# ريب (ر-ي-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli olmayan süt demektir

- Harfler: ر - ي - ب
- Kur'an'da: 36 geçiş · 35 ayet · 14 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (14)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رَيْبَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A8%D9%8E.md) | فَعْلَ | Şüphe | 15 | 15 | [2:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/2:2.md) |
| [مُرِيبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%A8%D9%8D.md) | مُفْعِلٍ | Şüphelendiren | 7 | 7 | [11:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/11:62.md) |
| [ارْتَبْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | افْتَعَلْتُمْ | Şüphelendiniz | 2 | 2 | [5:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/5:106.md) |
| [رَيْبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A8%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Şüphe | 2 | 2 | [2:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/2:23.md) |
| [ارْتَابُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْتَعَلُوا | Şüphelendiler | 1 | 1 | [24:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/24:50.md) |
| [تَرْتَابُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْتَعِلُوا | Şüphelenirsiniz | 1 | 1 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/2:282.md) |
| [رَيْبِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَعْلِهِمْ | Onların şüphesi | 1 | 1 | [9:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/9:45.md) |
| [رِيبَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%A8%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فِعْلَةً | Şüphe | 1 | 1 | [9:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/9:110.md) |
| [لَارْتَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | لَافْتَعَلَ | Öyleyse şüphelendi | 1 | 1 | [29:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/29:48.md) |
| [مُرْتَابٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8C.md) | مُفْتَعِلٌ | Şüphelenen | 1 | 1 | [40:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/40:34.md) |
| [وَارْتَابَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | وَافْتَعَلَتْ | Ve şüphelendi | 1 | 1 | [9:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/9:45.md) |
| [وَارْتَبْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَافْتَعَلْتُمْ | Ve şüphelendiniz | 1 | 1 | [57:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/57:14.md) |
| [يَرْتَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | يَفْتَعِلَ | Şüphelenir | 1 | 1 | [74:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/74:31.md) |
| [يَرْتَابُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَفْتَعِلُوا | Şüphelenirler | 1 | 1 | [49:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/49:15.md) |

## Mücavir kökler — 74 mücavir (243 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 7 ortak ayet · G² 53 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
2. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 10 ortak ayet · G² 23 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
3. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 21 · İcl havuz demektir
4. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 11 ortak ayet · G² 18 · Beyn topraktaki yarık demektir
5. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 6 ortak ayet · G² 16 · Yumruk demektir
6. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
7. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 21 ortak ayet · G² 13 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
8. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Yarış meydanı demektir
9. [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
10. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
11. [ربص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
12. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Yapı demektir
13. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
14. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
15. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Ad verilen
16. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
17. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Bürde” gocuk demektir
18. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 10 ortak ayet · G² 7 · Dağın sivri noktası demektir
19. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Denk tutuyorlar
20. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Kelime
21. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
22. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
23. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
24. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
25. [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene”…
26. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
27. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 6 · “Yemm” durgun akan su demektir
28. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
29. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
30. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Önce
31. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Half : Ense demektir
32. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
33. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Petekteki baldır
34. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
35. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
36. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
37. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
38. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
39. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 9 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
40. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
41. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
42. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
43. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
44. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
45. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
46. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
47. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
48. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
49. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
50. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
51. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Musa
52. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
53. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
54. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
55. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
56. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
57. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
58. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
59. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
60. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Zalimler

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ريب |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî mücerred) |
| Özel Durum | Ecvef-i yâî (orta harfi illetli / yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شك, [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md), [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zihinde ve nefiste huzursuzluk, tedirginlik ve güven sarsıntısı oluşturan tereddüt hâli |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin kaynağı, âhiret ve hesap günü konusunda kalbi içten içe kemiren ve eylemsizliğe iten istikrarsızlık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir inanç veya bilgi sisteminde sağlam zemin kaybı, iç çatışma ve şüphenin ahlakî-amelî bozulmaya dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını zihinsel, nötr ve masum bir merak veya basit bir soru sorma hâli olarak daraltıp, kavramın taşıdığı ahlakî çözülme, itham ve iç tedirginlik boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ري | Kabarma, akışkanlık, durulmama ve dalgalanma (karşılaştırılan kökler: [ريش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4.md), [ريع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9.md), [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md)) | ب | Akışkan ve hareketli belirsizliği nesneye veya zihne çarparak hapsedip orada tedirgin edici bir duraklama, kuşku ve töhmet tortusu oluşturmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zihnin, tefekkür merkezinin veya bir meselenin başlangıç ve idrak noktasının harekete geçmesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Zihne takılan unsura müdahale etme, tutma veya meseleye doğru uzanma çabası |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Şüphenin ve huzursuzluğun insanın iç dünyasına, kalbin mahremine yerleşip orayı kuşatması |
| ريب | İdrak merkezine giren belirsizliğin zihni kurcalayıp iç dünyaya huzursuzluk ve güvensizlik olarak yerleşmesi | Zihnin ilk algıda yakaladığı bir çelişkiyi el yordamıyla yoklarken, o belirsizliğin kalbin barınağına bir çatlak ve güvensizlik hâli olarak yerleşmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün duruluğunu kaybedip kesilme ile mayalanma arasında bozulmaya yüz tutması ([روب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%A8.md) ile ilişkili olarak), bedende ya da eşyada saklı kalan kusurun tedirginlik ve kuşku vermesi, zamanın ansızın getirdiği felaket ve sarsıntılar. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî avlanan yaban sığırlarının ses işitip ürkmesini tasvir ederken kökü yay vuruşunun çıkardığı tedirgin edici ses bağlamında kullanır: فَشَرِبْنَ ثُمَّ سَمِعْنَ حِسّاً دُونَهُ / شَرَفُ الحِجَابِ وَرَيْبَ قَرْعٍ يُقْرَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Zamane musibetleri ve beklenmedik felaketler için رَيْبُ الدَّهْرِ ve رَيْبُ المَنُونِ terkipleri kullanılmıştır; nitekim Ebû Züeyb el-Hüzelî mersiyesinde bu kullanımı şöyle şahitlendirir: أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ / وَالدَّهْرُ لَيْسَ بِمُعْتِبٍ مَنْ يَجْزَعُ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça ريب kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle zihinsel tedirginlik, kuşku, korku ve itham semantik dairesinde özelleşmiş bir yapı arz eder. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan ses denkliğiyle gelen ריב (r-y-b / rîḇ) kökü; çekişmek, davalaşmak, itham etmek ve hukuki ihtilaf çıkarmak anlamlarına gelir. Bu anlamsal bağ, Arapçadaki رِيبَةٌ (töhmet, güvensizlik, şüpheyle itham etme) boyutuyla doğrudan örtüşmektedir. Aramice ve Süryanicede de benzer şekilde sürtüşme, dava ve zihni kurcalayan itham izleri bulunur. Erken güney Sami katmanında ise kelime iç huzursuzluk, kaygı ve istikrarsızlık hissini öne çıkarır. Dolayısıyla kökün arka planında salt entelektüel bir belirsizlikten ziyade, taraflar arasında veya kişinin kendi vicdanında çatışma, dava ve tedirginlik doğuran bir sarsıntı mevcuttur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ريب ile [روب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%A8.md) kökleri arasındaki ses ve mana geçişliliği | Sütün kesilip pıhtılaşması ve saflığını yitirmesi ile zihnin duruluğunu kaybedip kuşkuya bulanması arasındaki semantik aktarım. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice r-y-b (ריב: çekişmek, davalaşmak, itham etmek) | Hukuki ve ahlakî alanda itham ve kuşku doğuran sürtüşme manasından içsel huzursuzluk ve töhmet kavramına semantik daralma. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ve kesin bir soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ريب | Anlamlı | Şüphe, tedirginlik, töhmet | İç huzurun bozulması, kalpte yer eden kuşku ve güven sarsıntısı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ربي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%89.md) | Anlamlı | Artmak, çoğalmak, büyümek | Maddî veya manevî olarak fazlalaşma, boy atma, gelişme. | Kur'an'da geçer ([ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) / [ربي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%89.md)). |
| يرب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte bağımsız bir kök teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [يبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle türetilmiş bir kök yer almaz. | Kur'an'da geçmez. |
| [بري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%8A.md) | Anlamlı | Yontmak, kurtulmak, arınmak | Bir şeyden ilişiğini kesmek, borçtan veya kusurdan uzaklaşmak, yaratmak. | Kur'an'da geçer; zıt yönde arınma taşır. |
| [بير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B1.md) | Anlamlı | Kuyu kazmak, ortaya çıkarmak | Çukur açmak veya kuyu manasındaki بئر ile sesdeşlik kurmak. | Kur'an'da geçmez; nadir kullanım. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ريب | Merkez | Kuşku, tedirginlik, töhmet | İnsanın iç huzurunu bozan, kaygı, itham ve pratik eylemsizlik doğuran şüphe. | Bilgideki eksiklikten ziyade kalpte oluşan huzursuzluk ve güven bunalımıdır. |
| شك | Komşu | İki ihtimal arasında duraksama | Birbirine denk iki ihtimal arasında zihnin askıda kalması ve kesin hükme varamaması. | Zihinsel bir kararsızlıktır; ريب kökündeki gibi korku, töhmet ve iç huzursuzluk şart değildir. |
| [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) | Komşu | İhtimale dayalı kanaat | Taraflardan birini diğerine üstün tutarak hüküm verme, zanna dayanma. | Kesin bilgi olmasa da bir yöne meyil vardır; ريب ise durulmayan bir çalkantıdır. |
| [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Çekişmeli şüphe, münakaşa | Delil ortaya konmasına rağmen inatla tartışmaya girip kuşkuyu sürdürme. | Dışa vuran bir münakaşa ve haksız bir cedel tonu barındırır. |
| [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) | Zıt | Kesin ve sarsılmaz bilgi | Kalbin hiçbir tereddüt ve çalkantı barındırmadan gerçeğe mutmain olması. | Zihnin ve vicdanın tam bir sükûnet, aydınlık ve güven içine girmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ريب | Şüphe, töhmet, iç tedirginliği | Kalbin güven duygusunu yitirmesi, kaygı veren belirsizlik. | Kesin |
| Latince | Suspicio, anxietas | Kuşku, güvensizlik, iç kaygısı | Hem güvensizlik ve itham boyutunu (suspicio) hem de huzursuzluğu (anxietas) kısmen karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Doubt, suspicion, disquiet | Şüphe, kuşku, huzursuz edici güvensizlik | Entelektüel şüpheyi aşan, kalbi tedirgin eden ve şaibe taşıyan güvensizlik hâlidir. | Güçlü |
| Almanca | Zweifel, Argwohn, Unruhe | Şüphe, kuruntu, içsel huzursuzluk | Salt mantıksal kararsızlığı değil, güvensizlikten kaynaklanan ruhsal sarsıntıyı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Doute, suspicion, inquiétude | Şüphe, zan, iç tedirginliği | Güveni sarsan ve kaygı uyandıran belirsizlik durumuna tekabül eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَيْبَ | Vahyin ve kıyametin hakikati karşısında hiçbir kuşku ve eksiklik bulunmaması | İlahi kelamın mükemmelliği ve hesap gününün kesinliği bağlamında; Bakara [2:2](https://lisan.digital/tr/ayet/2:2.md), Âl-i İmrân [3:9](https://lisan.digital/tr/ayet/3:9.md). |
| مُرِيبٍ | İnsanı derin bir şüpheye, huzursuzluğa ve eylemsizliğe sevk eden durum | Geçmiş kavimlerin elçilere karşı takındığı tereddüt ve itham tavrı; Hûd [11:62](https://lisan.digital/tr/ayet/11:62.md), İbrâhîm [14:9](https://lisan.digital/tr/ayet/14:9.md). |
| ارْتَابُوا / ارْتَبْتُمْ | İmandan sonra tereddüde düşme, kalbî güvensizlik ve nifak | Münafıkların ruh hâli, şahitlikte şüpheye düşülmesi ve ahdi bozma hâlleri; Mâide [5:106](https://lisan.digital/tr/ayet/5:106.md), Nûr [24:50](https://lisan.digital/tr/ayet/24:50.md). |
| رِيبَةً | Kalbe çöken, bir türlü sökülüp atılamayan nifak tortusu ve kuruntu | Münafıkların kurduğu nifak yuvalarının kalplerinde bıraktığı daimi huzursuzluk; Tevbe [9:110](https://lisan.digital/tr/ayet/9:110.md). |
| رَيْبَ الْمَنُونِ | Zamana bağlı musibetler, ölümün ansızın gelmesi korkusu | Müşriklerin Peygamber için beklediği ölüm veya yıkım felaketi bağlamında; Tûr [52:30](https://lisan.digital/tr/ayet/52:30.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-şüphe zıtlığı ve imanın mahiyeti | İmanın bilgi ve kalp tasdikiyle olan bağı tartışılırken, ريب imanı zedeleyen veya yok eden itikadî tereddüt ve nifak alâmeti sayılmıştır. | İtikadı ifsat eden, yakînin karşıtı kalbî maraz. |
| Fıkıh | Şüphenin akitlere, ibadetlere ve şahitliğe etkisi | رِيبَةٌ kavramı; nikâh, vasiyet, şahitlik ve alışverişte akdin sıhhatini gölgeleyen töhmet ve güvensizlik hâli olarak ele alınır. | Hukuki işlemi şaibeli kılan ve kesinliği bozan töhmet. |
| Tefsir | Kur'an'ın kaynağı ve vahiy hakikati | Bakara [2:2](https://lisan.digital/tr/ayet/2:2.md)'deki kullanım gereği, metnin iç ve dış tutarlılığında kusur bulunmadığı, ancak kalbinde maraz olanın vehme kapıldığı vurgulanır. | Vahiyde nesnel hiçbir kusur olmaması, şüphenin muhatabın zaafından doğması. |
| Hadis | Takva, vera' ve helal-haram sınırları | "Sana şüphe ve huzursuzluk veren şeyi bırak, vermeyene bak" (دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ) prensibinde olduğu gibi vicdanın sinyali sayılmıştır. | Kalbin mutmain olmayıp tedirginlik duyması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve âhiret tasdiki | İnançta sarsıntı ve nifak | Güven bağını koparma | Kalbin hakikate teslimiyetini engelleyen ve kişiyi münafıklık psikolojisine sürükleyen iç çürümedir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve metodoloji | Yıkıcı epistemik güvensizlik | Delile direnme | Sağlam deliller ortadayken gerekçesiz biçimde hakikati reddetmeye bahane üretilen psikolojik kuşku. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve nizam | Fitne ve otoriteye güvensizlik | İstikrarı bozma | Toplum fertleri ve yönetim arasında karşılıklı töhmet ve şüphenin hâkim olmasıyla birliğin dağılması. | Güçlü |
| İktisadi | Akitler, ticaret ve mülkiyet | Şaibe, aldatma ve töhmet | Piyasada güven krizine yol açma | Sözleşmelerin şeffaf olmaması sebebiyle doğan ve alışverişi tıkayan güvensizlik ortamı. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz gürültüsü, sinyaldeki dalgalanma veya termodinamik dengesizlik | Sistemin kararlı durumunu bozan, sinyalin iletiminde parazit üreterek kesinliği ve stabiliteyi zaafa uğratan mikro kararsızlıklar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kurumsal güvensizlik sendromu | Bireyin veya grubun değerler dizgesine olan inancını yitirmesi sonucu içselleşen kuruntu, şüphecilik ve eylemsizlik krizi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ريب kavramını modern dönemin metodik, eleştirel ve yapıcı ilmî sorgulamasıyla eşitleyip, sadece entelektüel bir "soru sorma" hâli olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök; hakikat apaçık ortadayken kalbin samimiyetsizliği, ahlakî tembelliği veya kibir sebebiyle tereddüde sarılması, iç huzursuzluğu ve töhmeti beslemesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Metodik ilmi araştırmanın Kur'an tarafından yerildiği zannına varılması veya tersine, münafıklığın çekirdeği olan ahlakî-amelî tereddüt ve nifak marazının meşru bir entelektüel arayış sanılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kendi metinsel güvenilirliğini (Bakara [2:2](https://lisan.digital/tr/ayet/2:2.md)) ve vahyin ilahi menşeini ilan ederken seçtiği temel kavramdır; imanın zıddının sadece inkâr değil, aynı zamanda kalbi kemiren içsel istikrarsızlık olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mushafın girişinde vahyin mahiyetini anlatan ayetlerde, elçilerin davetine karşı kavimlerin psikolojik direncini nakleden kıssalarda ve Medine döneminde münafıkların iç yapısını teşhir eden nifak bağlamlarında. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şüphenin yalnızca mantıksal bir yetersizlikten kaynaklandığı algısını düzeltir; kuşkunun ardındaki iradî direnci, ahlakî zaafı, kalbî tedirginliği ve töhmet psikolojisini açığa çıkarır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sütün kesilmeye yüz tutup duruluğunu kaybetmesi; bedende, eşyada veya olayda ansızın baş gösteren huzursuzluk, töhmet ve kusur.
- Soyut anlam: Zihnin açık delile rağmen tatmin olmayıp kalpte kaygı, güvensizlik, çekişme ve amelî eylemsizlik üreten çalkantılı hâli.
- Sistematik karşılık: Bir bilgi, inanç veya nizam sisteminde referans noktasının yitirilmesiyle meydana gelen iç sürtüşme, istikrarsızlık ve işlevsizleşme katsayısı.
- LaTeX modeli: $$R = \left( 1 - Y \right) \cdot \left( D + T \right)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $R$ harfi kökün temsil ettiği reyb hâlini (içsel tereddüt, tedirginlik ve şüpheyi); $Y$ mutlak kesinlik, tatmin ve güveni (yakîn durumunu, burada $0 \le Y \le 1$); $D$ zihinsel duraklama ve belirsizliği (şekk faktörünü); $T$ ise nefisteki korku, kaygı ve töhmet tortusunu simgelemektedir. Kesinlik ve güven ($Y$) bire yaklaştıkça reyb sıfıra iner; yakîn azaldıkça belirsizlik ile töhmet birleşerek kalpteki sarsıntıyı ve nifak marazını büyütür.

## Geçtiği ayetler (35 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/2:2.md) — رَيْبَ

ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): İşte bu kitab, onda hiç bir şüphe yoktur, müttekiler için hidayettir.

### [Bakara 2:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/2:23.md) — رَيْبٍ

وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Eğer siz, kulumuza indirdiğimizden şüphede iseniz, haydin ona benzer bir sure getirin. Allah’dan başka şahidlerinizi de çapırın; eğer doğru sözlüler iseniz...

### [Bakara 2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/2:282.md) — تَرْتَابُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

### [Ali İmran 3:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/3:9.md) — رَيْبَ

رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ

Meal (IK): Ey Rabbımız; muhakkak ki geleceğinden şüphe olmayan bir günde insanları toplayacak Sen’sin. Şüphesiz ki Allah vaadinden dönmez.

### [Ali İmran 3:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/3:25.md) — رَيْبَ

فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Ya geleceğinden şüphe olmayan bri günde onları topladığımız ve kendilerine zulmedilmeden herkesin kazandığının tastamam ödendiği zaman halleri ne olacak?

### [Nisa 4:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/4:87.md) — رَيْبَ

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا

Meal (IK): Allah O’ndan başka ilah yoktur. Geleceğinden şüphe olmayan kıyamet günü sizi mutlaka toplayacaktır. Allah’tan daha doğru sözlü kim olabilir?

### [Maide 5:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/5:106.md) — ارْتَبْتُمْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; herhangi birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet anında aranızda ya adalet sahibi iki kişiyi veya yolculuk ta başınıza ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan iki kişiyi şahid tutun. Onlardan şüpheleniyorsanız; namazdan sonra alıkoyarsınız da Allah’a şöyle yemin ederler; Akraba bile olsa yeminle hiç bir değeri değiştirmeyeceğiz, Allah’ın şahidliğini gizlemeyeceğiz, yoksa elbette günahkarlardan oluruz.

### [En'am 6:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/6:12.md) — رَيْبَ

قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? Allah’ındır, de. O, rahmeti kendi üzerine yazmıştır. Andolsun ki; hepinizi, hakkında hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde toplayacaktır. Nefislerini ziyana uğratanlar, işte onlar inanmazlar.

### [Tevbe 9:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/9:45.md) — وَارْتَابَتْ · رَيْبِهِمْ

إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ

Meal (IK): Senden; ancak, Allah’a ve ahiret gününe inanmayanlar ve kalbleri şüpheye düşüp, şüphelerinde bocalayanlar izin isterler.

### [Tevbe 9:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/9:110.md) — رِيبَةً

لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Kalbleri paralayıncaya kadar kurdukları bina kalblerinde kuşku kaynağı olmaya devam edecektir. Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Yunus 10:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/10:37.md) — رَيْبَ

وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Bu Kur’an, Allah’tan başkası tarafından uydurulmuş değildir. Ancak kendinden evvel geleni tasdik eder ve kitabı uzun uzun açıklar. Onda hiç şüphe yoktur. Alemlerin Rabbındandır.

### [Hud 11:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/11:62.md) — مُرِيبٍ

قَالُوا يَاصَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ

Meal (IK): Dediler ki: Ey Salih, aramızda bundan önce kendisinden iyilik beklenmiş kimseydin sen. Şimdi kalkıp da babalarımızın taptıklarına tapmaktan bizi vazgeçirmek mi istiyorsun? Doğrusu, bizi çağırdığın şeyden şüphe ve endişe içindeyiz.

### [Hud 11:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/11:110.md) — مُرِيبٍ

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Musa’ya kitabı verdik de hakkında ihtilafa düştüler. Eğer Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilmiş bitmişti bile. Doğrusu onlar, bundan yana şiddetli bir tereddüd ve şüphe içindedirler.

### [İbrahim 14:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/14:9.md) — مُرِيبٍ

أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ وَقَالُوا إِنَّا كَفَرْنَا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ

Meal (IK): Sizden önce geçenlerin Nuh, Ad, Semud kavimlerinin ve onlardan sonra Allah’tan başka kimsenin bilmediği kavimlerin haberi size gelmedi mi? Peygamberleri onlara ayetlerle geldiler de onlar, ellerini ağızlarına koyup: Biz, sizin gönderilmiş olduğunuz şeyi inkar ettik, bizi çağırdığınız şeyden şüphe ve endişe içindeyiz, dediler.

### [İsra 17:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/17:99.md) — رَيْبَ

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا

Meal (IK): Görmezler mi ki; gökleri ve yeri yaratmış olan Allah; onların benzerlerini de yaratmaya Kadir’dir. Onlar için şüphe olmayan bir ecel kılmıştır Buna rağmen zalimler küfürden başka bir şeyde diretmediler.

### [Kehf 18:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/18:21.md) — رَيْبَ

وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا

Meal (IK): Böylece, insanların onları bulmalarını sağladık ki Allah’ın sözünün gerçek olduğunu ve kıyametin kopmasından şüphe edilmeyeceğini bilsinler. Nitekim bunlar hakkında çekişip duruyorlar: Onların mağaralarının önüne bir bina kurun, diyorlardı. Halbuki Rabbları onları çok daha iyi bilendir. Onların yerlerine galib gelenler ise: Onların mağaralarının önüne mutlaka bir mescid yapacağız, dediler.

### [Hac 22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/22:5.md) — رَيْبٍ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Ey insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.

### [Hac 22:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/22:7.md) — رَيْبَ

وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ

Meal (IK): Kıyamet saatı mutlaka gelecektir, onda hiç şüphe yoktur. Ve Allah; kabirlerde olanları diriltecektir.

### [Nur 24:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/24:50.md) — ارْتَابُوا

أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Kalblerinde bir hastalık mı var bunların? Yoksa şüphe mi ettiler? Veya Allah’ın ve Rasulünün kendilerine haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar? Hayır, onlar; zalimlerin kendileridir.

### [Ankebut 29:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/29:48.md) — لَارْتَابَ

وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ

Meal (IK): Daha önce sen hiç bir kitab okur değildin. Sağ elinle de onu yazmıyordun. Öyle olsaydı; batılda olanlar şüpheye düşerlerdi.

### [Secde 32:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/32:2.md) — رَيْبَ

تَنْزِيلُ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Şüphe götürmeyen kitabın indirilmesi alemlerin Rabbındandır.

### [Sebe 34:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/34:54.md) — مُرِيبٍ

وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ

Meal (IK): Onlarla arzuladıkları şeylerin arasına bir engel konulmuştur. Daha önce benzerlerine yapıldığı gibi. Şüphesiz onlar şiddetli bir tereddüt ve şüphe içindedirler.

### [Mü'min 40:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/40:34.md) — مُرْتَابٌ

وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ

Meal (IK): Andolsun ki; daha önce Yusuf da size apaçık burhanlarla gelmişti. O zaman da size getirdiği şeylerden şüphelenip durmuştunuz. Nihayet vefat edince: Allah, bundan sonra hiç bir peygamber göndermez, demiştiniz. İşte Allah; haddi aşan aşırı şüphecileri böyle şaşırtır.

### [Mü'min 40:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/40:59.md) — رَيْبَ

إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Kıyamet günü mutlaka gelecektir. Bunda hiç şüphe yoktur. Ne var ki insanların çoğu inanmazlar.

### [Fussilet 41:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/41:45.md) — مُرِيبٍ

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Musa’ya kitab vermiştik de onda ihtilafa düşülmüştü. Şayet Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilirdi. Muhakkak ki onlar; bundan şüphe ve endişe içindedirler.

### [Şura 42:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/42:7.md) — رَيْبَ

وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ

Meal (IK): Şehirlerin anasını ve onun çevresinde bulunanları uyarman ve hakkında hiç bir şüphe bulunmayan o toplanma günüyle korkutman için, sana böyle arabça bir Kur’an vahyettik. Bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir.

### [Şura 42:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/42:14.md) — مُرِيبٍ

وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Onlar; kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler. Şayet belirli bir süre için Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı, aralarında hüküm verilirdi. Onlardan sonra kitaba varis kılınanlar da ondan mutlak bir şüphe ve tereddüt içindedirler.

### [Casiye 45:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/45:26.md) — رَيْبَ

قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): De ki: Allah diriltir sizi sonra öldürür, sonra hakkında hiç bir şüphe bulunmayan o kıyamet gününde toplar. Fakat insanların pek çoğu bilmezler.

### [Casiye 45:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/45:32.md) — رَيْبَ

وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ

Meal (IK): Allah’ın vaadi haktır ve kıyamet günü hakkında hiç şüphe yoktur, denildiği zaman; siz demiştiniz ki: Kıyamet nedir? bilmiyoruz, ancak bir takım tahminlerde bulunuyoruz. Onun hakkında kesin bir bilgi elde etmiş değiliz.

### [Hucurat 49:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/49:15.md) — يَرْتَابُوا

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ

Meal (IK): Mü’minler, ancak onlardır ki; Allah’a ve Rasulüne iman edip sonra şüpheye düşmemiş ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihad etmişlerdir. İşte onlar, sadıkların kendileridir.

### [Kaf 50:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/50:25.md) — مُرِيبٍ

مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ

Meal (IK): Hayra bütün hızıyla engel olan azgın şüpheciyi.

### [Tur 52:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/52:30.md) — رَيْبَ

أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ

Meal (IK): Yoksa derler mi ki: Şairdir, zamanın onun aleyhine dönmesini gözlüyoruz.

### [Hadid 57:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/57:14.md) — وَارْتَبْتُمْ

يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ

Meal (IK): Onlara: Biz sizinle beraber değil miydik? diye seslenirler. Onlar da: Evet, ama siz kendinizi aldattınız, pusu kurdunuz, şüpheye düştünüz ve kuruntular sizi aldattı. O çok aldatan, sizi Allah’a karşı bile aldattı. Nihayet Allah’ın emri gelip çattı.

### [Talak 65:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/65:4.md) — ارْتَبْتُمْ

وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا

Meal (IK): Kadınlarınızdan adetten kesilmiş olanların iddetieğer şüphe edersenizüç aydır. Henüz adet görmemiş olanlar da böyle. Gebe kadınların süresi ise; yüklerini vaz’etmeleridir. Kim, Allah’tan korkarsa; O, işinde bir kolaylık halkeder.

### [Müddessir 74:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/ayet/74:31.md) — يَرْتَابَ

وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ

Meal (IK): Cehennem bekçilerini yalnız meleklerden kıldık. Onların sayılarını da ancak küfretmiş olanlar için bir fitne kıldık. Ki kendilerine kitab verilmiş olanlar, kesin bilgi sahibi olsunlar. İman edenlerin de imanları artsın. Kendilerine kitab verilmiş olanlar ve mü’minler kuşkuya düşmesinler. Bir de kalblerinde hastalık bulunanlarla kafirler: Bununla Allah neyi kasdetmiş? desinler. İşte böyle Allah, dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir. Rabbının ordularını ancak kendisi bilir. Bu, ancak insanlara bir öğüttür.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli olmayan süt demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الراء والباء و ا ي ء معهما
ر ب و، ر و ب، ب ر و، و ر ب، ب و ر، و ب ر، ب ر ي، ر ي ب، ر أ ب، ر ب أ، ب ر أ، أ ر ب، ب أ ر، أ ب ر مستعملات
ربو:
ربا الجُرْحُ والأرضُ والمالُ وكلُّ شيء يَرْبو ربواً، إذا زاد.
وربا فلانٌ، أي: أصابه نَفَسٌ في جوفه. ودابّةٌ بها رَبْو.
والرّابِيةُ: ما ارتفع من الأرض.
والرَّبْوة: لغات: أرضٌ مُرْتفعةٌ، والجميعُ: الرُّبَى. ويُقال إنْ الرَّبوة في قوله تعالى: "إلى رَبوةٍ ذاتِ قَرارٍ ومَعينٍ" هي أرضُ فِلَسْطين، وبها مَقابرُ الأنبياء، ويُقالُ: بل هي دِمَشق، وبعض يقول: بيت المقدس، واللهُ أعلم.
وتقول: رَبَّيْته وتَرَبَّيْتُه، أي: غذته.
ورَبا المالُ يَرْبو في الرِّبا، أي: يزداد: مُرْبٍ. والرِّبا في كتاب الله عَزَّ وجَلَّ: حرام.
والرُّبْيةُ هي الرِّبا خاصة، وفي حديث يُرْفَع عنهم الرُّبْية يعني: ما كان عليهم في الجاهليّة من رِبا ودِماء.
روب:
الرّائب: اللَّبَنُ كَثُفَتْ دُوايَتُهُ، وتكَبَّدَ لَبَنُهُ وأَتَى مَحضُهُ. وقال أهلُ البصرة وبعضُ أهل الكوفة: هذا هو المُرَوَّب، فأما الرّائب فالذّي أُخِذَ زُبْدُهُ.
والمِرْوَبُ: وعاءٌ أو إناءٌ يَرَوَّبُ فيه اللَّبَن.. والرَّوْبةُ: بقيّةٌ من لَبَنٍ رائب تُتْرك في المِرْوَب كي يكون إذا صُبّ عليه اللَّبنُ أَسرَعَ لرَوْبِهِ..
والرُّوبةُ: الطّائفةُ من اللّيل، وسُمِّي رؤية بن العجّاج، لأنّه وُلِدَ في نِصْف اللَّيل.
والرَّوب أيضا: أن يؤوب الإنسان من كَثْرة النَّوْم حتّى يُرَى ذلك في وَجْهه وثِقَله، ورجل ربان، وجَمْعُهُ: رَوْبَي، ويقال: الواحد: رائب، قال بِشْر:
فأمّا تَميمٌ. تَميمُ بنُ مُـرٍّ		فألفاهُمُ القَوْمُ رَوْبَى نِياما
برو:
تقول: هذه بُرَة مَبرُوّة، أي: معمولة، وهي: الحَلْقَة.. يقال: ناقةٌ مُبْراة: في أنفها بُرةٌ. والبُرَةُ كذلك: الحَلقَةُ من الذَّهَب والفِضّةِ ونحوهما إذا كانت دقيقةً مَعطوفةَ الطَّرَفين، ويُجْمَع على: البُرَى والبُرينَ.
ورب:
الوِربُ: العُضْوُ، يُقال: عضو مُوَرّبٌ، أي: مُوَفّر، قال الكُمَيْت: وكان لعبد القَيْس عضو مُوَرَّبُ أي: صار لهم نصيبٌ وافر.
والمُواربةُ: مُداهاةُ الرَّجُل ومُخاتَلَته، وفي الحديث: مُوارَبةُ الأَرِيبِ جَهْلٌ وعَناء، لأنّ الأَريب لا يُخْدع عن عَقله.
بور:
البَوارُ: الهَلاك.. يقال: هو بُورٌ وهي بُورٌ، وهما بُورٌ وهم بور، وهنّ بور، هذا في لُغة، وأمّا في اللّغة الفُضلَى فهو بائر، وهما بائران، وهم بُورٌ، أي: ضالّون هَلْكَى، ومنه قول الله عزّ وجلّ: "وكُنتُمْ قوماً بُورا".. وسُوقٌ بائرة، أي: كاسدة، وبارتِ البِياعاتُ، أي: كَسَدتْ.
والبَوْرُ: التَّجْرِبة.. بُرْتُ فلاناً وبُرْتُ ما عنده: جرّبته، ويقال: بُرْتُ النّاقة أبورها، أي من الفَحْل، لأنْظُرَ أحامل هي أم لا، وذلك الفَحْل: مِبْوَرٌ إذا كان عارفاً بالحالين، قال:
بضَرْبٍ كآذان الفِراء فضولـه		وطَعنٍ كإِيزاغ المَخاضِ تَبورُها
والبُوريّة: الباريّة.
وبر:
الوَبَرُ: صُوفُ الإبل والأرنب وما أَشْبَهَهُما.
والوَبرُ، والأُنْثَى وَبرة: دُوَيْبّة غَبْراء على قَدَر السِّنَّوْر، حَسَنةُ العَيْنين، شَديدةُ الحياء، تكونُ بالغَوْر.
ووَبارِ: أرضٌ كانت محلّةَ عادٍ، وهي بينَ اليَمنَ ورِمال يَبرين، لمّا أهلك الله عاداً ورّث الله محلّهم الجنَّ فلا يَتَقارّ بها أَحَدٌ من الإنْسِ، وهي التي ذكر اللهُ في قَوْلِهِ: "أَمَدَّكُمْ بأَنْعامٍ وبَنيِنَ"، وقال: مثلما كان بَدْءُ أهلِ وبَارِ ونباتُ أَوْبر: شِبْهُ الكمأة، صغارٌ، في نَفْضٍ واحدٍ شيءٌ كثيرٌ، الواحدُ: بنت أَوْبَر، وابن أوبر.
بري:
بَرَيتُ العُودَ أَبْرِيه بَرْياً، وكذلك القلم.. وناسٌ يَقُولُون: بَرَوْتُ، وهم الذّينَ يَقُولونَ: قلوتُ البُرَّ أَقلُوهُ، والياءُ أَصْوَبُ.
والمباراة: أن يباري الرّجلُ الرَّجلَ، فيَصنَعُ كما يَصنعُ، يُغالب أحدهما الآخر، وهما يتباريان.
وبَرَى فلانٌ لفُلانٍ إذا عَرَض له، وهو يَبْري له بَرْيا، ويَنبري له انبراء.. قال ذو الرّمّة:
تَبْرِي له صَعلةٌ خَرْجاءُ خاضـعةٌ		فالخَرْقُ دونَ بَناتِ البَيْضِ مُنْتَهَبُ
والبَرِيُّ: السَّهْمُ الذي قد أُتِمَّ بَرْيه، ولم يُرَش ولم يُنصَلْ.
والقِدْحُ أوّل ما يُقطَع، ويُقْتَضَب يُسَمَّى: قِطْعاً، والجميع: قُطُوع، ثُمَّ يُبْرَى فيُسَمَّى: بَرِيّاً، وذلك قبل أنْ يُقَوَّمَ، فإِذا قُوِّم، وأَنَى له أن يُراشَ ويُنْصَلَ فهو: القِدْح، فإِذا رِيشَ ورُكِّبَ نَصْلُه صار سَهماً.
ريب:
الرَّيْبُ: الشَّكُّ.. والرَّيْبُ: صَرْفُ الدَّهر وعَرَضُه وحَدَثُهَ.. والرَّيب: ما رابك من أَمْرٍ تخوّفتَ عاقبتَهُ، قال أبو ذؤيب:
فشَرِبْنَ ثمَّ سَمِعنَ حـسّـاً دونـه		شَرَفُ الحِجاب وريبَ قَرْعٍ يُقْرَع
أي: سَمِعْنَ قَرْعَ سَهمٍ بقَوْسٍ.
ورابني هذا الأَمْر يَرِيبُني، أي: أدخل عليّ شكاً وخوفاً، وفي لغة رديئة: أرابني.
وأراب الأَمرُ، أي: صار ذا رَيْبٍ.. وأَرابَ الرَّجُلُ: صار مُرِيباً ذا رِيبة.
وارتبت به، أي: ظَنَنْت به.
رأب:
رأب الشّعّابُ الصَّدْعُ يَرْأَبُهُ إذا شَعَبَهُ. والرُّؤبةُ: الخشبةُ أو الشّيءُ يُوصَلُ به الشّيءُ المكسورُ فيُرْأَبُ به.
والمِرْأَبُ: المِشْعَب.
ربأ القوم على الشَّيء يربؤون إذا أشرفوا عليه.
والرَّبيئة: عينُ القَوْم الذي يَرْبَأُ لهم على مَرْبأ من الأرض، ويَرْتَبِئُ، أي: يقوم هناك.
ومَرْبأة البازي: منارةٌ يربأ عليها، قال: بات على مَرْباتِهِ مُقيّدا ويقال: أَرْض لا رِباءَ فيها ولا وِطاءَ، ممدودان.
ورابأتُ فلاناً: حارَستُه وحارَسَني، قال ابن هَرْمة:
باتت سُلَيْمَى وبتُّ أَرْمُقُـهـا		كصاحب الحَرْب باتَ يَرْبَؤُها
برأ:
البَرْءُ، مهموز: الخلْق.. برأ اللهُ الخلق يَبرَؤُهُمْ بَرْءاً، فهو بارِىءٌ.
والبُرْءُ: السَّلامةُ من السّقم، تقول: بَرَأَ يَبْرَأ ويَبْرُؤ بَرءاً وبُرُوءاً.. وبَرِىء يَبْرَأُ بمعناه.
والبراءة من العَيب والمكروه، ولا يُقال إلاّ: بَرِىء يَبْرَأ، وفاعله: بَرِيءٌ كما ترى، وبَراءٌ، وامرأة بَراءٌ، ونسوة بَراء، في كلّ ذلك سواءٌ.. وبُرَآء على قياس فُعَلاء: جمعُ البَرِيء، ومن ترك الهمز قال: بُراء.
ويُقال: بارأت الرَّجُل، أي: بَرِىء إليّ وبَرِئتُ إليه، مثل بارأت المرأة، أي: صالحتها على المفارقة.
وتقول: أبْرَأْتُ الرَّجلَ من الدَّينِ والضّمان، وبرّأْتُهُ.
والاسْتِبراء: أن يَشْترِيَ الرَّجُلُ الجاريةَ فلا يَطَؤُها حتّى تحيض.
والاستبراءُ: إنْقاءُ الذَّكَر بَعْدَ البَوْل.
أرب:
قطعت اللَّحْمَ آراباً، والواحدُ: إرْبٌ، أَيْ: قِطَعاً، ويُقال في الدُّعاء: أَرِبَتْ يَدُه، أي: قُطِعَتْ يَدُه. وأَرِبْتَ من يديك، أي: سَقَطَتْ آرابُك.
والإرْبُ: الحاجة المُهمّة، يُقالُ: ما إِرْبُك إلى هذا الأمر، أي: ما حاجَتُك إليه. والإرْبَةُ والأَرَبُ والمأربة أيضاً.
والأَرْبُ: مَصدر الأَريب العاقل.. وأَرُبَ الرَّجلُ يَأْرُبُ إِرَباً.
والمؤاربة: مداهاةُ الرَّجلِ ومُخاتَلَتُه، وفي الحديث: مُؤاربةُ الأريب جَهلٌ وعَناء، لأنّ الأريب لا يُخْدَع عن عقله، قال: على ذي الإرْبة اللَّبِقِ الرَّفيقِ والتَّأريب: التَّحريش.. وتَأَرَّب فلانٌ علينا، أي: تعسّر وخالف والْتَوَى.
والمُستأرِبُ من الأَوْتار: الجيّد الشَّديد، قال: ... من نزع أَحصَدَ مستأرب
بأر:
بَأَرْتُ الشَّيء وابْتَأَرْتُه وائتبرته، لغات، أي: خَبَأْته. وفي الحديث: إنّ عبداً لَقيَ الله ولم يَبْتَئِرْ خيراً.
وبَأَرْتُ بُؤْرَةً، أي: حفيرةً فأنا أَبْأَرُها بأراً، وهي حفيرةٌ صغيرةٌ للنّار تُوقَدُ فيها.. والبَئّار أيضاً: حافر البئر.
أبر:
الأَبْرُ: ضَرْبُ العَقْربِ بإِبرتها، وهي تأبُرُ..
والأَبرُ: تَلْقيحُ النَّخل، ومثله: التَّأْبير، يأبُرُها ويُؤَبِّرُها.
والأَبرُ: عِلاجُ الزَّرْع بما يُصْلِحُه من السَّقي والتَّعاهُد، قال طَرَفة:
ولي الأصلُ الّذي في مِثْلِهِ		يُصْلِحُ الآبرُ زَرْعَ المُؤْتَبِرْ
أي: صاحبه.
والأبّار: صانعُ الأَبْر، وصنعتُه: الإبارةُ.
وأبر فلانٌ عليه، أي: غَلَبَهُ.
والإبرةُ: عُظَيْمٌ مُسْتَوٍ مع طَرَفِ الزَّنْد مما يلي الذِّراع إلى طَرَفِ الإصْبَع، قال: حيث تلاقي الإبرةُ القَبيحا القبيح: طرفُ الزَّنْدِ نَفْسه.
وفي الحديث: خير المال مُهْرةٌ مأمورة، وسِكَّةٌ مأبورة. يُريدُ، بمأبورة: طريقة مُسْتَقيمة.
والأَبّار: صانع الإبرة، وصنعته: الإبارة. والأبّار: حافر البئر كالبَئّار.

##### Türkçe

باب **الراء** ve **الباء** ve **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

ر ب و، ر و ب، ب ر و، و ر ب، ب و ر، و ب ر، ب ر ي، ر ي ب، ر أ ب، ر ب أ، ب ر أ، أ ر ب، ب أ ر، أ ب ر: kullanılanlar.

**ربو**:
Yara, yer, mal ve her şey **يَرْبو** **ربواً**; arttığı zaman.
Ve falan **ربا**, yani: karnının içinde ona bir nefes (darlığı) isabet etti. Ve üzerinde **رَبْو** bulunan bir binek hayvanı.
Ve **الرّابِيةُ**: yerden yükselmiş olan şey.
Ve **الرَّبْوة**: lehçeler: yüksek bir yer; hepsi: **الرُّبَى**. Ve denilir ki, Yüce Allah’ın sözü olan: “إلى **رَبوةٍ** ذاتِ قَرارٍ ومَعينٍ”deki **الرَّبوة**, Filistin toprağıdır; onda peygamberlerin kabirleri vardır. Ve denilir: bilakis o Dımaşk’tır. Bazısı der: Beytü’l-Makdis. Allah daha iyi bilir.
Ve dersin: **رَبَّيْته** ve **تَرَبَّيْتُه**, yani: onu besledi.
Ve mal **رَبا** **يَرْبو** **في الرِّبا**, yani: artar: **مُرْبٍ**. Ve Allah’ın kitabında **الرِّبا** عزّ وجلّ: haramdır.
Ve **الرُّبْيةُ** özellikle **الرِّبا**dır. Ve bir hadiste: onlardan **الرُّبْية** kaldırılır, yani: cahiliye devrinde üzerlerinde olan faizler ve kanlar.

**روب**:
**الرّائب**: mayası koyulaşmış süt; sütü pıhtılaşmış ve safı gelmiş olan. Basra ehli ve Kûfe ehlinden bir kısmı dedi ki: bu, **المُرَوَّب**dur; **الرّائب** ise, kaymağı alınmış olandır.
Ve **المِرْوَبُ**: sütün içinde mayalandırıldığı bir kap veya kap.. Ve **الرَّوْبةُ**: **المِرْوَب** içinde bırakılan, mayalanmış sütten bir kalıntıdır; üzerine süt döküldüğünde onun mayalanmasına daha çabuk olsun diye..
Ve **الرُّوبةُ**: geceden bir taife (bir bölüm). Ve Ru’ye b. el-‘Accâc böyle adlandırıldı; çünkü o, gecenin yarısında doğdu.
Ve **الرَّوب** da: insanın çok uykudan dönmesi; ta ki bunun yüzünde ve ağırlığında görülmesi. Ve **ربان** bir adam; çoğulu: **رَوْبَي**. Ve denilir: tekili: **رائب**. Bişr dedi:
فأمّا تَميمٌ. تَميمُ بنُ مُـرٍّ		فألفاهُمُ القَوْمُ رَوْبَى نِياما

**برو**:
Dersin: bu, yapılmış bir **بُرَة**dır, yani: yapılmış; o: halka.. Denilir: burnunda **بُرة** bulunan deve: **مُبْراة**. Ve **البُرَةُ** da böyledir: altın, gümüş ve benzerinden, uçları bükülmüş, ince olduğu zaman halka; **البُرَى** ve **البُرينَ** üzerine cem edilir.

**ورب**:
**الوِربُ**: uzuv; denilir: **مُوَرّبٌ** bir uzuv, yani: bol (tam) kılınmış. el-Kumeyt dedi: “Ve Abdülkays için **عضو مُوَرَّبُ** vardı”, yani: onlar için bol bir pay oldu.
Ve **المُواربةُ**: adamı idare etmek ve onu aldatmak. Ve hadiste: **مُوارَبةُ الأَرِيبِ** cehalet ve zahmettir; çünkü **الأَريب** aklından aldatılmaz.

**بور**:
**البَوارُ**: helâk.. Denilir: o **بُور**dur ve o (kadın) **بُور**dur; ikisi **بُور**dur; onlar **بور**dur; onlar (kadınlar) **بور**dur; bu, bir dilde böyledir. Ama daha faziletli dilde o: **بائر**dir; ikisi: **بائران**; onlar: **بُور**; yani: sapmış helâk olmuşlar. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “وكُنتُمْ قوماً **بُورا**”.. Ve **سُوقٌ بائرة**: yani: durgun. Ve satışlar **بارت**: yani: durgunlaştı.
Ve **البَوْرُ**: tecrübe.. Falancayı **بُرْتُ** ve onda olanı **بُرْتُ**: onu denedim. Ve denilir: deveyi **بُرْتُ** onu **أبورها**, yani: erkekten (ayırarak), hamile mi değil mi bakmak için. Ve o erkek: iki hâli bilen olduğu zaman **مِبْوَرٌ**dur. Dedi ki:
بضَرْبٍ كآذان الفِراء فضولـه		وطَعنٍ كإِيزاغ المَخاضِ تَبورُها
Ve **البُوريّة**: **الباريّة**.

**وبر**:
**الوَبَرُ**: develerin, tavşanın ve ikisine benzeyenlerin yünü.
Ve **الوَبرُ**, dişisi **وَبرة**: kedi ölçüsünde, iki gözü güzel, hayası şiddetli, çukur arazide bulunan kül rengi bir küçük hayvancık.
Ve **وَبارِ**: Âd’ın yerleşim yeri olan bir toprak; Yemen ile Yebrîn kumları arasındadır. Allah Âd’ı helâk edince, Allah onların yerini cinlere miras kıldı; insanlardan hiç kimse orada yerleşik olamaz. O, Allah’ın şu sözünde zikrettiğidir: “أَمَدَّكُمْ بأَنْعامٍ وبَنيِنَ”. Ve dedi: **وبَارِ** ehlinin başlangıcı ve **أَوْبر** bitkisi gibi: yer mantarı benzeri; küçük; bir silkmede çok şey; tekili: **بنت أَوْبَر** ve **ابن أوبر**.

**بري**:
Çubuğu **بَرَيتُ** onu **أَبْرِيه** **بَرْياً**; kalem de böyledir. Ve bir topluluk der ki: **بَرَوْتُ**; onlar, “buğdayı **قلوتُ** onu **أَقلُوهُ**” diyenlerdir; **الياءُ** daha doğrudur.
Ve **المباراة**: adamın adamla **يباري** etmesi; onun yaptığı gibi yapması; biri diğerine galip gelmeye çalışır; ikisi **يتباريان**.
Ve falan, falan için **بَرَى**; ona karşı çıktı (önüne çıktı) zaman; o, onun için **يَبْري** **بَرْيا**; ve ona **يَنبري** **انبراء**.. Zü’r-Rumme dedi:
تَبْرِي له صَعلةٌ خَرْجاءُ خاضـعةٌ		فالخَرْقُ دونَ بَناتِ البَيْضِ مُنْتَهَبُ
Ve **البَرِيُّ**: yontması tamamlanmış ok; fakat tüylenmemiş ve temrenlenmemiş.
Ve **القِدْحُ** ilk kesildiği zaman, budanır; ona **قِطْعاً** denilir; hepsi: **قُطُوع**. Sonra yontulur; ona **بَرِيّاً** denilir; bu, doğrultulmadan öncedir. Doğrultulunca ve tüylenip temrenlenmesi vakti gelince o: **القِدْح**tır. Tüylenip temreni takılınca ok olur.

**ريب**:
**الرَّيْبُ**: şüphe.. Ve **الرَّيْبُ**: zamanın çevirmesi, arızası ve olayı.. Ve **الرَّيب**: bir işten seni kuşkulandıran; akıbetinden korktuğun şey. Ebû Züeyb dedi:
فشَرِبْنَ ثمَّ سَمِعنَ حـسّـاً دونـه		شَرَفُ الحِجاب وريبَ قَرْعٍ يُقْرَع
Yani: bir okun yayla vurulmasının sesini işittiler.
Ve bu iş beni **رابني** **يَرِيبُني**, yani: bana şüphe ve korku soktu. Kötü bir dilde: **أرابني**.
Ve iş **أراب**, yani: **رَيْب** sahibi oldu.. Ve adam **أَرابَ**: **مُرِيباً** oldu; **رِيبة** sahibi.
Ve onun hakkında **ارتبت به**, yani: onun hakkında zannettim.

**رأب**:
**رأب**: çatlağı **الشّعّابُ** **يَرْأَبُهُ**; onu birleştirdiği zaman. Ve **الرُّؤبةُ**: kırılmış şeyin birleştirildiği tahta veya şey; onunla onarılır.
Ve **المِرْأَبُ**: **المِشْعَب**.

**ربأ**:
Kavim bir şeye **ربأ** eder; **يربؤون**: ona yüksekten baktıkları zaman.
Ve **الرَّبيئة**: kavmin gözcüsü; onlar için yerden bir **مَرْبأ** üzerinde **يَرْبَأُ**; ve **يَرْتَبِئُ**, yani: orada durur.
Ve doğanın **مَرْبأة**si: üzerinde **يربأ** ettiği bir minare. Dedi ki: “**مَرْباتِهِ** üzerinde bağlı olarak geceledi.” Ve denilir: içinde ne **رِباءَ** ne de **وِطاءَ** bulunan bir yer; ikisi de uzatmalı.
Ve falancayla **رابأتُ**: onu gözetledim ve o beni gözetledi. İbn Herme dedi:
باتت سُلَيْمَى وبتُّ أَرْمُقُـهـا		كصاحب الحَرْب باتَ يَرْبَؤُها

**برأ**:
**البَرْءُ**, hemzeli: yaratma.. Allah yaratıkları **برأ** etti; onları **يَبرَؤُهُمْ** **بَرْءاً**; o, **بارِىءٌ**dir.
Ve **البُرْءُ**: hastalıktan selâmet. Dersin: **بَرَأَ** **يَبْرَأ** ve **يَبْرُؤ** **بَرءاً** ve **بُرُوءاً**.. Ve **بَرِىء** **يَبْرَأُ** aynı manada.
Ve ayıptan ve hoş olmayan şeyden beri olma; yalnızca: **بَرِىء** **يَبْرَأ** denilir; faili: gördüğün gibi **بَرِيءٌ**; ve **بَراءٌ**; ve bir kadın **بَراءٌ**; ve kadınlar **بَراء**; bunların hepsinde eşittir.. Ve **بُرَآء** **فُعَلاء** kıyasınca: **البَرِيء**in çoğuludur. Hemzeyi terk eden: **بُراء** dedi.
Ve denilir: adamla **بارأت** ettim, yani: o bana karşı beri oldu ve ben ona karşı beri oldum; tıpkı kadınla **بارأت** etmek gibi; yani: ayrılık üzerine onunla anlaştım.
Ve dersin: adamı borçtan ve kefaletten **أبْرَأْتُ**; ve onu **برّأْتُ**.
Ve **الاسْتِبراء**: adamın cariyeyi satın alması; hayız görmedikçe ona yaklaşmaması.
Ve **الاستبراءُ**: bevlden sonra erkeklik uzvunu temizleme.

**أرب**:
Eti **آراباً** kestim; tekili: **إرْبٌ**; yani: parçalar. Ve duada denilir: **أَرِبَتْ يَدُه**, yani: eli kesildi. Ve “ellerinden **أَرِبْتَ**”, yani: uzuv parçaların düştü.
Ve **الإرْبُ**: önemli ihtiyaç; denilir: bu işe karşı senin **إِرْبُك** nedir, yani: ona ihtiyacın nedir. Ve **الإرْبَةُ** ve **الأَرَبُ** ve **المأربة** de.
Ve **الأَرْبُ**: akıllı **الأَريب**in masdarı.. Adam **أَرُبَ** **يَأْرُبُ** **إِرَباً**.
Ve **المؤاربة**: adamı idare etmek ve onu aldatmak. Ve hadiste: **مُؤاربةُ الأريب** cehalet ve zahmettir; çünkü **الأريب** aklından aldatılmaz. Dedi ki: “**على ذي الإرْبة اللَّبِقِ الرَّفيقِ**”. Ve **التَّأريب**: kışkırtma.. Ve falan bize karşı **تَأَرَّب** etti, yani: zorlaştı, muhalefet etti ve kıvrandı.
Ve tellerden **المُستأرِبُ**: iyi, sağlam olan. Dedi ki: ... من نزع أَحصَدَ مستأرب

**بأر**:
Şeyi **بَأَرْتُ** ve onu **ابْتَأَرْتُ** ve **ائتبرته**; lehçelerdir; yani: onu gizledim. Ve hadiste: “Bir kul Allah’a kavuştu da bir hayrı **يَبْتَئِرْ** etmedi.”
Ve bir **بُؤْرَةً** **بَأَرْتُ**, yani: bir çukur; ben onu **أَبْأَرُها** **بأراً** (kazarım); o, içinde ateş yakılan küçük bir çukurdur.. Ve **البَئّار** da: kuyu kazan.

**أبر**:
**الأَبْرُ**: akrebin iğnesiyle vurması; o, **تأبُرُ**..
Ve **الأَبرُ**: hurmayı aşılamak; benzeri: **التَّأْبير**; onu **يأبُرُها** ve onu **يُؤَبِّرُها**.
Ve **الأَبرُ**: ekini, sulama ve gözetme ile onu ıslah eden şeyle tedavi etmek. Tarafe dedi:
ولي الأصلُ الّذي في مِثْلِهِ		يُصْلِحُ الآبرُ زَرْعَ المُؤْتَبِرْ
Yani: sahibi.
Ve **الأبّار**: **الأَبْر** ustası; sanatı: **الإبارة**.
Ve falan ona karşı **أبر** etti, yani: onu yendi.
Ve **الإبرةُ**: dirsekten parmak ucuna kadar, önkol tarafında, **الزَّنْد**in ucuyla aynı hizada olan küçük bir kemik. Dedi ki: “**الإبرةُ** çirkine kavuştuğu yer”; **القبيح**: **الزَّنْد**in bizzat ucudur.
Ve hadiste: “Malın hayırlısı: emredilmiş bir kısrak ve **سِكَّةٌ مأبورة**.” **مأبورة** ile muradı: dosdoğru bir yol.
Ve **الأَبّار**: iğne ustası; sanatı: **الإبارة**. Ve **الأبّار**: **البَئّار** gibi kuyu kazan.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَيْبُ: الشَكُّ. والرَيْبُ: ما رابَكَ من أمر. والاسم الريبةُ بالكسر، وهي التُهمة والشكُ. ورابَني فلان، إذا رأيتَ منه ما يريبَكَ وتَكْرَهه. وهُذَيلٌ تقول: أَرابَني فلانٌ. وأَرابَ الرجلُ: صار ذا رِيبَةٍ، فهو مُريبٌ. وارتاب فيه، أي شَكَّ. واسْتَرَبْتُ به، إذا رَأَيْتَ منه ما يُريبُكَ. ورَيْبُ المُنونِ، حوادثُ الدَّهرِ. والرَيْبُ: الحاجةُ. قال الشاعر:
قَضَيْنا من تِهامَةَ كُلِّ رَيْبٍوخَيْبَر ثم أَجْمَمْنا السُيوفا

##### Türkçe

**الرَيْبُ**: şüphe. Ve **الرَيْبُ**: işten seni kuşkulandıran şey. İsim **الريبةُ** (kesre ile)dir; o, itham ve şüphedir. Ve **رابَني** falan, ondan seni kuşkulandıran ve hoşlanmadığın şeyi gördüğün zaman. Ve **هُذَيلٌ** der ki: **أَرابَني** falan. Ve **أَرابَ** adam: **رِيبَةٍ** sahibi oldu; o hâlde o **مُريبٌ**dir. Ve onda **ارتاب** etti; yani şüphe etti. Ve **اسْتَرَبْتُ** onunla; ondan seni kuşkulandıran şeyi gördüğün zaman. Ve **رَيْبُ المُنونِ**: zamanın olayları. Ve **الرَيْبُ**: ihtiyaç. Şair dedi ki:
قَضَيْنا من تِهامَةَ كُلِّ رَيْبٍوخَيْبَر ثم أَجْمَمْنا السُيوفا

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والياء وما يثلثهما)
  (ريب)  الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])  والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا. وأرابَ الرّجلُ: صارَ ذا رِيبةٍ. وقد رابَنِي أمْرُه. ورَيْب الدّهر: صُروفه؛ والقياس واحد. قال:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])فأمّا قولُ القائل:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])  فيقال: إنّ الرَّيب الحاجة. وهذا ليس ببعيدٍ؛ لأنَّ طالبَ الحاجة شاكٌّ، على ما به من خوف الفَوْت.
  (ريث)  الراء والياء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على البُطء، وهو الرَّيثُ: خِلاف العَجَل. قال لبيد:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])  تقول منه راثَ يَرِيث. واستَرَثْتُ فلاناً* استبطأتُه. وربّما قالوا:  استَرْيَث، وليس بالمستعمَل. ويقال رجلٌ رَيِّثٌ، أي بطيء.
  (ريح)  الراء والياء والحاء. قد مضى مُعظَم الكلام فيها في الراء والواو والحاء، لأنَّ الأصل ذاك، والأصل فيما نذكر آنفاً الواو أيضاً، غير أنَّا نكتب كلماتٍ لِلَّفْظ. فالرِّيح معروفة، وقد مرَّ اشتقاقها. والرَّيحان معروف. والرَّيْحان: الرِّزْق. وفي الحديث: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". والرِّيح: الغَلَبة والقُوّة، في قوله تعالى: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. وقال الشّاعر:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])  وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد مَضَى.
(ريخ)  الراء والياء والخاء كلمةٌ واحدةٌ فيها نظر. يقال رَاخَ يَريخ ريْخاً، إذا ذلَّ وانكسَر. والترييخ: وَهْيُ الشيء. وضربوا فلاناً حتى ريَّخوه. وراخَ الرجلُ يَريخ رَيخا، إذا حَار. وراخَ البعيرُ، إذا أَعْيا.
  (ريد)  الراء والياء والدال كلمتان: الريْد: أنْف الجبَل. والرِّيد: التِّرب.
  (رير)  الراء والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها ولا يفرّع منها. فالرِّير: المُخّ الفاسد، وهو الرّيْرُ والرَّار. وأرَارَ اللهُ مُخَّ هذه النّاقةِ، أي تركه رِيراً.
وحدّثَني عليُّ بن إبراهيمَ قال: سألتُ ثعلباً عن قول القائل:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
  فقلت: أكذا هو، أم: أراني الله مُخَّك في السُّلامى؟ وأيُّهما أجود وأحبُّ إليك؟ فقال: كلاهما واحد. ومعنى أرَارَ أرَقَّ. والسُّلامَى: عظام الرِّجْل.
  (ريس)  الراء والياء والسين كلمتانِ متفاوتٌ ما بينَهما. فالرِّياس: قائم السَّيف([6]). [قال]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ  وقال آخر:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
  والكلمة الأخرى: الرَّيْسُ والرَّيَسَان: التَّبختُر. قال:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *
  (ريش)  الراء والياء والشين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسْن الحال، وما يكتسب([9]) الإنسانُ من خَيْر. فالرِّيش: الخير. والرِّياش: المال. ورِشْت فلاناً أَرِيشُه رَيشاً، إذا قُمْتَ بمصلحةِ حالِه. وهو قوله:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])  وكان بعضُهم يذهب إلى أنّ الرائش الذي في الحديث في "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])"، أنّه الذي يسعى بين الرَّاشي والمرتَشِي. وإنما سُمِّي رائشاً للذي ذكَرْناه. يقال رِشْتُ فلاناً: أنلتُه خيراً. وهذا أصحُّ القولين بقوله:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
  وقال آخر:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما  وقال أيضاً:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي  ومن الباب رِيشُ الطائر. ويقال منه رِشْت السهمَ أَرِيشَه رَيْشاً. وارتاش فلانٌ، إذا حسُنَتْ حالُه. وذكَرُوا أَنَّ الأرْيَشَ الكثيرُ شَعْر الأذُنين خاصّةً.
فهذا أصل الباب. ثم اشتُقّ منه، فقيل للرُّمح الخَوّار: رَاشٌ. وإنما سمِّيَ بذلك لأنه شُبِّه في ضَعْفِه بالرِّيش. ومنه ناقةٌ راشةُ الظَّهر، أي ضعيفة.
  (ريط)  الراء والياء والطاء كلمةٌ واحدة، وهي الرَّيطة، وهي كلُّ مُلاءةٍ لم تَكُ لِفْقين؛ والجمع رَيْط ورِياط.
وحدثني أبي عن أبي نصْرٍ ابن أخْت اللَّيث بن إدريس، عن ابن السكّيت قال: يقال لكلِّ ثوبٍ رقيقٍ ليِّنٍ: رَيْطة.
  (ريع)  الراء والياء والعين أصلان: أحدهما الارتفاع والعلُوّ، والآخَر الرُّجوع.
  فالأوَّل الرِّيع، وهو الارتفاع من الأرض. ويقال بل الرِّيع جمعٌ، والواحدة رِيعة، والجمع رياعٌ. قال ذو الرمة:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
  ومن الباب الرِّيع: الطريق. قال الله تعالى: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. فقالوا: أراد الطريق. وقالوا: المرتفع من الأرض.
  ومن الباب الرَّيْع، وهو النَّماء والزيادة. ويقال إنّ رَيْع الدُّروع: فضول أكمامها وأَراعَت الإبلُ: نمَتْ وكثُر أولادُها ورَاعت الحِنطةُ: زَكَت. ويقولون إنّ ريع البِئر ما ارتفع من حَواليها. ورَيْعانُ كلِّ شيء: أفضلُه وأوّلُه.
  وأما الأصل الآخر فالرَّيع: الرُّجوع إلى الشيء. وفي الحديث: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" أراد: رجع. وقال:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])  (ريف)  الراء والياء والفاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خِصْب. يقال أرَافَتِ الأرضُ. وأرْيَفْنا، إذا صِرْنا إلى الرِّيف. ويقال أرضٌ رَيِّفَةٌ، من الرِّيف. ورافت الماشيةُ: رعت الرِّيف.
  (ريق)  الراء والياء والقاف، وقد يدخل فيه ما كان من ذوات الواو أيضاً، وهو أصلٌ واحد يدلُّ على تردُّد شيءٍ مائعٍ، كالماء وغيرِه، ثم يشتقّ من ذلك. فالتريُّق: تردُّد الماءِ على وجه الأرض. ويقال: راقَ السّرابُ فوقَ الأرض رَيْقا.
  ومن الباب رِيق الإنسانِ وغيرِه. والاستعارة من هذه الكلمة، يقولون رَيِّقُ كلِّ شيءٍ: أوّله وأفضلُه. وهذا ريِّق الشراب، وريِّق المطر: أوّله. ومنه قول طرفة:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
  وقد يخفّف ذلك فيقال رَيْق. وينشد بيتُ البعيث كذا:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])  وحكى ابنُ دريد([16]): أكلت خبزاً رَيْقاً: بغير أُدْم. وهو من الكلمة، أي إنه هو الذي خالط ريقي الأوّل. والماء الرائِق: أن يشرب على الرِّيق غداةً بلا ثُفْل. قال: ولا يقال ذلك إلاّ للماء. ومن الباب الرائق: الفارغ؛ وهو منه، كأنَّه على الرِّيق بَعْدُ. وحكى اللِّحيانيّ: هو يَرِيق بنفسه رُيوقاً، أي يَجُود بها، وهذا من الكلمة الأولى؛ لأنَّ نَفَسه عند ذلك يتردَّد في صدره.
  (ريم)  الراء والياء والميم كلماتٌ متفاوتة الأصول، حتى لا يكاد يجتمع منها ثِنتانِ واشتقاقٌ واحد. فالرَّيْم: الدَّرَج([17]). يقال اسْمُكْ في الرَّيْم، أي اصْعَد الدَّرَج([18]): والرَّيْم: العظم الذي يَبقَى بعد قِسمة الجَزُور. والرَّيْم: القَبْر. والرَّيْم: السّاعة من النّهار. ويقال رِيمَ بالرّجُل، إذا قُطِع به. قال:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
  قال ابن السكّيت: رَيَّمَ بالمكان: أقام به. ورَيَّمَتِ السَّحابة وأغْضَنَت، إذا دامت فلم تُقْلِع. ولا أرِيمُ أفعل كذا، أي لا أبرَح. والرَّيْم: الزِّيادة؛ يقال: لي عليك رَيْمُ كذا، أي زيادة.
  (رين)  الراء والياء والنون أصلٌ يدلُّ على غِطاء وسَتْر. فالرَّيْن: الغِطاء على الشيء. وقد رِينَ عليه، كأنّه غُشِي عليه. ومن هذا حديث عمر: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" يريد أنّه مات. وران النُّعاسُ يَرِين. ورانَت الخْمرُ عَلَى قلبه: غَلَبَتْ. ومن الباب: رانَتْ نفسي تَرِين، أي غَثَتْ. ومنه أرَانَ القومُ فهم مُرِينُونَ، إذا هَلَكت مواشِيهم. وهو من القياس؛ لأنَّ مواشيهم، إذا هلكت فقد رِينَ بها.
  (ريه)  الراء والياء والهاء كلمةٌ من باب الإبدال. يقال تَرَيَّه السَّحابُ، إذا تَرَيَّع. وإنّما الأصل بالواو: تروَّهَ وقد مضى.
--------------------------------------------------------
([1]) لساعدة بن جؤية في ديوانه 232 واللسان (حصر، لحم). حصروا به، بفتح الصاد: أحاطوا به. وروى السكري: "حصروا به" بكسر الصاد، أي ضاقوا به.
([2]) لأبي ذؤيب الهذلي، وهو مطلع أول قصيدة له في ديوانه. المفضليات (2: 221).
([3]) لكعب بن مالك الأنصاري، في اللسان (ريب)، وقصيدته في السيرة 870 جوتنجن.
([4]) مفتح قصيدة له في ديوانه 11 طبع 1881.
([5]) يروى لتأبط شراً، وللسليك بن السلكة، ولأعشى فهم. انظر اللسان (3: 283).
([6]) هو مسهل المهموز "رئاس"، وهو في سائر المعاجم في مادة (رأس). وفي اللسان (7: 397) نص ابن سيده على الشك في الكلمة، أهي يائية الأصل، أم مخففة من المهموز.
([7]) لابن مقبل في اللسان (رأس، شسف). وصدره: * ثم اضطغنت سلاحي عند مغرضها *
([8]) لأبي زبيد الطائي، في اللسان (ريس). وصدره فيه:
* فلما أن رآهم قد تدانوا *     وصدره في الجمهرة (2: 340):
* قصاقصة أبو شبلين ورد *
([9]) في الأصل: "يكتسي".
([10]) نسب في اللسان (ريش) إلى عمير بن حباب، وفي تاج العروس إلى سويد الأنصاري؛ وهو الصواب كما في البيان 4: 66. وفي الأصل: "وشر الموالي"، تحريف.
([11]) أول الحديث: "لعن الله...".
([12]) عجزه كما في ديوانه 400 واللسان (ربع 499). * ندى ليله في ريشه يترقرق *
([13]) البيت للبعيث كما في اللسان (ريع 498). وأنشده في المجمل.
([14]) ثيبه: ما يثوب عنه ويرجع. وفي الأصل: "ثنية"، صوابه في الديوان 16، وصدره:
* فساورته فاستلبت الخشيب *
([15]) ورد البيت بنسبته إلى البعيث في (ورق 425) وجاء في (ريق 429) منسوباً إلى لبيد خطأ، وليس في ديوانه.
([16]) في الجمهرة (2: 411).
([17]) في اللسان والقاموس: "الدرجة". قال ابن منظور: "والريم: الدرجة والدكان. يمانية".
([18]) في اللسان (سمك): "ويقال اسمك في الريم، أي اصعد في الدرجة".
([19]) البيت في المجمل واللسان (ريم).
([20]) أي استدان معرضاً عن الأداء. وهذه التكملة من اللسان.
ـ

##### Türkçe

(**باب الراء والياء وما يثلثهما**)
  (**ريب**)  **الراء** ve **الياء** ve **الباء**; şüpheye, yahut şüphe ve korkuya delâlet eden köklü bir asıldır. Şu hâlde **الرَّيْب**: şüphedir. Allah (övgüsü yüce olsun) dedi: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [Bakara 1-2], yani: şüphe yok. Sonra şair dedi:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])
Ve **الرَّيب**: seni bir işten kuşkulandıran şeydir. Dersin ki: **رابَنِي** bu iş; yani sana şüphe ve korku soktuğu vakit. Ve **أرابَ** adam: **رِيبة** sahibi oldu. Ve onun işi beni kuşkulandırdı. Ve **رَيْب الدّهر**: onun dönüşleri (çeşitli hâlleri)dir; kıyas birdir. Dedi:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])
Ama söyleyenin sözü:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])
Şöyle denir: **الرَّيب** ihtiyaçtır. Bu uzak değildir; çünkü ihtiyaç talibi, kaçırma korkusundan dolayı üzerinde bulunduğu hâl üzere şüphe içindedir.

  (**ريث**)  **الراء** ve **الياء** ve **الثاء** tek bir asıldır; yavaşlığa delâlet eder; o da **الرَّيثُ**tur: aceleliğin zıddı. Lebîd dedi:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])
Bundan: **راثَ يَرِيث** dersin. Ve **استَرَثْتُ** falanı: onu yavaş buldum (gecikti saydım). Bazen derler: **استَرْيَث**; fakat kullanılmuş değildir. Ve denir: adam **رَيِّثٌ**, yani yavaş.

  (**ريح**)  **الراء** ve **الياء** ve **الحاء**. Bunun hakkında sözün çoğu **الراء** ve **الواو** ve **الحاء**da geçti; çünkü asıl odur; az önce zikrettiğimizde de asıl **الواو**dur; ancak biz lafız için kelimeler yazarız. Şu hâlde **الرِّيح** bilinir; onun türeyişi geçti. Ve **الرَّيحان** bilinir. Ve **الرَّيْحان**: rızıktır. Hadiste: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". Ve **الرِّيح**: galebe ve kuvvettir; Yüce Allah’ın sözü: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [Enfâl 46]. Şair dedi:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])
Bütün bunun aslı **الواو**dur; ve geçti.

(**ريخ**)  **الراء** ve **الياء** ve **الخاء**: içinde bakış (tereddüt) olan tek bir kelimedir. Denir: **رَاخَ يَريخ ريْخاً**, zelil olup kırıldığı vakit. Ve **الترييخ**: şeyin gevşekliği. Falanı dövdüler, nihayet onu **ريَّخوه**. Ve **راخَ** adam **يَريخ رَيخا**, şaşırdığı vakit. Ve **راخَ** deve, yorulduğu vakit.

  (**ريد**)  **الراء** ve **الياء** ve **الدال** iki kelimedir: **الريْد**: dağın burnu (çıkıntısı). Ve **الرِّيد**: toprak.

  (**رير**)  **الراء** ve **الياء** ve **الراء**: kendisine kıyas yapılmayan ve ondan dallandırılmayan tek bir kelimedir. Şu hâlde **الرِّير**: bozuk ilik; o **الرّيْر** ve **الرَّار**dır. Ve Allah bu devenin iliğini **أرَارَ** etti; yani onu **رِيراً** bıraktı.
Bana Ali b. İbrâhîm haber verdi, dedi: Sa‘leb’e söyleyenin sözü hakkında sordum:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
Dedim: Bu böyle midir, yoksa: **أراني الله مُخَّك في السُّلامى** mı? Ve ikisinden hangisi daha iyi ve sana daha sevimlidir? Dedi: İkisi de birdir. Ve **أرَارَ**ın manası: daha ince yaptı. Ve **السُّلامَى**: bacağın kemikleridir.

  (**ريس**)  **الراء** ve **الياء** ve **السين** iki kelimedir; aralarındaki şey farklıdır. Şu hâlde **الرِّياس**: kılıcın dik duran kısmı([6]). [Dedi]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ
Ve bir başkası dedi:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
Diğer kelime: **الرَّيْسُ** ve **الرَّيَسَان**: salınma (kibirli yürüyüş). Dedi:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *

  (**ريش**)  **الراء** ve **الياء** ve **الشين** tek bir asıldır; hâlin güzelliğine ve insanın hayırdan kazandığı şeye delâlet eder([9]). Şu hâlde **الرِّيش**: hayırdır. Ve **الرِّياش**: maldır. Ve falanı **رِشْتُ** onu **أَرِيشُه رَيشاً**: onun hâlinin ıslahıyla ilgilendiğin vakit. Bu, onun sözüdür:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])
Onlardan bazısı, hadisteki "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])"teki **الرائش**in, **الرَّاشي** ile **المرتَشِي** arasında koşuşturan kimse olduğunu düşünürdü. Oysa ona **رائش** denmesi, zikrettiğimiz şeydendir. Denir: falanı **رِشْتُ**: ona hayır ulaştırdım. Bu, iki sözün daha sahihidir; onun sözüyle:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
Ve bir başkası dedi:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما
Ve yine dedi:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي
Bu bâbdan: kuşun **رِيشُ**u. Ve ondan denir: oku **رِشْتُ** onu **أَرِيشَه رَيْشاً**. Ve falan **ارتاش**, hâli güzelleştiği vakit. Ve zikrettiler ki **الأرْيَشَ**, özellikle kulakların kılları çok olandır.
İşte bâbın aslı budur. Sonra ondan türetildi; böylece gevşek mızrağa **رَاشٌ** denildi. Ancak ona bu ad verildi; çünkü zayıflığında **الرِّيش**e benzetildi. Ve ondan: sırtı **راشةُ الظَّهر** bir deve; yani zayıf.

  (**ريط**)  **الراء** ve **الياء** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o da **الرَّيطة**dır; o, iki parçadan birleştirilmiş olmayan her örtüdür; çoğulu **رَيْط** ve **رِياط**tır.
Babam bana, Ebû Nasr (el-Leys b. İdrîs’in kız kardeşinin oğlu)ndan, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi, dedi: Her ince yumuşak elbiseye **رَيْطة** denir.

  (**ريع**)  **الراء** ve **الياء** ve **العين** iki asıldır: biri yükselme ve yücelik, diğeri dönüştür (geri dönme).
Birincisi **الرِّيع**tir; o, yerden yükselti demektir. Ve denir: bilakis **الرِّيع** bir çoğuldur; tekili **رِيعة**dır; çoğulu **رياعٌ**dır. Zû’r-Rumme dedi:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
Bu bâbdan **الرِّيع**: yoldur. Allah تعالى dedi: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [Şuarâ 128]. Dediler: yol kastedildi. Ve dediler: yerden yükselti.
Ve bu bâbdan **الرَّيْع**: büyüme ve artıştır. Ve denir: **رَيْع الدُّروع**: onların kollarının fazlalıklarıdır. Ve develer **أَراعَت**: büyüdü ve yavruları çoğaldı. Ve buğday **رَاعت**: bereketlendi. Ve derler ki: kuyunun **ريع**i, çevresinden yükselen şeydir. Ve her şeyin **رَيْعانُ**ı: onun en iyisi ve ilkidir.
Diğer asla gelince: **الرَّيع** bir şeye geri dönüştür. Hadiste: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" yani: geri döndü. Ve dedi:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])

  (**ريف**)  **الراء** ve **الياء** ve **الفاء**: bolluğa delâlet eden tek bir kelimedir. Denir: yer **أرَافَت**. Ve **أرْيَفْنا**: **الرِّيف**e vardığımız vakit. Ve denir: **رَيِّفَةٌ** bir yer; **الرِّيف**ten. Ve davar **رافت**: **الرِّيف**i otladığı vakit.

  (**ريق**)  **الراء** ve **الياء** ve **القاف**; içine **الواو** sahiplerinden olan da girebilir; o, su ve başkası gibi akışkan bir şeyin gidip gelmesine delâlet eden tek bir asıldır; sonra bundan türetilir. Şu hâlde **التريُّق**: suyun yer yüzünde gidip gelmesidir. Ve denir: serap yerin üstünde **راقَ** etti, **رَيْقاً**.
Bu bâbdan: insanın ve başkasının **رِيق**i. Ve bu kelimeden mecazdır; derler: her şeyin **رَيِّقُ**u: onun ilki ve en iyisi. Ve bu, içeceğin **ريِّق**idir; ve yağmurun **ريِّق**i: onun ilki. Bundan Tarafe’nin sözü:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
Bu hafifletilebilir; böylece **رَيْق** denir. el-Ba‘îs’in beyti böyle okunur:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])
İbn Düreyd([16]) nakletti: **رَيْقاً** ekmek yedim: katıksız. Bu kelimedendir; yani o, ilk **رِيق**imle karışan şeydir. Ve **الرائِق** su: sabahleyin tortusuz olarak **الرِّيق** üzere içilendir. Dedi: Bu, ancak su için söylenir. Bu bâbdan **الرائق**: boş (ferah) olandır; o da ondandır; sanki hâlâ **الرِّيق** üzeredir. el-Lihyânî nakletti: o, nefsiyle **يَرِيق** eder, **رُيوقاً**; yani onunla cömertlik eder. Bu, ilk kelimedendir; çünkü o sırada nefesi göğsünde gidip gelir.

  (**ريم**)  **الراء** ve **الياء** ve **الميم**: asılları farklı kelimelerdir; öyle ki onlardan iki tanesi ve tek bir türetme neredeyse birleşmez. Şu hâlde **الرَّيْم**: merdivendir([17]). Denir: **اسْمُكْ في الرَّيْم**; yani merdiveni çık([18]). Ve **الرَّيْم**: deve kesiminin paylaştırılmasından sonra kalan kemiktir. Ve **الرَّيْم**: kabirdir. Ve **الرَّيْم**: gündüzden bir saattir. Ve denir: adamla **رِيمَ** olundu; yani onunla yol kesildi (işi kesildi). Dedi:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
İbnü’s-Sikkît dedi: yerde **رَيَّمَ**: orada ikamet etti. Ve bulut **رَيَّمَت** ve **أغْضَنَت**: devam edip de dağılmadığı vakit. Ve **لا أرِيمُ** şunu yaparım: yani ayrılmam. Ve **الرَّيْم**: artıştır; denir: senin üzerinde bana şu kadarın **رَيْمُ**u var; yani artış.

  (**رين**)  **الراء** ve **الياء** ve **النون**: örtü ve perdeye delâlet eden bir asıldır. Şu hâlde **الرَّيْن**: şeyin üzerindeki örtüdür. Ve onun üzerine **رِينَ** olundu; sanki onun üzerine örtü çekildi. Bundan Ömer’in hadisi: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" yani: öldü. Ve uyuklama **ران** eder, **يَرِين**. Ve şarap onun kalbi üzerine **رانَت**: galip geldi. Bu bâbdan: nefsim **رانَتْ** eder, **تَرِين**; yani ağırlaştı. Ve ondan: kavim **أرَانَ** etti; şu hâlde onlar **مُرِينُونَ**dur; davarları helâk olduğu vakit. Bu kıyastandır; çünkü davarları helâk olunca, onlarla **رِينَ** olunmuştur.

  (**ريه**)  **الراء** ve **الياء** ve **الهاء**: ibdâl bâbından bir kelimedir. Denir: bulut **تَرَيَّه** etti; yani **تَرَيَّع** etti. Asıl ancak **الواو** iledir: **تروَّهَ**; ve geçti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال رابني كذا، وأرابني، فالريب: أن تتوهم بالشيء أمرا ما، فينكشف عما تتوهمه، قال تعالى: ﴿يا أيها الناس إن كنتم في ريب من البعث﴾ [الحج/5]، ﴿وإن كنتم في ريب مما نزلنا على عبدنا﴾ [البقرة/23]، تنبيها أن لا ريب فيه، وقوله: ﴿ريب المنون﴾ [الطور/30]، سماه ريبا لا أنه مشكك في كونه، بل من حيث تشكك في وقت حصوله، فالإنسان أبدا في ريب المنون من جهة وقته، لا من جهة كونه، وعلى هذا قال الشاعر:
*الناس قد علموا أن لا بقاء لهم**لو أنهم عملوا مقدار ما علموا*
(البيت في البصائر 3/114 دون نسبة؛ وهو لديك الجن في محاضرات الأدباء 4/491؛ وعمدة الحفاظ: ريب)
ومثله:
*أمن المنون وريبها تتوجع؟ *
(شطر بيت، وعجزه:
*والدهر ليس بمعتب من يجزع*
وهو مطلع قصيدة أبي ذؤيب الهذلي العينية. وهو في المفضليات ص 421؛ والأغاني 6/58)
وقال تعالى: ﴿لفي شك منه مريب﴾ [هود/110]، ﴿معتد مريب﴾ [ق/25]، والارتياب يجري مجرى الإرابة، قال: ﴿أم ارتابوا أم يخافون﴾ [النور/50]، ﴿وتربصتم وارتبتم﴾ [الحديد/14]، ونفى من المؤمنين الارتياب فقال: ﴿ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون﴾ [المدثر/31]، وقال: ﴿ثم لم يرتابوا﴾ [الحجرات/15]، وقيل: (دع ما يريبك إلى ما لا يريبك) (الحديث عن أبي الجوزاء قال: قلت للحسن بن علي: ما حفظت من رسول الله صلى الله عليه وسلم؟ قال: حفظت منه: (دع ما يريبك إلى ما لا يريبك). أخرجه الترمذي في صفة القيامة رقم (2520) وقال: حسن صحيح؛ وأخرجه الحاكم 2/13 وصحح ووافقه الذهبي؛ وابن حبان (512) وصححه؛ والنسائي 8/327) ؛ وانظر: شرح السنة 8/17) وريب الدهر صروفه، وإنما قيل ريب لما يتوهم فيه من المكر، والريبة اسم من الريب قال: ﴿بنوا ريبة في قلوبهم﴾ [التوبة/110]، أي: تدل على دغل وقلة يقين.

##### Türkçe

- Denilir: **رابني** şu, ve **أرابني**; böylece **الريب**: bir şey hakkında bir iş(ten) bir şeyi vehmetmendir; sonra, vehmettiğin şeyden açığa çıkar. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ey insanlar, eğer diriltilmeden yana bir **ريب** içinde iseniz﴾ [الحج/5]، ﴿Ve eğer kulumuza indirdiğimiz şeyden yana bir **ريب** içinde iseniz﴾ [البقرة/23]؛ onda **ريب** olmadığına dikkat çekmek için. Ve O’nun sözü: ﴿**ريب** **المنون**﴾ [الطور/30]؛ onu **ريبا** diye adlandırdı; onun (var) oluşunda şüphe ettirici olduğu için değil, bilakis onun meydana geliş vaktinde şüphe ettirdiği cihetten. Böylece insan, vaktinin cihetinden daima **ريب** **المنون** içindedir; onun (var) oluşunun cihetinden değil. Ve bunun üzerine şair dedi ki:
*İnsanlar, kendileri için kalıcılık olmadığını bilmişlerdir**eğer bildikleri miktarca amel etselerdi*

Ve onun benzeri:
*Ölümden ve onun **ريب**’inden mi sızlanırsın? *

Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿Ondan yana şüphe içinde, **مريب**﴾ [هود/110]، ﴿haddi aşan, **مريب**﴾ [ق/25]؛ ve **الارتياب**, **الإرابة**’nin yürüdüğü yol üzere yürür. Dedi ki: ﴿Yoksa **ارتابوا** mu, yoksa korkuyorlar mı﴾ [النور/50]، ﴿Ve beklediniz ve **ارتبتم**﴾ [الحديد/14]؛ ve müminlerden **الارتياب**’ı nefyetti, şöyle dedi: ﴿Ve kendilerine kitap verilenler ve müminler **يرتاب** etmezler﴾ [المدثر/31]؛ ve dedi: ﴿Sonra **يرتابوا** etmediler﴾ [الحجرات/15]؛ ve denildi: (**دع ما يريبك إلى ما لا يريبك**)؛ ve **ريب** **الدهر** onun dönüşleridir; ancak onda hileden bir şey vehmedildiği için **ريب** denildi. Ve **الريبة**, **الريب**’den bir isimdir. Dedi ki: ﴿Kalplerinde bir **ريبة** bina ettiler﴾ [التوبة/110]؛ yani: bir bozukluğa ve yakînin azlığına delalet eder.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ي ب
‏"‏ لا ريب فيه ‏"‏‏.‏
ورابني منك كذا وأرابني‏.‏
وفلان مريب‏.‏
وهذا أمر مريب وهو ذو ريبة وريب‏.‏
وارتبت به واستربت وتريّبت‏.‏
قال العجاج يصف ثوراً‏:‏ واستمع الأصوات أو تريبـا وأصابه ريب المنون‏.‏
ولا تربه بشيء‏:‏ لا تفعل به ما يشك له في الأمن والسلامة‏.‏

##### Türkçe

ر ي ب
“**لا ريب فيه**”.
Ve beni senden şu şöyle kuşkulandırdı; ve beni kuşkulandırdı.
Ve falan **مريب**tir.
Ve bu, **مريب** bir iştir; ve o, **ريبة** ve **ريب** sahibidir.
Ve onun hakkında kuşkulandım; ve kuşkulandım; ve kuşkulandım.
El-‘Accâc bir boğayı vasfederek dedi:
Ve sesleri dinledi, yahut kuşku ile; ve ona **ريب** **المنون** isabet etti.
Ve onu bir şeyle kuşkulandırma: onunla, güvenlik ve selâmet hususunda kendisine kuşku düşecek şeyi yapma.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّيْبُ: صَرْفُ الدَّهْرِ. والرَّيْبُ والرِّيبةُ: الشَّكُّ، والظِّـنَّةُ، والتُّهْمَةُ. والرِّيبةُ، بالكسر، والجمع رِيَبٌ. والرَّيْبُ: ما رابَك مِنْ أَمْرٍ. وقد رابَنِـي الأَمْر، وأَرابَنِـي. وأَرَبْتُ الرجلَ: جَعَلْتُ فيه رِيبةً. ورِبْتُه: أَوصَلْتُ إِليه الرِّيبةَ. وقيل: رابَني: عَلِمْتُ منه الرِّيبة، وأَرابَنِـي؛ أَوهَمَني الرِّيبةَ، وظننتُ ذلك به. ورابَنِـي فلان يَريبُني إِذا رَأَيتَ منه ما يَريبُك، وتَكْرَهُه. وهذيل تقول: أَرابَنِـي فلان، وارْتابَ فيه أَي شَكَّ. واسْتَرَبْتُ به إِذا رأَيتَ منه ما يَريبُك.
وأَرابَ الرجلُ: صار ذا رِيـبةٍ، فهو مُريبٌ. وفي حديث فاطمةَ: يُريبُني ما يُريبُها أَي يَسُوءُني ما يَسُوءُها، ويُزْعِجُني ما يُزْعِجُها؛ هو من رابَني هذا الأَمرُ وأَرابني إِذا رأَيتَ منه ما تَكْرَهُ. وفي حديث الظَّبْـي الحاقِفِ: لا يَريبُه أَحدٌ بشيء أَي لا يَتَعَرَّضُ له ويُزْعِجُه. ورُوي عن عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال: مَكْسَبَةٌ فيها بعضُ الرِّيبةِ خيرٌ من مسأَلةِ الناسِ؛ قال القتيبي: الرِّيبةُ والرَّيبُ الشَّكُّ؛ يقول: كَسْبٌ يُشَكُّ فيه، أَحَلالٌ هو أَم حرامٌ، خيرٌ من سُؤَالِ الناسِ، لمن يَقْدِرُ على الكَسْبِ؛ قال: ونحو ذلك الـمُشْتَبهاتُ. وقوله تعالى: لا رَيْبَ فيه. معناه: لا شَكَّ فيه.
ورَيْبُ الدهرِ: صُرُوفُه وحَوادِثُه. ورَيْبُ الـمَنُونِ: حَوادِثُ الدَّهْر. وأَرابَ الرجلُ: صار ذا رِيبةٍ، فهو مُريبٌ. وأَرابَنِـي: جعلَ فيَّ رِيبةً، حكاهما سيبويه. التهذيب: أَرابَ الرجلُ يُريبُ إِذا جاءَ بِتُهْمَةٍ. وارْتَبْتُ فلاناً أَي اتَّهَمْتُه. ورابني الأَمرُ رَيْباً أَي نابَنِـي وأَصابني. ورابني أَمرُه يَريبُني أَي أَدخل عليَّ شَرّاً وخَوْفاً. قال: ولغة رديئة أَرابني هذا الأَمرُ. قال ابن الأَثير: وقد تكرّر ذكر الرَّيْب، وهو بمعنى الشَّكِّ مع التُّهمَةِ؛ تقول: رابني الشيءُ وأَرابني، بمعنى شَكَّكَنِـي؛ وقيل: أَرابني في كذا أَي شككني وأَوهَمَني الرِّيبةَ فيه، فإِذا اسْتَيْقَنْتَه، قلت: رابنِـي، بغير أَلف. وفي الحديث: دَعْ ما يُريبُك إِلى ما لا يُرِيبُكَ؛ يروى بفتح الياءِ وضمّها، أَي دَعْ ما تَشُكُّ فيه إِلى ما لا تَشُكُّ فيه. وفي حديث أَبي بكر، في وَصِـيَّتِه لعمر، رضي اللّه عنهما، قال لعمر: عليك بالرّائبِ من الأُمور، وإِيَّاك والرائبَ منها. قال ابن الأَثير: الرائبُ من اللبَنِ ما مُخِضَ فأُخِذَ زُبْدُه؛ المعنى: عليك بالذي لا شُبْهةَ فيه كالرّائبِ من الأَلْبانِ، وهو الصَّافي؛ وإِياك والرائبَ منها أَي الأَمر الذي فيه شُبْهَةٌ وكَدَرٌ؛ وقيل المعنى: إِن الأَوَّلَ من رابَ اللبنُ يَرُوبُ، فهو رائِبٌ، والثاني من رَابَ يَريبُ إِذا وقع في الشكّ؛ أَي عليك بالصّافي من الأُمورِ، وَدَعِ الـمُشْتَبِهَ منها. وفي الحديث: إِذا ابْتَغَى الأَميرُ الرّيبةَ في الناسِ أَفْسَدَهم؛ أَي إِذا اتَّهَمَهم وجاهَرهم بسُوءِ الظنِّ فيهم، أَدّاهم ذلك إِلى ارتكابِ ما ظَنَّ بهم، ففَسَدُوا. وقال اللحياني: يقال قد رابَنِـي أَمرُه يَريبُني رَيْباً ورِيبَةً؛ هذا كلام العرب، إِذا كَنَوْا أَلْحَقُوا الأَلف، وإِذا لم يَكْنُوا أَلْقَوا الأَلفَ. قال: وقد يجوز فيما يُوقَع أَن تدخل الأَلف، فتقول: أَرابني الأَمرُ؛ قال خالد بن زُهَيْر الـهُذَلي: يا قَوْمِ! ما لي وأَبا ذُؤَيْبِ، *  كنتُ، إِذا أَتَيْتُه من غَيْبِ، يَشَمُّ عِطْفِـي، ويَبُزُّ ثَوْبي، *  كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ قال ابن بري: والصحيح في هذا أَنَّ رابني بمعنى شَكَّكَني وأَوْجَبَ عندي رِيبةً؛ كما قال الآخر: قد رابَني مِنْ دَلْوِيَ اضْطرابُها
وأَمـّا أَراب، فإِنه قد يأْتي مُتَعَدِّياً وغير مُتَعَدٍّ، فمن عَدَّاه جعله بمعنى رابَ؛ وعليه قول خالد: كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ
وعليه قول أَبي الطيب:
أَتَدرِي ما أَرابَكَ مَنْ يُرِيبُ
ويروى:
كأَنني قد رِبْتُه بريب
فيكون على هذا رابَني وأَرابَني بمعنى واحد. وأَما أَرابَ الذي لا يَتَعَدَّى، فمعناه: أَتى برِيبةٍ، كما تقول: أَلامَ، إِذا أَتى بما يُلامُ عليه، وعلى هذا يتوَجَّهُ البيت المنسوب إِلى الـمُتَلمِّس، أَو إِلى بَشَّار بن بُرْدٍ، وهو: أَخُوكَ الذي إِنْ رِبْتَه، قال: إِنَّما *  أَرَبْتَ، وإِنْ لايَنْتَه، لانَ جانِـبُهْ والرواية الصحيحةُ في هذا البيت: أَرَبْتُ، بضم التاءِ؛ أَي أَخُوكَ الذي إِنْ رِبْتَه برِيبةٍ، قال: أَنا الذي أَرَبْتُ أَي أَنا صاحِبُ الرِّيبَةِ، حتى تُتَوَهَّمَ فيه الرِّيبةُ، ومن رواه أَرَبْتَ، بفتح التاءِ، فإِنه زعم أَن رِبْتَه بمعنى أَوْجَبْتَ له الرِّيبةَ؛ فأَما أَرَبْتُ، بالضم، فمعناه أَوْهَمْتُه الرِّيبةَ، ولم تكن واجِـبةً مَقْطُوعاً بها. قال الأَصمعي: أَخبرني عيسى بن عُمَرَ أَنه سَمِع هُذَيْلاً تقول: أَرابَني أَمْرُه؛ وأَرابَ الأَمْرُ: صار ذا رَيْبٍ؛ وفي التنزيل العزيز: إِنهم كانوا في شَكٍّ مُريبٍ؛ أَي ذي رَيْبٍ. وأَمْرٌ رَيَّابٌ: مُفْزِعٌ.
وارْتابَ به: اتَّهَمَ.
والرَّيْبُ: الحاجةُ؛ قال كَعْبُ بن مالِكٍ الأَنصاريّ:
قَضَيْنا مِنْ تِهامَةَ كُلَّ رَيْبٍ، *  وخَيْبَرَ، ثم أَجْمَمْنا السُّـيُوفا وفي الحديث: أَنَّ اليَهُودَ مَرُّوا بِرَسُولِ اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، فقال بعضُهم: سَلُوه، وقال بعضهم: ما رَابُكُمْ إِليه؟ أَي ما إِرْبُكُم وحاجَتُكم إِلى سُؤَالِه؟ وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: ما رابُكَ إِلى قَطْعِها؟ قال ابن الأَثير: قال الخطابي: هكذا يَرْوُونه، يعني بضم الباءِ، وإِنما وَجْهُه: ما إِرْبُكَ؟ أَي ما حاجَتُكَ؟ قال أَبو موسى: يحتمل أَن يكون الصوابُ ما رابَكَ، بفتح الباءِ، أَي ما أَقْلَقَكَ وأَلجأَكَ إِليه؟ قال: وهكذا يرويه بعضهم. والرَّيْبُ: اسم رَجُل. والرَّيبُ: اسم موضع؛ قال ابن أَحمر: فَسارَ بِه، حتى أَتى بَيْتَ أُمـِّه، *  مُقِـيماً بأَعْلى الرَّيْبِ، عِنْدَ الأَفاكِلِ

##### Türkçe

**الرَّيْبُ**: zamanın çevirmesi. Ve **الرَّيْبُ** ve **الرِّيبةُ**: şüphe, zan, itham. Ve **الرِّيبةُ**, kesre ile, çoğulu **رِيَبٌ**.

Ve **الرَّيْبُ**: seni bir işten kuşkulandıran şey. Ve iş bana kuşku verdi: **رابَنِـي**; ve bana kuşku verdi: **أَرابَنِـي**.

Ve **أَرَبْتُ** adamı: onda bir **رِيبةً** kıldım. Ve **رِبْتُه**: ona **الرِّيبةَ**yi ulaştırdım.

Ve denildi: **رابَني**: ondan **الرِّيبة**yi bildim; ve **أَرابَنِـي**: bana **الرِّيبةَ**yi vehmettirdi, ve onu onun hakkında zannettim.

Ve falan kimse beni kuşkulandırdı, **يَريبُني**: ondan seni kuşkulandıran ve onu kerih gördüğün şeyi gördüğün zaman.

Ve Hüzeyl der ki: Falan kimse bana kuşku verdi: **أَرابَنِـي**; ve onda kuşkulandı: **ارْتابَ فيه** yani şüphe etti. Ve onunla kuşkulandım: **اسْتَرَبْتُ به**; ondan seni kuşkulandıran şeyi gördüğün zaman.

Ve adam kuşkulu oldu: **أَرابَ الرجلُ**; yani **رِيـبةٍ** sahibi oldu; o hâlde o **مُريبٌ**dur. Ve Fâtıma hadîsinde: “Beni kuşkulandırır: **يُريبُني**; onu kuşkulandıran: **ما يُريبُها**” yani onu kötü eden şey beni kötü eder, onu huzursuz eden şey beni huzursuz eder; bu, “bu iş beni kuşkulandırdı: **رابَني** ve bana kuşku verdi: **أَرابني**”dendir; ondan kerih gördüğün şeyi gördüğün zaman. Ve **الظَّبْـي الحاقِفِ** hadîsinde: “Hiç kimse onu bir şeyle kuşkulandırmaz: **لا يَريبُه**” yani ona ilişmez ve onu huzursuz etmez. Ve Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olundu ki dedi: “İçinde **الرِّيبةِ**nin bir kısmı bulunan bir kazanç: **مَكْسَبَةٌ** insanlardan istemekten hayırlıdır.” Kuteybî dedi: **الرِّيبةُ** ve **الرَّيبُ** şüphedir; der ki: Helâl mıdır yoksa haram mıdır diye şüphe edilen bir kazanç, kazanca gücü yeten kimse için, insanlardan istemekten hayırlıdır; dedi: ve bunun benzeri, şüpheli olanlardır: **الـمُشْتَبهاتُ**.

Ve Yüce sözü: **لا رَيْبَ فيه**. Manası: onda şüphe yoktur.

Ve **رَيْبُ الدهرِ**: onun çevirmeleri ve olayları. Ve **رَيْبُ الـمَنُونِ**: zamanın olayları.

Ve adam kuşkulu oldu: **أَرابَ الرجلُ**; yani **رِيبةٍ** sahibi oldu; o hâlde o **مُريبٌ**dur. Ve “bana kuşku verdi: **أَرابَنِـي**”: bende bir **رِيبةً** kıldı; ikisini de Sîbeveyh hikâye etti. **التهذيب**: Adam ithamla geldiği zaman kuşku verdi: **أَرابَ الرجلُ يُريبُ**. Ve falanı itham ettim: **ارْتَبْتُ فلاناً**. Ve iş beni kuşkulandırdı: **رابني الأَمرُ رَيْباً**; yani bana geldi ve bana isabet etti. Ve onun işi beni kuşkulandırdı: **ورابني أَمرُه يَريبُني**; yani bana bir şer ve bir korku soktu. Dedi: Ve kötü bir dil: “Bu iş bana kuşku verdi: **أَرابني هذا الأَمرُ**.” İbnü’l-Esîr dedi: **الرَّيْب** zikri tekrar etmiştir; o, itham ile birlikte şüphe manasındadır; dersin ki: “Şey beni kuşkulandırdı: **رابني الشيءُ** ve bana kuşku verdi: **أَرابني**” yani beni şüpheye düşürdü: **شَكَّكَنِـي**; ve denildi: “Şunda bana kuşku verdi: **أَرابني في كذا**” yani beni şüpheye düşürdü ve onda **الرِّيبةَ**yi bana vehmettirdi; onu yakînen bildiğin zaman, “beni kuşkulandırdı: **رابنِـي**” dersin, elifsiz. Ve hadîste: “Seni kuşkulandıranı bırak: **دَعْ ما يُريبُك**; seni kuşkulandırmayana (git): **إِلى ما لا يُرِيبُكَ**”; yâ’nın fethası ve dammesiyle rivayet olunur; yani şüphe ettiğini bırak, şüphe etmediğine (git). Ve Ebû Bekir hadîsinde, Ömer’e vasiyetinde, Allah ikisinden de razı olsun, Ömer’e dedi: “İşlerin **الرّائبِ**ine sarıl; ve onlardan **الرائبَ**dan sakın.” İbnü’l-Esîr dedi: Sütün **الرائبُ**i, çalkalanıp kaymağı alınandır; mana: şüphesi olmayan şeye sarıl, sütlerin **الرّائبِ**i gibi; o, saf olandır; ve onlardan **الرائبَ**dan sakın, yani içinde şüphe ve bulanıklık olan iş; ve denildi mana: birincisi, sütün ekşimesinden: “Süt ekşidi: **رابَ اللبنُ يَرُوبُ**”; o hâlde o **رائِبٌ**dir; ikincisi, şüpheye düşmekten: “Şüpheye düştü: **رَابَ يَريبُ**”; yani işlerin safına sarıl, ve onlardan şüpheli olanı bırak: **وَدَعِ الـمُشْتَبِهَ**. Ve hadîste: “Emîr insanlarda **الرّيبةَ**yi aradığı zaman onları bozar: **إِذا ابْتَغَى الأَميرُ الرّيبةَ في الناسِ أَفْسَدَهم**”; yani onları itham ettiği ve onlarda kötü zannı açığa vurduğu zaman, bu onları, kendileri hakkında zannettiğini işlemeye sevk eder; böylece bozulurlar. Lihyânî dedi: Denilir ki: “Onun işi beni kuşkulandırdı: **قد رابَنِـي أَمرُه يَريبُني رَيْباً ورِيبَةً**”; bu, Arapların sözüdür; kinaye yaptıkları zaman elifi ilhak ederler, kinaye yapmadıkları zaman elifi düşürürler. Dedi: Ve vuku bulanda elifi sokman caiz olur; dersin ki: “İş bana kuşku verdi: **أَرابني الأَمرُ**.” Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî dedi:
يا قَوْمِ! ما لي وأَبا ذُؤَيْبِ، *  كنتُ، إِذا أَتَيْتُه من غَيْبِ،
يَشَمُّ عِطْفِـي، ويَبُزُّ ثَوْبي، *  كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ

İbn Berrî dedi: Bunun içinde sahih olan, **رابني**nin “beni şüpheye düşürdü ve bende bir **رِيبةً**yi gerekli kıldı” manasında olmasıdır; nitekim başkası dedi:
قد رابَني مِنْ دَلْوِيَ اضْطرابُها

Ama **أَراب** ise, o, müteaddî ve gayr-i müteaddî olarak gelebilir; onu müteaddî kılan, onu **رابَ** manasında kılar; Hâlid’in sözü bunun üzerinedir:
كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ

Ve Ebû’t-Tayyib’in sözü bunun üzerinedir:
أَتَدرِي ما أَرابَكَ مَنْ يُرِيبُ

Ve şöyle rivayet olunur:
كأَنني قد رِبْتُه بريب

Buna göre **رابَني** ve **أَرابَني** bir mana üzeredir. Ama müteaddî olmayan **أَرابَ**ın manası: bir **رِيبةٍ** ile geldi; nitekim “kınanacak şeyle geldiği zaman” **أَلامَ** dersin; ve bunun üzerine, **الـمُتَلمِّس**e yahut Beşşâr b. Burd’a nispet edilen beyit yönelir; o da şudur:
أَخُوكَ الذي إِنْ رِبْتَه، قال: إِنَّما *  أَرَبْتَ، وإِنْ لايَنْتَه، لانَ جانِـبُهْ

Bu beyitte sahih rivayet: “**أَرَبْتُ**”, tâ’nın dammesiyle; yani: “Senin kardeşin, onu bir **رِيبةٍ** ile itham ettiğin zaman: **إِنْ رِبْتَه**; dedi ki: ancak ben kuşkulu olanım: **إِنَّما أَرَبْتُ**; ve eğer (sen) yumuşamazsan, onun yanı yumuşadı.” Yani: “Ben **الرِّيبَةِ** sahibiyim; onda **الرِّيبةُ** vehmedilinceye kadar.” Onu “**أَرَبْتَ**”, tâ’nın fethasıyla rivayet eden ise, **رِبْتَه**nin “ona **الرِّيبةَ**yi gerekli kıldın” manasında olduğunu iddia etti; ama “**أَرَبْتُ**”, damme ile, manası: ona **الرِّيبةَ**yi vehmettirdim; ve o, gerekli ve kesin olarak kesilmiş değildi.

Asmaî dedi: Bana Îsâ b. Ömer haber verdi ki Hüzeyl’i şöyle derken işitti: “Onun işi bana kuşku verdi: **أَرابَني أَمْرُه**”; ve “iş kuşkulu oldu: **أَرابَ الأَمْرُ**”; yani **رَيْبٍ** sahibi oldu; ve aziz tenzilde: **إِنهم كانوا في شَكٍّ مُريبٍ**; yani **رَيْبٍ** sahibi (bir şüphe) içinde idiler.

Ve kuşkulandıran bir iş: **وأَمْرٌ رَيَّابٌ**: korkutucu.

Ve onunla kuşkulandı: **وارْتابَ به**: itham etti.

Ve **الرَّيْبُ**: ihtiyaç; Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi:
قَضَيْنا مِنْ تِهامَةَ كُلَّ رَيْبٍ، *  وخَيْبَرَ، ثم أَجْمَمْنا السُّـيُوفا

Ve hadîste: Yahudiler, Allah’ın Resûlü’nün yanından geçtiler, Allah ona salât ve selâm etsin; onların bazısı dedi: “Ona sorun”; ve bazısı dedi: “Ona karşı sizin ne **رَابُكُمْ**unuz var?” yani onu sormaya sizin ne **إِرْبُكُم**unuz ve ihtiyacınız var? Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Onu kesmeye karşı senin ne **رابُكَ**ın var?” İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî dedi: Onu böyle rivayet ederler; yani bâ’nın dammesiyle; hâlbuki onun vechi: “Senin ne **إِرْبُكَ**ın var?” yani ihtiyacın nedir? Ebû Mûsâ dedi: Doğru olanın “Seni ne kuşkulandırdı: **ما رابَكَ**” olması muhtemeldir; bâ’nın fethasıyla; yani seni ne kaygılandırdı ve seni ona ne mecbur etti? Dedi: Bazıları onu böyle rivayet eder.

Ve **الرَّيْبُ**: bir adamın adıdır. Ve **الرَّيبُ**: bir yerin adıdır; İbn Ahmer dedi:
فَسارَ بِه، حتى أَتى بَيْتَ أُمـِّه، *  مُقِـيماً بأَعْلى الرَّيْبِ، عِنْدَ الأَفاكِلِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ي ب * * الرَّيْبُ * الشك والاسم * الرِّيْبَةُ * وهي التهمة والشك و * رَابَنِي * فلان من باب باع إذا رأيت منه ما يريبك وتكرهه و * اسْتَرَبْتُ * به مثله وهذيل تقول * أرابَنِي * و * أَرَابَ * الرجل صار ذا ريبة فهو * مُرِيبٌ * و * ارْتَابَ * فيه شك و * رَيْبُ * المنون حوادث الدهر

##### Türkçe

* ر ي ب * * **الرَّيْبُ** * şüphedir; isim **الرِّيْبَةُ**’dir; o da itham ve şüphedir. Ve **رَابَنِي**: falan (kimse), **باع** babındandır; ondan seni şüphelendiren ve hoşlanmadığın şeyi gördüğün zaman. Ve **اسْتَرَبْتُ**: onunla (hakkında) bunun benzeri. Hüzeyl, **أرابَنِي** der. Ve **أَرَابَ**: adam, şüphe sahibi oldu; o hâlde o **مُرِيبٌ**’dir. Ve **ارْتَابَ** فيه: onda şüphe etti. Ve **رَيْبُ** **المنون**: zamanın olaylarıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الريب: صرف الدهر وحادثه، وريب المنون: حوادث الدهر، وهو مجاز، كما في الأساس.
 والريبت: الحاجة قال كعب ابن مالك الأنصاري:
  قضينا من تهامة كل ريب                      وخيبر ثم أجمعنا السيوفا وفي الحديث  أن اليهود مروا برسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال بعضهم: سلوه، وقال بعضهم: ما رابكم إليه  أي ما أربك وحاجتكم إلى سؤاله، وفي حديث ابن مسعود  ما رابك إلى قطعها  قال ابن الأثير: قال الخطابي: هكذا يروونه يعني بضم الباء، وإنما وجهه ما أربك، أي ما حاجتك، قال أبو موسى: يحتمل أن يكون الصواب ما رابك، أي ما أقلقك وألجأك إليه، قال: وهكذا يرويه بعضهم.

  والريب: الظنة والشك والتهمة، كالريبة بالكسر، والريب: ما رابك من أمر، وقد رابني الأمر وأرابني، في لسان العرب: اعلم أن أراب قد يأتي متعديا وغير متعد، فمن عداه جعله بمعنى راب، وعليه قول خالد الآتي ذكره:
  كأنني أربته بريب وعليه قول أبي الطيب:
  أيدري ما أرابك من يريب ويروى قول خالد:
  كأنني قد ربته بريب فيكون على هذا رابني وأرابني بمعنى واحد، وأما أراب الذي لا يتعدى فمعناه أتى بريبة، كما تقول: ألام: أتى بما يلام عليه، وعلى هذا يتوجه البيت المنسوب إلى المتلمس أو إلى بشار بن برد:
  أخوك الذي إن ربته قال إنما                      أربت وإن لاينته لان جانبه والرواية الصحيحة في هذا البيت بضم التاء أي أنا صاحب الريبة حتى تتوهم فيه الريبة، ومن رواه أربت بفتح التاء زعم أن ربته بمعنى أوجبت له الريبة، فأما أربت بالضم فمعناه أوهمته الريبة، ولم تكن واجبة مقطوعا بها، وأربته: جعلت فيه ريبة، وربته: أوصلتها أي الريبة إليه وقيل: رابني: علمت منه الر[يبة، وأرابني: ظننت ذلك به، وجعل في الريبة الأخير حكاه سيبويه أو أرابني: أوهمني الريبة نقله الصاغاني، أو رابني أمره يريبني ريبا وريبة، بالكسءر قال اللحياني: هذا كلام العرب إذا كنوا أي أوصلوا الفعل بالكناية، وهو الضمير عند الكوفيين ألحقوا الفعل الألف أي صيروه رباعيا وإذا لم يكنوا لم يوصلوا الضمير، قالوا: راب ألقوها، أو يجوز فيما يوقع أن تدخل الألف فتقول أرابني الأمر، قاله اللحياني، قال خالد بن زهير الهذلي:
  يا قوم ما لي وأبا ذؤيب
  كنت إذا أتوته من غيب
  يشم عطفي ويبز ثوبي
  كأنني أربتـه بـريب وفي التهذيب أنه لغة رديئة.
 وأراب الأمر: صار ذا ريب وريبة، فهو مريب، حكاه سيبويه، وفي لسان العرب عن الأصمعي: أخبرني عيسى بن عمر أنه سمع هذيلا تقول أرابني أمره، وأراب الأمر: صار ذا ريب، وفي التنزيل العزيز  إنهم كانوا في شك مريب  أي ذي ريب، قال ابن الأثير: وقد تكرر ذكر الريب وهو بمعنى الشك مع التهمة تقول: رابني الشيء وأرابني بمعنى شككني وأوهمني وأوهمني الريبة به فإذا استيقنته قلت: رابني، بغير ألف، وفي الحديث  دع ما يريبك إلى ما لا يريبك  يروى بفتح الياء وضمها، أي دع ما يشك فيه إلى ما لا يشك فيه. وفي حديث أبي بكر في وصيته لعمر رضي الله عنهما  عليك بالرائب من الأمور وإياك والرائب منها  المعنى عليك بالذي لا شبهة فيه كالرائب من الألبان، وهو الصافي، وإياك والرائب منها أي الأمر الذي فيه شبهة وكدر، فالأول من راب اللبن يروب فهو رائب، والثاني من راب يريب إذا وقع في الشك، ورابني فلان يريبني: رأيت منه ما يريبك وتكرهه واستراب به إذا رأي منه ما يريبه، قالته هذيل، وفي حديث فاطمة رضي الله عنها  يريبني ما يريبها  أي يسوءني ما يسوءها ويزعجني ما يزعجها، وفي حديث الظبي الحاقف  لا يريبه أحد بشيء  أي لا يتعرض له ويزعجه.

  وأمرق رياب، كشداد: مفزع.
 وارتاب فيه: شك.
 ورابني الأمر ريبا، أي نابني وأصابني، ورابني أمره يريبني، أي أدخل علي شرا وخوفا.
 وارتاب به: اتهمه.
 وفي التهذيب: أراب الرجل يريب إذا جاء بتهمة، وارتيبت فلانا: اتهمته، كذا في التهذيب والريب شك مع التهمة، و: ع قال ابن أحمر: فسار به حتى أتى بيت أمه مقيما بأعلى الريب عند الأفاكل وقد حركه أنيف بن حكيم النبهاني في أرجوزته:
  هل تعرف الدار بصحراء ريب
  إذ أنت غيداق الصباجم الطرب وبيت ريب: حصن باليمن ويعد من توابع قلعة مسور المنتاب، وهي قلاع كثيرة يأتي ذكر بعضها في محلها.
 وأرياب: قرية باليمن من مخاليف قيظان من أعمال ذي جبلة، قال الأعشى:
  وبالقصر من أرياب لو بت ليلةلجاءك مثلوج من الماء جامد كذا في المعجم.
 وراب: موضع جاء في الشعر.
 والريب بن شريق: صاحب هداج: فرس له. ذكره المصنف في  هدج  .
 ومالك بن الريب أحد الشعراء.
 وريب بن ربيعة بن عوف بن هلال الفزاري، قيده الحافظ.
 \\//فصل الزاي

##### Türkçe

**الريب**: zamanın dönmesi ve onun olayı; ve **ريب المنون**: zamanın olaylarıdır; ve o mecazdır, **الأساس**’ta olduğu gibi.
Ve **الريبت**: ihtiyaçtır; Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi:
  Tehâme’den her **ريب**’i giderdik                      ve Hayber’i; sonra kılıçları topluca bir araya getirdik
Ve hadiste: Yahudiler, Allah’ın Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’in yanından geçtiler; onların bazısı dedi: Ona sorun; bazısı dedi: **ما رابكم إليه** yani onun kendisine (yönelmenize) sizi ne şaşırttı ve onu sormaya ihtiyacınız nedir? Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: **ما رابك إلى قطعها**. İbnü’l-Esîr dedi: el-Hattâbî dedi: Onlar bunu böyle rivayet ederler, yani **الباء**’nın dammesiyle; hâlbuki onun vechi **ما أربك**’tir, yani ihtiyacın nedir? Ebû Mûsâ dedi: Doğrusu **ما رابك** olması muhtemeldir; yani seni ne tedirgin etti ve ona ne ile mecbur etti? dedi; ve onu bazısı da böyle rivayet eder.

Ve **الريب**: zann, şüphe ve ithamdır; kesre ile **الريبة** gibi. Ve **الريب**: seni bir işten tedirgin eden şeydir; ve iş beni tedirgin etti: **رابني الأمر** ve **أرابني**. **لسان العرب**’da: Bil ki **أراب** müteaddî ve gayr-i müteaddî gelebilir; onu müteaddî yapan, onu **راب** mânâsında kılar; ve bunun üzerine, zikri gelecek olan Hâlid’in sözü vardır:
  Sanki ben onu bir **ريب** ile **أربته** etmişim
Ve bunun üzerine Ebû’t-Tayyib’in sözü vardır:
  Seni tedirgin edenin tedirgin ettiğini, tedirgin eden kimsenin tedirgin ettiğini bilir mi?
Ve Hâlid’in sözü şöyle de rivayet olunur:
  Sanki ben onu bir **ريب** ile **ربته** etmişim
Buna göre **رابني** ve **أرابني** bir mânâda olur. Ama müteaddî olmayan **أراب**’ın mânâsı: bir **ريبة** ile geldi demektir; senin “**ألام**: kınanacak şeyle geldi” demen gibi. Bunun üzerine, el-Mutalammis’e yahut Bişr b. Burd’a nisbet edilen beyit yönelir:
  Kardeşin odur ki, eğer onu **ربته** etsen dedi: ancak ben **أربت** ettim; ve eğer ona yumuşak davransan yumuşar yanı
Bu beyitte sahih rivayet **التاء**’nın dammesi iledir; yani ben **الريبة** sahibiyim, ta ki onda **الريبة** vehmedilsin. Onu **أربت** diye **التاء**’nın fethasıyla rivayet eden, **ربته**’nin “ona **الريبة**yi vacip kıldım” mânâsında olduğunu iddia etti. Ama **أربت** damme ile ise mânâsı: ona **الريبة**yi vehmettirdim; ve o, kesin olarak vacip, kesilmiş değildi. Ve **أربته**: onda bir **ريبة** kıldım. Ve **ربته**: onu, yani **الريبة**yi ona ulaştırdım. Ve denildi: **رابني**: ondan **الريبة**yi bildim; ve **أرابني**: onu onun hakkında zannettim. Ve son **الريبة**’de kıldı; Sîbeveyh onu hikâye etti. Yahut **أرابني**: bana **الريبة**yi vehmettirdi; es-Sâgânî onu nakletti. Yahut “Onun işi beni tedirgin etti”: **رابني أمره يريبني ريبا وريبة**; kesre ile. el-Lihyânî dedi: Bu, Arapların sözüdür; kinaye ettiklerinde, yani fiili kinaye ile ulaştırdıklarında; ve o, Kûfelilere göre zamirdir; fiile **الألف**’i ilhak ettiler, yani onu dörtlü yaptılar. Kinaye etmediklerinde zamiri ulaştırmazlar; “**راب**” derler, onu attılar. Yahut, vuku bulan şeyde **الألف**’in girmesi caizdir; böylece “**أرابني الأمر**” dersin; el-Lihyânî söyledi. Hâlid b. Zuheyr el-Huzelî dedi:
  Ey kavm, bana ne ve Ebû Zu’eyb’e
  Gaybdan ona geldiğimde idim
  Omuzumu koklar ve elbisemi yırtar
  Sanki ben onu bir **ريب** ile **أربته** etmişim
**التهذيب**’de: onun kötü bir dil olduğu (söylenmiştir).
Ve “iş **أراب** etti”: **أراب الأمر**: **ريب** ve **ريبة** sahibi oldu; o hâlde o **مريب**tir; Sîbeveyh onu hikâye etti. **لسان العرب**’da el-Asma‘î’den: Bana Îsâ b. Ömer haber verdi ki Huzeyl’in “Onun işi beni **أرابني** etti” dediğini işitmiş. Ve “iş **أراب** etti”: **أراب الأمر**: **ريب** sahibi oldu. Ve aziz tenzilde: **إنهم كانوا في شك مريب** yani **ريب** sahibi (şüphe). İbnü’l-Esîr dedi: **الريب**’in zikri tekrar etmiştir; ve o, ithamla beraber şüphe mânâsındadır. Dersin ki: “Şey beni tedirgin etti”: **رابني الشيء** ve **أرابني**; mânâsı: beni şüpheye düşürdü ve bana vehmettirdi; ve bana onunla **الريبة**yi vehmettirdi. Onu yakînen bildiğinde “**رابني**” dersin; **ألف**siz. Ve hadiste: **دع ما يريبك إلى ما لا يريبك**; **الياء**’nın fethası ve dammesiyle rivayet olunur; yani şüphe edilen şeyi, şüphe edilmeyene bırak. Ebû Bekir’in, Ömer’e (radıyallahu anhümâ) vasiyetindeki hadiste: **عليك بالرائب من الأمور وإياك والرائب منها**; mânâ: şüphesi olmayan şeye sarıl; sütlerden **الرائب** gibi; ve o, saf olandır. Ve ondan **الرائب**’den sakın; yani içinde şüphe ve bulanıklık olan iş. Birincisi “süt **راب** etti”: **راب اللبن يروب فهو رائب**’dendir; ikincisi ise “şüpheye düştü”: **راب يريب**’dendir. Ve “Falan beni tedirgin eder”: **رابني فلان يريبني**: ondan seni tedirgin eden ve hoşlanmadığın şeyi gördüm. Ve onunla şüphelendi: **استراب به**; ondan kendisini tedirgin eden şeyi gördüğünde; Huzeyl bunu söyledi. Ve Fâtıma (radıyallahu anhâ) hadîsinde: **يريبني ما يريبها** yani onu kötü eden şey beni kötü eder; ve onu rahatsız eden şey beni rahatsız eder. Ve **الظبي الحاقف** hadîsinde: **لا يريبه أحد بشيء** yani kimse ona bir şeyle ilişmez ve onu rahatsız etmez.

Ve **أمرق رياب**, Şeddâd gibi: korkulan yer.
Ve onda şüphelendi: **ارتاب فيه**: şüphe etti.
Ve “iş beni **ريبا** tedirgin etti”: **رابني الأمر ريبا** yani bana geldi ve bana isabet etti. Ve “onun işi beni tedirgin eder”: **رابني أمره يريبني** yani üzerime şer ve korku soktu.
Ve onu itham etti: **ارتاب به**: onu itham etti.
Ve **التهذيب**’de: Adam, ithamla geldiğinde “**أراب الرجل يريب**” (denir); ve “falancayı itham ettim”: **ارتيبت فلانا**: onu itham ettim; **التهذيب**’de böyledir. Ve **الريب**: ithamla beraber şüphedir. Ve: ع. İbn Ahmer dedi: “Onunla yürüdü, nihayet annesinin evine geldi; **الريب**’in yukarısında, **الأفاكل** yanında ikamet edici.” Enîf b. Hakîm en-Nebhânî onu urcûzesinde harekeli kılmıştır:
  **ريب** sahrasında evi tanır mısın
  Hâlbuki sen, coşkun, sabahları gürleyen, neşeli idin
Ve **بيت ريب**: Yemen’de bir kaledir; ve **قلعة مسور المنتاب**’ın tâbilerinden sayılır; ve o, çok kalelerdir; bazısının zikri yerinde gelecektir.
Ve **أرياب**: Yemen’de bir köydür; Zî Ceble’nin amellerinden, Kıyżân’ın **مخاليف**’indendir. el-A‘şâ dedi:
  **أرياب**’dan sarayda, bir gece kalsan, sana donmuş sudan buz gibi biri gelirdi
**المعجم**’de böyledir.
Ve **راب**: şiirde gelmiş bir yerdir.
Ve **الريب بن شريق**: **هداج** sahibi; onun bir atıdır. Musannif onu **هدج**’de zikretti.
Ve Mâlik b. **الريب** şairlerden biridir.
Ve **ريب بن ربيعة بن عوف بن هلال** el-Fezârî; Hâfız onu kaydetti.
\\//**فصل الزاي**

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَابَنِى
1 رَابَنِى ذ , (T, S, M, &c.,) aor. يَرِيبُ, (M, Mgh, Msb, K,) inf. n. رَيْبٌ (T, M, Mgh, Msb, &c.) and رِيبَةٌ, (M, K,) or the latter is a simple subst., (S, Msb,) It (a thing) occasioned in me disquiet, disturbance, or agitation, of mind: (Ksh and Bd in ii. 1:) [this is the primary signification; (see رِيبَةٌ;) a signification also borne by ↓ أَرَابَنِى; (see the verses of Khلlid cited in this paragraph;) whence the other significations here expl. in what follows:] it (a thing) made me to doubt: (Msb: and in like manner رَابَهُ is expl. in the Mgh:) or it (a thing, M) caused me to have what is termed رِيبَة [i. e. doubt, or suspicion or evil opinion, or doubt combined with suspicion or evil opinion]; as also ↓ أَرَابَنِى: (M, K: in both of which this meaning is indicated, but not expressed:) but the latter is said by Lth to be bad: (T:) or, (T, M, Msb,) accord. to AZ, (T, Msb,) the former signifies he, (T, M, *) or it, i. e. his case, (M, * Msb,) made me to know that there was on his part what is termed رِيبَة [i. e. something occasioning doubt, or suspicion or evil opinion, or doubt combined with suspicion or evil opinion]; (T, M, Msb;) made me to be certain, or sure, of it: (Msb:) and ↓ the latter signifies made me to think that there was in him what is so termed; (Sb, T, M, Msb, K;) without my being certain, or sure, of it: (Msb:) [Az says that] these are the right explanations of the two phrases: (T:) [or] the latter signifies also جَعَلَ فِىَّ الرِّيَبَةَ [he put into me, i. e. into my mind, doubt, or suspicion &c.]; (Sb, M, K; and in a similar manner أَرَبْتُهُ is expl. in the latter;) or أَوْهَمَنِى الرِّيبَةَ [he made me to think that which occasioned doubt, or suspicion &c.]: (K: and in like manner ارابهُ is expl. in the Ham p. 363:) and رِبْتُهُ signifies أَوْصَلْتُ اـِلَيْهِ الرِّيبَةَ [I made doubt, or suspicion &c., or that which occasioned doubt, or suspicion &c., to come to him, or to reach him]; (K;) [app. by some act; for it is said that] رَابَهُ signifies أَتَاهُ بِرِيبَةٍ [he did to him a thing that occasioned doubt, or suspicion &c.]: (Ham ubi suprà:) or, (K,) accord. to Lh, the Arabs say, (M,) رَابَنِى أَمْرُهُ, aor. يَرِيبُنِى, inf. n. رَيْبٌ and رِيبَةٌ: when they speak allusively [with respect to the cause of doubt &c., not expressing it,] (اـِذَا كَنَوْا [misinterpreted in the TA as meaning “ when they affix a pronoun to the verb, ” for the meaning here intended is clearly shown by what follows,]) they prefix ا [to the verb, saying ↓ أَرَابَ, and أَرَبْتُ, &c., expl. in the latter part of this paragraph]; and when they do not speak allusively [with respect to the cause of doubt &c., but express it,] (اـِذَا لَمْ يَكْنُوا) they reject that letter; but [so accord. to the M, but in the K “ or, ”] it is allowable to say, الأَمْرُ ↓ أَرَابَنِى; (M, K;) i. e., to prefix the ا when the verb is made trans.: (M:) accord. to As, (T,) رَابَنِى [signifies he did what made me to doubt, or to have doubt, or suspicion &c, and what I disliked, or hated; for it] is said of a man when thou seest, on his part, what makes thee to doubt, &c., (مَا يُرِيبُكَ, [or مَا يَرِيبُكَ,]) and what thou dislikest, or hatest: (T, S:) and Hudheyl say, ↓ أَرَابَنِى, (T, S, Msb,) or ارابنى أَمْرُهُ, as As says on the authority of 'Eesà Ibn-'Omar; (M;) and رِبْتُ and ↓ اِرْتَبْتُ, meaning I doubted: (Msb:) accord. to IAth, رَابَنِى الشَّكُّ [an evident mistranscription for رابنى الشَّىْءُ] and ↓ ارابنى both mean شَكَّكَنِى وَ أَوْهَمَنِى الرِّيبَةَ بِهِ [i. e. the thing made me to doubt, and caused me to think that there was that which occasioned doubt, or suspicion &c., in it]; but when you are certain, or sure, of it, you say [only] رَابَنِى, without [an incipient] ا: (TA:) accord. to Lth, رَابَنِى الأَمْرُ, inf. n. رَيْبٌ, signifies the thing, or event, [app. said only of that which is evil,] betided me, or befell me: and رَابَنِى أَمْرُهُ, his affair, or case, brought upon me doubt (شَكًّا [in the TA شَرًّا i. e. evil]) and fear. (T.) It is said in a trad., of Fلtimeh, يَرِيبُنِى مَا يَرِيبُهَا, meaning That displeases and disquiets me which displeases and disquiets her. (TA.) And in another, respecting a gazelle lying curled in sleep, لَا يَرِيبُهُ أَحَدٌ بِشَىْءٍ, meaning No one shall oppose himself to it and disquiet it, or disturb it. (TA.) And in another, مَا رَابَكَ اـِلَى قَطْعِهَا, i. e. What disquieted thee and constrained thee to cut it off? as Aboo-Moosà thinks the phrase may be read: but see another reading voce رَابٌ. (TA.) And in another, دَعْ مَا وَ اـِنَّ ↓ يَرِيبُكَ اـِلَى مَا لَا يَريبُكَ فَاـِنَّ الكَذِبَ رِيبَةٌ الصِّدْقَ طُمَأْنِينَةٌ, (Mgh, TA, *) or, as some relate it, ↓ يُرِيبُكَ, (TA,) i. e. Leave thou that which causeth thee to doubt, (Mgh, TA, *) and occasioneth in thee الرِّيبَة, which originally signifies disquiet, or disturbance, or agitation, of mind, [and hence suspicion &c., and betake thyself to that which will not cause thee to doubt, &c., for verily lying is a thing that occasions disquiet of mind, or doubt, or suspicion &c., and verily veracity is a thing that occasions tranquillity;] because the mind is not at rest when it doubts, but becomes tranquil when it is certain, or sure. (Mgh.) And the Hudhalee, (S, TA,) Khلlid Ibn-Zuheyr, (TA,) says,
يَا قَوْمِ مَا لِى وَ أَبَا ذُؤَيْبِ
كُنْتُ اـِذَا أَتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ
يَشُمُّ عِطْفِى وَ يَجُرُّ ثَوْبِى
بِرَيْبِ ↓ كَأَنَّنِى أَرَبْتُهُ
[O my people, what aileth me with Aboo-Dhueyb? I was (such that) when I came to him after absence, or from being absent, he would smell my side, or my armpit, and pull my garment, as though I disquieted his mind with doubt, or suspicion &c.]: (S and TA, in this art. and in art. بز; but in the latter with يَبُزُّ in the place of its syn. يَجُرُّ:) it is said in the L that اراب is trans. and intrans.; and that he who makes it trans. makes it syn. with رَابَ; and thus it is in the saying of Khلlid cited above; the last hemistich of which is also related thus:
كَأَنَّنِى قَدْ رِبْتُهُ بِرَيْبِ
but ↓ اراب when intrans. signifies أَتَى بِرِيبَةٍ [meaning he did an act that occasioned doubt, or suspicion &c.]; like as أَلَامَ signifies أَتَى بِمَا يُلَامُ عَلَيْهِ [he did an act for which he was to be blamed]: and agreeably with this signification is expl. the verse ascribed to El-Mutalemmis, or to Beshshلr Ibn-Burdeh,
أَخُوكَ الَّذِى اـِنْ رِبْتَهُ قَالَ اـِنَّمَا
وَ اـِنْ لَايَنْتَهُ لَانَ جَانِبُهْ ↓ أَرَبْتُ
[Thy brother is he who, if thou make him to doubt, &c., (or if thou do to him an act occasioning doubt, or suspicion &c., as expl. in the Ham p. 363, where عَاتَبْتَهُ is put in the place of لَايَنْتَهُ,) says, Only I have done what occasions doubt, &c.; and if thou act gently with him, becomes gentle]: thus the verse is correctly related: he who relates it differently, saying أَرَبْتَ, [and thus I find it in two copies of the T,] asserts that اـِنْ رِبْتَهُ means if thou make him of necessity to have doubt, or suspicion &c.; and ↓ اربت [here said in the TA to be “ with damm, ” but this is evidently a mistranscription for “ with fet-h, ” for it cannot mean with damm to the ا, as أُرِبْتَ does not bear an appropriate signification, nor can it mean with damm to the ت, as the explanation relates to the reading of اربت with fet-h to the ت,] means thou hast caused [me] to think that there was that which occasioned doubt, or suspicion &c., when it was not decidedly necessary. (TA.)

اراب
4 اراب ذ , as a trans. verb: see 1, in eight places. -A2- As intrans., it signifies He (a man) was, or became, one in whom was something occasioning doubt, or suspicion or evil opinion, or doubt combined with suspicion or evil opinion; i. e. صَارَ ذَا رِيبَةِ: (Sb, T, S, M:) and he did a thing that occasioned doubt, or suspicion &c.: (As, T:) it is said when one is told something of a person, or thinks it, or imagines it: (Msb:) see 1, in the former half of the paragraph; and also, in three places, in the latter part of the same paragraph. Also It (a thing, or an affair, or a case,) was, or became, one in which was something occasioning doubt, or suspicion &c.; i. e. صَارَ ذَا رَيْبٍ (T, K) or ذا رِيبَةٍ. (M.)

5 تَرَيَّبَ see the next paragraph.

ارتاب
8 ارتاب ذ He doubted, (S, Msb, K,) فِيهِ [respecting him, or it]. (S.) See 1, in the former half of the paragraph. And ارتاب بِهِ He suspected him, or thought evil of him: (T, M, K:) or he saw on his part [or in him] what caused him to have doubt, or suspicion &c.; as also به ↓ تريّب; (Har p. 257;) and به ↓ استراب; i. e. رَأَى مِنْهُ مَا يَرِيبُهُ: (S, K, and Har ubi suprà:) the last used by [the tribe of] Hudheyl. (TA.) ― -b2- [It often means particularly He was sceptical in matters of religion.]

استراب
10 استراب ذ He fell into that which occasioned doubt, or suspicion or evil opinion; meaning he feared so that he doubted of safety or security: (Har pp. 256 and 257:) [he conceived doubt, or suspicion or evil opinion:] he doubted: and became infected with suspicion or evil opinion. (Idem p. 309.) See also 8.

رَابٌ
رَابٌ ذ Want, or need. (TA.) Hence, in a trad., مَا رَبُكُمْ اـِلَيْهِ What is [the reason of] your want of him? or your wanting to ask him? (TA.) And, in another trad., مَا رَابُكَ اـِلَى قَطْعِهَا What is [the reason of] thy wanting to cut it off? thus, says El-Khattلbee, they relate it, with damm to the ب: but IAth says that it is properly مَا أَرَبُكَ, meaning the same: or, accord. to Aboo-Moosà, the right reading may be ما رَابَكَ, expl. in the preceding paragraph. (TA.)

رَيْبٌ
رَيْبٌ ذ is an inf. n. of 1, (T, M, Mgh, Msb, &c.,) as also ↓ رِيبَةٌ, (M, K,) or the latter is a simple subst.: (S, Msb:) the primary signification of the latter [and of the former also when it is used as a simple subst.] is Disquiet, disturbance, or agitation, of mind: (Ksh and Bd in ii. 1:) [and hence] the former signifies doubt; (T, S, Msb;) as also ↓ the latter; (S, Mgh;) because doubt disquiets, or disturbs, the mind: (Ksh and Bd ubi suprà, and Mgh:) and opinion; syn. ظَنٌّ: (Msb:) and ↓ the latter, (S, M, A, Mgh, K,) and the former also, (M, A, K,) doubt, or suspicion or evil opinion; syn. تُهَمَةٌ (S, M, A, Mgh, K) and ظِنَّةٌ: (M, A, K:) or the former, [and ↓ the latter also,] doubt combined with suspicion or evil opinion: (IAth, TA:) and a thing, or an event, or a case, that occasions one doubt, or suspicion or evil opinion, or doubt combined with suspicion or evil opinion; i. e. مَا رَابَكَ مِنْ أَمْرٍ: (S, TA:) [in this last sense, the latter is the more common: hence,] lying is termed رِيبَةٌ in a trad. cited above: see 1: (Mgh:) the ↓ pl. of the latter is رِيَبٌ. (Msb.) A man, and a thing or an event or a case, is said to be ↓ ذُو رِيبَةٍ [as meaning Having in him, or it, something occasioning doubt, or suspicion &c.]. (A.) [لَا رَيْبَ often occurs as meaning There is no doubt; without doubt; undoubtedly.] ― -b2- Hence, رَيْبُ الزَّمَانِ The accidents, or evil accidents, of time, (Ksh and Bd ubi suprà, [in Fleischer's ed. of the latter رِيَب الزمان, which is more agreeable with the explanation, but رَيْب الزمان is more usual,]) that disquiet, or disturb, the minds and hearts: (Ksh:) and رَيْبُ المَنُونِ (S, A) [which likewise signifies] the accidents, or evil accidents, of time: (S:) and رَيْبُ الدَّهْرِ signifies the same; i. e. صَرْفُهُ, (M, K,) or صُرُوفُهُ, (T, Msb,) and حَوَادِثُهُ. (T. [This is said in the TA to be tropical; but I do not find it so characterized in the A.]) ― -b3- [Hence, likewise,] رَيْبٌ also signifies A want; a needful, or requisite, thing, affair, or business; syn. حَاجَةٌ. (S, A, Msb, K.) A poet says, (S,) namely, Kaab Ibn-Mلlik El-Ansلree, (TA,)
قَضَيْنَا مِنْ تِهَامَةَ كُلَّ رَيْبٍ
وَ خَيْبَرَ ثُمَّ أَجْيَيْنَا السُّيُوفَا
[We accomplished, from Tihلmeh, every want, and from Kheyber: then we gave rest to our swords]. (S.) -A2- [ريب mentioned by Freytag as applied in art. دلس of the S to a certain plant, and written رَيْب in both of my copies of the S in that art., is a mistake for رَبَب, which is the reading in the TA, pl. of رِبَّةٌ.]

رِيبَةٌ
رِيبَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in six places. ― -b2- [It often means particularly Scepticism in matters of religion.]

أَمْرٌ رَيَّابٌ
أَمْرٌ رَيَّابٌ ذ A thing, or an event, or a case, that frightens, or terrifies. (M, K.)

رَائِبٌ
رَائِبٌ ذ [act. part. n. of 1; Causing, or occasioning, doubt, or suspicion or evil opinion, &c.] IAar says that Aboo-Bekr is related to have said, in his charge to 'Omar, عَلَيْكَ بِالرَّائِبِ مِنَ الأُمُورِ وَ اـِيَّاك وَ الرَّائِبَ مِنْهَا, which Th explains as meaning Keep thou to what is clear, free from dubiousness or confusedness, of affairs, and beware thou of, or avoid thou, what has in it dubiousness, or confusedness, thereof: (T, TA:) the first is from رَابَ of which the aor. is يَرُوبُ, said of milk; and the second is from رَابَ of which the aor. is يَرِيبُ. (TA.) [See also a verse cited voce رَائِبٌ in art. روب, and my remark thereon.]

مُرِيبٌ
مُرِيبٌ ذ , applied to a man, (T, S, A,) and to a thing or an event, (M, A,) i. q. ذُو رِيبَةٍ [expl. above, voce رَيْبٌ]. (T, S, M, A.) اـِنَّهُمْ كَانُوا فِى شَكٍّ مُرِيبٍ, in the Kur xxxiv. last verse, means Verily they were in doubt causing to fall into suspicion or evil opinion: or it means ذِى رِيبَةٍ [having in it something occasioning suspicion &c.]: (Ksh and Bd:) or ذِى رَيْبٍ [which means the same: or attended with disquiet, or disturbance, or agitation, of mind]: (M, TA:) [see its verb, 4:] it may be from the trans. or from the intrans. verb. (Ksh.)

مُرْتَابٌ
مُرْتَابٌ ذ Doubting [or suspecting]. (Msb.) ― -b2- [It often means particularly Sceptical, or a sceptic, in matters of religion. -A2- And مُرْتَابٌ فِيهِ, or بِهِ, Doubted of, or suspected.]

##### Türkçe

**رَابَنِى**
1 **رَابَنِى** ذ , (T, S, M, &c.,) muzârîsi **يَرِيبُ**, (M, Mgh, Msb, K,) mastarı **رَيْبٌ** (T, M, Mgh, Msb, &c.) ve **رِيبَةٌ**, (M, K,) yahut ikincisi yalın bir isimdir, (S, Msb,) O (bir şey) bende zihnin huzursuzluğunu, sarsıntısını yahut çalkantısını meydana getirdi: (Ksh ve Bd, ii. 1’de:) [bu, aslî anlamdır; (bk. **رِيبَةٌ**;) aşağıdaki **أَرَابَنِى**’nin de taşıdığı bir anlamdır; (bu paragrafta zikredilen Khلlid’in beyitlerine bk.); buradan, aşağıda açıklanan diğer anlamlar çıkar:] o (bir şey) beni şüpheye düşürdü: (Msb: ve aynı şekilde **رَابَهُ** Mgh’de açıklanır:) yahut o (bir şey, M) bende **رِيبَة** denilen şeyi meydana getirdi [yani şüphe, yahut kuşku veya kötü zan, yahut kuşku/kötü zanla birleşik şüphe]; keza aşağıdaki **أَرَابَنِى**: (M, K: her ikisinde de bu anlam işaret edilmiştir, fakat açıkça söylenmemiştir:) ancak ikincisinin Lth tarafından kötü olduğu söylenir: (T:) yahut, (T, M, Msb,) AZ’ye göre, (T, Msb,) birincisi “o” (T, M, *) yahut “o, yani onun hâli” (M, * Msb) bende, onun tarafından **رِيبَة** denilen şeyin bulunduğunu bilmemi sağladı [yani şüpheye sevk eden bir şey, yahut kuşku veya kötü zan, yahut kuşku/kötü zanla birleşik şüphe]; (T, M, Msb;) beni buna kesin olarak inandırdı: (Msb:) ve aşağıdaki ikincisi, onda bu denilen şeyin bulunduğunu zannetmemi sağladı; (Sb, T, M, Msb, K;) buna kesin olarak inanmaksızın: (Msb:) [Az der ki] bu ikisi için doğru açıklamalar bunlardır: (T:) [yahut] ikincisi ayrıca **جَعَلَ فِىَّ الرِّيَبَةَ** [bana, yani zihnime, şüpheyi yahut kuşkuyu vb. koydu] anlamına gelir; (Sb, M, K; ve benzer şekilde **أَرَبْتُهُ** ikincide açıklanır;) yahut **أَوْهَمَنِى الرِّيبَةَ** [bana şüpheye, kuşkuya vb. sevk eden şeyi vehmettirdi]: (K: ve aynı şekilde **ارابهُ** Ham s. 363’te açıklanır:) ve **رِبْتُهُ** şu anlama gelir: **أَوْصَلْتُ اـِلَيْهِ الرِّيبَةَ** [ona şüpheyi yahut kuşkuyu vb., yahut şüpheye/kuşkuya vb. sevk eden şeyi ulaştırdım]; (K;) [görünüşe göre bir fiille; zira denilmiştir ki] **رَابَهُ** şu anlama gelir: **أَتَاهُ بِرِيبَةٍ** [ona şüpheye yahut kuşkuya vb. sevk eden bir şey yaptı]: (Ham, yukarıda geçen yerde:) yahut, (K,) Lh’ye göre Araplar şöyle der: (M,) **رَابَنِى أَمْرُهُ**, muzârîsi **يَرِيبُنِى**, mastarı **رَيْبٌ** ve **رِيبَةٌ**: şüphe vb. sebebini açıkça söylemeyip kinayeli konuştuklarında ( **اـِذَا كَنَوْا** [TA’da “fiile zamir bitirdiklerinde” diye yanlış anlaşılmıştır; burada kastedilen anlam, aşağıdaki ifadeden açıkça anlaşılır,]) fiilin başına **ا** getirirler [fiile **أَرَابَ** (aşağıdaki) ve **أَرَبْتُ** vb. diyerek; bunlar bu paragrafın son kısmında açıklanmıştır]; kinayeli konuşmadıklarında [şüphe vb. sebebini açıkça söylediklerinde] ( **اـِذَا لَمْ يَكْنُوا** ) o harfi düşürürler; fakat [M’ye göre böyledir; K’da ise “yahut”] **الأَمْرُ** ↓ **أَرَابَنِى** demek caizdir; (M, K;) yani fiil geçişli yapıldığında **ا**’yı başa getirmek: (M:) As’a göre, (T,) **رَابَنِى** [şu anlama gelir: o, beni şüpheye düşüren yahut bende şüphe, kuşku vb. meydana getiren ve benim hoşlanmadığım yahut nefret ettiğim şeyi yaptı; zira] bir adam hakkında, onun tarafından seni şüpheye düşüren şeyi vb. ( **مَا يُرِيبُكَ**, [yahut **مَا يَرِيبُكَ**,]) ve senin hoşlanmadığın yahut nefret ettiğin şeyi gördüğünde söylenir: (T, S:) ve Hudheyl, ↓ **أَرَابَنِى** der; (T, S, Msb,) yahut As’ın ‘Eesà İbn-‘Omar’dan rivayetine göre **ارابنى أَمْرُهُ**: (M;) ve **رِبْتُ** ve ↓ **اِرْتَبْتُ**, “şüphe ettim” demektir: (Msb:) IAth’a göre, **رَابَنِى الشَّكُّ** [**رابنى الشَّىْءُ** yerine açık bir yanlış yazımdır] ve ↓ **ارابنى** ikisi de **شَكَّكَنِى وَ أَوْهَمَنِى الرِّيبَةَ بِهِ** [yani “şey beni şüpheye düşürdü ve onda şüpheye/kuşkuya vb. sevk eden bir şey bulunduğunu bana vehmettirdi”] demektir; fakat sen buna kesin olarak inanıyorsan, [yalnız] **رَابَنِى** dersin, başta **ا** olmaksızın: (TA:) Lth’a göre, **رَابَنِى الأَمْرُ**, mastarı **رَيْبٌ**, “şey yahut olay [görünüşe göre yalnız kötü olan için söylenir] bana isabet etti, başıma geldi” demektir: ve **رَابَنِى أَمْرُهُ**, “onun işi yahut hâli bende şüphe ( **شَكًّا** [TA’da **شَرًّا**, yani kötülük]) ve korku meydana getirdi” demektir. (T.) Fلtimeh hakkında bir hadiste şöyle denilmiştir: **يَرِيبُنِى مَا يَرِيبُهَا**, yani “onu hoşnutsuz ve huzursuz eden şey beni de hoşnutsuz ve huzursuz eder.” (TA.) Ve başka bir hadiste, uykuda kıvrılmış yatan bir ceylan hakkında: **لَا يَرِيبُهُ أَحَدٌ بِشَىْءٍ**, yani “hiç kimse ona bir şeyle karşı durup onu huzursuz etmeyecek yahut rahatsız etmeyecek.” (TA.) Ve başka bir hadiste: **مَا رَابَكَ اـِلَى قَطْعِهَا**, yani “onu kesmeye seni huzursuz eden ve seni buna zorlayan nedir?”; Aboo-Moosà ifadenin böyle okunabileceğini düşünür: fakat **رَابٌ** maddesinde başka bir kıraate bak. (TA.) Ve başka bir hadiste: **دَعْ مَا وَ اـِنَّ** ↓ **يَرِيبُكَ اـِلَى مَا لَا يَريبُكَ فَاـِنَّ الكَذِبَ رِيبَةٌ الصِّدْقَ طُمَأْنِينَةٌ**, (Mgh, TA, *) yahut bazıları şöyle rivayet eder: ↓ **يُرِيبُكَ**, (TA,) yani “seni şüpheye düşüren şeyi bırak,” (Mgh, TA, *) ve sende **الرِّيبَة**’yi meydana getiren şeyi; ki bu aslında zihnin huzursuzluğu, sarsıntısı yahut çalkantısı demektir; [buradan kuşku vb. anlamı çıkar; ve seni şüpheye düşürmeyecek şeye yönel; çünkü yalan, zihinde huzursuzluk yahut şüphe yahut kuşku vb. meydana getiren bir şeydir; doğruluk ise sükûnet meydana getiren bir şeydir;] çünkü zihin şüphe ettiğinde huzur bulmaz; kesin olarak inandığında ise sakinleşir. (Mgh.) Ve Hudhelî (S, TA) Khلlid İbn-Zuheyr (TA) şöyle der:
يَا قَوْمِ مَا لِى وَ أَبَا ذُؤَيْبِ
كُنْتُ اـِذَا أَتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ
يَشُمُّ عِطْفِى وَ يَجُرُّ ثَوْبِى
بِرَيْبِ ↓ كَأَنَّنِى أَرَبْتُهُ
[“Ey kavmim, bana ne oluyor da Ebû Züeyb ile (böyleyim)? Ben, ona bir yokluktan/gaiplikten geldiğimde, o benim yanımı yahut koltuk altımı koklar ve elbisemi çekerdi; sanki ben onun zihnini şüpheyle yahut kuşkuyla vb. huzursuz etmişim gibi”]: (S ve TA, bu maddede ve **بز** maddesinde; fakat ikincisinde eşanlamlısı **يَجُرُّ** yerine **يَبُزُّ** ile:) L’de denilmiştir ki **اراب** hem geçişli hem geçişsizdir; onu geçişli yapan, onu **رَابَ** ile eşanlamlı kılar; ve Khلlid’in yukarıda zikredilen sözünde böyledir; bunun son mısraı ayrıca şöyle de rivayet edilir:
كَأَنَّنِى قَدْ رِبْتُهُ بِرَيْبِ
fakat ↓ **اراب** geçişsiz olduğunda **أَتَى بِرِيبَةٍ** [yani “şüpheye yahut kuşkuya vb. sevk eden bir fiil yaptı”] demektir; tıpkı **أَلَامَ**’ın **أَتَى بِمَا يُلَامُ عَلَيْهِ** [“kınanacağı bir fiil yaptı”] demesi gibi: ve bu anlama uygun olarak, El-Mutalemmis’e yahut Beshshلr İbn-Burdeh’e nispet edilen beyit şöyle açıklanır:
أَخُوكَ الَّذِى اـِنْ رِبْتَهُ قَالَ اـِنَّمَا
وَ اـِنْ لَايَنْتَهُ لَانَ جَانِبُهْ ↓ أَرَبْتُ
[“Kardeşin odur ki, eğer onu şüpheye düşürürsen vb. (yahut Ham s. 363’te açıklandığı üzere ona şüpheye/kuşkuya vb. sevk eden bir fiil yaparsan; orada **عَاتَبْتَهُ**, **لَايَنْتَهُ** yerine konmuştur), ‘Ben ancak şüpheye vb. sevk eden şeyi yaptım’ der; ve eğer ona yumuşak davranırsan, onun yanı yumuşar”]: beyit doğru olarak böyle rivayet edilir: onu farklı rivayet edip **أَرَبْتَ** diyen [iki T nüshasında böyle buluyorum] şunu iddia eder: **اـِنْ رِبْتَهُ** “onu zorunlu olarak şüpheye/kuşkuya vb. düşürürsen” demektir; ve ↓ **اربت** [TA’da “damme ile” denmiştir; fakat bu açıkça “fetha ile” yerine bir yanlış yazımdır; çünkü **أُرِبْتَ** uygun bir anlam taşımaz; ayrıca **ت**’ye damme de olamaz; zira açıklama **ت**’ye fetha ile **اربت** kıraatına ilişkindir] “kesin olarak gerekli olmadığı hâlde şüpheye/kuşkuya vb. sevk eden şeyin bulunduğunu [bana] düşündürdün” demektir. (TA.)

**اراب**
4 **اراب** ذ , geçişli fiil olarak: 1’e bak, sekiz yerde. -A2- Geçişsiz olarak ise şu anlama gelir: O (bir adam) şüpheye, kuşkuya veya kötü zanna, yahut kuşku/kötü zanla birleşik şüpheye sevk eden bir şeyin bulunduğu kimse oldu yahut öyle oldu; yani **صَارَ ذَا رِيبَةِ**: (Sb, T, S, M:) ve şüpheye yahut kuşkuya vb. sevk eden bir şey yaptı: (As, T:) bir kimseye dair bir şey kendisine söylendiğinde, yahut onu düşündüğünde, yahut hayal ettiğinde söylenir: (Msb:) 1’e bak, paragrafın ilk yarısında; ayrıca aynı paragrafın son kısmında üç yerde. Keza o (bir şey, yahut bir iş, yahut bir hâl) şüpheye yahut kuşkuya vb. sevk eden bir şeyin bulunduğu şey oldu yahut öyle oldu; yani **صَارَ ذَا رَيْبٍ** (T, K) yahut **ذا رِيبَةٍ**. (M.)

5 **تَرَيَّبَ**: bir sonraki paragrafa bak.

**ارتاب**
8 **ارتاب** ذ Şüphe etti, (S, Msb, K,) **فِيهِ** [onda, yani onun hakkında yahut onda]. (S.) 1’e bak, paragrafın ilk yarısında. Ve **ارتاب بِهِ**: ondan kuşkulandı, yahut onun hakkında kötü zan besledi: (T, M, K:) yahut onun tarafından [yahut onda] kendisini şüpheye yahut kuşkuya vb. düşüren şeyi gördü; keza **به** ↓ **تريّب**; (Har s. 257;) ve **به** ↓ **استراب**; yani **رَأَى مِنْهُ مَا يَرِيبُهُ**: (S, K, ve Har, yukarıda geçen yerde:) sonuncusu Hudheyl tarafından kullanılır. (TA.) ― -b2- [Çoğu kez özellikle “din işlerinde şüpheci oldu” anlamına gelir.]

**استراب**
10 **استراب** ذ Şüpheye, kuşkuya yahut kötü zanna sevk eden şeye düştü; yani öyle korktu ki selâmetten yahut emniyetten şüphe etti: (Har s. 256 ve 257:) [şüphe yahut kuşku yahut kötü zan kurdu:] şüphe etti: ve kuşku yahut kötü zanla bulaştı. (Aynı eser, s. 309.) 8’e de bak.

**رَابٌ**
**رَابٌ** ذ İhtiyaç, gereksinim. (TA.) Bundan dolayı bir hadiste: **مَا رَبُكُمْ اـِلَيْهِ** “ona olan ihtiyacınızın [sebebi] nedir?” yahut “onu isteme (sorma) ihtiyacınız nedir?” (TA.) Ve başka bir hadiste: **مَا رَابُكَ اـِلَى قَطْعِهَا** “onu kesmeye olan ihtiyacının [sebebi] nedir?”; El-Khattلbee der ki bunu **ب**’ye damme ile rivayet ederler: fakat IAth der ki doğrusu **مَا أَرَبُكَ**’dır; aynı anlamdadır: yahut Aboo-Moosà’ya göre doğru kıraat **ما رَابَكَ** olabilir; önceki paragrafta açıklanmıştır. (TA.)

**رَيْبٌ**
**رَيْبٌ** ذ 1’in mastarıdır, (T, M, Mgh, Msb, &c.,) keza ↓ **رِيبَةٌ**, (M, K,) yahut ikincisi yalın bir isimdir: (S, Msb:) ikincinin aslî anlamı [ve birincinin de yalın isim olarak kullanıldığında] zihnin huzursuzluğu, sarsıntısı yahut çalkantısıdır: (Ksh ve Bd, ii. 1’de:) [ve buradan] birincisi “şüphe” demektir; (T, S, Msb;) keza ↓ ikincisi; (S, Mgh;) çünkü şüphe zihni huzursuz eder yahut sarsar: (Ksh ve Bd, yukarıda geçen yerde, ve Mgh:) ve “zan”; eşanlamlısı **ظَنٌّ**: (Msb:) ve ↓ ikincisi, (S, M, A, Mgh, K,) ve birincisi de, (M, A, K,) “şüphe, yahut kuşku veya kötü zan”; eşanlamlısı **تُهَمَةٌ** (S, M, A, Mgh, K) ve **ظِنَّةٌ**: (M, A, K:) yahut birincisi, [ve ↓ ikincisi de,] “kuşku veya kötü zanla birleşik şüphe” demektir: (IAth, TA:) ve insanı şüpheye, kuşkuya yahut kötü zanna, yahut kuşku/kötü zanla birleşik şüpheye düşüren şey, yahut olay, yahut hâl; yani **مَا رَابَكَ مِنْ أَمْرٍ**: (S, TA:) [bu son anlamda ikincisi daha yaygındır: buradan, yukarıda zikredilen hadiste yalan **رِيبَةٌ** diye adlandırılmıştır: 1’e bak:] (Mgh:) ↓ ikincinin çoğulu **رِيَبٌ**’dir. (Msb.) Bir adam ve bir şey yahut olay yahut hâl için ↓ **ذُو رِيبَةٍ** denir [yani “onda, yahut onda, şüpheye/kuşkuya vb. sevk eden bir şey bulunan”]. (A.) [**لَا رَيْبَ** çoğu kez “şüphe yoktur; şüphesiz; kuşkusuz” anlamında gelir.] ― -b2- Bundan dolayı, **رَيْبُ الزَّمَانِ** zamanın (Ksh ve Bd, yukarıda geçen yerde, [Fleischer’in Bd neşrinde **رِيَب الزمان**; bu açıklamaya daha uygundur; fakat **رَيْب الزمان** daha yaygındır,]) zihinleri ve kalpleri huzursuz eden yahut sarsan kazaları, yahut kötü kazalarıdır: (Ksh:) ve **رَيْبُ المَنُونِ** (S, A) [ki aynı şekilde] zamanın kazaları yahut kötü kazaları demektir: (S:) ve **رَيْبُ الدَّهْرِ** de aynı anlama gelir; yani **صَرْفُهُ**, (M, K,) yahut **صُرُوفُهُ**, (T, Msb,) ve **حَوَادِثُهُ**. (T. [TA’da bunun mecaz olduğu söylenmiştir; fakat A’da böyle nitelendiğini bulmuyorum.]) ― -b3- [Yine buradan,] **رَيْبٌ** ayrıca “bir ihtiyaç; gerekli yahut lüzumlu bir şey, iş yahut meşgale”; eşanlamlısı **حَاجَةٌ** demektir. (S, A, Msb, K.) Bir şair der ki, (S,) yani Kaab İbn-Mلlik El-Ansلree, (TA,)
قَضَيْنَا مِنْ تِهَامَةَ كُلَّ رَيْبٍ
وَ خَيْبَرَ ثُمَّ أَجْيَيْنَا السُّيُوفَا
[“Tihلmeh’den her ihtiyacı, ve Kheyber’den (de) (ihtiyacı) giderdik: sonra kılıçlarımıza dinlenme verdik”]. (S.) -A2- [Freytag’ın S’nin **دلس** maddesinde bir bitkiye uygulandığını söylediği ve S’nin o maddesindeki iki nüshamda da **رَيْب** yazılı olan **ريب**, **رَبَب** yerine bir hatadır; TA’daki okunuş budur; **رِبَّةٌ**’nin çoğuludur.]

**رِيبَةٌ**
**رِيبَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak, altı yerde. ― -b2- [Çoğu kez özellikle “din işlerinde şüphecilik” anlamına gelir.]

**أَمْرٌ رَيَّابٌ**
**أَمْرٌ رَيَّابٌ** ذ Korkutan yahut dehşete düşüren bir şey, yahut olay, yahut hâl. (M, K.)

**رَائِبٌ**
**رَائِبٌ** ذ [1’in ism-i fâili; şüpheye, kuşkuya veya kötü zanna vb. sebep olan.] IAar der ki Aboo-Bekr’in ‘Omar’a vasiyetinde şöyle dediği rivayet edilir: **عَلَيْكَ بِالرَّائِبِ مِنَ الأُمُورِ وَ اـِيَّاك وَ الرَّائِبَ مِنْهَا**, Th bunu şöyle açıklar: “İşlerden açık olan, şüphelilikten yahut karışıklıktan uzak olana sarıl; ve onlardan içinde şüphelilik yahut karışıklık bulunan şeyden sakın yahut onu terk et”: (T, TA:) birincisi, muzârîsi **يَرُوبُ** olan **رَابَ**’dandır; süt hakkında söylenir; ikincisi ise muzârîsi **يَرِيبُ** olan **رَابَ**’dandır. (TA.) [Ayrıca **روب** maddesinde **رَائِبٌ** lafzı altında zikredilen beyte ve oradaki notuma da bak.]

**مُرِيبٌ**
**مُرِيبٌ** ذ , bir adama (T, S, A) ve bir şeye yahut olaya (M, A) nispetle, **ذُو رِيبَةٍ** ile aynı anlamdadır [yukarıda, **رَيْبٌ** maddesinde açıklandı]. (T, S, M, A.) Kur’ân’da (xxxiv, son âyet) **اـِنَّهُمْ كَانُوا فِى شَكٍّ مُرِيبٍ**: “Şüphesiz onlar, kuşkuya yahut kötü zanna düşüren bir şüphe içindeydiler” demektir: yahut **ذِى رِيبَةٍ** [yani içinde kuşku vb. sevk eden şey bulunan] demektir: (Ksh ve Bd:) yahut **ذِى رَيْبٍ** [ki aynı demektir: yahut zihnin huzursuzluğu, sarsıntısı yahut çalkantısıyla birlikte] demektir: (M, TA:) [fiiline, 4’e bak:] geçişli fiilden de geçişsiz fiilden de olabilir. (Ksh.)

**مُرْتَابٌ**
**مُرْتَابٌ** ذ Şüphe eden [yahut kuşkulanan]. (Msb.) ― -b2- [Çoğu kez özellikle “din işlerinde şüpheci; şüpheci kimse” anlamına gelir. -A2- Ve **مُرْتَابٌ فِيهِ**, yahut **بِهِ**, “hakkında şüphe edilen, yahut kuşkulanılan” demektir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَابَ
رَابَ ( y )  I ( n. ac. رَيْب 1 ),
a.  Made uneasy, suspicious; unsettled, disturbed.

b.  Suspected, was suspicious of.

أَرْيَبَ
أَرْيَبَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Was an object of doubt, suspicion.

تَرَيَّبَ
تَرَيَّبَ V
a.  [ Min ], Mistrusted.

اِرْتَيَبَ
اِرْتَيَبَ VIII ,  اِسْتَرْيَبَ X
a.  [ Bi or Fī ], Doubted, suspected.

b.  [ Min ], Was doubtful, uncertain about.

رَيْب
رَيْب 1 ,
a.  Doubt, uncertainty; suspicion, mistrust, misgiving.

b.  Vicissitudes, changes.

رِيْبَة
رِيْبَة 2t , ( pl. رِيَب 7 ),
a.  see 1 (a) , ( b ).

c.  Imputation.

أَرْيَبَ
N. Ag. أَرْيَبَ IV ,
a.  Doubtful.

اِرْتَيَبَ
N. Ac. اِرْتَيَبَ VIII ,
a.  see 1 (a) .

##### Türkçe

رَابَ
رَابَ ( y ) I ( n. ac. **رَيْب** 1 ),
a. Huzursuz etti, şüphelendirdi; kararsız kıldı, rahatsız etti.

b. Şüphelendi, hakkında şüphe duydu.

أَرْيَبَ
أَرْيَبَ IV ,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Şüphe, kuşku konusu oldu.

تَرَيَّبَ
تَرَيَّبَ V
a. [ Min ], Güvenmedi.

اِرْتَيَبَ
اِرْتَيَبَ VIII , **اِسْتَرْيَبَ** X
a. [ Bi veya Fī ], Şüphe etti, kuşkulandı.

b. [ Min ], Hakkında şüpheli oldu, hakkında emin olmadı.

رَيْب
**رَيْب** 1 ,
a. Şüphe, belirsizlik; kuşku, güvensizlik, kuruntu.

b. Değişimler, değişiklikler.

رِيْبَة
**رِيْبَة** 2t , ( pl. **رِيَب** 7 ),
a. 1 (a), (b)’ye bak.

c. İsnat.

أَرْيَبَ
N. Ag. **أَرْيَبَ** IV ,
a. Şüpheli.

اِرْتَيَبَ
N. Ac. **اِرْتَيَبَ** VIII ,
a. 1 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ريب
رَابَ - يَرِيبُ - رَيْب - رِيْبَة - ارْتَابَ - يَرْتَابُ - مُرْتَاب - أَرَابَ - يُرِيْبُ - مُرِيْب
رَابَ - يَرِيْبُ + شيء + كائناً: يجعل الشيءُ أو المعلومةُ أو الخبرُ الكائنَ في ريب: يجعله في حالة وسط بين الإيمان والكفر: يجعله في حالة من تردد التصديق والقبول بصواب معلومة أو خبر أو حقيقة شيء: حيث يقبل (يؤمن) أن القضية  صحيحة جزئياً، وينكر (يكفر) صحتها جزئياً، ولكنه يكون في درجة أقرب للتصديق منها إلى التكذيب
رَيْب:  على وزن" فـَعـْل": اسم فعل " رَابَ - يَرِيبُ ": التردد في تصديق صواب خبر، أو صدق حقيقة شيء
﴿ذلك الكتاب لا ريب فيه هدى للمتقين﴾ - ﴿تنزيل الكتاب لا ريب فيه من رب العالمين﴾ - ﴿وتفصيل الكتاب لا ريب فيه من رب العالمين﴾:الكتاب لا ريب فيه: الكتاب الذي لا يحتمل الريب: لا يوجد فيه ما يثير الريب
كان - يكون + الكائن + في ريب من شيء، إن كنتم في ريب من شيء: يكون في وضع نفسي أو عقلي لا يستطيع فيه اليقين بصواب أو عدم صواب خبر أو علم
رِيْبَة: على وزن " فـِعـْـلَة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " رَابَ - يَرِيبُ ": الريب لمرة خاصة: حالة من الشك والتردد تجاه قضية محددة: وهي كذلك اسم آلة: عامل إحداث الريب: قضية أو أمر إذا وقع أدى إلى ظهور الريب في النفس
ارْتَابَ - يَرْتَابُ: على وزن " افتعل " من " رَابَ - يَرِيبُ " : يقوم بفعل " رَابَ - يَرِيبُ " بشكل ذاتي: يحعل المرء نفسه في حالة من التردد والشك بصواب أو صدق أو حقيقة شيء أو خبر
مُرْتَاب: اسم فاعل صفة مشبهة من " ارْتابَ - يَرْتَابُ ": من يسعى ليكون في ريب في أكثر أحواله: كثير الريب
أَرَابَ - يُرِيْبُ: على وزن " أَفعل " من " رَابَ - يَرِيبُ ": جعله " يَرِيبُ "
مُريْب: اسم فاعل صفة مشبهة من فعل " أَرابَ - يُرِيْبُ ": الخبر أو المعلومة عن الشيء أو الكائن والتي تجعل متلقيها في حالة ريب: فهي لا تتصف بالقطعية، وغير واضحة المعالم، فلا يمكن الجزم بها، هل هي صواب وحق، أم  خطأ و باطل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إصدار الحكم على كائن أو أمر بالتقدير وتغليب الظن والحسبان"، وهي:
خَرَصَ - يَخْرُصُ، ظَنَّ - يَظُنُّ، شَكَّ - يَشُكُّ، مَرَى - يَمْرِي، حَسِبَ - يَحْسَبُ، رابَ - يَريْبُ

ريب
 	﴿إنما يستأذنك الذين لا يؤمنون بالله واليوم الآخر وارتابت قلوبهم فهم في ريبهم يترددون (45)﴾ التوبة
 	﴿أم يقولون شاعر نتربص به ريب المنون(30)﴾ الطور
لا ريب في
ريب في الكتاب  ﴿ذلك الكتاب لا ريب فيه هدى للمتقين(2)﴾ البقرة ﴿تنزيل الكتاب لا ريب فيه من رب العالمين(2)﴾ السجدة ﴿وما كان هذا القرآن أن يفترى من دون الله ولكن تصديق الذي بين يديه وتفصيل الكتاب لا ريب فيه من رب العالمين(37)﴾ يونس
الساعة  	﴿وأن الساعة آتية لا ريب فيها وأن الله يبعث من في القبور(7)﴾ الحج ﴿إن الساعة لآتية لا ريب فيها ولكن أكثر الناس لا يؤمنون(59)﴾ غافر
وعد الله  	﴿وكذلك أعثرنا عليهم ليعلموا أن وعد الله حق وأن الساعة لا ريب فيها إذ يتنازعون بينهم أمرهم فقالوا ابنوا عليهم بنيانا ربهم أعلم بهم قال الذين غلبوا على أمرهم لنتخذن عليهم مسجدا(21)﴾ الكهف ﴿وإذا قيل إن وعد الله حق والساعة لا ريب فيها قلتم ما ندري ما الساعة إن نظن إلا ظنا وما نحن بمستيقنين(32)﴾ الجاثية
أجلهم	﴿أولم يروا أن الله الذي خلق السماوات والأرض قادر على أن يخلق مثلهم وجعل لهم أجلا لا ريب فيه فأبى الظالمون إلا كفورا(99)﴾ الإسراء
يوم القيامة  	﴿قل لمن ما في السماوات والأرض قل لله كتب على نفسه الرحمة ليجمعنكم إلى يوم القيامة لا ريب فيه الذين خسروا أنفسهم فهم لا يؤمنون(12)﴾ الأنعام ﴿الله لا إله إلا هو ليجمعنكم إلى يوم القيامة لا ريب فيه ومن أصدق من الله حديثا(87)﴾ النساء ﴿قل الله يحييكم ثم يميتكم ثم يجمعكم إلى يوم القيامة لا ريب فيه ولكن أكثر الناس لا يعلمون(26)﴾ الجاثية
يكون في ريب - إن كنتم في ريب
من الكتاب           من البعث        ﴿وإن كنتم في ريب مما نزلنا على عبدنا فأتوا بسورة من مثله وادعوا شهداءكم من دون الله إن كنتم صادقين(23)﴾ البقرة ﴿وما كنت تتلو من قبله من كتاب ولا تخطه بيمينك إذا لارتاب المبطلون(48)﴾ العنكبوت ﴿ياأيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج(5) ذلك بأن الله هو الحق وأنه يحي الموتى وأنه على كل شيء قدير(6)﴾ الحج
ريبة
 ﴿لا يزال بنيانهم الذي بنوا ريبة في قلوبهم إلا أن تقطع قلوبهم والله عليم حكيم (110)﴾ التوبة
مريب
 ﴿قالوا ياصالح قد كنت فينا مرجوا قبل هذا أتنهانا أن نعبد ما يعبد آباؤنا وإننا لفي شك مما تدعونا إليه مريب(62)﴾ هود ﴿ألم يأتكم نبأ الذين من قبلكم قوم نوح وعاد وثمود والذين من بعدهم لا يعلمهم إلا الله جاءتهم رسلهم بالبينات فردوا أيديهم في أفواههم وقالوا إنا كفرنا بما أرسلتم به وإنا لفي شك مما تدعوننا إليه مريب(9)﴾ إبراهيم
 	﴿ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فيه ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهم وإنهم لفي شك منه مريب (110)﴾ هود ﴿ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فيه ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهموإنهم لفي شك منه مريب(45)﴾ فصلت
 	﴿وما تفرقوا إلا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم ولولا كلمة سبقت من ربك إلى أجل مسمى لقضي بينهم وإن الذين أورثوا الكتاب من بعدهم لفي شك منه مريب(14)﴾ الشورى ﴿وحيل بينهم وبين ما يشتهون كما فعل بأشياعهم من قبل إنهم كانوا في شك مريب (54)﴾ سبأ
الكفر مع الريبة  	﴿ألقيا في جهنم كل كفار عنيد(24)مناع للخير معتد مريب(25)الذي جعل مع الله إلها آخر فألقياه في العذاب الشديد(26))﴾ ق
ارتاب
المبطلون﴿وما كنت تتلو من قبله من كتاب ولا تخطه بيمينك إذا لارتاب المبطلون(48)﴾ العنكبوت
الذين في قلوبهم مرض	﴿أفي قلوبهم مرض أم ارتابوا أم يخافون أن يحيف الله عليهم ورسوله بل أولئك هم الظالمون(50)﴾ النور ﴿إنما يستأذنك الذين لا يؤمنون بالله واليوم الآخر وارتابت قلوبهم فهم في ريبهم يترددون (45)﴾ التوبة
الإيمان بدون ريبة  	﴿وما جعلنا أصحاب النار إلا ملائكة وما جعلنا عدتهم إلا فتنة للذين كفروا ليستيقن الذين أوتوا الكتاب ويزداد الذين آمنوا إيمانا ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون وليقول الذين في قلوبهم مرض والكافرون ماذا أراد الله بهذا مثلا كذلك يضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وما يعلم جنود ربك إلا هو وما هي إلا ذكرى للبشر(31)﴾ المدثر ﴿إنما المؤمنون الذين آمنوا بالله ورسوله ثم لم يرتابوا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله أولئك هم الصادقون(15)﴾ الحجرات
المرتدون	﴿ينادونهم ألم نكن معكم قالوا بلى ولكنكم فتنتم أنفسكم وتربصتم وارتبتم وغرتكم الأماني حتى جاء أمر الله وغركم بالله الغرور(14)﴾ الحديد
الارتياب في العد  	﴿واللائي يئسن من المحيض من نسائكم إن ارتبتم فعدتهن ثلاثة أشهر واللائي لم يحضن وأولات الأحمال أجلهن أن يضعن حملهن ومن يتق الله يجعل له من أمره يسرا (4)﴾ الطلاق
الارتياب في الاتفاق التجاري  	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما  فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا شهادة بينكم إذا حضر أحدكم الموت حين الوصية اثنان ذوا عدل منكم أو آخران من غيركم إن أنتم ضربتم في الأرض فأصابتكم مصيبة الموت تحبسونهما من بعد الصلاة فيقسمان بالله إن ارتبتم لا نشتري به ثمنا ولو كان ذا قربى ولا نكتم شهادة الله إنا إذا لمن الآثمين(106)﴾ المائدة
مرتاب
 ﴿ولقد جاءكم يوسف من قبل بالبينات فما زلتم في شك مما جاءكم به حتى إذا هلك قلتم لن يبعث الله من بعده رسولاكذلك يضل الله من هو مسرف مرتاب(34)﴾ غافر
مختار الصحاح
● [ريب] ر ي ب: الرَّيْبُ الشك والاسم الرِّيْبَةُ وهي التهمة والشك و رَابَنِي فلان من باب باع إذا رأيت منه ما يريبك وتكرهه و اسْتَرَبْتُ به مثله وهذيل تقول أرابَنِي و أَرَابَ الرجل صار ذا ريبة فهو مُرِيبٌ و ارْتَابَ فيه شك و رَيْبُ المنون حوادث الدهر
الراغب
ريب
- يقال رابني كذا، وأرابني، فالريب: أن تتوهم بالشيء أمرا ما، فينكشف عما تتوهمه، قال تعالى: }يا أيها الناس إن كنتم في ريب من البعث﴿[الحج/5]،﴾وإن كنتم في ريب مما نزلنا على عبدنا﴿[البقرة/23]، تنبيها أن لا ريب فيه، وقوله:﴾ريب المنون{ [الطور/30]، سماه ريبا لا أنه مشكك في كونه، بل من حيث تشكك في وقت حصوله، فالإنسان أبدا في ريب المنون من جهة وقته، لا من جهة كونه، وعلى هذا قال الشاعر:
- 200 - الناس قد علموا أن لا بقاء لهم *** لو أنهم عملوا مقدار ما علموا
(البيت في البصائر 3/114 دون نسبة؛ وهو لديك الجن في محاضرات الأدباء 4/491؛ وعمدة الحفاظ: ريب)
ومثله: - 201 - أمن المنون وريبها تتوجع؟    (شطر بيت، وعجزه: والدهر ليس بمعتب من يجزع
وهو مطلع قصيدة أبي ذؤيب الهذلي العينية. وهو في المفضليات ص 421؛ والأغاني 6/58)
وقال تعالى: }لفي شك منه مريب﴿[هود/110]،﴾معتد مريب﴿[ق/25]، والارتياب يجري مجرى الإرابة، قال:﴾أم ارتابوا أم يخافون﴿[النور/50]،﴾وتربصتم وارتبتم﴿[الحديد/14]، ونفى من المؤمنين الارتياب فقال:﴾ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون﴿[المدثر/31]، وقال:﴾ثم لم يرتابوا﴿[الحجرات/15]، وقيل: (دع ما يريبك إلى ما لا يريبك) (الحديث عن أبي الجوزاء قال: قلت للحسن بن علي: ما حفظت من رسول الله صلى الله عليه وسلم؟ قال: حفظت منه: (دع ما يريبك إلى ما لا يريبك). أخرجه الترمذي في صفة القيامة رقم (2520) وقال: حسن صحيح؛ وأخرجه الحاكم 2/13 وصحح ووافقه الذهبي؛ وابن حبان (512) وصححه؛ والنسائي 8/327) ؛ وانظر: شرح السنة 8/17) وريب الدهر صروفه، وإنما قيل ريب لما يتوهم فيه من المكر، والريبة اسم من الريب قال:﴾بنوا ريبة في قلوبهم{ [التوبة/110]، أي: تدل على دغل وقلة يقين.
ملخص اللسان
1.     الرَّيْبُ: صَرْفُ الدَّهْرِ. ورَيْبُ الدهرِ: صُرُوفُه وحَوادِثُه. ورَيْبُ الـمَنُونِ: حَوادِثُ الدَّهْر
2.     والرَّيْبُ والرِّيبةُ: الشَّكُّ،  والظِّـنَّةُ، والتُّهْمَةُ. والرِّيبةُ، بالكسر، والجمع رِيَبٌ.
3.     مَكْسَبَةٌ فيها بعضُ الرِّيبةِ خيرٌ من مسأَلةِ الناسِ؛ قال القتيبي: الرِّيبةُ والرَّيبُ الشَّكُّ؛ يقول: كَسْبٌ يُشَكُّ فيه، أَحَلالٌ هو أَم حرامٌ، خيرٌ من سُؤَالِ الناسِ - لا رَيْبَ فيه. معناه: لا شَكَّ فيه.وارْتَبْتُ فلاناً أَي اتَّهَمْتُه. ورابني الأَمرُ رَيْباً أَي نابَنِـي  وأَصابني. ورابني أَمرُه يَريبُني أَي أَدخل عليَّ شَرّاً وخَوْفاً.
4.    والرَّيْبُ: ما رابَك مِنْ أَمْرٍ. وقد رابَنِـي الأَمْر، وأَرابَنِـي.  وأَرَبْتُ الرجلَ: جَعَلْتُ فيه رِيبةً. ورِبْتُه: أَوصَلْتُ إِليه الرِّيبةَ.  وقيل: رابَني: عَلِمْتُ منه الرِّيبة، وأَرابَنِـي؛ أَوهَمَني الرِّيبةَ، وظننتُ ذلك به.  ورابَنِـي فلان يَريبُني إِذا رَأَيتَ منه ما يَريبُك، وتَكْرَهُه. وهذيل تقول: أَرابَنِـي فلان، وارْتابَ فيه أَي شَكَّ
5.     وفي حديث فاطمةَ: يُريبُني ما يُريبُها أَي يَسُوءُني ما يَسُوءُها، ويُزْعِجُني ما يُزْعِجُها؛ هو من رابَني هذا الأَمرُ وأَرابني إِذا رأَيتَ منه ما تَكْرَهُ.
6.     الرائبُ من اللبَنِ ما مُخِضَ فأُخِذَ زُبْدُه؛ المعنى: عليك بالذي لا شُبْهةَ فيه كالرّائبِ من الأَلْبانِ، وهو الصَّافي؛
7.     إِن الأَوَّلَ من رابَ اللبنُ يَرُوبُ، فهو رائِبٌ، والثاني من رَابَ يَريبُ إِذا وقع في الشكّ؛
8. ما إِرْبُكَ؟ أَي ما حاجَتُكَ؟
لسان العرب
● - ريب: الرَّيْبُ: صَرْفُ الدَّهْرِ. والرَّيْبُ والرِّيبةُ: الشَّكُّ،  والظِّـنَّةُ، والتُّهْمَةُ. والرِّيبةُ، بالكسر، والجمع رِيَبٌ.  والرَّيْبُ: ما رابَك مِنْ أَمْرٍ. وقد رابَنِـي الأَمْر، وأَرابَنِـي.  وأَرَبْتُ الرجلَ: جَعَلْتُ فيه رِيبةً. ورِبْتُه: أَوصَلْتُ إِليه الرِّيبةَ.  وقيل: رابَني: عَلِمْتُ منه الرِّيبة، وأَرابَنِـي؛ أَوهَمَني الرِّيبةَ، وظننتُ ذلك به.  ورابَنِـي فلان يَريبُني إِذا رَأَيتَ منه ما يَريبُك، وتَكْرَهُه.  وهذيل تقول: أَرابَنِـي فلان، وارْتابَ فيه أَي شَكَّ. واسْتَرَبْتُ به  إِذا رأَيتَ منه ما يَريبُك.  وأَرابَ الرجلُ: صار ذا رِيـبةٍ، فهو مُريبٌ. وفي حديث فاطمةَ: يُريبُني ما يُريبُها أَي يَسُوءُني ما يَسُوءُها، ويُزْعِجُني ما يُزْعِجُها؛ هو من رابَني هذا الأَمرُ وأَرابني إِذا رأَيتَ منه ما تَكْرَهُ. وفي حديث الظَّبْـي الحاقِفِ: لا يَريبُه أَحدٌ بشيء أَي لا يَتَعَرَّضُ له ويُزْعِجُه. ورُوي عن عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال: مَكْسَبَةٌ فيها بعضُ الرِّيبةِ خيرٌ من مسأَلةِ الناسِ؛ قال القتيبي: الرِّيبةُ والرَّيبُ الشَّكُّ؛ يقول: كَسْبٌ يُشَكُّ فيه، أَحَلالٌ هو أَم حرامٌ، خيرٌ من سُؤَالِ الناسِ، لمن يَقْدِرُ على الكَسْبِ؛ قال: ونحو ذلك الـمُشْتَبهاتُ.  وقوله تعالى: لا رَيْبَ فيه. معناه: لا شَكَّ فيه.  ورَيْبُ الدهرِ: صُرُوفُه وحَوادِثُه. ورَيْبُ الـمَنُونِ: حَوادِثُ الدَّهْر.  وأَرابَ الرجلُ: صار ذا رِيبةٍ، فهو مُريبٌ. وأَرابَنِـي: جعلَ فيَّ  رِيبةً، حكاهما سيبويه. التهذيب: أَرابَ الرجلُ يُريبُ إِذا جاءَ بِتُهْمَةٍ.  وارْتَبْتُ فلاناً أَي اتَّهَمْتُه. ورابني الأَمرُ رَيْباً أَي نابَنِـي  وأَصابني. ورابني أَمرُه يَريبُني أَي أَدخل عليَّ شَرّاً وخَوْفاً. قال:  ولغة رديئة أَرابني هذا الأَمرُ. قال ابن الأَثير: وقد تكرّر ذكر  الرَّيْب، وهو بمعنى الشَّكِّ مع التُّهمَةِ؛ تقول: رابني الشيءُ وأَرابني، بمعنى شَكَّكَنِـي؛ وقيل: أَرابني في كذا أَي شككني وأَوهَمَني الرِّيبةَ فيه، فإِذا اسْتَيْقَنْتَه، قلت: رابنِـي، بغير أَلف. وفي الحديث: دَعْ ما يُريبُك إِلى ما لا يُرِيبُكَ؛ يروى بفتح الياءِ وضمّها، أَي دَعْ ما تَشُكُّ فيه إِلى ما لا تَشُكُّ فيه. وفي حديث أَبي بكر، في وَصِـيَّتِه لعمر، رضي اللّه عنهما، قال لعمر: عليك بالرّائبِ من الأُمور، وإِيَّاك والرائبَ منها. قال ابن الأَثير: الرائبُ من اللبَنِ ما مُخِضَ فأُخِذَ زُبْدُه؛ المعنى: عليك بالذي لا شُبْهةَ فيه كالرّائبِ من الأَلْبانِ، وهو الصَّافي؛ وإِياك والرائبَ منها أَي الأَمر الذي فيه شُبْهَةٌ وكَدَرٌ؛ وقيل المعنى: إِن الأَوَّلَ من رابَ اللبنُ يَرُوبُ، فهو رائِبٌ، والثاني من رَابَ يَريبُ إِذا وقع في الشكّ؛ أَي عليك بالصّافي من الأُمورِ، وَدَعِ الـمُشْتَبِهَ منها. وفي الحديث: إِذا ابْتَغَى الأَميرُ الرّيبةَ في الناسِ أَفْسَدَهم؛ أَي إِذا اتَّهَمَهم وجاهَرهم بسُوءِ الظنِّ فيهم، أَدّاهم ذلك إِلى ارتكابِ ما ظَنَّ بهم، ففَسَدُوا. وقال اللحياني: يقال قد رابَنِـي أَمرُه يَريبُني رَيْباً ورِيبَةً؛ هذا كلام العرب، إِذا كَنَوْا أَلْحَقُوا الأَلف، وإِذا لم يَكْنُوا أَلْقَوا الأَلفَ. قال: وقد يجوز فيما يُوقَع أَن تدخل الأَلف، فتقول: أَرابني الأَمرُ؛ قال خالد بن زُهَيْر الـهُذَلي:  يا قَوْمِ! ما لي وأَبا ذُؤَيْبِ، *  كنتُ، إِذا أَتَيْتُه من غَيْبِ،  \<ص:443>  يَشَمُّ عِطْفِـي، ويَبُزُّ ثَوْبي، *  كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ  قال ابن بري: والصحيح في هذا أَنَّ رابني بمعنى شَكَّكَني وأَوْجَبَ عندي رِيبةً؛ كما قال الآخر:  قد رابَني مِنْ دَلْوِيَ اضْطرابُها  وأَمـّا أَراب، فإِنه قد يأْتي مُتَعَدِّياً وغير مُتَعَدٍّ، فمن عَدَّاه جعله بمعنى رابَ؛ وعليه قول خالد:  كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ  وعليه قول أَبي الطيب:  أَتَدرِي ما أَرابَكَ مَنْ يُرِيبُ  ويروى:  كأَنني قد رِبْتُه بريب  فيكون على هذا رابَني وأَرابَني بمعنى واحد. وأَما أَرابَ الذي لا  يَتَعَدَّى، فمعناه: أَتى برِيبةٍ، كما تقول: أَلامَ، إِذا أَتى بما يُلامُ عليه، وعلى هذا يتوَجَّهُ البيت المنسوب إِلى الـمُتَلمِّس، أَو إِلى بَشَّار بن بُرْدٍ، وهو:  أَخُوكَ الذي إِنْ رِبْتَه، قال: إِنَّما *  أَرَبْتَ، وإِنْ لايَنْتَه، لانَ جانِـبُهْ  والرواية الصحيحةُ في هذا البيت: أَرَبْتُ، بضم التاءِ؛ أَي أَخُوكَ  الذي إِنْ رِبْتَه برِيبةٍ، قال: أَنا الذي أَرَبْتُ أَي أَنا صاحِبُ الرِّيبَةِ، حتى تُتَوَهَّمَ فيه الرِّيبةُ، ومن رواه أَرَبْتَ، بفتح التاءِ، فإِنه زعم أَن رِبْتَه بمعنى أَوْجَبْتَ له الرِّيبةَ؛ فأَما أَرَبْتُ، بالضم، فمعناه أَوْهَمْتُه الرِّيبةَ، ولم تكن واجِـبةً مَقْطُوعاً بها.  قال الأَصمعي: أَخبرني عيسى بن عُمَرَ أَنه سَمِع هُذَيْلاً تقول: أَرابَني أَمْرُه؛ وأَرابَ الأَمْرُ: صار ذا رَيْبٍ؛ وفي التنزيل العزيز: إِنهم كانوا في شَكٍّ مُريبٍ؛ أَي ذي رَيْبٍ.  وأَمْرٌ رَيَّابٌ: مُفْزِعٌ.  وارْتابَ به: اتَّهَمَ.  والرَّيْبُ: الحاجةُ؛ قال كَعْبُ بن مالِكٍ الأَنصاريّ:  قَضَيْنا مِنْ تِهامَةَ كُلَّ رَيْبٍ، *  وخَيْبَرَ، ثم أَجْمَمْنا السُّـيُوفا  وفي الحديث: أَنَّ اليَهُودَ مَرُّوا بِرَسُولِ اللّهِ، صلى اللّه عليه  وسلم، فقال بعضُهم: سَلُوه، وقال بعضهم: ما رَابُكُمْ إِليه؟ أَي ما  إِرْبُكُم وحاجَتُكم إِلى سُؤَالِه؟ وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: ما رابُكَ إِلى قَطْعِها؟ قال ابن الأَثير: قال الخطابي: هكذا يَرْوُونه، يعني بضم الباءِ، وإِنما وَجْهُه: ما إِرْبُكَ؟ أَي ما حاجَتُكَ؟ قال أَبو موسى: يحتمل أَن يكون الصوابُ ما رابَكَ، بفتح الباءِ، أَي ما أَقْلَقَكَ وأَلجأَكَ إِليه؟ قال: وهكذا يرويه بعضهم.  والرَّيْبُ: اسم رَجُل. والرَّيبُ: اسم موضع؛ قال ابن أَحمر:  فَسارَ بِه، حتى أَتى بَيْتَ أُمـِّه، *  مُقِـيماً بأَعْلى الرَّيْبِ، عِنْدَ الأَفاكِلِ
مقاييس اللغة:
(ريب)  الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])
والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا. وأرابَ الرّجلُ: صارَ ذا رِيبةٍ. وقد رابَنِي أمْرُه. ورَيْب الدّهر: صُروفه؛ والقياس واحد. قال:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])
فأمّا قولُ القائل:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])
فيقال: إنّ الرَّيب الحاجة. وهذا ليس ببعيدٍ؛ لأنَّ طالبَ الحاجة شاكٌّ، على ما به من خوف الفَوْت.
القاموس المحيط:
الرَّيْبُ صَرْفُ الدَّهْرِ، والحاجَةُ، والظِّنَّةُ، والتُّهَمَةُ، كالرِّيبَةِ، بالكسرِ. وقد رابَني وأرَابَني.
وأَرَبْتُهُ: جَعَلْتُ فيه رِيبةً. ورِبْتُه: أوْصَلْتُها إليه. وأرَابَنِي: ظَنَنْتُ ذلك به، وجَعَلَ فِيَّ الرِّيبَةَ، أو أوْهَمَنِي الرِّيبَةَ، أو رَابَنِي أمْرُهُ يَرِيبُني رَيْباً ورِيبَةً، بالكسرِ، إذا كَنَوْا أَلْحَقُوا الْأَلِفَ، وإذا لم يَكْنُوا ألقَوْها، أو يَجُوزُ: أَرابني الْأَمْرُ. وأَرابَ الْأَمْرُ: صار ذَا رَيْبٍ. واسْتَرَابَ به: رَأى منه ما يَرِيبُهُ. وأمْرٌ رَيَّابٌ، كَشَدَّادٍ: مُفْزعٌ. وارْتابَ: شَكَّ، وبه: اتَّهَمَه. والرَّيْبُ: ع. وبَيْت رَيْبٍ: حِصْنٌ باليَمَنِ.
تاج العروس:
ر ي ب
الرَّيْبُ : صَرْفُ الدَّهْرِ وحَادِثُه ورَيْبُ المَنونِ : حَوَادِثُ الدَّهْرِ وهو مَجَازٌ كما في الأَساس
والرَّيْبُت : الحَاجَة قال كعبُ ابن مالكٍ الأَنْصَارِيُّ :
قَضَيْنَا مِنْ تِهَامَةَ كلَّ رَيْبٍ ... وخَيْبَرَ ثمَّ أَجْمَعْنَا السُّيُوفَا وفي الحديث " أَنَّ اليَهُودَ مَرُّوا برسولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم فقالَ بعضهُم : سَلوهُ وقالَ بعضهُم : مَا رَابُكمْ إلَيْهِ " أَيْ مَا أَرَبُكْ وحَاجَتكمْ إلى سُؤَالِهِ وفي حديث ابنِ مسعودٍ " مَا رَابُكَ إلى قَطْعِهَا " قال ابن الأَثِير : قال الخَطَّابِيُّ : هَكَذَا يَرْوُونَه يَعْنِي بِضَمِّ البَاءِ وإنَّمَا وَجْهُهُ مَا أَرَبُكَ أَيْ مَا حَاجَتْكَ قال أَبُو مُوسَى : يَحْتَمل أَنْ يَكونَ الصَّوابُ مَا رَابَكَ أَيْ مَا أَقْلَقَكَ وأَلْجَأَكَ إلَيْهِ قال : وهكذا يَرْوِيه بعضهم
والرَّيْبُ : الظِّنَّةُ والشَّكُّ والتُّهَمَةِ كالرِّيبَةِ بَالكَسْرِ والرَّيْبُ : مَا رَابَكَ مِنْ أَمْرٍ وَقَدْ رَابَنِي الأَمْرُ وَأَرَابَنِي في لسان العرب : اعْلَمْ أَنَّ أَرَابَ قَدْ يَأْتِي مُتَعَدِّياً وغَيْرَ مُتَعَدٍّ فَمَنْ عَدَّاهُ جَعَلَهُ بِمَعْنَى رَابَ وعَلَيْهِ قَوْلُ خالدٍ الآتِي ذِكْرُه :
" كَأَنَّنِي أَرَبْتُه بِرَيْبِ وعَلَيْهِ قَوْل أَبِي الطَّيِّبِ :
" أَيَدْرِي مَا أَرَابَكَ مَنْ يُرِيبُ ويُرْوَى قَوْل خَالِدٍ :
" كَأَنَّنِي قَدْ رِبْتهُ بِرَيْبِ فيكون عَلَى هَذَا رَابَنِي وأَرَابَني بمَعْنًى واحِدٍ وأَمَّا أَرَابَ الذي لا يَتَعَدَّى فمعناه أَتَى برِيبَةٍ كما تقول : أَلاَمَ : أَتَى بِمَا يُلاَم عليه وعلى هذا يَتَوَجَّهُ البَيْت المنْسُوبُ إلى المُتَلَمِّسِ أَوْ إلى بَشَّارِ بنِ بُرْدٍ :
أَخوكَ الَّذِي إنْ رِبْتَهُ قَالَ إنَّمَا ... أَرَبْتَ وإنْ لاَيَنْتَهُ لاَنَ جَانِبُهْ والرِّوَايَةُ الصَّحِيحَة في هذا البَيْتِ بضَمِّ التاءِ أَي أَنَا صاحِبُ الرِّيبَةِ حتَى تُتَوَهَّمَ فيه الرِّيبة ومَنْ رَوَاهُ أَرَبْتَ بفتح التاءِ زَعمَ أَنَّ رِبْتَهُ بمَعْنَى أَوْجَبْتَ له الرِّيبَةَ فَأَمَّا أَرَبْتُ بالضَّمِّ فمعناهُ أَوْهَمْته الرِّيبَةَ ولم تَكنْ وَاجِبَة مَقْطوعاً بها وأَرَبْتُهُ : جَعَلْتُ فيه رِيبَةً ورِبْتهُ : أَوْصَلْتُهَا أَيِ الرِّيبَةَ إليْهِ وقِيلَ : رَابَنِي : عَلِمْتُ مِنهُ الر [ ِّيبَة وأَرابنِي : ظَنَنْتُ ذلكَ بهِ وجَعَلَ فِيَّ الرِّيبَةُ الأَخِيرُ حَكَاه سيبويه أَوْ أَرَابَنِي : أَوْهَمَنِي الرِّيبَةَ نقله الصاغانيّ أَو رَابَنِي أَمْرُهُ يَرِيبُنِي رَيْباً ورِيبَةً بالكَسءرِ قال اللِّحْيَانيّ : هَذَا كَلاَمُ العَرَبِ إذَا كَنَوْا أَيْ أَوْصَلوا الفِعْلَ بِالكِنَايَةِ وهوَ الضَّمِيرُ عندَ الكوفيّينَ أَلْحَقوا الفِعْلَ الأَلِفَ أَيْ صَيَّرُوهُ رُبَاعِيًّا وإذَا لَمْ يَكْنُوا لمْ يُوصِلوا الضَّمِيرَ قالوا : رَابَ أَلْقَوْهَا أَوْ يَجُوز فِيمَا يُوقَع أَنْ تُدْخِلَ الأَلفَ فتقول أَرابَنِي الأَمْرُ قاله اللحيانيّ قال خَالِدُ بن زُهَيْرٍ الهُذَلِيُّ :
" يَا قَوْمِ مَا لِي وأَبَا ذؤَيْبِ
" كُنْتُ إذَا أَتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ
" يَشَمُّ عِطْفِي ويَبُزُّ ثَوْبِي
" كَأَنَّنِي أَرَبْتُهُ بَرَيْبِ وفي التهذيب أَنه لغةٌ رَدِيئَةٌ
وأَرَابَ الأَمْرُ : صَارَ ذَا رَيْبِ ورِيبَةٍ فهو مُرِيبٌ حَكَاه سيبويه وفي لسان العرب عن الأَصمعيّ : أَخْبَرَنِي عِيسَى بن عُمَرَ أَنَّهُ سَمِعَ هُذَيْلاً تقول أَرَابَنِي أَمْرُه وأَرَابَ الأَمْرُ : صَارَ ذَا رَيْبِ وفي التنزيل العزيز " إنَّهُمْ كَانوا في شَكٍّ مُرِيبٍ " أَيْ ذِي رَيْبٍ قال ابن الأَثِير : وقد تَكَرَّرَ ذِكْرُ الرَّيْبِ وهو بمَعْنَى الشَّكِّ مَعَ التُّهُمَةِ تقول : رَابَنِي الشَّيْءُ وأَرَابَنِي بمَعْنَى شَكَّكَنِي وأَوْهَمَنِي وأَوْهَمَنِي الرِّيبَةَ بِه فإذا اسْتَيْقَنْتَه قلْتَ : رَابَنِي بغَيْرِ أَلِفٍ وفي الحديث " دَعْ مَا يُرِيبُكَ إلى ما لاَ يُرِيبُكَ " يُرْوَى بفَتْحِ اليَاءِ وضَمِّهَا أَيْ دَعْ مَا يُشَكُّ فيهِ إلى مَا لاَ يُشَكُّ فِيهِ . وفي حديث أَبِي بَكْرٍ في وَصِيَّتِه لِعُمَر رضي الله عنهما " علَيْكَ بالرَّائِبِ مِنَ الأُمُورِ وَإيَّاكَ والرَّائِبَ مِنْهَا " المَعْنَى عَلَيْكَ بالذي لاَ شُبْهَةَ فِيهِ كالرَّائِبِ مِن الأَلْبَانِ وهو الصّافِي وَإيَّاكَ والرَّائِبَ مِنْهَا أَي الأَمْرَ الذي فيه شُبْهَةٌ وكَدَرٌ فالأَوَّل مِنْ رَابَ اللَّبنُ يَرُوبُ فهو رَائبٌ والثَّانِي مِنْ رَابَ يَرِيبُ إذَا وَقَعَ في الشَّكِّ ورَابَنِي فلانٌ يَرِيبُنِي : رَأَيْتَ مِنْه ما يَرِيبُكَ وتَكْرَهُهُ واسْتَرَابَ بِهِ إذَا رَأَي مِنْه مَا يَرِيبُه قَالَتْهُ هُذَيْلٌ وفي حديث فاطمةَ رضي الله عنها " يُرِيبُنِي مَا يُرِيبُهَا " أَي يَسُوءُني ما يَسُوءُهَا ويُزْعِجُنِي مَا يُزْعِجُهَا وفي حديثِ الظَّبْيِ الحَاقِفِ " لاَ يَرِيبُهُ أَحَدٌ بِشَيْءٍ " أَيْ لاَ يَتَعَرَّض لَهُ ويُزْعِجُهُ
وأَمْرق رَيَّابٌ كَشَدَّادٍ : مُفْزِعٌ
وارْتَابَ فيهِ : شَكَّ
ورَابَنِي الأَمْرُ رَيْباً أَيْ نَابَنِي وأَصَابَنِي ورَابَنِي أَمْرُه يَرِيبُنِي أَيْ أَدْخَلَ عَلَيَّ شَرًّا وَخَوْفاً
وارْتَابَ بِهِ : اتَّهَمَهُ
وفي التهذيب : أَرَابَ الرَّجُل يُرِيبُ إذَا جَاءَ بِتُهَمَةٍ وارْتَيْبت فلاناً : اتَّهَمْتهُ كذا في التهذيب والرَّيْبُ شَكٌّ مَعَ التُّهَمَةِ و : ع قال ابْنُ أَحْمَرَ : فَسَارَ بِهِ حَتَّى أَتَى بَيْتَ أُمِّهِ مُقِيماً بِأَعْلَى الرَّيْبِ عِنْدَ الأَفَاكِلِ وقَدْ حَرَّكَهُ أُنَيْفُ بنُ حكيم النَّبْهَانِيّ في أُرْجُوزَتِه :
" هَلْ تَعْرِف الدَّارَ بِصَحْرَاءِ رَيَبْ
" إذْ أَنْتَ غَيْدَاقُ الصِّبَاجَمُّ الطَّرَبْ وَبيْتُ رَيْبٍ : حِصْنٌ باليَمَنِ ويُعَدُّ مِنْ تَوَابِعِ قَلْعَةِ مَسْوَرِ المُنْتَابِ وهي قَلاَعٌ كَثِيرَةٌ يَأْتِي ذِكْرُ بعِضها في مَحَلِّهَا
وأَرْيَابُ : قَرْيَةٌ باليَمَنِ مِنْ مَخَالِيفِ قَيْظَانَ مِنْ أَعْمَالِ ذِي جِبْلَةَ قال الأَعشى :
" وَبِالقَصْرِ مِنْ أَرْيَابَ لَوْ بِتَّ لَيْلَةًلَجَاءَكَ مَثْلوجٌ مِنَ المَاءِ جَامِدُ كذا في المعجم
ورَابٌ : مَوْضِع جاءَ في الشِّعْرِ
والرَّيْبُ بن شَرِيقٍ : صَاحِبُ هَدَّاجٍ : فَرَسٍ لَهُ . ذَكَرَه المُصَنِّف في " هدج "
ومالِكُ بنُ الرَّيْبِ أَحَدُ الشُّعَرَاءِ
ورَيْبُ بن رَبِيعَةَ بنِ عَوْفِ بنِ هِلاَل الفَزَارِيّ قَيَّدَه الحافظُ

_Türkçe çeviri henüz yok_
