيْتُها. التهذيب: يقال رأَيْت رايةً أَي رَكَزْتُها، وبعضهم يقول أَرْأَيْتُها، وهما لغتان. والرايةُ: التي توضََع في عُنقِ الغلام الآبِق. وفي الحديث: الدَّيْنُ رايةُ الله في الأَرضِ يَجْعَلُها في عُنُقِ من أَذَلَّه، قال ابن الأَثير: الرايةُ حديدة مستديرة على قَدر العُنُق تُجعل فيه؛ ومنه حديث قتادةَ في العبد الآبِق: كَرِهَ له الرايةَ ورَخَّصَ في القيد. الليث: الرايةُ من راياتِ الأَعْلامِ، وكذلك الرايةُ التي تُجعل في العُنق، قال: وهما من تأْلِيف ياءين وراء، وتصغير الراية رُيَيَّةٌ، والفعل رَيَيْتُ رَيّاً ورَيَّيْتُ تَرِيَّةً، والأَمر بالتخفيف ارْيِهْ، والتشديد رَيِّهْ. وعَلَمٌ مَرِيٌّ، بالتخفيف، وإِن شئت بَيَّنْت الياءَات فقلت مَرْيِيٌّ ببيان الياءَات.
ورايةُ: بلد من بلاد هذيل. والرَّيُّ: من بلاد فارس، النسبُ إِليه رازِيٌّ على غير قياس.
والراء: حرف هجاء، وهو حرف مَجْهور مكرّر يكون أَصلاً لا بدلاً ولا زائداً؛ قال ابن جني وأَما قوله:
تَخُطُّ لامَ أَلِف مَوْصُولِ،
والزايَ والرَّا أَيَّما تَهْلِيلِ
فإِنما أَراد والراء، ممدودة، فلم يمكنه ذلك لئلا ينكسر الوزن فحذف الهمزة من الراء، وكان أَصل هذا والزاي والراء أَيَّما تَهْلِيل، فلما اتفقت الحركتان حذفت الأُولى من الهمزتين. ورَيَّيْتُ راءً: عَمِلْتها، قال ابن سيده: وأَما أَبو علي فقال أَلف الراء وأَخواتها منقلبة عن واو والهمزة بعدها في حكم ما انقلبتْ عن ياء، لتكون الكلمةُ بعد التَّكمِلةِ والصَّنعة الإِعرابية من باب شَوَيْتُ وطَوَيْتُ وحَوَيْت، قال ابن جني، فقلت له أَلسنا قد علمنا أَن الأَلف في الراء هي الأَلف في ياء وباء وثاء إِذا تهجيت وأَنت تقول إِن تلك الأَلف غير منقلبة من ياء أَو واو لأَنها بمنزلة أَلف ما ولا؟ فقال: لما نُقِلت إِلى الاسمية دخلها الحُكْم الذي يدخل الأَسماء من الانقلاب والتَّصَرُّف، أَلا ترى أَننا إِذا سمينا رجلاً بضَرَبَ أَعربناه لأَنه قد صار في حَيِّز ما يدخله الإِعراب، وهو الأسماء، وإِن كنا نعلم أَنه قبل أَن يُسمى به لا يُعْرَبُ لأَنه فعل ماض، ولم تَمْنَعْنا مَعْرِفَتُنا بذلك من أَن نَقْضِيَ عليه بحكم ما صار منه وإِليه، فكذلك أَيضاً لا يَمْنَعُنا عِلْمُنا بأَن را با تا ثا غير منقلبة، ما دامت حروف هجاء، من أَن نقضي عليها إِذا زدنا عليها أَلفاً أُخرى، ثمَّ همزنا تلك المزيدة بأَنها الآن منقلبة عن واو وأَن الهمزة منقلبة عن الياء إِذا صارت إِلى حكم الاسمية التي تَقْضي عليها بهذا ونحوه، قال: ويؤكد عندك أَنهم لا يجوِّزون را با تا ثا حا خا ونحوها ما دامت مقصورة مُتَهَجَّاةً، فإِذا قلت هذه راء حسنة ونظرت إِلى هاء مشقوقة جاز أَن تمثل ذلك فتقول وزنه فَعَلٌ كما تقول في داء وماء وشاء إِنه فَعَلٌ، قال: فقال لأَبي علي بعضُ حاضري المجلس أَفتجمع على الكلمة إِعلال العين واللام؟ فقال: قد جاء من ذلك أَحرف صالحة فيكون هذا منها ومحمولاً عليها.ورايةُ: مكان؛ قال قيس بن عَيْزارَة:
رِجالٌ ونِسْوانٌ بأَكْنافِ رايةٍ،
إِلى حُثُنٍ تلكَ العُيونُ الدَّوامعُ
والله أَعلم.

##### Türkçe

**الرايةُ**: sancak; Araplar onu hemzelemez; çoğulu **راياتٌ** ve **رايٌ**’dir. Aslı hemzedir. Sîbeveyh, Ebû’l-Hattâb’dan hemze ile **راءةً**’yı nakletti; **راية**’nın elifine benzetti; her ne kadar (o elif) زائد elif ile ayn’ın yerine bedel olsa da, **سِقاء** ve **شِفاء** gibi (örneklerde) زائد’dan sonra onu hemzeledikleri gibi lâmı hemzeledi. Ve **رَيَّيْتُها**: onu yaptım; **غَيَّيْتُها** gibi; Sa‘leb’den. Ve Hayber hadîsinde: “Yarın **الرايةَ**’yi Allah’ı ve Resûlünü seven bir adama vereceğim”; **الرايةُ** burada: sancaktır. Denir ki: **رَيَّيْتُ الرّايةَ** yani onu diktim. İbn Sîde: ve **أَرْأَيْتُ الرايةَ** onu diktim; Lihyânî’den; dedi ki: ve onun hemzesi bence kıyasa göre değildir; onun hükmü ancak **أَرْيَيْتُها**’dır. Tehzîb: denir ki **رأَيْت رايةً** yani diktim; bazısı **أَرْأَيْتُها** der; ikisi iki lugattır. Ve **الرايةُ**: kaçak oğlanın boynuna konulan (şey)dir. Ve hadîste: “**الدَّيْنُ** Allah’ın yeryüzündeki **رايةُ**’sidir; onu zelil ettiği kimsenin boynuna koyar”; İbnü’l-Esîr dedi ki: **الرايةُ** boyun ölçüsünde, içinde konulan, yuvarlak bir demir parçadır; bundan, kaçak köle hakkında Katâde’nin hadîsi: ona **الرايةَ**yi kerih gördü ve kayıtta ruhsat verdi. Leys: **الرايةُ** sancakların sancaklarındandır; yine boyna konulan **الرايةُ**; dedi ki: ikisi de iki yâ ve bir râ’nın telifindendir; **الراية**’nin tasğîri **رُيَيَّةٌ**’dir; fiil **رَيَيْتُ** (masdar) **رَيّاً** ve **رَيَّيْتُ** (masdar) **تَرِيَّةً**’dir; emr, tahfîf ile **ارْيِهْ**, teşdîd ile **رَيِّهْ**. Ve **عَلَمٌ مَرِيٌّ**, tahfîf ile; istersen yâ’ları beyan edersin de **مَرْيِيٌّ** dersin, yâ’ları beyan ederek.

Ve **رايةُ**: Hüzeyl beldelerinden bir beldedir. Ve **الرَّيُّ**: Fars beldelerindendir; ona nisbet **رازِيٌّ**’dir, kıyasa aykırı olarak.

Ve **الراء**: hecâ harfidir; o, meçhûr, mükerrer bir harftir; asl olur, bedel de olmaz, زائد da olmaz; İbn Cinnî dedi ki: ama onun sözü:
تَخُطُّ لامَ أَلِف مَوْصُولِ،
والزايَ والرَّا أَيَّما تَهْلِيلِ
ancak **والراء**’yı, medli olarak, murad etti; fakat vezin kırılmasın diye buna imkân bulamadı da **الراء**’dan hemzeyi hazfetti. Bunun aslı “**والزاي والراء أَيَّما تَهْلِيل**” idi; iki hareke uyuşunca iki hemzeden birincisi hazfedildi. Ve **رَيَّيْتُ راءً**: onu yaptım. İbn Sîde dedi ki: Ebû Ali’ye gelince, o dedi ki: **الراء**’nın elifi ve onun kardeşleri vâvdan münkalibdir; ondan sonraki hemze de yâ’dan münkalib olanın hükmündedir; kelime, tekmile ve i‘râbî sanat(ın icrası)ndan sonra **شَوَيْتُ** ve **طَوَيْتُ** ve **حَوَيْت** bâbından olsun diye. İbn Cinnî dedi ki: ona dedim ki: Biz, hecelediğinde **الراء**’daki elifin, **ياء** ve **باء** ve **ثاء**’daki elif olduğunu bilmedik mi? Sen de diyorsun ki o elif yâ’dan yahut vâvdan münkalib değildir; çünkü o, **ما**’nın elifi menzilesindedir, değil mi? Dedi ki: O, isimliğe nakledilince, isimlere giren inkılâb ve tasarruf hükmü ona girdi. Görmez misin ki biz bir adamı **ضَرَبَ** ile isimlendirsek onu i‘râb ederiz; çünkü o, i‘râbın girdiği hayyize girmiştir ki o da isimlerdir; her ne kadar onun, onunla isimlendirilmeden önce i‘râb olunmadığını bilsek de; çünkü o mâzî fiildir. Bunu bilmemiz, onun hakkında, ondan ve ona doğru olduğu şeyin hükmüyle hükmetmemize engel olmadı. İşte bunun gibi, **را با تا ثا**’nın, hecâ harfleri oldukça, münkalib olmadığını bilmemiz, onlara bir başka elif daha ziyade ettiğimizde, sonra o ziyadeyi hemzelediğimizde, onun şimdi vâvdan münkalib olduğuna ve hemzenin yâ’dan münkalib olduğuna hükmetmemize engel olmaz; o, isimliğin hükmüne dönünce ki bu ve benzeriyle onun hakkında hükmeder. Dedi ki: Senin yanında bunu teyit eden şudur: Onlar, **را با تا ثا حا خا** ve benzerlerini, kısaltılmış, hecelenmiş oldukça câiz görmezler; fakat “bu güzel bir **راء**’dır” dediğinde ve “yarık bir **هاء**’ya baktığında” bunu temsil etmen câiz olur da “vezni **فَعَلٌ**’dür” dersin; **داء** ve **ماء** ve **شاء** hakkında “o **فَعَلٌ**’dür” dediğin gibi. Dedi ki: Mecliste hazır bulunanlardan biri Ebû Ali’ye dedi ki: “Göz ve lâmın i‘lâlini bir kelimede bir araya getirir misin?” Dedi ki: Bundan salih harfler gelmiştir; bu da onlardan olur ve onların üzerine hamledilmiş olur. **ورايةُ**: bir mekândır; Kays b. ‘Ayzâra dedi ki:
رِجالٌ ونِسْوانٌ بأَكْنافِ رايةٍ،
إِلى حُثُنٍ تلكَ العُيونُ الدَّوامعُ
Ve Allah daha iyi bilir.
