# ريب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ريب

الريب: صرف الدهر وحادثه، وريب المنون: حوادث الدهر، وهو مجاز، كما في الأساس.
 والريبت: الحاجة قال كعب ابن مالك الأنصاري:
  قضينا من تهامة كل ريب                      وخيبر ثم أجمعنا السيوفا وفي الحديث  أن اليهود مروا برسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال بعضهم: سلوه، وقال بعضهم: ما رابكم إليه  أي ما أربك وحاجتكم إلى سؤاله، وفي حديث ابن مسعود  ما رابك إلى قطعها  قال ابن الأثير: قال الخطابي: هكذا يروونه يعني بضم الباء، وإنما وجهه ما أربك، أي ما حاجتك، قال أبو موسى: يحتمل أن يكون الصواب ما رابك، أي ما أقلقك وألجأك إليه، قال: وهكذا يرويه بعضهم.

  والريب: الظنة والشك والتهمة، كالريبة بالكسر، والريب: ما رابك من أمر، وقد رابني الأمر وأرابني، في لسان العرب: اعلم أن أراب قد يأتي متعديا وغير متعد، فمن عداه جعله بمعنى راب، وعليه قول خالد الآتي ذكره:
  كأنني أربته بريب وعليه قول أبي الطيب:
  أيدري ما أرابك من يريب ويروى قول خالد:
  كأنني قد ربته بريب فيكون على هذا رابني وأرابني بمعنى واحد، وأما أراب الذي لا يتعدى فمعناه أتى بريبة، كما تقول: ألام: أتى بما يلام عليه، وعلى هذا يتوجه البيت المنسوب إلى المتلمس أو إلى بشار بن برد:
  أخوك الذي إن ربته قال إنما                      أربت وإن لاينته لان جانبه والرواية الصحيحة في هذا البيت بضم التاء أي أنا صاحب الريبة حتى تتوهم فيه الريبة، ومن رواه أربت بفتح التاء زعم أن ربته بمعنى أوجبت له الريبة، فأما أربت بالضم فمعناه أوهمته الريبة، ولم تكن واجبة مقطوعا بها، وأربته: جعلت فيه ريبة، وربته: أوصلتها أي الريبة إليه وقيل: رابني: علمت منه الر[يبة، وأرابني: ظننت ذلك به، وجعل في الريبة الأخير حكاه سيبويه أو أرابني: أوهمني الريبة نقله الصاغاني، أو رابني أمره يريبني ريبا وريبة، بالكسءر قال اللحياني: هذا كلام العرب إذا كنوا أي أوصلوا الفعل بالكناية، وهو الضمير عند الكوفيين ألحقوا الفعل الألف أي صيروه رباعيا وإذا لم يكنوا لم يوصلوا الضمير، قالوا: راب ألقوها، أو يجوز فيما يوقع أن تدخل الألف فتقول أرابني الأمر، قاله اللحياني، قال خالد بن زهير الهذلي:
  يا قوم ما لي وأبا ذؤيب
  كنت إذا أتوته من غيب
  يشم عطفي ويبز ثوبي
  كأنني أربتـه بـريب وفي التهذيب أنه لغة رديئة.
 وأراب الأمر: صار ذا ريب وريبة، فهو مريب، حكاه سيبويه، وفي لسان العرب عن الأصمعي: أخبرني عيسى بن عمر أنه سمع هذيلا تقول أرابني أمره، وأراب الأمر: صار ذا ريب، وفي التنزيل العزيز  إنهم كانوا في شك مريب  أي ذي ريب، قال ابن الأثير: وقد تكرر ذكر الريب وهو بمعنى الشك مع التهمة تقول: رابني الشيء وأرابني بمعنى شككني وأوهمني وأوهمني الريبة به فإذا استيقنته قلت: رابني، بغير ألف، وفي الحديث  دع ما يريبك إلى ما لا يريبك  يروى بفتح الياء وضمها، أي دع ما يشك فيه إلى ما لا يشك فيه. وفي حديث أبي بكر في وصيته لعمر رضي الله عنهما  عليك بالرائب من الأمور وإياك والرائب منها  المعنى عليك بالذي لا شبهة فيه كالرائب من الألبان، وهو الصافي، وإياك والرائب منها أي الأمر الذي فيه شبهة وكدر، فالأول من راب اللبن يروب فهو رائب، والثاني من راب يريب إذا وقع في الشك، ورابني فلان يريبني: رأيت منه ما يريبك وتكرهه واستراب به إذا رأي منه ما يريبه، قالته هذيل، وفي حديث فاطمة رضي الله عنها  يريبني ما يريبها  أي يسوءني ما يسوءها ويزعجني ما يزعجها، وفي حديث الظبي الحاقف  لا يريبه أحد بشيء  أي لا يتعرض له ويزعجه.

  وأمرق رياب، كشداد: مفزع.
 وارتاب فيه: شك.
 ورابني الأمر ريبا، أي نابني وأصابني، ورابني أمره يريبني، أي أدخل علي شرا وخوفا.
 وارتاب به: اتهمه.
 وفي التهذيب: أراب الرجل يريب إذا جاء بتهمة، وارتيبت فلانا: اتهمته، كذا في التهذيب والريب شك مع التهمة، و: ع قال ابن أحمر: فسار به حتى أتى بيت أمه مقيما بأعلى الريب عند الأفاكل وقد حركه أنيف بن حكيم النبهاني في أرجوزته:
  هل تعرف الدار بصحراء ريب
  إذ أنت غيداق الصباجم الطرب وبيت ريب: حصن باليمن ويعد من توابع قلعة مسور المنتاب، وهي قلاع كثيرة يأتي ذكر بعضها في محلها.
 وأرياب: قرية باليمن من مخاليف قيظان من أعمال ذي جبلة، قال الأعشى:
  وبالقصر من أرياب لو بت ليلةلجاءك مثلوج من الماء جامد كذا في المعجم.
 وراب: موضع جاء في الشعر.
 والريب بن شريق: صاحب هداج: فرس له. ذكره المصنف في  هدج  .
 ومالك بن الريب أحد الشعراء.
 وريب بن ربيعة بن عوف بن هلال الفزاري، قيده الحافظ.
 \\//فصل الزاي

### Türkçe

**الريب**: zamanın dönmesi ve onun olayı; ve **ريب المنون**: zamanın olaylarıdır; ve o mecazdır, **الأساس**’ta olduğu gibi.
Ve **الريبت**: ihtiyaçtır; Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi:
  Tehâme’den her **ريب**’i giderdik                      ve Hayber’i; sonra kılıçları topluca bir araya getirdik
Ve hadiste: Yahudiler, Allah’ın Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’in yanından geçtiler; onların bazısı dedi: Ona sorun; bazısı dedi: **ما رابكم إليه** yani onun kendisine (yönelmenize) sizi ne şaşırttı ve onu sormaya ihtiyacınız nedir? Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: **ما رابك إلى قطعها**. İbnü’l-Esîr dedi: el-Hattâbî dedi: Onlar bunu böyle rivayet ederler, yani **الباء**’nın dammesiyle; hâlbuki onun vechi **ما أربك**’tir, yani ihtiyacın nedir? Ebû Mûsâ dedi: Doğrusu **ما رابك** olması muhtemeldir; yani seni ne tedirgin etti ve ona ne ile mecbur etti? dedi; ve onu bazısı da böyle rivayet eder.

Ve **الريب**: zann, şüphe ve ithamdır; kesre ile **الريبة** gibi. Ve **الريب**: seni bir işten tedirgin eden şeydir; ve iş beni tedirgin etti: **رابني الأمر** ve **أرابني**. **لسان العرب**’da: Bil ki **أراب** müteaddî ve gayr-i müteaddî gelebilir; onu müteaddî yapan, onu **راب** mânâsında kılar; ve bunun üzerine, zikri gelecek olan Hâlid’in sözü vardır:
  Sanki ben onu bir **ريب** ile **أربته** etmişim
Ve bunun üzerine Ebû’t-Tayyib’in sözü vardır:
  Seni tedirgin edenin tedirgin ettiğini, tedirgin eden kimsenin tedirgin ettiğini bilir mi?
Ve Hâlid’in sözü şöyle de rivayet olunur:
  Sanki ben onu bir **ريب** ile **ربته** etmişim
Buna göre **رابني** ve **أرابني** bir mânâda olur. Ama müteaddî olmayan **أراب**’ın mânâsı: bir **ريبة** ile geldi demektir; senin “**ألام**: kınanacak şeyle geldi” demen gibi. Bunun üzerine, el-Mutalammis’e yahut Bişr b. Burd’a nisbet edilen beyit yönelir:
  Kardeşin odur ki, eğer onu **ربته** etsen dedi: ancak ben **أربت** ettim; ve eğer ona yumuşak davransan yumuşar yanı
Bu beyitte sahih rivayet **التاء**’nın dammesi iledir; yani ben **الريبة** sahibiyim, ta ki onda **الريبة** vehmedilsin. Onu **أربت** diye **التاء**’nın fethasıyla rivayet eden, **ربته**’nin “ona **الريبة**yi vacip kıldım” mânâsında olduğunu iddia etti. Ama **أربت** damme ile ise mânâsı: ona **الريبة**yi vehmettirdim; ve o, kesin olarak vacip, kesilmiş değildi. Ve **أربته**: onda bir **ريبة** kıldım. Ve **ربته**: onu, yani **الريبة**yi ona ulaştırdım. Ve denildi: **رابني**: ondan **الريبة**yi bildim; ve **أرابني**: onu onun hakkında zannettim. Ve son **الريبة**’de kıldı; Sîbeveyh onu hikâye etti. Yahut **أرابني**: bana **الريبة**yi vehmettirdi; es-Sâgânî onu nakletti. Yahut “Onun işi beni tedirgin etti”: **رابني أمره يريبني ريبا وريبة**; kesre ile. el-Lihyânî dedi: Bu, Arapların sözüdür; kinaye ettiklerinde, yani fiili kinaye ile ulaştırdıklarında; ve o, Kûfelilere göre zamirdir; fiile **الألف**’i ilhak ettiler, yani onu dörtlü yaptılar. Kinaye etmediklerinde zamiri ulaştırmazlar; “**راب**” derler, onu attılar. Yahut, vuku bulan şeyde **الألف**’in girmesi caizdir; böylece “**أرابني الأمر**” dersin; el-Lihyânî söyledi. Hâlid b. Zuheyr el-Huzelî dedi:
  Ey kavm, bana ne ve Ebû Zu’eyb’e
  Gaybdan ona geldiğimde idim
  Omuzumu koklar ve elbisemi yırtar
  Sanki ben onu bir **ريب** ile **أربته** etmişim
**التهذيب**’de: onun kötü bir dil olduğu (söylenmiştir).
Ve “iş **أراب** etti”: **أراب الأمر**: **ريب** ve **ريبة** sahibi oldu; o hâlde o **مريب**tir; Sîbeveyh onu hikâye etti. **لسان العرب**’da el-Asma‘î’den: Bana Îsâ b. Ömer haber verdi ki Huzeyl’in “Onun işi beni **أرابني** etti” dediğini işitmiş. Ve “iş **أراب** etti”: **أراب الأمر**: **ريب** sahibi oldu. Ve aziz tenzilde: **إنهم كانوا في شك مريب** yani **ريب** sahibi (şüphe). İbnü’l-Esîr dedi: **الريب**’in zikri tekrar etmiştir; ve o, ithamla beraber şüphe mânâsındadır. Dersin ki: “Şey beni tedirgin etti”: **رابني الشيء** ve **أرابني**; mânâsı: beni şüpheye düşürdü ve bana vehmettirdi; ve bana onunla **الريبة**yi vehmettirdi. Onu yakînen bildiğinde “**رابني**” dersin; **ألف**siz. Ve hadiste: **دع ما يريبك إلى ما لا يريبك**; **الياء**’nın fethası ve dammesiyle rivayet olunur; yani şüphe edilen şeyi, şüphe edilmeyene bırak. Ebû Bekir’in, Ömer’e (radıyallahu anhümâ) vasiyetindeki hadiste: **عليك بالرائب من الأمور وإياك والرائب منها**; mânâ: şüphesi olmayan şeye sarıl; sütlerden **الرائب** gibi; ve o, saf olandır. Ve ondan **الرائب**’den sakın; yani içinde şüphe ve bulanıklık olan iş. Birincisi “süt **راب** etti”: **راب اللبن يروب فهو رائب**’dendir; ikincisi ise “şüpheye düştü”: **راب يريب**’dendir. Ve “Falan beni tedirgin eder”: **رابني فلان يريبني**: ondan seni tedirgin eden ve hoşlanmadığın şeyi gördüm. Ve onunla şüphelendi: **استراب به**; ondan kendisini tedirgin eden şeyi gördüğünde; Huzeyl bunu söyledi. Ve Fâtıma (radıyallahu anhâ) hadîsinde: **يريبني ما يريبها** yani onu kötü eden şey beni kötü eder; ve onu rahatsız eden şey beni rahatsız eder. Ve **الظبي الحاقف** hadîsinde: **لا يريبه أحد بشيء** yani kimse ona bir şeyle ilişmez ve onu rahatsız etmez.

Ve **أمرق رياب**, Şeddâd gibi: korkulan yer.
Ve onda şüphelendi: **ارتاب فيه**: şüphe etti.
Ve “iş beni **ريبا** tedirgin etti”: **رابني الأمر ريبا** yani bana geldi ve bana isabet etti. Ve “onun işi beni tedirgin eder”: **رابني أمره يريبني** yani üzerime şer ve korku soktu.
Ve onu itham etti: **ارتاب به**: onu itham etti.
Ve **التهذيب**’de: Adam, ithamla geldiğinde “**أراب الرجل يريب**” (denir); ve “falancayı itham ettim”: **ارتيبت فلانا**: onu itham ettim; **التهذيب**’de böyledir. Ve **الريب**: ithamla beraber şüphedir. Ve: ع. İbn Ahmer dedi: “Onunla yürüdü, nihayet annesinin evine geldi; **الريب**’in yukarısında, **الأفاكل** yanında ikamet edici.” Enîf b. Hakîm en-Nebhânî onu urcûzesinde harekeli kılmıştır:
  **ريب** sahrasında evi tanır mısın
  Hâlbuki sen, coşkun, sabahları gürleyen, neşeli idin
Ve **بيت ريب**: Yemen’de bir kaledir; ve **قلعة مسور المنتاب**’ın tâbilerinden sayılır; ve o, çok kalelerdir; bazısının zikri yerinde gelecektir.
Ve **أرياب**: Yemen’de bir köydür; Zî Ceble’nin amellerinden, Kıyżân’ın **مخاليف**’indendir. el-A‘şâ dedi:
  **أرياب**’dan sarayda, bir gece kalsan, sana donmuş sudan buz gibi biri gelirdi
**المعجم**’de böyledir.
Ve **راب**: şiirde gelmiş bir yerdir.
Ve **الريب بن شريق**: **هداج** sahibi; onun bir atıdır. Musannif onu **هدج**’de zikretti.
Ve Mâlik b. **الريب** şairlerden biridir.
Ve **ريب بن ربيعة بن عوف بن هلال** el-Fezârî; Hâfız onu kaydetti.
\\//**فصل الزاي**
