# ريث (ر-ي-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ي - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والراء و و ا ي ء معهما
ث ر و، ث أ ر، و ث ر، ر و ث، و ر ث، ر ث ي، ر ي ث، ث أ ر، ر ث أ، أ ث ر مستعملات
ثرو:
تقول: إنّه لذُو ثَرْوةٍ من المال وعَدَد من الرِّجال.. والثَّرْوَةُ: كَثْرةُ العَدَد.. وثَراهُمُ الله: كَثَّرهم.
والثّراءُ، ممدودٌ: عددُ المالِ نَفْسه.. والمُثري: الكَثِيرُ الثَّراء.
والثَّرى، مقصور: التُّرابُ، وكُلُّ طِينٍ لا يكونُ لازباً إذا بُلَّ، قال العجّاجُ: كالدِّعصِ أعلى تُربِهِ مَثْريُّ المَثريُّ: هو المَفْعُولُ من الثَرْي.? وتثرّى الفَرَسُ بالعَرَقِ تَثَرِّياً، وثَرِيَ أيضاً ثَرىً شديداً، إذا نَدِيَ بعَرَقِه.
ثأر:
الثَّوْرُ: الذَّكَر من البقر، والقِطْعةُ من الأَقِط، وبُرْجٌ من بُرُوج السّماء، وبه سمِّي السّيد، وبه كُنِّي عمرُو بنُ مَعْدِ يكَرِب: أبا ثَوْر، ومنهم من يقول بالتّاء، وبالثّاء أَعْرَفُ وأَحْسَن، والمنزل الذي ذكره ذو الرُّمَّة ببُرْقة الثَّوْر. والثَّوْر: الفِراش، قال النّجاشيّ:
ولسْتُ إذا شبّ الحُـروب غُـزاتـهـا		من الطَّيشِ ثوراً شاط في جاحِمِ اللَّظَى
وثَوْر: جبلٌ: جَبَلٌ بمكّة.
والثَّوْر: العَرْمَضُ على وَجْه الماء وغّه من قول الشاعر:
إنّي وعَقلي سُلَيْكاً بعد مقتـلـه		كالثَّوْر يُضْرَبُ لما عافت البَقَرُ
إذا عافتِ البَقَرُ الماءَ من العَرْمَض ضُرِبَ بعصا حتّى يتفرّق عن وجه الماء، وقيل: بل يُضْربُ الثَّوْر من البقر فيقحمه الماء، فإذا رأته البقر وارداً وَرَدَتْ.
وثَوْر: حيّ، وهم إخْوةُ ضبّة.
والثَّوْرُ: مَصْدرُ ثار يَثُور الغُبارُ والقَطا إذا نَهَضَتْ من مَوْضِعها.
وثار الدَّمُ في وَجهه: تَفَشَّى فيه، وظَهَر.. والمَغْرِبُ ما لم يَسقُطْ ثَوْرُ الشَّمْس، والثَّوْر: الحُمْرة التي بعد سقوط الشَّمس لأنّها تَثُور، أي: تنتشر.
وثَوَّرْتُ كُدُورةَ الماء، فثار، وكذلك: ثَوَّرْتُ الأَمْرَ.
واسْتَثَرْت الصَّيْدَ إذا أثرته، قال:
أثار اللّيثَ في عِرِّيس غِيلٍ		لهُ الويلاتُ ممّا يَسْتَثـيرُ
أثاره، أي: هَيَّجَهُ.
وثر:
الوثير: الفِراشُ الوَطيء، وكلّ وطيء وثير، ومنه: امرأة وثيرة، أي: سمينة عجزها.
روث:
الرَّوثة: طَرَفُ الأَرْنَبة حيثُ يَقْطُرُ الرُّعاف.
والرَّوث: رَوْثُ ذاتِ الحافِر.
ورث:
الإيراث: الإبقاءُ للشّيء.. يُورِثُ، أي: يُبقي ميراثاً. وتقول: أورثه العِشقُ هَمّاً، وأورثته الحُمَّى ضَعفاً فوَرِثَ يَرِثُ.
والتُّراث: تاؤه واوٌ، ولا يُجْمَعُ كما يُجْمَعُ الميراث.
والإرث: ألفه واوٌ، لكنّها لما كُسِرَتْ هُمِزَتْ بلغة من يهمز الوسادَ والوِعاء، وشبهه كالوِكاف والوِشاح.. وفلان في إرث مَجْدٍ. وتقول: إنّما هو مالي من كَسبي وإرْثِ آبائي.
رثي:
رَثَى فُلانٌ فُلاناً يَرْثيهِ رَثْياً ومَرْثِيةً، أي: يبكيه ويَمْدَحُهُ، والاسم: المَرْثية.
ولا يَرْثي فلانٌ لفُلانٍ، أي: لا يتوجّع إذا وقع في مكروه، وإنّه ليَرْثي لفُلانٍ مرثية ورَثْياً.
والمُتَرثِّي: المُتَوَجِّع المفجوع، قال الرّاجز: بُكاءَ ثُكْلَى فَقَدَتْ حَمِيما فهي ثُرَثّي بأّبا وابنيما معناه: وابني على النُّدبة، و ما ههنا وجوبٌ وتوكيدٌ. كما قيل: أَحْبِبْ حبيبَكَ هونا مّاكي ما يكون بغيضك يوما مّا.. اي: لا تُحبّ حَبِيبَكَ حبّا شديداً، ولكن أَحْبِبْهُ هَوْناً فعَسَى أن يكونَ بَغِيضَك يوماً، ويُفَسّر ما ههنا هكذا.
ريث:
الرَّيثُ: الإبطاء، يُقالُ: راثَ علينا فلانٌ يَرِيثُ رَيْثاً، وراثَ علينا خَبَرُهُ.. واسْتَرَثتُهُ واستبطأته. وإنّه لَرَيِّثٌ، وقول الأَعْشَى:
كأنّ مِشيَتَها من بَيْتِ جارتـهـا		مَرُّ السَّحابةِ، لا رَيثٌ ولا عَجَلُ
من رواه بكَسْر الجيم جعل الرَّيث نَعْتاً مُخَفَّفاً مثل الهَيْن واللَّيْن وأَشْباههما.
وما قعد فلانٌ إلا ريث ما قال، وما يَسْمَعُ مَوْعِظتي إلاّ رَيْثَ أَتَكلّم، قال يَصِفُ امرأة:
لا تَرْعَوْي الدَّهرَ إلاّ رَيْثَ أُنْكِرهُا		أَنثُو بذاك عليها لا أُحـاشـيهـا
أي: إلاّ بقدر ما أُنكرها ثمّ تعاود.
ثأر:
الثَّأْرُ: الطَّلَب بالدّم.. ثأر فلانٌ لقتيله، أي: قَتَل قاتِلَهُ، يثأر، والاسم: الثُّؤرة، قال:
حَلَلْتُ به وِتري وأَدْرَكْتُ تُؤْرتي		إذا ما تناسى ذَحْلَهُ كُلُّ عَيْهَـبِ
العَيْهَبُ: الجاهل، والضعيف عن طَلَب وِتره، وعَهَبتُ الأَمْرَ، أي: جَهلْتُهُ.
وأثأر فلانٌ من فُلانٍ، أي: أَدْرَكَ ثَأْرَهُ منه.
رثأ:
الرَّثيئةُ، مهموز اللّبن الحامض يُحْلَبُ عليه فيَخْثر.. رثأتُ اللَّبَنَ أَرْثَؤُه رَثْأ.
أثر:
الأثر: بقيّة ما ترى من كُلّ شيء وما لا يُرَى بعد ما يُبْقي عُلْقَةً.
والإِثْرُ: خِلاصُ السَّمنِ.
وأُثْرُ السَّيف: ضَرْبَتُهُ.
وذهبتُ في إثْرِ فُلانٍ، أي: اسْتَقفَيتُهُ، لا يُشْتَقُّ منه فِعْلٌ ههنا، قال:
بانَتْ سُعادُ فقَلْبي اليَوْمَ مَتبُولُ		مُتَيَّمُ إثْرَ مَنْ لم يَجْزِ، مَكْبُولُ
فأَلقَى الصِّفة.
وأَثرُ الحديث: أَنْ يأثِرَه قَوْمٌ عن قَوْمٍ، أي: يُحدَّثُ به في آثارهم، أي: بَعْدَهم، والمصدر: الأَثارةُ.
والمَأْثُرةُ: المكْرُمة، وإنّما أُخِذَتْ من هذا، لأنّها يَأْثُرُها قَرْنٌ عن قرن، يَتَحدُّثون بها.
ومآثِرُ كلِّ قومٍ: مساعي آبائهم.
والأثيرُ الكريمُ، تُؤثِرُهُ بفضلك على غيره، والمصدر: الإثرة. تقول: له عندنا إِثْرةٌ.
واستأثر الله بفُلانٍ، إذا مات، وهو ممّن يُرجَى له الجنّة.
واستأثرت على فُلانٍ بكذا وكذا، أي: آثَرْتُ به نَفسي عليه دونه.
وأُثْرُ السَّيْفِ: وَشْيُهُ الذي يُقال له: الفرند، وقولهم: سيفٌ مأثورٌ من ذلك، ويقال: هو أَثيرُ السَّيْف مثل ذميل فَعيل، وأٌثرٌ السيّف فُعل مخفّف، قال:
كأنّهم أَسْيُفٌ بـيضٌ يَمـانِـيَةٌ		عَضْبٌ مَضارِبُها باقٍ بها الأُثُرُ
فثقل بضمّتين. وقال:
كأنّ بقايا الأُثْر فـوق مـتـونـه		مَدَبُّ الدَّبَى فوق النّقا وهو سارح
والمِئْثَرةُ، مهموز: سِكِّينٌ يُؤْثَرُ بها باطن خُفِّ البعير فحيثُما ذهَب عُرِفَ به أَثَرُهُ.
والمِيثرة، خفيفة: شِبْه مِرْقَقة تُتَّخَذُ للسَّرْجِ كالصُّفّة، تُلْقَى على السَّرْج، ويُلقَى عليها السَّرْج.
وقد أثرْتُ أن أفعل كذا وكذا، وهو هَمٌّ في عَزْم.. وتقولُ: افعَلْ يا فُلانُ هذا آثِراً مّا، أي إن أَخَّرْتَ ذلك الفعل فافعل هذا إمّا لا. والآثر: بوزن فاعل. وتفسير إمّالا: أنِ لا وما صلةٌ فجعلت كلمةٌ واحدةً فأُمِيلَتْ.
والآثر والواثر: لغتان هو الذي يُؤْثَرُ تحت خُفّ البعير المعروف الرقيق بذلك.

##### Türkçe

باب **الثاء** ve**الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ث ر و**، **ث أ ر**، **و ث ر**، **ر و ث**، **و ر ث**، **ر ث ي**، **ر ي ث**، **ث أ ر**، **ر ث أ**، **أ ث ر** kullanımdadırlar

**ثرو**:
Dersin ki: Şüphesiz o, maldan ve erkeklerden bir sayıdan **ثَرْوةٍ** sahibidir.. ve **الثَّرْوَةُ**: sayının çokluğudur.. ve **ثَراهُمُ الله**: onları çoğalttı.

Ve **الثّراءُ**، uzatılmıştır: malın sayısının kendisidir.. ve **المُثري**: **الثَّراء**’ı çok olan.

Ve **الثَّرى**، kısaltılmıştır: topraktır; ve ıslatıldığı zaman yapışkan olmayan her çamur; **العجّاجُ** dedi ki:
كالدِّعصِ أعلى تُربِهِ مَثْريُّ
**المَثريُّ**: o, **الثَرْي**’den mef‘ûldür.? Ve at ter ile **تَثَرِّياً** olarak **تثرّى**; ve ayrıca, teriyle ıslandığı zaman şiddetli bir **ثَرىً** olarak **ثَرِيَ**.

**ثأر**:
**الثَّوْرُ**: sığırın erkeği; ve **الأَقِط**’ten bir parça; ve göğün burçlarından bir burç; ve onunla efendi adlandırıldı; ve onunla **عمرُو بنُ مَعْدِ يكَرِب** künyelendi: **أبا ثَوْر**; ve onlardan kimi **التّاء** ile söyler; ve **الثّاء** ile daha bilinir ve daha güzeldir; ve **ذو الرُّمَّة**’nin **بُرْقة الثَّوْر**’da zikrettiği menzil. Ve **الثَّوْر**: döşektir; **النّجاشيّ** dedi ki:
ولسْتُ إذا شبّ الحُـروب غُـزاتـهـا		من الطَّيشِ ثوراً شاط في جاحِمِ اللَّظَى
Ve **ثَوْر**: bir dağdır: Mekke’de bir dağ.

Ve **الثَّوْر**: su yüzündeki **العَرْمَضُ** ve şairin sözünden başkası:
إنّي وعَقلي سُلَيْكاً بعد مقتـلـه		كالثَّوْر يُضْرَبُ لما عافت البَقَرُ
Sığır suyu **العَرْمَض**’dan dolayı iğrendiği zaman, suyun yüzünden ayrılıncaya kadar sopa ile vurulur; ve denildi ki: bilakis sığırdan **الثَّوْر** vurulur da onu suya sokar; sığır onu suya varır görürse, varır.

Ve **ثَوْر**: bir kabiledir; ve onlar **ضبّة**’nin kardeşleridir.

Ve **الثَّوْرُ**: **ثار يَثُور**’un masdarıdır; toz ve **القَطا** yerinden kalktığı zaman.

Ve kan onun yüzünde **ثار**: onda yayıldı ve göründü.. ve **المَغْرِبُ**: güneşin **ثَوْرُ**’u düşmedikçe; ve **الثَّوْر**: güneşin düşmesinden sonraki kızıllıktır; çünkü o **تَثُور** eder, yani: yayılır.

Ve suyun bulanıklığını **ثَوَّرْتُ**, böylece o **ثار**; ve bunun gibi: işi **ثَوَّرْتُ**.

Ve avı **اسْتَثَرْت**: onu ürküttüğün zaman; dedi ki:
أثار اللّيثَ في عِرِّيس غِيلٍ		لهُ الويلاتُ ممّا يَسْتَثـيرُ
Onu **أثاره**; yani: onu kışkırttı.

**وثر**:
**الوثير**: yumuşak döşektir; ve her yumuşak **وثِير**’dir; ve ondan: **امرأة وثيرة**; yani: kalçası semiz.

**روث**:
**الرَّوثة**: burun ucunun, burun kanamasının damladığı tarafıdır.

Ve **الرَّوث**: toynak sahibinin dışkısıdır.

**ورث**:
**الإيراث**: şey için bırakmadır.. **يُورِثُ**, yani: miras olarak bırakır. Ve dersin ki: aşk ona bir keder **أورثه**; ve humma ona bir zayıflık **أورثته**; böylece **وَرِثَ يَرِثُ**.

Ve **التُّراث**: onun **ت**’si **واو**’dur; ve **الميراث**’ın toplandığı gibi toplanmaz.

Ve **الإرث**: onun **ألف**’ı **واو**’dur; fakat o kırıldığı zaman, **الوساد**’ı ve **الوِعاء**’ı hemzeleyen kimsenin diliyle hemzelendi; ve benzeri **الوِكاف** ve **الوِشاح** gibidir.. ve falan kimse, şan mirasında **إرث** içindedir. Ve dersin ki: ancak o, kazancımdan olan malımdır ve babalarımın **إرْثِ**’idir.

**رثي**:
Falan, falanı **رَثَى**; onu **رَثْياً** ve **مَرْثِيةً** olarak **يَرْثيهِ**; yani: ona ağlar ve onu över; ve isim: **المَرْثية**.

Ve falan, falan için **لا يَرْثي**; yani: bir hoşlanılmayan şeye düştüğü zaman sızlanmaz; ve şüphesiz o, falan için bir **مرثية** ve **رَثْياً** olarak **ليَرْثي** eder.

Ve **المُتَرثِّي**: musibete uğramış sızlanan kimsedir; **الرّاجز** dedi ki:
بُكاءَ ثُكْلَى فَقَدَتْ حَمِيما فهي ثُرَثّي بأّبا وابنيما
Onun manası: ağıt üzere “ve oğlum”; ve buradaki **ما** bir vücûb ve te’kîddir. Nitekim denildi: أَحْبِبْ حبيبَكَ هونا مّاكي ما يكون بغيضك يوما مّا.. yani: sevgilini şiddetli bir sevgiyle sevme; fakat onu bir **هَوْناً** ile sev; böylece bir gün senin buğz ettiğin olabilir; ve buradaki **ما** böyle tefsir edilir.

**ريث**:
**الرَّيثُ**: ağır davranmadır; denilir ki: falan bize karşı **راثَ**; **رَيْثاً** olarak **يَرِيثُ**; ve haberi bize karşı **راثَ**.. ve onu **اسْتَرَثتُ** ve onu geç buldum. Ve şüphesiz o, **لَرَيِّثٌ**’tir; ve **الأَعْشَى**’nın sözü:
كأنّ مِشيَتَها من بَيْتِ جارتـهـا		مَرُّ السَّحابةِ، لا رَيثٌ ولا عَجَلُ
Onu **الجيم**’in kesresiyle rivayet eden, **الرَّيث**’i **الهَيْن** ve **اللَّيْن** ve benzerleri gibi hafifletilmiş bir sıfat kıldı.

Ve falan kimse oturmadı, ancak söylediği kadar **ريث**; ve öğüdümü işitmez, ancak konuştuğum kadar **رَيْثَ**; bir kadını vasfederek dedi ki:
لا تَرْعَوْي الدَّهرَ إلاّ رَيْثَ أُنْكِرهُا		أَنثُو بذاك عليها لا أُحـاشـيهـا
Yani: ancak onu inkâr ettiğim miktarca; sonra geri döner.

**ثأر**:
**الثَّأْرُ**: kan ile talep etmektir.. falan, öldürülmüşü için **ثأر** etti; yani: onun katilini öldürdü; **يثأر**; ve isim: **الثُّؤرة**; dedi ki:
حَلَلْتُ به وِتري وأَدْرَكْتُ تُؤْرتي		إذا ما تناسى ذَحْلَهُ كُلُّ عَيْهَـبِ
**العَيْهَبُ**: cahildir; ve intikamını talep etmekten aciz olandır; ve işi **عَهَبتُ**; yani: onu bilmedim.

Ve falan, falandan **أثأر** etti; yani: ondan **ثَأْرَهُ**’unu elde etti.

**رثأ**:
**الرَّثيئةُ**: hemzeli; ekşi süt, üzerine sağılır da pıhtılaşır.. sütü **رثأتُ**; onu **أَرْثَؤُه**; **رَثْأ**.

**أثر**:
**الأثر**: her şeyden gördüğün şeyin kalıntısıdır; ve görünmeyen, bir yapışıklık bıraktıktan sonra.

Ve **الإِثْرُ**: iç yağının arıtılmasıdır.

Ve **أُثْرُ السَّيف**: onun darbesidir.

Ve falanın **إثْرِ**’inde gittim; yani: onu izledim; burada ondan bir fiil türetilmez; dedi ki:
بانَتْ سُعادُ فقَلْبي اليَوْمَ مَتبُولُ		مُتَيَّمُ إثْرَ مَنْ لم يَجْزِ، مَكْبُولُ
Böylece sıfatı attı.

Ve **أَثرُ الحديث**: bir kavmin onu bir kavimden **أَنْ يأثِرَه** etmesidir; yani: onların **آثار**’ında, yani: onların ardından onunla hadis edilir; ve masdar: **الأَثارةُ**.

Ve **المَأْثُرةُ**: keremdir; ancak bu bundan alınmıştır; çünkü onu bir nesil bir nesilden **يَأْثُرُ** eder; onunla konuşurlar.

Ve her kavmin **مآثِرُ**’i: babalarının gayretleridir.

Ve **الأثيرُ**: kerimdir; faziletinle onu başkasına karşı **تُؤثِرُهُ**; ve masdar: **الإثرة**. Dersin ki: onun bizim yanımızda bir **إِثْرةٌ**’si vardır.

Ve Allah falanı **استأثر** etti: öldüğü zaman; ve o, kendisi için cennet umulan kimsedendir.

Ve falana karşı şu ve şu ile **واستأثرت**; yani: onu kendime, ona karşı, onun dışında **آثَرْتُ**.

Ve **أُثْرُ السَّيْفِ**: onun nakşıdır; ona **الفرند** denilir; ve onların “**سيفٌ مأثورٌ**” sözleri bundandır; ve denilir ki: o, **أَثيرُ السَّيْف**’tir; **ذميل** gibi **فَعيل**; ve **أٌثرٌ السيّف**: hafifletilmiş **فُعل**; dedi ki:
كأنّهم أَسْيُفٌ بـيضٌ يَمـانِـيَةٌ		عَضْبٌ مَضارِبُها باقٍ بها الأُثُرُ
Böylece iki damme ile ağırlaştırdı. Ve dedi ki:
كأنّ بقايا الأُثْر فـوق مـتـونـه		مَدَبُّ الدَّبَى فوق النّقا وهو سارح
Ve **المِئْثَرةُ**: hemzeli; deve mestinin içini işaretlemekle **يُؤْثَرُ** olunan bir bıçaktır; nereye giderse onunla onun **أَثَرُهُ** bilinir.

Ve **المِيثرة**: hafif; eyer için, sedir gibi yapılan, ince bir şey benzeridir; eyere atılır; ve eyer onun üzerine atılır.

Ve şunu ve şunu yapmayı **أثرْتُ**; ve o, azimde bir hemdir.. ve dersin ki: ey falan, bunu **آثِراً مّا** yap; yani eğer o fiili geciktirdiysen, bunu yap, **إمّا لا**. Ve **الآثر**: **فاعل** veznindedir. Ve **إمّالا**’nın tefsiri: **أنِ لا**’dır; ve **ما** bir bağdır; böylece bir kelime kılındı da imâle edildi.

Ve **الآثر** ve **الواثر**: iki lugattır; o, deve mestinin altında işaretlenen, bununla bilinen ince olandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

راثَ عليَّ خبرك يَريثُ رَيْثاً، أي أبطأ. وفي المثل: رُبَّ عَجَلَةٍ وَهَبَتْ رَيْثاً. وما أَراثَكَ علينا? أيْ ما أبطأ بك عنّا? والاستِراثَةُ: الاستبطاء. ورجل رَيِّثٌ، بالتشديد، أي بطيء. قال الفراء: رجل مُرَيَّثُ العينَين، إذا كان بطيء النظَر.

##### Türkçe

**راثَ** bana senin haberin **يَريثُ** **رَيْثاً**; yani yavaşladı. Ve meselde: “Nice acele vardır ki **رَيْثاً** bağışladı.” Ve “Bize karşı seni ne **أَراثَ**?” yani “Seni bizden ne yavaşlattı?” **الاستِراثَةُ**: yavaş sayma. Ve **رَيِّثٌ** adam, şeddeli olarak; yani yavaş. el-Ferrâ dedi: **مُرَيَّثُ العينَين** adam; eğer bakışı yavaş ise.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والياء وما يثلثهما)
  (ريب)  الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])  والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا. وأرابَ الرّجلُ: صارَ ذا رِيبةٍ. وقد رابَنِي أمْرُه. ورَيْب الدّهر: صُروفه؛ والقياس واحد. قال:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])فأمّا قولُ القائل:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])  فيقال: إنّ الرَّيب الحاجة. وهذا ليس ببعيدٍ؛ لأنَّ طالبَ الحاجة شاكٌّ، على ما به من خوف الفَوْت.
  (ريث)  الراء والياء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على البُطء، وهو الرَّيثُ: خِلاف العَجَل. قال لبيد:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])  تقول منه راثَ يَرِيث. واستَرَثْتُ فلاناً* استبطأتُه. وربّما قالوا:  استَرْيَث، وليس بالمستعمَل. ويقال رجلٌ رَيِّثٌ، أي بطيء.
  (ريح)  الراء والياء والحاء. قد مضى مُعظَم الكلام فيها في الراء والواو والحاء، لأنَّ الأصل ذاك، والأصل فيما نذكر آنفاً الواو أيضاً، غير أنَّا نكتب كلماتٍ لِلَّفْظ. فالرِّيح معروفة، وقد مرَّ اشتقاقها. والرَّيحان معروف. والرَّيْحان: الرِّزْق. وفي الحديث: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". والرِّيح: الغَلَبة والقُوّة، في قوله تعالى: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. وقال الشّاعر:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])  وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد مَضَى.
(ريخ)  الراء والياء والخاء كلمةٌ واحدةٌ فيها نظر. يقال رَاخَ يَريخ ريْخاً، إذا ذلَّ وانكسَر. والترييخ: وَهْيُ الشيء. وضربوا فلاناً حتى ريَّخوه. وراخَ الرجلُ يَريخ رَيخا، إذا حَار. وراخَ البعيرُ، إذا أَعْيا.
  (ريد)  الراء والياء والدال كلمتان: الريْد: أنْف الجبَل. والرِّيد: التِّرب.
  (رير)  الراء والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها ولا يفرّع منها. فالرِّير: المُخّ الفاسد، وهو الرّيْرُ والرَّار. وأرَارَ اللهُ مُخَّ هذه النّاقةِ، أي تركه رِيراً.
وحدّثَني عليُّ بن إبراهيمَ قال: سألتُ ثعلباً عن قول القائل:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
  فقلت: أكذا هو، أم: أراني الله مُخَّك في السُّلامى؟ وأيُّهما أجود وأحبُّ إليك؟ فقال: كلاهما واحد. ومعنى أرَارَ أرَقَّ. والسُّلامَى: عظام الرِّجْل.
  (ريس)  الراء والياء والسين كلمتانِ متفاوتٌ ما بينَهما. فالرِّياس: قائم السَّيف([6]). [قال]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ  وقال آخر:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
  والكلمة الأخرى: الرَّيْسُ والرَّيَسَان: التَّبختُر. قال:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *
  (ريش)  الراء والياء والشين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسْن الحال، وما يكتسب([9]) الإنسانُ من خَيْر. فالرِّيش: الخير. والرِّياش: المال. ورِشْت فلاناً أَرِيشُه رَيشاً، إذا قُمْتَ بمصلحةِ حالِه. وهو قوله:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])  وكان بعضُهم يذهب إلى أنّ الرائش الذي في الحديث في "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])"، أنّه الذي يسعى بين الرَّاشي والمرتَشِي. وإنما سُمِّي رائشاً للذي ذكَرْناه. يقال رِشْتُ فلاناً: أنلتُه خيراً. وهذا أصحُّ القولين بقوله:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
  وقال آخر:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما  وقال أيضاً:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي  ومن الباب رِيشُ الطائر. ويقال منه رِشْت السهمَ أَرِيشَه رَيْشاً. وارتاش فلانٌ، إذا حسُنَتْ حالُه. وذكَرُوا أَنَّ الأرْيَشَ الكثيرُ شَعْر الأذُنين خاصّةً.
فهذا أصل الباب. ثم اشتُقّ منه، فقيل للرُّمح الخَوّار: رَاشٌ. وإنما سمِّيَ بذلك لأنه شُبِّه في ضَعْفِه بالرِّيش. ومنه ناقةٌ راشةُ الظَّهر، أي ضعيفة.
  (ريط)  الراء والياء والطاء كلمةٌ واحدة، وهي الرَّيطة، وهي كلُّ مُلاءةٍ لم تَكُ لِفْقين؛ والجمع رَيْط ورِياط.
وحدثني أبي عن أبي نصْرٍ ابن أخْت اللَّيث بن إدريس، عن ابن السكّيت قال: يقال لكلِّ ثوبٍ رقيقٍ ليِّنٍ: رَيْطة.
  (ريع)  الراء والياء والعين أصلان: أحدهما الارتفاع والعلُوّ، والآخَر الرُّجوع.
  فالأوَّل الرِّيع، وهو الارتفاع من الأرض. ويقال بل الرِّيع جمعٌ، والواحدة رِيعة، والجمع رياعٌ. قال ذو الرمة:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
  ومن الباب الرِّيع: الطريق. قال الله تعالى: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. فقالوا: أراد الطريق. وقالوا: المرتفع من الأرض.
  ومن الباب الرَّيْع، وهو النَّماء والزيادة. ويقال إنّ رَيْع الدُّروع: فضول أكمامها وأَراعَت الإبلُ: نمَتْ وكثُر أولادُها ورَاعت الحِنطةُ: زَكَت. ويقولون إنّ ريع البِئر ما ارتفع من حَواليها. ورَيْعانُ كلِّ شيء: أفضلُه وأوّلُه.
  وأما الأصل الآخر فالرَّيع: الرُّجوع إلى الشيء. وفي الحديث: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" أراد: رجع. وقال:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])  (ريف)  الراء والياء والفاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خِصْب. يقال أرَافَتِ الأرضُ. وأرْيَفْنا، إذا صِرْنا إلى الرِّيف. ويقال أرضٌ رَيِّفَةٌ، من الرِّيف. ورافت الماشيةُ: رعت الرِّيف.
  (ريق)  الراء والياء والقاف، وقد يدخل فيه ما كان من ذوات الواو أيضاً، وهو أصلٌ واحد يدلُّ على تردُّد شيءٍ مائعٍ، كالماء وغيرِه، ثم يشتقّ من ذلك. فالتريُّق: تردُّد الماءِ على وجه الأرض. ويقال: راقَ السّرابُ فوقَ الأرض رَيْقا.
  ومن الباب رِيق الإنسانِ وغيرِه. والاستعارة من هذه الكلمة، يقولون رَيِّقُ كلِّ شيءٍ: أوّله وأفضلُه. وهذا ريِّق الشراب، وريِّق المطر: أوّله. ومنه قول طرفة:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
  وقد يخفّف ذلك فيقال رَيْق. وينشد بيتُ البعيث كذا:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])  وحكى ابنُ دريد([16]): أكلت خبزاً رَيْقاً: بغير أُدْم. وهو من الكلمة، أي إنه هو الذي خالط ريقي الأوّل. والماء الرائِق: أن يشرب على الرِّيق غداةً بلا ثُفْل. قال: ولا يقال ذلك إلاّ للماء. ومن الباب الرائق: الفارغ؛ وهو منه، كأنَّه على الرِّيق بَعْدُ. وحكى اللِّحيانيّ: هو يَرِيق بنفسه رُيوقاً، أي يَجُود بها، وهذا من الكلمة الأولى؛ لأنَّ نَفَسه عند ذلك يتردَّد في صدره.
  (ريم)  الراء والياء والميم كلماتٌ متفاوتة الأصول، حتى لا يكاد يجتمع منها ثِنتانِ واشتقاقٌ واحد. فالرَّيْم: الدَّرَج([17]). يقال اسْمُكْ في الرَّيْم، أي اصْعَد الدَّرَج([18]): والرَّيْم: العظم الذي يَبقَى بعد قِسمة الجَزُور. والرَّيْم: القَبْر. والرَّيْم: السّاعة من النّهار. ويقال رِيمَ بالرّجُل، إذا قُطِع به. قال:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
  قال ابن السكّيت: رَيَّمَ بالمكان: أقام به. ورَيَّمَتِ السَّحابة وأغْضَنَت، إذا دامت فلم تُقْلِع. ولا أرِيمُ أفعل كذا، أي لا أبرَح. والرَّيْم: الزِّيادة؛ يقال: لي عليك رَيْمُ كذا، أي زيادة.
  (رين)  الراء والياء والنون أصلٌ يدلُّ على غِطاء وسَتْر. فالرَّيْن: الغِطاء على الشيء. وقد رِينَ عليه، كأنّه غُشِي عليه. ومن هذا حديث عمر: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" يريد أنّه مات. وران النُّعاسُ يَرِين. ورانَت الخْمرُ عَلَى قلبه: غَلَبَتْ. ومن الباب: رانَتْ نفسي تَرِين، أي غَثَتْ. ومنه أرَانَ القومُ فهم مُرِينُونَ، إذا هَلَكت مواشِيهم. وهو من القياس؛ لأنَّ مواشيهم، إذا هلكت فقد رِينَ بها.
  (ريه)  الراء والياء والهاء كلمةٌ من باب الإبدال. يقال تَرَيَّه السَّحابُ، إذا تَرَيَّع. وإنّما الأصل بالواو: تروَّهَ وقد مضى.
--------------------------------------------------------
([1]) لساعدة بن جؤية في ديوانه 232 واللسان (حصر، لحم). حصروا به، بفتح الصاد: أحاطوا به. وروى السكري: "حصروا به" بكسر الصاد، أي ضاقوا به.
([2]) لأبي ذؤيب الهذلي، وهو مطلع أول قصيدة له في ديوانه. المفضليات (2: 221).
([3]) لكعب بن مالك الأنصاري، في اللسان (ريب)، وقصيدته في السيرة 870 جوتنجن.
([4]) مفتح قصيدة له في ديوانه 11 طبع 1881.
([5]) يروى لتأبط شراً، وللسليك بن السلكة، ولأعشى فهم. انظر اللسان (3: 283).
([6]) هو مسهل المهموز "رئاس"، وهو في سائر المعاجم في مادة (رأس). وفي اللسان (7: 397) نص ابن سيده على الشك في الكلمة، أهي يائية الأصل، أم مخففة من المهموز.
([7]) لابن مقبل في اللسان (رأس، شسف). وصدره: * ثم اضطغنت سلاحي عند مغرضها *
([8]) لأبي زبيد الطائي، في اللسان (ريس). وصدره فيه:
* فلما أن رآهم قد تدانوا *     وصدره في الجمهرة (2: 340):
* قصاقصة أبو شبلين ورد *
([9]) في الأصل: "يكتسي".
([10]) نسب في اللسان (ريش) إلى عمير بن حباب، وفي تاج العروس إلى سويد الأنصاري؛ وهو الصواب كما في البيان 4: 66. وفي الأصل: "وشر الموالي"، تحريف.
([11]) أول الحديث: "لعن الله...".
([12]) عجزه كما في ديوانه 400 واللسان (ربع 499). * ندى ليله في ريشه يترقرق *
([13]) البيت للبعيث كما في اللسان (ريع 498). وأنشده في المجمل.
([14]) ثيبه: ما يثوب عنه ويرجع. وفي الأصل: "ثنية"، صوابه في الديوان 16، وصدره:
* فساورته فاستلبت الخشيب *
([15]) ورد البيت بنسبته إلى البعيث في (ورق 425) وجاء في (ريق 429) منسوباً إلى لبيد خطأ، وليس في ديوانه.
([16]) في الجمهرة (2: 411).
([17]) في اللسان والقاموس: "الدرجة". قال ابن منظور: "والريم: الدرجة والدكان. يمانية".
([18]) في اللسان (سمك): "ويقال اسمك في الريم، أي اصعد في الدرجة".
([19]) البيت في المجمل واللسان (ريم).
([20]) أي استدان معرضاً عن الأداء. وهذه التكملة من اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الياء** وما يثلثهما)
  (**ريب**)  **الراء** ve**الياء** ve**الباء** şüpheye, yahut şüphe ve korkuya delâlet eden bir asıldır; artık **الرَّيْب**: şüphedir. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2], yani: şüphe yok. Sonra şair dedi:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])  Ve **الرَّيب**: işten seni şüphelendiren şeydir. Dersin ki: **رابَنِي** bu iş; sana şüphe ve korku soktuğu vakit. Ve **أرابَ** adam: **رِيبةٍ** sahibi oldu. Ve onun işi beni şüphelendirdi. Ve **رَيْب الدّهر**: onun dönüşleri (çeşitli hâlleri)dir; kıyas birdir. Dedi:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])  Amma söyleyenin sözü:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])  hakkında denir ki: **الرَّيب** ihtiyaçtır. Bu uzak değildir; çünkü ihtiyacı isteyen, onda bulunan kaçırma korkusundan dolayı şüphe içindedir.
  (**ريث**)  **الراء** ve**الياء** ve**الثاء** tek bir asıldır; yavaşlığa delâlet eder; o da **الرَّيثُ**tur: aceleliğin zıddı. Lebîd dedi:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])  Ondan **راثَ يَرِيث** dersin. Ve **استَرَثْتُ** falancayı: onu yavaş buldum. Ve bazen derler: **استَرْيَث**; fakat kullanılan değildir. Ve denir: adam **رَيِّثٌ**, yani yavaş.
  (**ريح**)  **الراء** ve**الياء** ve**الحاء**. Onun hakkında sözün çoğu **الراء** ve**الواو** ve**الحاء**’ta geçti; çünkü asıl odur; az önce zikrettiğimizde de asıl **الواو**dur; ancak biz lafız için kelimeler yazarız. Artık **الرِّيح** bilinen şeydir; onun iştikakı geçmişti. Ve **الرَّيحان** bilinen şeydir. Ve **الرَّيْحان**: rızıktır. Hadiste: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". Ve **الرِّيح**: galebe ve kuvvettir; Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. Şair dedi:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])  Bunun hepsinin aslı **الواو**dur; ve geçmiştir.
(**ريخ**)  **الراء** ve**الياء** ve**الخاء**: içinde nazar olan tek bir kelimedir. Denir: **رَاخَ يَريخ ريْخاً**, zelil olup kırıldığı vakit. Ve **الترييخ**: şeyin gevşekliği. Falancayı dövdüler, ta ki onu **ريَّخوه**. Ve **راخَ** adam **يَريخ رَيخا**, şaşırdığı vakit. Ve **راخَ** deve, yorulduğu vakit.
  (**ريد**)  **الراء** ve**الياء** ve**الدال** iki kelimedir: **الريْد**: dağın burnu. Ve **الرِّيد**: toprak.
  (**رير**)  **الراء** ve**الياء** ve**الراء**: üzerine kıyas yapılmayan ve ondan dallandırılmayan tek bir kelimedir. Artık **الرِّير**: bozuk iliktir; o **الرّيْرُ**dur ve **الرَّار**dır. Ve Allah bu devenin iliğini **أرَارَ** etti; yani onu **رِيراً** bıraktı.
Ve bana Ali b. İbrâhîm haber verdi, dedi: Sa‘leb’e söyleyenin sözü hakkında sordum:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
  Dedim: bu böyle midir, yoksa: **أراني الله مُخَّك في السُّلامى** mı? Ve ikisinden hangisi daha iyi ve sana daha sevgilidir? Dedi ki: ikisi de birdir. Ve **أرَارَ**’ın manası: inceltti. Ve **السُّلامَى**: bacağın kemikleridir.
  (**ريس**)  **الراء** ve**الياء** ve**السين**: aralarındaki fark bulunan iki kelimedir. Artık **الرِّياس**: kılıcın dik duran kısmı([6]). [Dedi]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ  Ve bir başkası dedi:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
  Diğer kelime: **الرَّيْسُ** ve**الرَّيَسَان**: böbürlenmedir. Dedi:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *
  (**ريش**)  **الراء** ve**الياء** ve**الشين**: iyi hâle ve insanın hayırdan kazandığı şeye delâlet eden tek bir asıldır. Artık **الرِّيش**: hayırdır. Ve **الرِّياش**: maldır. Ve **رِشْت** falancayı **أَرِيشُه رَيشاً**, onun hâlinin maslahatını üstlendiğin vakit. Ve o, onun sözüdür:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])  Bazıları, hadisteki "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])" içindeki **الرّائش**’in, **الرَّاشي** ile**المرتَشِي** arasında koşuşturan kimse olduğunu söylerdi. Halbuki o, zikrettiğimiz şeyden dolayı **رائشاً** diye adlandırılmıştır. Denir: **رِشْتُ** falancayı: ona hayır ulaştırdım. Ve bu, iki sözün daha sahihidir; onun sözüyle:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
  Ve bir başkası dedi:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما  Ve yine dedi:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي  Ve babdan: kuşun **رِيشُ**’i. Ve ondan denir: **رِشْت** oku **أَرِيشُه رَيْشاً**. Ve **ارتاش** falanca, hâli güzelleştiği vakit. Ve zikrettiler ki **الأرْيَشَ**, özellikle kulakların kılları çok olan kimsedir.
İşte babın aslı budur. Sonra ondan türetildi; artık gevşek mızrağa **رَاشٌ** denildi. Ancak o, zayıflığında **الرِّيش**’e benzetildiği için böyle adlandırıldı. Ve ondan: sırtı **راشةُ الظَّهر** olan deve; yani zayıf.
  (**ريط**)  **الراء** ve**الياء** ve**الطاء** tek bir kelimedir; o da **الرَّيطة**dır; o, iki parçadan dikilmiş olmayan her örtüdür; çoğulu **رَيْط** ve**رِياط**tır.
Ve babam bana, Ebû Nasr İbn Uht el-Leys b. İdrîs’ten, İbn es-Sikkît’ten haber verdi, dedi: Her ince yumuşak elbise için: **رَيْطة** denir.
  (**ريع**)  **الراء** ve**الياء** ve**العين** iki asıldır: biri yükselme ve yücelik, diğeri dönüştür.
  Birincisi **الرِّيع**tir; o, yerden yükselti olan şeydir. Ve denir ki: bilakis **الرِّيع** bir çoğuldur; tekili **رِيعة**dır; çoğulu **رياعٌ**dır. Zû’r-Rumme dedi:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
  Ve babdan **الرِّيع**: yoldur. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. Dediler: yol kastedildi. Ve dediler: yerden yüksek olan.
  Ve babdan **الرَّيْع**: büyüme ve artıştır. Ve denir ki: zırhların **رَيْع**’i: kollarının fazlalıklarıdır. Ve develer **أَراعَت**: büyüdü ve yavruları çoğaldı. Ve buğday **رَاعت**: bereketlendi. Ve derler ki: kuyunun **ريع**’i, çevresinden yükselen şeydir. Ve her şeyin **رَيْعانُ**’ı: onun en iyisi ve ilkidir.
  Amma diğer asıl: **الرَّيع**; şeye dönüş (geri dönme)dir. Hadiste: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" yani: döndü, demek istedi. Ve dedi:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])  (**ريف**)  **الراء** ve**الياء** ve**الفاء**: bolluğa delâlet eden tek bir kelimedir. Denir: **أرَافَتِ** yer. Ve **أرْيَفْنا**, **الرِّيف**’e vardığımız vakit. Ve denir: **رَيِّفَةٌ** yer; **الرِّيف**’ten. Ve davarlar **رافت**: **الرِّيف**’i otladı.
  (**ريق**)  **الراء** ve**الياء** ve**القاف**; ve içine **الواو** sahiplerinden olan da girebilir; o, su ve başkası gibi akıcı bir şeyin gidip gelmesine delâlet eden tek bir asıldır; sonra bundan türetilir. Artık **التريُّق**: suyun yer yüzünde gidip gelmesidir. Ve denir: serap yerin üstünde **راقَ** etti, **رَيْقاً**.
  Ve babdan: insanın ve başkasının **رِيق**’i. Ve bu kelimeden mecazdır; derler: her şeyin **رَيِّقُ**’i: onun ilki ve en iyisi. Ve bu, içeceğin **ريِّق**’idir; ve yağmurun **ريِّق**’i: onun ilki. Ve ondan Tarafe’nin sözü:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
  Ve bu hafifletilebilir; artık **رَيْق** denir. Ve el-Ba‘îs’in beyti böyle okunur:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])  İbn Düreyd([16]) nakletti: **رَيْقاً** ekmek yedim: katıksız. Ve o, kelimedendir; yani o, benim ilk **ريقي**’me karışan şeydir. Ve **الرائِق** su: sabahleyin tortusuz, **الرِّيق** üzere içilmesidir. Dedi: bu, ancak su için söylenir. Ve babdan **الرائق**: boş olan; o da ondandır; sanki o, hâlâ **الرِّيق** üzeredir. El-Lihyânî nakletti: o, nefsiyle **يَرِيق** eder, **رُيوقاً**; yani onunla cömertlik eder; bu, birinci kelimedendir; çünkü o sırada nefesi göğsünde gidip gelir.
  (**ريم**)  **الراء** ve**الياء** ve**الميم**: asılları farklı kelimelerdir; öyle ki onlardan ikisi ve tek bir iştikak neredeyse bir araya gelmez. Artık **الرَّيْم**: merdivendir([17]). Denir: **اسْمُكْ في الرَّيْم**; yani merdiveni çık([18]). Ve **الرَّيْم**: deve kesiminin paylaştırılmasından sonra kalan kemiktir. Ve **الرَّيْم**: kabirdir. Ve **الرَّيْم**: gündüzden bir saattir. Ve denir: adamla **رِيمَ** olundu; yani onunla yol kesildi (işi kesildi). Dedi:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
  İbn es-Sikkît dedi: **رَيَّمَ** mekânda: orada ikamet etti. Ve bulut **رَيَّمَت** ve**أغْضَنَت**, devam edip de dağılmadığı vakit. Ve **لا أرِيمُ** şunu yaparım; yani ayrılmam. Ve **الرَّيْم**: artıştır; denir: senin üzerinde bana **رَيْمُ** şu kadar var; yani artış.
  (**رين**)  **الراء** ve**الياء** ve**النون**: örtü ve gizlemeye delâlet eden bir asıldır. Artık **الرَّيْن**: şey üzerindeki örtüdür. Ve onun üzerine **رِينَ** olundu; sanki onun üzerine örtü çekildi. Ve bundan Ömer’in hadisi: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" yani: öldü, demek ister. Ve uyku basması **ران** eder, **يَرِين**. Ve şarap onun kalbi üzerine **رانَت**: galip geldi. Ve babdan: nefsim **رانَت** eder, **تَرِين**; yani ağırlaştı. Ve ondan: kavim **أرَانَ** etti; artık onlar **مُرِينُونَ**dur; davarları helâk olduğu vakit. Ve bu kıyastandır; çünkü davarları helâk olunca, onlarla **رِينَ** olunmuştur.
  (**ريه**)  **الراء** ve**الياء** ve**الهاء**: ibdâl babından bir kelimedir. Denir: bulut **تَرَيَّه** etti; **تَرَيَّع** ettiği vakit. Ancak asıl **الواو** iledir: **تروَّهَ**; ve geçmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ي ث
راث عليّ خبرك وفي مثل ‏"‏ رب عجلة تعقب ريثا ‏"‏ واسترثته‏:‏ استبطأته‏.‏
قال‏:‏ فشمـر أروع لا عاجـزا جباناً ولا مستراثـاً خـذولاً وما فلان بمستراث النصرة‏.‏
وتقول‏:‏ قد استغثته فما استرثته‏.‏
وهو رائث وريث وما ريثك وما بطأ بك‏.‏
ورجل مريث العينين‏:‏ بطيء النظر‏.‏
وما قعدت لفلان إلا ريثما قال كذا‏.‏
وما يستمع لموعظتي إلا ريث أتكلم‏.‏
قال الراعي‏:‏ فقلـت مـا أنـا ممـن لا يواصلنـي وما ثوائي إلا ريث أرتحل

##### Türkçe

ر ي ث
**راث**: Bana haberin gecikti; ve şu sözde: “Nice acele vardır ki bir **ريث**i (gecikmeyi) peşinden getirir.” Ve **استرثته**: Onu yavaş buldum (gecikmiş saydım).

Dedi: “Derken çevik bir yiğit sıvadı; ne âciz bir korkak, ne de **مستراثاً** (gecikmiş sayılan) bir yüzüstü bırakan; ve falan kimse, yardımda **مستراث** (gecikmiş sayılan) değildir.”

Ve dersin ki: “Ondan yardım istedim de onu **استرثته** (gecikmiş saymadım).”

Ve o, **رائث** ve **ريث**tir; ve senin **ريث**in nedir, ve seni ne yavaşlattı?

Ve iki gözü **مريث** olan adam: bakışı yavaş olan.

Ve falan için oturmadım; ancak **ريثما** (şu kadar ki) şöyle dedi.

Ve öğüdümü dinlemez; ancak ben konuştuğum **ريث** (müddetçe).

Çoban dedi ki: “Dedim: Ben, bana bağ kurmayanlardan değilim; ve ikametim ancak göç edeceğim **ريث** (müddetçe).”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّيْثُ: الإِبْطاءُ؛ راثَ يَرِيثُ رَيْثاً: أَبْطَأَ؛ قال: والرَّيْثُ أَدْنَى لِنَجاحِ الذي
تَرُومُ فيه النُّجْحَ، من خَلْسِه
ورَاثَ علينا خَبَرُهُ يَريثُ رَيْثاً: أَبْطأَ. وفي المثل: رُبَّ عَجَلةٍ وَهَبَتْ رَيْثاً؛ ويُرْوى: تَهَبُ رَيْثاً؛ والمعنى واحد، من الهِبة. وما أَراثكَ علينا؟ أَي ما أَبْطَأَ بك عنا؟ وفي حديث الاستسقاء: عَجِلاً غيرَ رائِثٍ أَي غير بَطِيءٍ. وفي الحديث: وَعَدَ حبريلُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ يأَتِيَه فراثَ عليه.
ورجل رَيِّثٌ، بالتشديد، أَي بَطِيءٌ؛ عن ابن الأَعرابي.
وتَرَيَّثَ فلانٌ علينا أَي أَبطأَ؛ وقيل: كلُّ بَطيء رَيِّثٌ؛ وأَنشد: ليَهْنِئْ تُراثي لامرئٍ، غيرِ ذلَّةٍ،
صَنابرُ أُحْدانٌ، لهُنَّ حفِيفُ
سَريعاتُ مَوْتٍ، رَيِّثاتُ إِقامةٍ،
إِذا ما حُمِلنَ، حمْلُهُنَّ خَفِيفُ
والاسْتِرَاثةُ: الاسْتِبْطاء. واسْتَراثه: استبطَأَه. واسْتَرْيَثْتُه: اسْتَبْطأْتُه. وفي الحديث: كان إِذا اسْتَرَاثَ الخَبر، تَمثَّلَ بقول طَرَفَة:
ويَأْتِيكَ بالأَخْبار مَنْ لم تُزَوِّدِ
هو اسْتَفْعلَ، مِن الرَّيْث.
ورَيَّثَ عما كان عليه: قَصَّرَ؛ ورَيَّث أَمْرَه كذلك. ونَظَرَ القَنَانِيُّ إِلى بعض أَصحاب الكسائي فقال: إِنه لَيُرَيِّثُ النَّظَرَ؛ وفي بعض الروايات: إِنه ليُرَيِّثُ إِليَّ النَّظَر.
الفراء: رجلٌ مُرَيَّثُ العَيْنَين إِذا كان بَطيءَ النَّظَر. وما فعَلَ كذا إِلاَّ رَيْثَ ما فعَلَ كذا؛ وقال اللحياني عن الكسائي والأَصمعي: ما قَعَدْتُ عنده إِلاَّ رَيْثَ أَعْقِدُ شِسْعِي، بغير أَن، ويستعمل بغير ما ولا أَن؛ وأَنشد الأَصمعي لأَعْشَى باهِلةَ:
لا يَصْعُبُ الأَمْرُ إِلاّ رَيْثَ يَرْكَبُه،
وكلَّ أَمْرٍ، سِوَى الفَحْشاءَ، يَأْتَمِرُ
وهي لغة فاشية في الحجاز؛ يقولون: يُريدُ يَفْعَلُ أَي أَن يَفْعل؛ قال ابن الأَثير: وما أَكثَرَ ما رأَيْتُها واردةً في كلام الشافعي. ويقال: ما قَعَدَ فلانٌ عندنا إِلاَّ رَيْثَ أَن حَدَّثَنا بحديث ثم مَرَّ، أَي ما قَعَد. إِلاّ قَدْرَ ذلك؛ قال الشاعر يعاتِبُ فِعْلَ نَفْسِه: لا تَرْعَوِي الدَّهْرَ إِلاَّ رَيْثَ أُنْكِرُها،
أَنْثُو بذاكَ عليها، لا أُحاشِيها
وفي الحديث: فلم يَلْبَثْ إِلاّ رَيْثما قُلْتُ؛ أَي إِلاّ قَدْرَ ذلك؛ وقولُ مَعْقِل بن خُوَيْلِدٍ:
لَعَمْرُكَ لَليَأْسُ، غيرُ المُريـ
ـثِ، خَيْرٌ من الطَّمَعِ الكاذِبِ
قال: يجوز أَن يكون أَراث لُغة في راثَ، ويجوز أَن يكون أَراد المُرِيثَ المَرْءَ؛ فحذف.
ورَيْثَةُ: اسمُ منْهلَةٍ
(* قوله «وريثة اسم منهلة» الذي في القاموس
والتكملة وياقوت: رويثة بالتصغير، منهلة بين الحرمين، وذكروها في روث.) من المناهِل التي بين المسجدين. ورَيْثٌ: أَبو حَيّ من قيس، وهو رَيْثُ بن غَطَفان ابن سعد بن قيس عيلان.

##### Türkçe

**الرَّيْثُ**: yavaşlatma; **راثَ يَرِيثُ رَيْثاً**: yavaşladı; dedi ki:
Ve **الرَّيْثُ** daha yakındır, senin murat ettiğin şeyde başarıya,
onda başarıyı umduğun şeye, onu kapıp kaçırmaktan.
Ve **رَاثَ علينا خَبَرُهُ يَريثُ رَيْثاً**: yavaşladı. Ve meselde: Nice
acele vardır ki **رَيْثاً** bağışladı; ve rivayet olunur: **تَهَبُ رَيْثاً**; mânâ birdir, **الهِبة**’dendir.
Ve **وما أَراثكَ علينا؟** yani: bizden sana ne yavaşlattı? Ve yağmur isteme hadîsinde:
**عَجِلاً غيرَ رائِثٍ** yani yavaş olmayan. Ve hadîste: Cebrâil, Allah’ın Elçisi’ne,
Allah ona salât ve selâm etsin, ona geleceğine söz verdi de ona karşı yavaşladı.
Ve bir adam **رَيِّثٌ**, şeddeli, yani yavaş; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve **تَرَيَّثَ** falan bize karşı yani yavaşladı; ve denildi: her yavaş olan **رَيِّثٌ**’tir; ve inşâd etti:
Bir kimse için, zillet olmaksızın, benim gecikmem sevindirici olsun,
tek hörgüçlü, iri yapılı develer; onlar için bir hışırtı vardır.
Ölümü çabuk, ikameti yavaş olanlar,
yüklendikleri vakit, onların yükü hafiftir.
Ve **الاسْتِرَاثةُ**: yavaş sayma. Ve **اسْتَراثه**: onu yavaş saydı. Ve **واسْتَرْيَثْتُه**:
onu yavaş saydım. Ve hadîste: haberin yavaşlığını saydığı vakit, şu sözle temsil ederdi
**طَرَفَة**’nin:
Sana haberleri, azık vermediğin kimse getirir.
O, **اسْتَفْعلَ**’dir, **الرَّيْث**’ten.
Ve **رَيَّثَ** üzerinde bulunduğu şeyden: kısalttı; ve **رَيَّث** işini de öyle. Ve
**القَنَانِيُّ** bazı Kisâî ashabına baktı da dedi: Şüphesiz o, bakışı yavaşlatıyor; ve
bazı rivayetlerde: Şüphesiz o, bana bakışı yavaşlatıyor.
**الفراء**: iki gözü **مُرَيَّثُ** olan adam, bakışı yavaş olduğu vakit. Ve o
şunu yapmadı, ancak **رَيْثَ** şunu yaptı; ve Lihyânî, Kisâî ve Asma‘î’den dedi:
Onun yanında oturmadım, ancak **رَيْثَ** ayakkabı bağımı düğümleyeyim kadar, **أَن** olmaksızın; ve **ما** olmaksızın
ve **أَن** olmaksızın kullanılır; ve Asma‘î, A‘şâ Bahile’ye ait olarak inşâd etti:
İş zorlaşmaz, ancak onu bindiği kadar **رَيْثَ**,
ve her iş, çirkinlik dışında, emre uyar.
Ve o, Hicaz’da yaygın bir dildir; derler ki: **يُريدُ يَفْعَلُ** yani **أَن يَفْعل**; dedi
İbnü’l-Esîr: Şâfiî’nin sözünde onu vârid olmuş olarak ne kadar çok gördüm. Ve denilir:
Falan bizim yanımızda oturmadı, ancak **رَيْثَ أَن حَدَّثَنا بحديث** sonra geçti, yani
oturmadı, ancak onun miktarı kadar; şair, nefsinin fiilini kınayarak dedi:
Zamanı, ancak onu inkâr ettiğim kadar **رَيْثَ** geri çevirmeyesin,
bununla onun üzerine eğilirim; onu esirgemem.
Ve hadîste: “Sonra beklemedi, ancak **رَيْثما قُلْتُ**”; yani ancak onun miktarı kadar; ve
**مَعْقِل بن خُوَيْلِدٍ**’in sözü:
Canına yemin olsun, ümitsizlik, **المُريـثِ** olmayan,
yalancı tamahtan hayırlıdır.
Dedi: **أَراث**’ın, **راثَ**’ta bir lügat olması câizdir; ve **أَراد**’ın, **المُرِيثَ**
kişiyi murat etmiş olması câizdir; sonra hazfetti.
Ve **رَيْثَةُ**: bir su konaklama yerinin adıdır
(* “**وريثة اسم منهلة**” sözü, Kâmûs’ta
ve Tekmile’de ve Yâkût’ta: küçültme ile **رويثة**; iki Harem arasında bir su konaklama yeri; ve onu **روث** maddesinde zikrettiler.) iki mescid arasındaki
menâhilden. Ve **رَيْثٌ**: Kays’tan bir kabîlenin babasıdır; o, **رَيْثُ بن
غَطَفان** ibn Sa‘d ibn Kays ‘Aylân’dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ي ث * * رَاثَ * علي خبره أبطأ وبابه باع وفي المثل رب عجلة وهبت * رَيْثاً

##### Türkçe

* ر ي ث * * **رَاثَ** * onun haberi üzerine yavaşladı; ve onun bâbı **باع**’dır. Ve meselde: Nice acele vardır ki **رَيْثاً** bağışladı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الريث: الإبطاء  ، راث يريث ريثا: أبطأ، قال:
  والريث أدنى لنجاح الذي                      تروم فيه النجح من خلسه وراث علينا خبره يريث ريثا: أبطأ، وفي المثل  رب عجلة وهبت ريثا   كالتريث  ، يقال: تريث فلان علينا، أي أبطأ. الريث  المقدار  ، يقال: ما فعل كذا إلا ريثما فعل كذا، وقال اللحياني: عن الكسائي والأصمعي: ما قعدت عنده إلا ريث أعقد شسعى. بغير  أن  ويستعمل بغير  ما  ولا  أن  ، وأنشد الأصمعي لأعشى باهلة:
  لا يصعب الأمر إلا ريث يركبه                      وكل أمر سوى الفحشاء يأتمر وهي لغة فاشية في الحجاز، يقولون: يريد يفعل، أي أن يفعل، قال ابن الأثير: وما أكثر ما رأيتها واوردة في كلام الإمام الشافعي، رضي الله عنه. ويقال: ما قعد عندنا فلان إلا ريث أن حدثنا بحديث ثم مر، أي ما قعد إلا قدر ذلك، وفي الحديث:  فلم يلبث إلا ريثما قلت  أي إلا قدر ذلك.  وما أراثك  علينا، أي  ما أبطأ بك  عنا، وفي نسخة ما أبطأك.  والترييث: التليين والإعياء  يقال: ريث الرجل والفرس، إذا أعييا أو كادا.  وهو ريث  بالتشديد،  ككيس  ورائث، أي  بطىء  ، الأول عن ابن الأعرابي. وفي حديث الاستسقاء  عجلا غير رائث  أي غير بطىء، وقيل: كل بطىء ريث، وأنشد:
  سريعات موت ريثات إقامة                      إذا ما حملن حملهن خفيف رجل  مريث العينين  كمعظم أي بطىء النظر  ، عن الفراء، ونظر القناني إلى بعض أصحاب الكسائي فقال: إنه ليريث النظر، وفي بعض الروايات: إنه ليريث إلى النظر في الحديث: كان إذا  استراث  الخبر، أي  استبطأ  تمثل بقول طرفة:

  ويأتيك بالأخبار من لم تزود واسترثته: استبطأته، هو استفعل من الريث، وما فلان بمستراث النصرة، وتقول:  قد  استغثته، فما استرثته.  وريث بن غطفان  بن قيس عيلان  أبو حي  من قيس بن مضر. وريثة: اسم منهلة من المناهل التي بين المسجدين، كذا في اللسان. وريث: موضع في ديار طيىء حيث يلتقى طيىء وأسد، وهو أيضا جبل لبنى قشير، كذا في المراصد ونقله شيخنا. قال ابن منظور: وريث عما كان عليه، أي قصر، وريث أمره، كذلك، وقول معقل بن خويلد:
  لعمرك لليأس غير المري                      ث خير من الطمع الكاذب يجوز أن يكون أراث لغة في راث، ويجوز أن يكون أراد المريث المرء، فحذف.

##### Türkçe

**الريث**: yavaşlatma, ağırdan alma; **راث يريث ريثا**: yavaşladı. Dedi ki:
  Ve **الريث** daha yakındır, başarıya; o ki                      onda başarıyı umarsın, gizlice ve **وراث** bize onun haberini **يريث ريثا**: yavaşladı. Ve meselde:  Nice acele vardır ki **ريثا** bağışladı   **كالتريث**; denir: **تريث** falan bize karşı, yani yavaşladı. **الريث** miktardır; denir: Şunu yapmadı, ancak **ريثما** şunu yaptı. Ve **اللحياني** dedi: **الكسائي** ve **الأصمعي**’den: Onun yanında oturmadım, ancak **ريث** ayakkabımın kayışını bağlayıncaya kadar. **أن** olmaksızın. Ve **ما** olmaksızın ve **لا** ve **أن** olmaksızın kullanılır. Ve **الأصمعي** **أعشى باهلة**’ye ait olarak inşad etti:
  İş zor olmaz, ancak **ريث** ona biner                      Ve her iş, fuhşiyat dışında, emre uyar
Ve bu, Hicaz’da yaygın bir lehçedir; derler: istiyor yapar, yani yapması. **ابن الأثير** dedi: Ve onu ne kadar çok gördüm ki İmam Şafiî’nin, Allah ondan razı olsun, كلامında zikredilmiş ve vârid olmuştur. Ve denir: Falan bizim yanımızda oturmadı, ancak **ريث أن** bize bir hadis anlattı sonra geçti; yani ancak bunun miktarı kadar oturdu. Ve hadiste:  “Sonra beklemedi, ancak **ريثما قلت**”  yani ancak bunun miktarı kadar. Ve “**ما أراثك علينا**”, yani “bizden sana karşı ne yavaşlattı”; bir nüshada: “Seni ne yavaşlattı.”  Ve **الترييث**: yumuşatma ve yorgun düşürme; denir: **ريث** adam ve at; yorulduklarında yahut neredeyse (yorulacaklarında).  Ve o, şeddeli olarak **ريث**’tir; **ككيس** ve **رائث**; yani yavaş; birincisi **ابن الأعرابي**’dendir. Ve yağmur duası hadîsinde:  “acele, **غير رائث**”  yani yavaş olmayan. Ve denildi: Her yavaş olan **ريث**’tir. Ve inşad etti:
  Hızlı ölümler, **ريثات** ikametler                      Ne zaman yüklenseler, yükleri hafiftir
**رجل مريث العينين** **كمعظم**: yani bakışı yavaş; **الفراء**’dan. Ve **القناني** **الكسائي**’nin bazı ashabına baktı da dedi: “Şüphesiz o, bakışı **ليريث**.” Ve bazı rivayetlerde: “Şüphesiz o, bakışa doğru **ليريث**.” Hadiste: “Ne zaman haber **استراث** (oldu)”; yani (onu) yavaş buldu; **طرفة**’nin sözüyle temessül ederdi:

  Ve sana haberleri getirir, azıklandırmadığın kimse
Ve **واسترثته**: onu yavaş buldum. O, **استفعل** babındandır, **الريث**’ten. Ve falan, yardımda **بمستراث** değildir. Ve dersin: “Onu **استغثته**; fakat onu **استرثته** (bulmadım).”  Ve **ريث بن غطفان بن قيس عيلان**: **قيس بن مضر**’dan bir hayyın babasıdır. **وريثة**: iki mescid arasında bulunan menhallerden bir menhelenin adıdır; **اللسان**’da böyle. **وريث**: Tayy diyarında bir yerdir; orada Tayy ile Esed buluşur; o, ayrıca **لبنى قشير**’in dağıdır; **المراصد**’da böyle ve şeyhimiz onu nakletti. **ابن منظور** dedi: **وريث** onun üzerinde bulunduğu şeyden; yani kısalttı. **وريث** işini; aynı şekilde. Ve **معقل بن خويلد**’in sözü:
  Ömrüne yemin olsun, yeis, **غير المريث**’e                      yalancı tamahtan daha hayırlıdır
**أراث**’ın, **راث**’ta bir lehçe olması caizdir; ve **أراد**’ın, **المريث** ile **المرء**’ü kastetmiş olması caizdir; sonra (onu) hazf etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَاثَ
1 رَاثَ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. يَرِيثُ, (S, Msb,) inf. n. رَيْثٌ, (S, M, A, Mgh, Msb, K,) He, or it, was, or became, slow, tardy, dilatory, late, or backward; (T, S, M, A, Mgh, Msb, K;) as also ↓ تريّث. (T, K.) You say, رَاثَ عَلَىَّ خَبَرُكَ, (S, A,) or راث عَلَيْنَا خَبَرُهُ, (T,) Thy news or the news of thee, or his news or the news of him, was slow, &c., in coming to me, or to us. (T, S, A.) And عَلَيْنَا فُلَانٌ ↓ تريّث Such a one was slow, &c., in coming to us. (T.) And رُبَّ عَجَلَةٍ وَ هَبَتْ رَيْثًا, or, accord. to one relation of the saying, تَهَبُ رَيْثًا, the meaning in both cases being the same, from الهِبَةُ; [i. e. Many an act of haste causes (lit. gives) slowness, &c.;] (S;) or تُعْقِبُ رَيْثًا [occasions, as its result, slowness, &c.]: (A:) a proverb. (S, A.) And it appears from the following saying of Maakil Ibn-Khuweylid,
لَعَمْرُكَ لَلْيَأْسُ غَيْرُ المُرِيثِ خَيْرٌ مِنَ الطَّمَعِ الكَاذِبِ
[By thy life, or by thy religion, assuredly despair that is not slow in its issue is better than hope that gives a false promise, if this be his meaning,] that ↓ اراث may be a dial. var. of رَاثَ: but the poet may mean [that does not make a man slow, i. e.] غَيْرُ المُرِيثِ المَرْءَ. (M.)

2 رَيَّثَ see 4. ― -b2- [Hence,] يُرَيِّثُ النَّظَرَ, or, accord. to one relation, يُرَيِّثُ اـِلَىَّ النَّظَرَ, [meaning He is long in looking or he prolongs the looking, and he is long in looking &c. at me,] is mentioned as a phrase used by one of the companions of Ks. (M.) ― -b3- One says also, رَيَّثَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ He fell short, or failed, of doing, or accomplishing, what was incumbent on him: and in like manner, رَيَّثَ أَمْرَهُ [He fell short, or failed, of accomplishing his affair]. (M.) ― -b4- And تَرْيِيثٌ signifies The being fatigued, tired, weary, or jaded: (K:) its verb, ريّث, is said of a man or of a horse. (TK.) -A2- تَرْيِيثٌ is also syn. with تَلْيِينٌ [The rendering a thing soft, &c.]. (K.)

4 أَرْيَثَ see 1, last sentence. -A2- [It is generally transitive.] You say, مَا أَرَاثَكَ (K) and ↓ ما رَيَّثَكَ (A) What made thee, or hath made thee, slow, tardy, dilatory, late, or backward? retarded, or delayed, thee? or kept, or held, thee back? (A, K.) And مَا أَرَاثَكَ عَلَيْنَا What retarded, or delayed, thee, or what kept, or held, thee back, from us? or what hath retarded, &c.? (S.)

5 تَرَيَّثَ see 1, in two places.

استراثهُ
10 استراثهُ ذ He deemed, or reckoned, him, or it, (namely, a person, A, TA, or information, news, or tidings, TA,) slow, tardy, dilatory, late, or backward. (S, * M, A, K, * TA.) You say, اِسْتَغَثْتُهُ فَمَا اسْتَرَثْتُهُ [I sought, or desired, aid, or succour, of him, and I did not deem him slow, &c.]. (A, TA.)

رَيْثٌ
رَيْثٌ ذ A space, or measure, [of time,] syn. قَدْرٌ, (T, Msb,) or مِقْدَارٌ; (A, K;) or a time, a while, syn. سَاعَةٌ. (Mgh.) You say, أَمْهَلْتُهُ رَيْثَمَا فَعَلَ كَذَا, i. e. قَدْرَ مَا فَعَلَهُ (Msb) or سَاعَةَ فِعْلِهِ (Mgh) [I granted him a delay during the space of his doing such a thing]. And لَمْ يَلْبَثْ اـِلَّا رَيْثَمَا قُلْتُ, i. e. قَدْرَ ذٰلِكَ [He tarried not save during the space that, or as long as, or while, I said such a thing]. (TA, from a trad.) And so in the saying, مَا قَعَدَ عِنْدَنَا فُلَانٌ اـِلَّا رَيْثَ أَنْ حَدَّثَنَا بِحَدِيثٍ تُمَّ مَرَّ [Such a one sat not with us, or at our abode, save during the space that, or as long as, or while, he related to us a story, or tradition; then he went away]. (T, TA.) And it is used without ما and without ان: (TA:) Aashà Bلhileh says,
لَا يُصْعِبُ الأَمْرَ اـِلَّا رَيْثَ يَرْكَبُهُ
وَ كُلَّ أَمْرٍ سِوَى الفَحْشَآءِ يَأْتَمِرُ
[He finds not the affair difficult save while he is embarking in it; and every command but that which exceeds the bounds of rectitude he obeys]: (M, TA:) this mode of expression is common in the dial. of El-Hijلz; accord. to which one says, يُرِيدُ يَفْعَلُ, i. e. أَنْ يَفْعَلَ. (TA.) [See also an ex. in a verse cited voce رَاجِلَةٌ, and another in a verse cited voce رِيحٌ.]

رَيْثَةٌ
رَيْثَةٌ ذ Slowness, tardiness, dilatoriness, lateness, or backwardness; contr. of عَجَلَةٌ; like [the inf. n.] رَيْثٌ; (Ham p. 503;) i. q. اـِبْطَآءٌ. (Idem p. 640.)

رَائِثٌ
رَائِثٌ ذ : see what next follows.

رَيِّثٌ
رَيِّثٌ ذ , applied to a man, (IAar, S, M,) and, as some say, to anything, (M,) Slow, tardy, dilatory, late, or backward; (IAar, T, S, M, A, K;) as also ↓ رَائِثٌ; (A, TA;) the latter occurring in a trad. (TA.)

مُرَيَّثُ العَيْنَيْنِ
مُرَيَّثُ العَيْنَيْنِ ذ , (Fr, S, K,) or العَيْنِ, (A,) A man (Fr, S, A) slow of sight. (Fr, S, A, K.)

مَا فُلَانٌ بِمُسْتَرَاثِ النُّصْرَةِ
مَا فُلَانٌ بِمُسْتَرَاثِ النُّصْرَةِ ذ [Such a one is not a person whose aid is deemed slow, tardy, &c.]. (A, TA.)

##### Türkçe

**رَاثَ**
1 **رَاثَ** ذ , (T, S, M, &c.,) muzâri‘ı **يَرِيثُ**, (S, Msb,) mastarı **رَيْثٌ**, (S, M, A, Mgh, Msb, K,) O, yahut o (şey), yavaş oldu, gecikti, ağır davrandı, geç kaldı, yahut geri kaldı; (T, S, M, A, Mgh, Msb, K;) ve yine ↓ **تريّث** de böyledir. (T, K.) Şöyle dersin: **رَاثَ عَلَىَّ خَبَرُكَ**, (S, A,) yahut **راث عَلَيْنَا خَبَرُهُ**, (T,) Senin haberin yahut senden haber, yahut onun haberi yahut ondan haber, bana, yahut bize, gelmekte yavaş oldu, &c. (T, S, A.) Ve **عَلَيْنَا فُلَانٌ ↓ تريّث**: Falanca bize gelmekte yavaş oldu, &c. (T.) Ve **رُبَّ عَجَلَةٍ وَ هَبَتْ رَيْثًا**, yahut, sözün bir rivayetine göre, **تَهَبُ رَيْثًا**, her iki durumda da mânâ aynı olup **الهِبَةُ**’dendir; [yani: Nice acele etme (lafzen: verir) yavaşlık, &c. meydana getirir;] (S;) yahut **تُعْقِبُ رَيْثًا** [sonucu olarak yavaşlık, &c. doğurur]: (A:) bir darb-ı meseldir. (S, A.) Ve Maakil İbn-Huweylid’in şu sözünden anlaşılıyor ki,
لَعَمْرُكَ لَلْيَأْسُ غَيْرُ المُرِيثِ خَيْرٌ مِنَ الطَّمَعِ الكَاذِبِ
[Senin ömrüne, yahut dinine yemin olsun, şüphesiz sonucu bakımından yavaş olmayan ümitsizlik, yalan vaad veren tamahtan daha hayırlıdır, eğer mânâsı bu ise,] ↓ **اراث**’ın **رَاثَ**’ın bir lehçe varyantı olabileceği: fakat şair [adamı yavaşlatmayan, yani] **غَيْرُ المُرِيثِ المَرْءَ** mânâsını kastetmiş olabilir. (M.)

2 **رَيَّثَ**: 4’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **يُرَيِّثُ النَّظَرَ**, yahut bir rivayete göre, **يُرَيِّثُ اـِلَىَّ النَّظَرَ**, [mânâsı: Bakmakta uzun sürer yahut bakmayı uzatır; ve bana bakmakta uzun sürer, &c.] Ks’nin ashabından birinin kullandığı bir ibare olarak zikredilmiştir. (M.) ― -b3- Yine şöyle denir: **رَيَّثَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ**: Üzerine vacip olan şeyi yapmada, yahut yerine getirmede, geri kaldı, yahut kusur etti: ve aynı şekilde, **رَيَّثَ أَمْرَهُ** [işini yerine getirmede geri kaldı, yahut kusur etti]. (M.) ― -b4- Ve **تَرْيِيثٌ**, yorulma, bitkin düşme, usanma, yahut yorgun düşme demektir: (K:) onun fiili **ريّث**, bir adam yahut bir at hakkında söylenir. (TK.) -A2- **تَرْيِيثٌ** ayrıca **تَلْيِينٌ** ile eşanlamlıdır [bir şeyi yumuşatma, &c.]. (K.)

4 **أَرْيَثَ**: 1’in son cümlesine bak. -A2- [Genellikle geçişlidir.] Şöyle dersin: **مَا أَرَاثَكَ** (K) ve ↓ **ما رَيَّثَكَ** (A) Seni yavaş, gecikmiş, ağır davranır, geç, yahut geri kalır kılan nedir? seni geciktiren yahut erteleyen nedir? yahut seni geri tutan yahut alıkoyan nedir? (A, K.) Ve **مَا أَرَاثَكَ عَلَيْنَا**: Seni bizden geciktiren yahut erteleyen nedir, yahut seni bizden geri tutan yahut alıkoyan nedir? yahut ne seni geciktirmiştir, &c.? (S.)

5 **تَرَيَّثَ**: 1’e, iki yerde, bak.

**استراثهُ**
10 **استراثهُ** ذ O, onu yahut onu (yani bir kişiyi, A, TA, yahut bilgi, haber, yahut haberler, TA,) yavaş, gecikmiş, ağır davranır, geç, yahut geri kalmış saydı, yahut öyle hesap etti. (S, * M, A, K, * TA.) Şöyle dersin: **اِسْتَغَثْتُهُ فَمَا اسْتَرَثْتُهُ** [Ondan yardım yahut imdat istedim de onu yavaş, &c. saymadım]. (A, TA.)

**رَيْثٌ**
**رَيْثٌ** ذ Bir müddet, yahut ölçü [zamanın], eşanlamlısı **قَدْرٌ**, (T, Msb,) yahut **مِقْدَارٌ**; (A, K;) yahut bir zaman, bir süre, eşanlamlısı **سَاعَةٌ**. (Mgh.) Şöyle dersin: **أَمْهَلْتُهُ رَيْثَمَا فَعَلَ كَذَا**, yani **قَدْرَ مَا فَعَلَهُ** (Msb) yahut **سَاعَةَ فِعْلِهِ** (Mgh) [ona, böyle bir şeyi yapmasının müddeti boyunca bir mühlet verdim]. Ve **لَمْ يَلْبَثْ اـِلَّا رَيْثَمَا قُلْتُ**, yani **قَدْرَ ذٰلِكَ** [şunu söylememin müddeti kadar, yahut söylediğim müddetçe, yahut ben şunu söylerken, bundan başka beklemedi]. (TA, bir hadisten.) Ve yine şu sözde de böyledir: **مَا قَعَدَ عِنْدَنَا فُلَانٌ اـِلَّا رَيْثَ أَنْ حَدَّثَنَا بِحَدِيثٍ تُمَّ مَرَّ** [falanca, bize bir hikâye yahut rivayet anlatmasının müddeti kadar (yahut anlattığı müddetçe, yahut o anlatırken) dışında, yanımızda yahut evimizde oturmadı; sonra geçti gitti]. (T, TA.) Ve **ما** olmaksızın ve **ان** olmaksızın da kullanılır: (TA:) A‘şâ Bلhileh şöyle der,
لَا يُصْعِبُ الأَمْرَ اـِلَّا رَيْثَ يَرْكَبُهُ
وَ كُلَّ أَمْرٍ سِوَى الفَحْشَآءِ يَأْتَمِرُ
[O, işe giriştiği sırada (yahut müddetçe) dışında işi zor bulmaz; ve aşırılığı aşan şey dışında her emre uyar]: (M, TA:) bu ifade tarzı El-Hicâz lehçesinde yaygındır; ona göre kişi, **يُرِيدُ يَفْعَلُ**, yani **أَنْ يَفْعَلَ** der. (TA.) [Ayrıca **رَاجِلَةٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe ve **رِيحٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir başkasına bak.]

**رَيْثَةٌ**
**رَيْثَةٌ** ذ Yavaşlık, gecikme, ağır davranma, geç kalma, yahut geri kalma; **عَجَلَةٌ**’nin zıddı; [mastarı] **رَيْثٌ** gibi; (Ham p. 503;) **اـِبْطَآءٌ** ile aynı mânâdadır. (Idem p. 640.)

**رَائِثٌ**
**رَائِثٌ** ذ : bir sonraki maddeye bak.

**رَيِّثٌ**
**رَيِّثٌ** ذ , bir adama nispetle, (IAar, S, M,) ve bazılarına göre herhangi bir şeye, (M,) Yavaş, gecikmiş, ağır davranır, geç, yahut geri kalmış; (IAar, T, S, M, A, K;) ve yine ↓ **رَائِثٌ** de böyledir; (A, TA;) ikincisi bir hadiste vârid olmuştur. (TA.)

**مُرَيَّثُ العَيْنَيْنِ**
**مُرَيَّثُ العَيْنَيْنِ** ذ , (Fr, S, K,) yahut **العَيْنِ**, (A,) Bir adam (Fr, S, A) görmesi yavaş olan. (Fr, S, A, K.)

**مَا فُلَانٌ بِمُسْتَرَاثِ النُّصْرَةِ**
**مَا فُلَانٌ بِمُسْتَرَاثِ النُّصْرَةِ** ذ [Falanca, yardımı yavaş, gecikmiş, &c. sayılan bir kimse değildir]. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَاثَ
رَاثَ ( y )  I ( n. ac. رَيْث 1 ),
a.  Was slow, tardy, behindhand.

رَيَّثَ
رَيَّثَ II ,
a.  Delayed, deferred; detained.

b.  Was tired, fatigued.

c.  Softened.

أَرْيَثَ
أَرْيَثَ IV ,
a.  see II (a) .

رَيْث
رَيْث 1 ,
a.  Delay; procrastination; slowness, dilatoriness.

رَيْثَمَا
رَيْثَمَا
a.  As long as, whilst.

b.  Until.

ريْح
ريْح
a.  see رَوَحَ رِيْث 2 .

##### Türkçe

رَاثَ
رَاثَ ( y ) I ( n. ac. **رَيْث** 1 ),
a. Yavaş oldu, gecikti, geri kaldı.

رَيَّثَ
رَيَّثَ II ,
a. Geciktirdi, erteledi; alıkoydu.

b. Yoruldu, bitkin düştü.

c. Yumuşattı.

أَرْيَثَ
أَرْيَثَ IV ,
a. II (a)’ya bak.

رَيْث
**رَيْث** 1 ,
a. Gecikme; erteleme; yavaşlık, ağırdan alma.

رَيْثَمَا
**رَيْثَمَا**
a. Olduğu sürece, iken.

b. -e kadar.

ريْح
**ريْح**
a. **رَوَحَ** **رِيْث** 2’ye bak.
