# ريب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ريب

الرَّيْبُ: صَرْفُ الدَّهْرِ. والرَّيْبُ والرِّيبةُ: الشَّكُّ، والظِّـنَّةُ، والتُّهْمَةُ. والرِّيبةُ، بالكسر، والجمع رِيَبٌ. والرَّيْبُ: ما رابَك مِنْ أَمْرٍ. وقد رابَنِـي الأَمْر، وأَرابَنِـي. وأَرَبْتُ الرجلَ: جَعَلْتُ فيه رِيبةً. ورِبْتُه: أَوصَلْتُ إِليه الرِّيبةَ. وقيل: رابَني: عَلِمْتُ منه الرِّيبة، وأَرابَنِـي؛ أَوهَمَني الرِّيبةَ، وظننتُ ذلك به. ورابَنِـي فلان يَريبُني إِذا رَأَيتَ منه ما يَريبُك، وتَكْرَهُه. وهذيل تقول: أَرابَنِـي فلان، وارْتابَ فيه أَي شَكَّ. واسْتَرَبْتُ به إِذا رأَيتَ منه ما يَريبُك.
وأَرابَ الرجلُ: صار ذا رِيـبةٍ، فهو مُريبٌ. وفي حديث فاطمةَ: يُريبُني ما يُريبُها أَي يَسُوءُني ما يَسُوءُها، ويُزْعِجُني ما يُزْعِجُها؛ هو من رابَني هذا الأَمرُ وأَرابني إِذا رأَيتَ منه ما تَكْرَهُ. وفي حديث الظَّبْـي الحاقِفِ: لا يَريبُه أَحدٌ بشيء أَي لا يَتَعَرَّضُ له ويُزْعِجُه. ورُوي عن عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال: مَكْسَبَةٌ فيها بعضُ الرِّيبةِ خيرٌ من مسأَلةِ الناسِ؛ قال القتيبي: الرِّيبةُ والرَّيبُ الشَّكُّ؛ يقول: كَسْبٌ يُشَكُّ فيه، أَحَلالٌ هو أَم حرامٌ، خيرٌ من سُؤَالِ الناسِ، لمن يَقْدِرُ على الكَسْبِ؛ قال: ونحو ذلك الـمُشْتَبهاتُ. وقوله تعالى: لا رَيْبَ فيه. معناه: لا شَكَّ فيه.
ورَيْبُ الدهرِ: صُرُوفُه وحَوادِثُه. ورَيْبُ الـمَنُونِ: حَوادِثُ الدَّهْر. وأَرابَ الرجلُ: صار ذا رِيبةٍ، فهو مُريبٌ. وأَرابَنِـي: جعلَ فيَّ رِيبةً، حكاهما سيبويه. التهذيب: أَرابَ الرجلُ يُريبُ إِذا جاءَ بِتُهْمَةٍ. وارْتَبْتُ فلاناً أَي اتَّهَمْتُه. ورابني الأَمرُ رَيْباً أَي نابَنِـي وأَصابني. ورابني أَمرُه يَريبُني أَي أَدخل عليَّ شَرّاً وخَوْفاً. قال: ولغة رديئة أَرابني هذا الأَمرُ. قال ابن الأَثير: وقد تكرّر ذكر الرَّيْب، وهو بمعنى الشَّكِّ مع التُّهمَةِ؛ تقول: رابني الشيءُ وأَرابني، بمعنى شَكَّكَنِـي؛ وقيل: أَرابني في كذا أَي شككني وأَوهَمَني الرِّيبةَ فيه، فإِذا اسْتَيْقَنْتَه، قلت: رابنِـي، بغير أَلف. وفي الحديث: دَعْ ما يُريبُك إِلى ما لا يُرِيبُكَ؛ يروى بفتح الياءِ وضمّها، أَي دَعْ ما تَشُكُّ فيه إِلى ما لا تَشُكُّ فيه. وفي حديث أَبي بكر، في وَصِـيَّتِه لعمر، رضي اللّه عنهما، قال لعمر: عليك بالرّائبِ من الأُمور، وإِيَّاك والرائبَ منها. قال ابن الأَثير: الرائبُ من اللبَنِ ما مُخِضَ فأُخِذَ زُبْدُه؛ المعنى: عليك بالذي لا شُبْهةَ فيه كالرّائبِ من الأَلْبانِ، وهو الصَّافي؛ وإِياك والرائبَ منها أَي الأَمر الذي فيه شُبْهَةٌ وكَدَرٌ؛ وقيل المعنى: إِن الأَوَّلَ من رابَ اللبنُ يَرُوبُ، فهو رائِبٌ، والثاني من رَابَ يَريبُ إِذا وقع في الشكّ؛ أَي عليك بالصّافي من الأُمورِ، وَدَعِ الـمُشْتَبِهَ منها. وفي الحديث: إِذا ابْتَغَى الأَميرُ الرّيبةَ في الناسِ أَفْسَدَهم؛ أَي إِذا اتَّهَمَهم وجاهَرهم بسُوءِ الظنِّ فيهم، أَدّاهم ذلك إِلى ارتكابِ ما ظَنَّ بهم، ففَسَدُوا. وقال اللحياني: يقال قد رابَنِـي أَمرُه يَريبُني رَيْباً ورِيبَةً؛ هذا كلام العرب، إِذا كَنَوْا أَلْحَقُوا الأَلف، وإِذا لم يَكْنُوا أَلْقَوا الأَلفَ. قال: وقد يجوز فيما يُوقَع أَن تدخل الأَلف، فتقول: أَرابني الأَمرُ؛ قال خالد بن زُهَيْر الـهُذَلي: يا قَوْمِ! ما لي وأَبا ذُؤَيْبِ، *  كنتُ، إِذا أَتَيْتُه من غَيْبِ، يَشَمُّ عِطْفِـي، ويَبُزُّ ثَوْبي، *  كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ قال ابن بري: والصحيح في هذا أَنَّ رابني بمعنى شَكَّكَني وأَوْجَبَ عندي رِيبةً؛ كما قال الآخر: قد رابَني مِنْ دَلْوِيَ اضْطرابُها
وأَمـّا أَراب، فإِنه قد يأْتي مُتَعَدِّياً وغير مُتَعَدٍّ، فمن عَدَّاه جعله بمعنى رابَ؛ وعليه قول خالد: كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ
وعليه قول أَبي الطيب:
أَتَدرِي ما أَرابَكَ مَنْ يُرِيبُ
ويروى:
كأَنني قد رِبْتُه بريب
فيكون على هذا رابَني وأَرابَني بمعنى واحد. وأَما أَرابَ الذي لا يَتَعَدَّى، فمعناه: أَتى برِيبةٍ، كما تقول: أَلامَ، إِذا أَتى بما يُلامُ عليه، وعلى هذا يتوَجَّهُ البيت المنسوب إِلى الـمُتَلمِّس، أَو إِلى بَشَّار بن بُرْدٍ، وهو: أَخُوكَ الذي إِنْ رِبْتَه، قال: إِنَّما *  أَرَبْتَ، وإِنْ لايَنْتَه، لانَ جانِـبُهْ والرواية الصحيحةُ في هذا البيت: أَرَبْتُ، بضم التاءِ؛ أَي أَخُوكَ الذي إِنْ رِبْتَه برِيبةٍ، قال: أَنا الذي أَرَبْتُ أَي أَنا صاحِبُ الرِّيبَةِ، حتى تُتَوَهَّمَ فيه الرِّيبةُ، ومن رواه أَرَبْتَ، بفتح التاءِ، فإِنه زعم أَن رِبْتَه بمعنى أَوْجَبْتَ له الرِّيبةَ؛ فأَما أَرَبْتُ، بالضم، فمعناه أَوْهَمْتُه الرِّيبةَ، ولم تكن واجِـبةً مَقْطُوعاً بها. قال الأَصمعي: أَخبرني عيسى بن عُمَرَ أَنه سَمِع هُذَيْلاً تقول: أَرابَني أَمْرُه؛ وأَرابَ الأَمْرُ: صار ذا رَيْبٍ؛ وفي التنزيل العزيز: إِنهم كانوا في شَكٍّ مُريبٍ؛ أَي ذي رَيْبٍ. وأَمْرٌ رَيَّابٌ: مُفْزِعٌ.
وارْتابَ به: اتَّهَمَ.
والرَّيْبُ: الحاجةُ؛ قال كَعْبُ بن مالِكٍ الأَنصاريّ:
قَضَيْنا مِنْ تِهامَةَ كُلَّ رَيْبٍ، *  وخَيْبَرَ، ثم أَجْمَمْنا السُّـيُوفا وفي الحديث: أَنَّ اليَهُودَ مَرُّوا بِرَسُولِ اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، فقال بعضُهم: سَلُوه، وقال بعضهم: ما رَابُكُمْ إِليه؟ أَي ما إِرْبُكُم وحاجَتُكم إِلى سُؤَالِه؟ وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: ما رابُكَ إِلى قَطْعِها؟ قال ابن الأَثير: قال الخطابي: هكذا يَرْوُونه، يعني بضم الباءِ، وإِنما وَجْهُه: ما إِرْبُكَ؟ أَي ما حاجَتُكَ؟ قال أَبو موسى: يحتمل أَن يكون الصوابُ ما رابَكَ، بفتح الباءِ، أَي ما أَقْلَقَكَ وأَلجأَكَ إِليه؟ قال: وهكذا يرويه بعضهم. والرَّيْبُ: اسم رَجُل. والرَّيبُ: اسم موضع؛ قال ابن أَحمر: فَسارَ بِه، حتى أَتى بَيْتَ أُمـِّه، *  مُقِـيماً بأَعْلى الرَّيْبِ، عِنْدَ الأَفاكِلِ

### Türkçe

**الرَّيْبُ**: zamanın çevirmesi. Ve **الرَّيْبُ** ve **الرِّيبةُ**: şüphe, zan, itham. Ve **الرِّيبةُ**, kesre ile, çoğulu **رِيَبٌ**.

Ve **الرَّيْبُ**: seni bir işten kuşkulandıran şey. Ve iş bana kuşku verdi: **رابَنِـي**; ve bana kuşku verdi: **أَرابَنِـي**.

Ve **أَرَبْتُ** adamı: onda bir **رِيبةً** kıldım. Ve **رِبْتُه**: ona **الرِّيبةَ**yi ulaştırdım.

Ve denildi: **رابَني**: ondan **الرِّيبة**yi bildim; ve **أَرابَنِـي**: bana **الرِّيبةَ**yi vehmettirdi, ve onu onun hakkında zannettim.

Ve falan kimse beni kuşkulandırdı, **يَريبُني**: ondan seni kuşkulandıran ve onu kerih gördüğün şeyi gördüğün zaman.

Ve Hüzeyl der ki: Falan kimse bana kuşku verdi: **أَرابَنِـي**; ve onda kuşkulandı: **ارْتابَ فيه** yani şüphe etti. Ve onunla kuşkulandım: **اسْتَرَبْتُ به**; ondan seni kuşkulandıran şeyi gördüğün zaman.

Ve adam kuşkulu oldu: **أَرابَ الرجلُ**; yani **رِيـبةٍ** sahibi oldu; o hâlde o **مُريبٌ**dur. Ve Fâtıma hadîsinde: “Beni kuşkulandırır: **يُريبُني**; onu kuşkulandıran: **ما يُريبُها**” yani onu kötü eden şey beni kötü eder, onu huzursuz eden şey beni huzursuz eder; bu, “bu iş beni kuşkulandırdı: **رابَني** ve bana kuşku verdi: **أَرابني**”dendir; ondan kerih gördüğün şeyi gördüğün zaman. Ve **الظَّبْـي الحاقِفِ** hadîsinde: “Hiç kimse onu bir şeyle kuşkulandırmaz: **لا يَريبُه**” yani ona ilişmez ve onu huzursuz etmez. Ve Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olundu ki dedi: “İçinde **الرِّيبةِ**nin bir kısmı bulunan bir kazanç: **مَكْسَبَةٌ** insanlardan istemekten hayırlıdır.” Kuteybî dedi: **الرِّيبةُ** ve **الرَّيبُ** şüphedir; der ki: Helâl mıdır yoksa haram mıdır diye şüphe edilen bir kazanç, kazanca gücü yeten kimse için, insanlardan istemekten hayırlıdır; dedi: ve bunun benzeri, şüpheli olanlardır: **الـمُشْتَبهاتُ**.

Ve Yüce sözü: **لا رَيْبَ فيه**. Manası: onda şüphe yoktur.

Ve **رَيْبُ الدهرِ**: onun çevirmeleri ve olayları. Ve **رَيْبُ الـمَنُونِ**: zamanın olayları.

Ve adam kuşkulu oldu: **أَرابَ الرجلُ**; yani **رِيبةٍ** sahibi oldu; o hâlde o **مُريبٌ**dur. Ve “bana kuşku verdi: **أَرابَنِـي**”: bende bir **رِيبةً** kıldı; ikisini de Sîbeveyh hikâye etti. **التهذيب**: Adam ithamla geldiği zaman kuşku verdi: **أَرابَ الرجلُ يُريبُ**. Ve falanı itham ettim: **ارْتَبْتُ فلاناً**. Ve iş beni kuşkulandırdı: **رابني الأَمرُ رَيْباً**; yani bana geldi ve bana isabet etti. Ve onun işi beni kuşkulandırdı: **ورابني أَمرُه يَريبُني**; yani bana bir şer ve bir korku soktu. Dedi: Ve kötü bir dil: “Bu iş bana kuşku verdi: **أَرابني هذا الأَمرُ**.” İbnü’l-Esîr dedi: **الرَّيْب** zikri tekrar etmiştir; o, itham ile birlikte şüphe manasındadır; dersin ki: “Şey beni kuşkulandırdı: **رابني الشيءُ** ve bana kuşku verdi: **أَرابني**” yani beni şüpheye düşürdü: **شَكَّكَنِـي**; ve denildi: “Şunda bana kuşku verdi: **أَرابني في كذا**” yani beni şüpheye düşürdü ve onda **الرِّيبةَ**yi bana vehmettirdi; onu yakînen bildiğin zaman, “beni kuşkulandırdı: **رابنِـي**” dersin, elifsiz. Ve hadîste: “Seni kuşkulandıranı bırak: **دَعْ ما يُريبُك**; seni kuşkulandırmayana (git): **إِلى ما لا يُرِيبُكَ**”; yâ’nın fethası ve dammesiyle rivayet olunur; yani şüphe ettiğini bırak, şüphe etmediğine (git). Ve Ebû Bekir hadîsinde, Ömer’e vasiyetinde, Allah ikisinden de razı olsun, Ömer’e dedi: “İşlerin **الرّائبِ**ine sarıl; ve onlardan **الرائبَ**dan sakın.” İbnü’l-Esîr dedi: Sütün **الرائبُ**i, çalkalanıp kaymağı alınandır; mana: şüphesi olmayan şeye sarıl, sütlerin **الرّائبِ**i gibi; o, saf olandır; ve onlardan **الرائبَ**dan sakın, yani içinde şüphe ve bulanıklık olan iş; ve denildi mana: birincisi, sütün ekşimesinden: “Süt ekşidi: **رابَ اللبنُ يَرُوبُ**”; o hâlde o **رائِبٌ**dir; ikincisi, şüpheye düşmekten: “Şüpheye düştü: **رَابَ يَريبُ**”; yani işlerin safına sarıl, ve onlardan şüpheli olanı bırak: **وَدَعِ الـمُشْتَبِهَ**. Ve hadîste: “Emîr insanlarda **الرّيبةَ**yi aradığı zaman onları bozar: **إِذا ابْتَغَى الأَميرُ الرّيبةَ في الناسِ أَفْسَدَهم**”; yani onları itham ettiği ve onlarda kötü zannı açığa vurduğu zaman, bu onları, kendileri hakkında zannettiğini işlemeye sevk eder; böylece bozulurlar. Lihyânî dedi: Denilir ki: “Onun işi beni kuşkulandırdı: **قد رابَنِـي أَمرُه يَريبُني رَيْباً ورِيبَةً**”; bu, Arapların sözüdür; kinaye yaptıkları zaman elifi ilhak ederler, kinaye yapmadıkları zaman elifi düşürürler. Dedi: Ve vuku bulanda elifi sokman caiz olur; dersin ki: “İş bana kuşku verdi: **أَرابني الأَمرُ**.” Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî dedi:
يا قَوْمِ! ما لي وأَبا ذُؤَيْبِ، *  كنتُ، إِذا أَتَيْتُه من غَيْبِ،
يَشَمُّ عِطْفِـي، ويَبُزُّ ثَوْبي، *  كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ

İbn Berrî dedi: Bunun içinde sahih olan, **رابني**nin “beni şüpheye düşürdü ve bende bir **رِيبةً**yi gerekli kıldı” manasında olmasıdır; nitekim başkası dedi:
قد رابَني مِنْ دَلْوِيَ اضْطرابُها

Ama **أَراب** ise, o, müteaddî ve gayr-i müteaddî olarak gelebilir; onu müteaddî kılan, onu **رابَ** manasında kılar; Hâlid’in sözü bunun üzerinedir:
كأَنـَّني أَرَبْتُه بِرَيْبِ

Ve Ebû’t-Tayyib’in sözü bunun üzerinedir:
أَتَدرِي ما أَرابَكَ مَنْ يُرِيبُ

Ve şöyle rivayet olunur:
كأَنني قد رِبْتُه بريب

Buna göre **رابَني** ve **أَرابَني** bir mana üzeredir. Ama müteaddî olmayan **أَرابَ**ın manası: bir **رِيبةٍ** ile geldi; nitekim “kınanacak şeyle geldiği zaman” **أَلامَ** dersin; ve bunun üzerine, **الـمُتَلمِّس**e yahut Beşşâr b. Burd’a nispet edilen beyit yönelir; o da şudur:
أَخُوكَ الذي إِنْ رِبْتَه، قال: إِنَّما *  أَرَبْتَ، وإِنْ لايَنْتَه، لانَ جانِـبُهْ

Bu beyitte sahih rivayet: “**أَرَبْتُ**”, tâ’nın dammesiyle; yani: “Senin kardeşin, onu bir **رِيبةٍ** ile itham ettiğin zaman: **إِنْ رِبْتَه**; dedi ki: ancak ben kuşkulu olanım: **إِنَّما أَرَبْتُ**; ve eğer (sen) yumuşamazsan, onun yanı yumuşadı.” Yani: “Ben **الرِّيبَةِ** sahibiyim; onda **الرِّيبةُ** vehmedilinceye kadar.” Onu “**أَرَبْتَ**”, tâ’nın fethasıyla rivayet eden ise, **رِبْتَه**nin “ona **الرِّيبةَ**yi gerekli kıldın” manasında olduğunu iddia etti; ama “**أَرَبْتُ**”, damme ile, manası: ona **الرِّيبةَ**yi vehmettirdim; ve o, gerekli ve kesin olarak kesilmiş değildi.

Asmaî dedi: Bana Îsâ b. Ömer haber verdi ki Hüzeyl’i şöyle derken işitti: “Onun işi bana kuşku verdi: **أَرابَني أَمْرُه**”; ve “iş kuşkulu oldu: **أَرابَ الأَمْرُ**”; yani **رَيْبٍ** sahibi oldu; ve aziz tenzilde: **إِنهم كانوا في شَكٍّ مُريبٍ**; yani **رَيْبٍ** sahibi (bir şüphe) içinde idiler.

Ve kuşkulandıran bir iş: **وأَمْرٌ رَيَّابٌ**: korkutucu.

Ve onunla kuşkulandı: **وارْتابَ به**: itham etti.

Ve **الرَّيْبُ**: ihtiyaç; Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi:
قَضَيْنا مِنْ تِهامَةَ كُلَّ رَيْبٍ، *  وخَيْبَرَ، ثم أَجْمَمْنا السُّـيُوفا

Ve hadîste: Yahudiler, Allah’ın Resûlü’nün yanından geçtiler, Allah ona salât ve selâm etsin; onların bazısı dedi: “Ona sorun”; ve bazısı dedi: “Ona karşı sizin ne **رَابُكُمْ**unuz var?” yani onu sormaya sizin ne **إِرْبُكُم**unuz ve ihtiyacınız var? Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Onu kesmeye karşı senin ne **رابُكَ**ın var?” İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî dedi: Onu böyle rivayet ederler; yani bâ’nın dammesiyle; hâlbuki onun vechi: “Senin ne **إِرْبُكَ**ın var?” yani ihtiyacın nedir? Ebû Mûsâ dedi: Doğru olanın “Seni ne kuşkulandırdı: **ما رابَكَ**” olması muhtemeldir; bâ’nın fethasıyla; yani seni ne kaygılandırdı ve seni ona ne mecbur etti? Dedi: Bazıları onu böyle rivayet eder.

Ve **الرَّيْبُ**: bir adamın adıdır. Ve **الرَّيبُ**: bir yerin adıdır; İbn Ahmer dedi:
فَسارَ بِه، حتى أَتى بَيْتَ أُمـِّه، *  مُقِـيماً بأَعْلى الرَّيْبِ، عِنْدَ الأَفاكِلِ
