# ريش (ر-ي-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Reyş kuş tüyü demektir

- Harfler: ر - ي - ش
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَرِيشًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B4%D9%8B%D8%A7.md) | وَفِعْلًا | Ve süslü giysi | 1 | 1 | [7:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/ayet/7:26.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
2. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Edim dibalı deri demektir
3. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Arka
4. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Oğullar
5. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
6. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
7. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
8. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nezle” konaklama yeri demektir
9. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
10. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ريش |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md), [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md), [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md), [كسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kuşun gövdesini kaplayarak ona uçuş dengesi, koruma ve estetik sağlayan tüy; okun hedefe varmasını sağlayan kanatçık (telek) |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın salt biyolojik örtünme (setr-i avret) ihtiyacını aşan zinet, refah, sosyal itibar ve zarafet donanımı |
| Çekirdek Özet 3 | Temel varoluşsal zaruretin üzerine eklenen, ferde hareket kabiliyeti, denge ve meşru toplumsal güç kazandıran tekemmül katmanı |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca gereksiz bir lüks tüketime veya yapay süse indirgeyerek, kökün içerdiği koruyucu kalkan, denge unsuru ve saygınlık boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ري | Akışkanlık, suya doyma, tazelik, canlılık kazanarak dolgunlaşma ve genişleme; bu çekirdek [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) kökünde dalgalanma ve kararsızlık, [ريع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9.md) kökünde yükselme ve artma, [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md) kökünde ise bütünüyle sarıp kaplama nüanslarıyla belirginleşir. | ش | Yayılma ve dolgunlaşma hareketine pürüzlü, saçaklı, yüzeyi dış etkilere karşı katman katman örten ve havada tutunma sağlayan lifli ve teleksi bir doku kazandırarak anlamı kuş tüyüne ve zinet giysisine özelleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Varlığın üst yüzeyini, görünür katmanını, liderliği ve en tepede sergilenen asaleti temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Donatma, giydirme, yapıp etme, biçim verme ve işlevsellik kazandırma eylemini simgeler. |
| ش | Diş; parçalama, ayrışma, keskinlik | Tarak gibi saçaklanan, tel tel ayrılan lifli dokuyu, yüzeyi tarayarak koruyan ve rüzgârı yakalayan yapıyı gösterir. |
| ريش | Üstte olanın işlenerek saçaklı bir koruyucuya dönüştürülmesi | Gövdenin en dış yüzeyine el ile yerleştirilmişçesine uyumlu, saçaklı ve esnek yapısıyla hem rüzgârda yön veren hem de bedeni koruyup güzelleştiren bütüncül örtü sistemi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kuşun etini ve derisini soğuktan, sıcaktan koruyan, ona havada süzülme ve yön bulma gücü veren tüyleri; ayrıca av veya harp okunun arkasına dengeli uçuş için bağlanan telekler (kamış kanatçıkları). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Süveyd b. Sâmit'e ait mısrada kök, insanın durumunu düzeltip güçlendirmek anlamında şöyle geçer: فَرِشْنِي بِخَيْرٍ طَالَمَا قَدْ بَرَيْتَنِي / وَخَيْرُ الْمَوَالِي مَنْ يَرِيشُ وَلَا يَبْرِي (Beni hayırla donatıp güçlendir; zira beni uzun süre yontup zayıflattın. Efendilerin en hayırlısı tüy takıp uçuran, yontup eksiltmeyen kimsedir). |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimseye yardım edip onu yoksulluktan kurtarmak ve saygın kılmak anlamında رِشْتُ فُلاَناً فَارْتَاشَ (Falancayı tüylendirdim, o da kanatlanıp hâlini düzeltti, zenginleşti) deyimi yaygın olarak kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça ريش kökü, fiziksel planda kuşun tüylerine ve bu tüylerin sağladığı aerodinamik korumaya dayanır. Semitik diller ailesinin genelinde kuş tüyü kavramı çoğunlukla *p-r-ħ veya *ʿ-w-p kökleriyle ya da İbranicedeki *nôṣāh ve *ʾēber gibi bağımsız isimlerle karşılanırken, ريش formu Güney ve Batı Sami havzasında koruyucu, süsleyici ve oku düzeltici telek semantiğiyle özel bir tekemmül çizgisi izlemiştir. Kökün İbranice ve Süryanice katmanlarında doğrudan birincil isim olarak kuş tüyü yerine saçaklı zinet ve giysi donanımıyla kesişen temaslar görülür. Arapçada ise bu kök, kuşun tüyü üzerinden eşsiz bir soyutlama sıçraması yaparak "bir varlığın yaşamını idame ettirmesi için gereken çıplak asgarinin üzerine giydirilen güç, refah, süs ve toplumsal onur" manasını kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuş tüyünden (rîş) okun telekle donatılmasına (reyşu's-sehm), oradan da insanın mal ve zinetle güçlendirilmesine (irtiyâş) geçiş. | Kuşun tüyü onun hem zırhı hem uçma aleti hem de süsü olduğu için insandaki refah ve itibar giysisine istiare edilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Klasik İbranice metinlerde saçaklı, donatıcı örtü ve teçhizat bağlamındaki morfolojik izdüşümler. | Kökün kuş tüyü ve servet anlamındaki çift yönlü açılımı en yetkin ve müstakil biçimine Arapçada ulaşmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin dış soydaş tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ريش | Anlamlı | Kuş tüyü, zinet, servet, itibar | Kuşu uçuran ve koruyan tüy; insanın refahını ve saygınlığını artıran süslü giysi ve donanım. | Hedef kök; Kur'an'da geçer (A'râf [7:26](https://lisan.digital/tr/ayet/7:26.md)). |
| [رشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%8A.md) | Anlamlı | Bir işi gördürmek için menfaat sağlamak | Rüşvet vermek, ipi sarkıtıp kuyuya ulaştırmak; gizli menfaatle kişinin kanadını okşamak. | Kur'an'da geçmez; ortak fonetik ve himaye çağrışımı taşır. |
| يرش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| [يشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B4%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) | Anlamlı | Satmak, satın almak, yayılmak | Bir bedel karşılığında hakkı devretmek veya mülk edinmek; bedende isiliğin yayılması. | Kur'an'da geçer; değer mübadelesi ve yayılım eksenlidir. |
| [شير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B1.md) | Anlamlı | İşaret etmek, danışmak, güzel görünmek | Bedenin alımlı ve güzel görünmesi (şâre), balı petekten çıkarmak, reyi ortaya koymak. | Kur'an'da doğrudan geçmez; zinet ve görünüm bağı taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ريش | Merkez | İtibar, zinet, tamamlayıcı giysi ve refah | Biyolojik zarureti aşan, kişiye sosyal saygınlık, zarafet ve hareket kabiliyeti veren donanım. | Kuşun tüyü gibi hem koruyan hem uçuran hem de güzelleştiren örtü katmanı. |
| [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Genel giyim ve örtünme | Bedeni örten her türlü giysinin genel adıdır; zaruret ile süsü birbirinden ayırmaz. | [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) asgari ve zorunlu örtüyü kapsarken, ريش onun üzerine eklenen kemal ve güzellik katmanıdır. |
| [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Süs, estetik ve çekicilik | Göze ve gönle hoş gelen her türlü görsel bezenek ve albeni. | [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) soyut ve genel bir güzelleşmeyi ifade eder; ريش ise doğrudan kılık kıyafet, tüy ve maddi imkân kaynaklıdır. |
| [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) | Komşu | Takı ve madeni zinet | Bedene asılan altın, gümüş ve değerli taşlardan oluşan takılar. | [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) doğrudan madeni veya taşa dayalı eklentidir; ريش giysinin kumaşı, dökümü ve bütünüyle insanı sarmalayan refahıdır. |
| [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) | Zıt | Çıplaklık, yoksunluk ve soyunma | Bedenin her türlü koruyucu ve süsleyici örtüden bütünüyle mahrum kalması. | ريش donanımın, korunmanın ve estetiğin zirvesi iken [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) utanç verici korumasızlık ve yalınlıktır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ريش | Kuş tüyü, süslü giysi, refah | Kuşun örtüsü ve uçma aracı olan tüy; insanın zaruret üstü şık giysisi ve malı. | Kesin |
| Latince | pluma / vestitus elegans | Tüy / zarif giysi | Pluma tüyün maddesini karşılarken, vestitus elegans kökün işaret ettiği sosyal statü giysisini verir. | Güçlü |
| İngilizce | plumage / finery / attire | Kuş tüyü donanımı / süslü giysi / görkemli kılık | Plumage kuşun tüylerinin bütüncül donanımını, finery ve attire ise zaruret üstü şık ve itibarlı kıyafeti karşılar. | Kesin |
| Almanca | Gefieder / Prachtgewand | Kuş tüyleri / görkemli elbise | Gefieder biyolojik donanımı, Prachtgewand ise toplumsal saygınlık ve estetik sağlayan giysiyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | plumage / parure | Kuş tüyü / zinet ve şık kıyafet | Parure kelimesi insanın üzerindeki bütüncül şıklığı ve süsü kuş tüyü zarafetiyle karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَرِيشًا | Zaruret üstü zinet, süslü dış giysi ve estetik donanım | Âdemoğluna bahşedilen nimetlerin sayıldığı, çıplaklığın örtülmesinden (setr-i avret) sonra gelen güzellik ve itibar elbisesi bağlamı (A'râf [7:26](https://lisan.digital/tr/ayet/7:26.md)). |
| وَرِيشًا | Mal, mülk, refah ve toplumsal güç | İnsanın hayatını kolaylaştıran, ona güç ve hareket kabiliyeti sağlayan iktisadi genişlik ve meşru varlık bağlamı (A'râf [7:26](https://lisan.digital/tr/ayet/7:26.md) tefsir geleneğindeki nezâir yorumu). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimet hiyerarşisi ve fıtrat | Allah'ın insana bahşettiği nimetlerin zaruriyyat (avreti örtme) ve kemaliyyat (rîş/süs) olarak tasnifi; insanın yaratılıştan onurlu bir varlık kılınışı. | İnsanın yalnızca biyolojik bir canlı değil, estetik ve manevi yetkinliğe açık bir halife oluşunun tescili. |
| Fıkıh | Setr-i avret ve zinet ahkâmı | Farz olan avret yerlerinin kapatılması (libas) ile müstehap/mubah olan bayram, cuma ve cemiyet giysileri (rîş) arasındaki hüküm farkı; israf ve kibir sınırları. | Asgari örtünme zorunluluğundan meşru zinet ve cemal sınırlarına doğru hukuki genişleme. |
| Tefsir | A'râf [7:26](https://lisan.digital/tr/ayet/7:26.md) ayetinin tahlili | "Libâs" ile "rîş" arasındaki atıf ilişkisi; tüyün kuşa sağladığı himaye ve uçuş kabiliyetinin insandaki vakar ve elbiseye teşbihi; takva örtüsü ile irtibatı. | İnsanı hayvanlardan ayıran edep, medeniyet ve vakar örtüsü. |
| Hadis | Rüşvet ve kılık kıyafet rivayetleri | Rüşvet alan ile veren arasındaki aracıya "râiş" denmesi (tarafları kanatlandırıp menfaat sağlayan); Allah'ın kulunun üzerinde nimetinin eserini (rîş) görmeyi sevmesi. | Menfaati temin etme, güç verme ve dış görünüşte zarafeti sergileme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrî vakar ve edep nizamı | Zinet ve kemal libası | İnsanın şerefini zahir kılmak | Din, çıplaklığı hayvani bir düşüş, meşru örtü ve süsü (rîş) ise melekî bir vakar olarak tanımlar. | Kesin |
| İlmi | Aerodinamik ve fiziki denge | Yönlendirici telek | Hareketi istikrara kavuşturmak | Tıpkı okun arkasındaki tüy gibi, ilim de ham bilginin hedefe sapmadan varmasını sağlayan ölçüdür. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal temsil ve diplomasi | Heybet ve vakar simgesi | Otoriteye itibar kazandırmak | Yönetimin ve kamu görevlilerinin toplum nezdinde saygınlık ve güven telkin eden meşru temsiliyet kisvesi. | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve artı değer yönetimi | Tüketim zarafeti ve artı mal | İktisadi canlılığı teşvik etmek | Temel ihtiyaç maddelerinin ötesindeki estetik ve zanaat üretiminin piyasayı canlandırması, refahın dağılımı. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde sınır tabaka kontrolü ve aerodinamik kararlılık | Kuş tüyü veya ok teleği, yüzeydeki türbülansı engelleyerek laminer akışı sağlar; sisteme minimum sürtünmeyle maksimum yön ve kaldırma kuvveti kazandırır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide simgesel sermaye ve itibar donatısı | Bireyin salt biyolojik bedenini toplumsal alanda saygın, güvenilir ve etkin kılan sembolik göstergeler, giyim kültürü ve meşru statü temsilleri. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece gösteriş amaçlı süse, züppeliğe veya modern tüketim çılgınlığının lüks kıyafetlerine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, salt süsü değil; insanın tabiat şartlarına karşı korunmasını, şahsiyetinin ve iffetinin tescilini, toplumsal iletişimde saygınlık kazanmasını sağlayan "kuş tüyü gibi işlevsel ve koruyucu" bir donanımı ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki nimeti küçümseyerek takva elbisesini dış görünüşün zıddı gibi konumlandırmak; böylece İslam'ın medeniyet, estetik ve meşru zinet anlayışını pejmürdelikle karıştırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın giyim ve kuşam felsefesini sadece bir "kusur örtme" (setr-i avret) mecburiyeti olarak değil, aynı zamanda estetik, itibar ve meşru refahın tecellisi olan bir medeniyet inşası olarak gördüğünü kanıtlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı, cennetten iniş, şeytanın avret yerlerini açma tuzağı ve zinetlerin mescitlerde takınılmasını emreden A'râf suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı pejmürdelik, kılık kıyafette bakımsızlık ve estetikten yoksunluk zanneden zühd sapmalarını ve takva elbisesini maddi elbiseyi inkâr etmek gibi gören indirgemeci yaklaşımları düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kuşun etini dış tesirlerden koruyan, rüzgârı yakalayarak ona süzülme kabiliyeti veren tüy örtüsü ve okun yalpalamadan hedefe gitmesini sağlayan telek donanımı.
- Soyut anlam: Temel biyolojik zarureti aşan; insana vakar, itibar, toplumsal güven, meşru zarafet ve hareket kabiliyeti kazandıran üst düzey medeniyet ve refah katmanı.
- Sistematik karşılık: Varlık tabakasında zaruriyyatın (asgari varoluş koşulları) üzerine inşa edilen kemaliyyat ve tahsiniyyat (tamamlayıcı yetkinlik ve güzellik) fonksiyonu.
- LaTeX modeli: $$ \Phi = \Lambda_0 + \Upsilon \implies \Psi(\Phi) = \mu(\Lambda_0) \cdot \omega(\Upsilon) $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Lambda_0$ simgesi insanın avret yerlerini örten zorunlu biyolojik örtüyü (libas), $\Upsilon$ simgesi ise bu zaruretin üzerine eklenen süs, refah ve aerodinamik itibar donatısını (rîş) temsil eder. Bunların birleşimi olan bütüncül sistem $\Phi$, bireyin toplumsal ve ontolojik varlığını oluşturur. $\Psi(\Phi)$ fonksiyonu varlığın ulaştığı toplam yetkinlik ve saygınlık çıktısıdır; bu çıktı, temel örtünün sağladığı korunma katsayısı $\mu(\Lambda_0)$ ile rîş kökünün kattığı zinet, denge ve manevra çarpanı $\omega(\Upsilon)$ değerlerinin ortak çarpımıyla belirlenir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/ayet/7:26.md) — وَرِيشًا

يَابَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْءَاتِكُمْ وَرِيشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

Meal (IK): Ey ademoğulları; size çirkin yerlerinizi örtecek bir giyimlikle, bir de sizi süsleyecek elbise gönderdik. Takva örtüsü ise daha hayırlıdır. Bunlar; Allah’ın ayetlerindendir. Belki onlar öğüt alırlar.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Reyş kuş tüyü demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والراء و و ا ي ء معهما
ش و ر، ر ش و، و ش ر، و ر ش، ش ر ي، ر ي ش، ر ش أ، ر أ ش، أ ش ر، أ ر ش مستعملات
شور:
المشارُ: المجتنى للعسل. شرتُ العسل أشوره شوراً ومشارةً. وأشرتهُ، أشيره إشارة، واشترته أشتاره اشتياراً، قال الأعشى:
كأنّ جنيّاً من الزَّنـجـبـي		ل خالط فاها وأرياً مُشوراً

من شُرت. وقال عديّ بن زيد:
في سماعٍ يأذن الشيخُ لـه		وحديث مثل ما ذيٍّ مُشارِ
من أشرتُ.
والشَّورةُ: الموضع الذي تُعسل فيه النَّحل، إذا دجنها.
والمشورةُ، مفعلة، اشتق من الإشارة؛ أشرت عليهم بكذا، ويقال مشورة.
والمُشيرةُ: الإصبع التي يقال لها السَّبابة.
والشّارة: الهيئةُ واللِّباسُ الحسن.
وخيلٌ شِيارٌ: أي: سمانٌ حِسانٌ.
والتَّشويرُ: التَّخجيل، شورتُ بفلان، وتشوَّر فلان.
والتَّشوير: أن تشوِّر الدابة، كيف مشوارها، أي: كيف سِيرتها، والفاعل: مشوِّر. وخيلٌ مشوَّرةٌ، ومشورة، إذا شِيرت، أي: ركضت، وشِرتُ الفرس: ركضته.
رشو:
الرَّشو: فعل الرَّشوة.. رشوته أرشوهُ رشواً. والمراشاةُ: المحاباةُ.
والرَّشاة نبات يشربُ لدواء المشدي. والرشاءُ، ممدود: رسنُ الدَّلو، والجميعُ: أرشيةُ، قال:
إني إذا ما القومُ كانوا أنجيه
واضطرب القومُ اضطراب الأرشيه
وأرشيةُ شجر الحنظلِ والبِطِّيخ وما يشبهه: سُيورهُ.
وشر:
الوشر: لغة في الأشر، وفي الحديث: "لعن الله الواشرة والموتشره".
الواشرة وهي الأشرة: تأشِرُ أسنانها، أي: تحززها لتصير أشر.
ورش:
الورشُ: تناول شيء من الطّعام تقول: ورشتُ أرِش ورشاً، إذا تناولت منه شيئاً.
والورشانُ: طائرٌ، والأنثى: ورشانةٌ، والجميع: ورشانٌ.
شري:
شري البرق في السّحاب يشرى شرى، إذا تفرق فيه.
وشرى يشري شِرى وشِراءً وهو شارٍ، إذا باع قال:
فلئِن فرزتُ من المنية والشِرى		فلقد أكونُ وأنت غير فـرورِ
والمُشاراة: المُلاجَّةُ، وقد استشرى إذا لجّ.
والشَّرى: داءٌ يأخذ في الرَّجل، أحمرُ كهيئةِ الدِّرهم.. شري الرَّجلُ، وشري شرىً وهو شرٍ.
وشروى الشَّيء: مثله، وفلان شروى فُلان، أي: مثله، قالت الخنساء.
أخوين كالصُقرين لم		يَرَ ناظرٌ شرواهما
وأشراءُ الحرمِ: نواحيه، واحدها: شرّى، مقصور.
والشَّري: شجرُ الحنظل، والشَّريان: من شجر الحنظل، والشِّريانُ: من شجر يتخذُ منه القِسي. وشرى: موضعٌ كثيرٌ الأسود: قال،
أسودُ شرى لاقت أسودَ خفيفةٍ		تساقين سُمِّا كلُّهـنَّ خـوادِرُ
وشراة: أرضٌ بالشّام، والنِّسبةُ إليها: شرويّ. وقومٌ شُراة: هم الخوارج.
واستشرت الأمور عليهم: أي: عظمت.
وشروى أبان: جبل.
ريش:
رشت السَّهم، أي: ركبت عليه الرِّيش. ورشتُ فلاناً، إذا قويته وأعنته على معاشهِ. وارتاش فلانٌ: حسُنت حالهُ. والرِّياش: اللَّباس الحسن والرِّيش: كسوةُ الطائر، الواحدة: ريشة.
رشأ:
الرَّشأُ، مهموز: الخشف، والجميع: أرشاء.
رأش:
رجلٌ رؤشوش: كثيرُ شعر الأذن، ورجلٌ وناقةٌ وجملٌ رأش، أي: كثير شعر الأذنين أيضاً.
اشر:
الأشرُ: المرح والبطر. ورجلٌ أشرٌ وأشران. وقوم أشارى.
أرش:
الأرشُ: دشةُ الجراحة. قال حماس: الأرش: ثمن الماء إذا ورد عليك قوم فلا تمكنهم من الماء حتى تأخذ الثَّمن.
والتأريش: التَّحريش، قال رؤبة:
أصبحت من حرصٍ على التأريش.
وقال: "وما كنتُ ممن أرش الحرب بينهم"

##### Türkçe

باب **الشين** والراء و و ا ي ء معهما
**ش و ر**، **ر ش و**، **و ش ر**، **و ر ش**، **ش ر ي**، **ر ي ش**، **ر ش أ**، **ر أ ش**، **أ ش ر**، **أ ر ش** müstameldirler.

**شور**:
**المشارُ**: bal için toplanmış olan. **شرتُ العسل أشوره شوراً ومشارةً**: balı sağdım/çektim; onu **شوراً** ve **مشارةً** olarak **أشوره**. Ve **وأشرتهُ، أشيره إشارة**: onu **أشرتهُ** yaptım; onu **إشارة** olarak **أشيره**. Ve **واشترته أشتاره اشتياراً**: onu **اشترته** yaptım; onu **اشتياراً** olarak **أشتاره**. **الأعشى** dedi ki:
كأنّ جنيّاً من الزَّنـجـبـي		ل خالط فاها وأرياً مُشوراً

**من شُرت**’tendir. **عديّ بن زيد** dedi ki:
في سماعٍ يأذن الشيخُ لـه		وحديث مثل ما ذيٍّ مُشارِ
**من أشرتُ**’tendir.
**والشَّورةُ**: arının bal yaptığı yer; onu (kovanı) kapattığı zaman.
**والمشورةُ**: **مفعلة** (vezninde); **الإشارة**’dan türetilmiştir; **أشرت عليهم بكذا**: onlara şu hususta işaret ettim; ve **مشورة** denir.
**والمُشيرةُ**: kendisine **السَّبابة** denilen parmak.
**والشّارة**: görünüş ve güzel elbise.
**وخيلٌ شِيارٌ**: yani semiz, güzel.
**والتَّشويرُ**: utandırma/ayıplama; **شورتُ بفلان**: falanla (onu) utandırdım; ve **تشوَّر فلان**: falan utandı.
**والتَّشوير**: biniti **تشوِّر** etmen; onun **مشوارها**sı nasıl, yani gidişi nasıl; yapan: **مشوِّر**. Ve **خيلٌ مشوَّرةٌ، ومشورة**: **شِيرت** olunduğunda; yani koşturulduğunda. **وشِرتُ الفرس**: atı koşturdum.

**رشو**:
**الرَّشو**: **الرَّشوة** fiilidir. **رشوته أرشوهُ رشواً**: ona rüşvet verdim; onu **رشواً** olarak **أرشوهُ**. **والمراشاةُ**: kayırma/iltimas.
**والرَّشاة**: **المشدي** ilacına içilen bir bitki. **والرشاءُ** (uzatmalı): kovanın ipi; çoğulu: **أرشيةُ**. Dedi ki:
إني إذا ما القومُ كانوا أنجيه
واضطرب القومُ اضطراب الأرشيه
**وأرشيةُ** (acı kavun) **شجر الحنظلِ** ve **البِطِّيخ** ve ona benzer şeylerin: kayışları/şeritleridir.

**وشر**:
**الوشر**: **الأشر** hakkında bir lehçedir. Hadiste: “**لعن الله الواشرة والموتشره**”.
**الواشرة** ki o **الأشرة**’dir: dişlerini **تأشِرُ** eder; yani onları çentikler ki **أشر** olsun.

**ورش**:
**الورشُ**: yemekten bir şey almak; dersin ki: **ورشتُ أرِش ورشاً**: ondan bir şey aldığım zaman.
**والورشانُ**: bir kuştur; dişisi: **ورشانةٌ**; çoğulu: **ورشانٌ**.

**شري**:
**شري البرق في السّحاب يشرى شرى**: bulutta şimşek dağıldığı zaman.
**وشرى يشري شِرى وشِراءً وهو شارٍ**: sattığı zaman; dedi ki:
فلئِن فرزتُ من المنية والشِرى		فلقد أكونُ وأنت غير فـرورِ
**والمُشاراة**: çekişme/inatlaşma; ve **استشرى**: inat ettiğinde.
**والشَّرى**: bacakta tutan bir hastalık; dirhem biçiminde kırmızı. **شري الرَّجلُ**: adam ona tutuldu; **وشري شرىً وهو شرٍ**: **شرىً** olarak **شري** oldu; o **شرٍ**dir.
**وشروى الشَّيء**: onun benzeri. **وفلان شروى فُلان**: yani onun benzeri. **الخنساء** dedi.
أخوين كالصُقرين لم		يَرَ ناظرٌ شرواهما
**وأشراءُ الحرمِ**: onun çevreleri; tekili: **شرّى** (maksur).
**والشَّري**: **شجرُ الحنظل**’dir. **والشَّريان**: **شجر الحنظل**’dendir. **والشِّريانُ**: kendisinden yaylar yapılan bir ağaçtandır. **وشرى**: içinde çok aslan bulunan bir yer; dedi ki:
أسودُ شرى لاقت أسودَ خفيفةٍ		تساقين سُمِّا كلُّهـنَّ خـوادِرُ
**وشراة**: Şam’da bir arazidir; ona nisbet: **شرويّ**. **وقومٌ شُراة**: onlar Haricîlerdir.
**واستشرت الأمور عليهم**: yani büyüdü/ağırlaştı.
**وشروى أبان**: bir dağdır.

**ريش**:
**رشت السَّهم**: yani üzerine **الرِّيش** taktım. **ورشتُ فلاناً**: onu güçlendirdiğim ve geçimine yardım ettiğim zaman. **وارتاش فلانٌ**: hâli güzelleşti. **والرِّياش**: güzel elbise; **والرِّيش**: kuşun örtüsü/tüyü; tekili: **ريشة**.

**رشأ**:
**الرَّشأُ** (hemzeli): yavru geyik; çoğulu: **أرشاء**.

**رأش**:
**رجلٌ رؤشوش**: kulak kılı çok olan. **ورجلٌ وناقةٌ وجملٌ رأش**: yani kulaklarının kılı da çok olan.

**اشر**:
**الأشرُ**: şenlik ve azgınlık. **ورجلٌ أشرٌ وأشران**. **وقوم أشارى**.

**أرش**:
**الأرشُ**: yaranın diyeti. **حماس** dedi: **الأرش**: suyun bedelidir; sana bir kavim geldiğinde onları suya eriştirme; bedeli alana kadar.
**والتأريش**: kışkırtma. **رؤبة** dedi:
أصبحت من حرصٍ على التأريش.
Ve dedi: “**وما كنتُ ممن أرش الحرب بينهم**”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الريشُ للطائر، الواحدة ريشَةٌ، ويجمع على أَرْياشٍ. والرَيْشُ بالفتح: مصدر قولك رِشْتُ السهمَ إذا ألزقتَ عليه الريشَ، فهو مَريشٌ. ومنه قولهم: ما له أَقَذّ ولا مَريشٌ، أي ليس له شيء. ورِشْتُ فلاناً: أصبحت حاله. وهو على التشبيه. قال الشاعر:
فَرِشْني بخيرٍ طالما قد بَـرَيْتَـنـي		وخيرُ المَوالي من يَريشُ ولا يَبْري
والريشُ والرِياشُ بمعنىً، وهو اللباسُ الفاخر. وقرئ: "وَريشاً ولِباسُ التَّقْوى" ويقال الريشُ والرِياشُ: المالُ والخِصبُ والمعاشُ. وارْتاشَ فلانٌ: حسُنَتْ حاله. وقولهم: أعطاه مائةً بريشِها، قال أبو عبيدة: كانت الملوكُ إذا حبَتْ حِباءً جعَلوا في أسنمة الإبل ريشَ النعامة، ليُعرَف أنَّه حِباءُ الملك. وقال الأصمعي: يعني برحالها وكُسْوَتِها. ورُمْحٌ راشٌ، أي خَوَّارٌ. وناقةٌ راشَةٌ: ضعيفةٌ.

##### Türkçe

**الريشُ** kuş içindir; teki **ريشَةٌ**’dir; **أَرْياشٍ** üzere çoğul yapılır. **الرَيْشُ** (fetha ile): “**رِشْتُ السهمَ**” sözünün masdarıdır; ok üzerine **الريشَ** yapıştırdığın zaman; o hâlde o, **مَريشٌ**’dir. Ondandır onların sözü: “**ما له أَقَذّ ولا مَريشٌ**”, yani onun için hiçbir şey yoktur. “**رِشْتُ فلاناً**”: onun hâlini düzelttim. Ve o, benzetme üzerinedir. Şair dedi ki:
فَرِشْني بخيرٍ طالما قد بَـرَيْتَـنـي		وخيرُ المَوالي من يَريشُ ولا يَبْري
**الريشُ** ve **الرِياشُ** bir mânâdadır; o, gösterişli elbisedir. Ve şöyle okunmuştur: “**وَريشاً ولِباسُ التَّقْوى**”. Ve denilir: **الريشُ** ve **الرِياشُ**: mal, bolluk ve geçimdir. Ve **ارْتاشَ فلانٌ**: onun hâli güzelleşti. Ve onların sözü: “ona yüzü, **بريشِها** ile verdi”; Ebû Ubeyde dedi ki: melikler bir bağışla bağışladıkları zaman, deve hörgüçlerinde devekuşunun **ريشَ**’ini koyarlardı; melikin bağışı olduğu bilinsin diye. Asmaî dedi ki: yani semerleri ve örtüleriyle. Ve **رُمْحٌ راشٌ**: yani gevşek. Ve **ناقةٌ راشَةٌ**: zayıf.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والياء وما يثلثهما)
  (ريب)  الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])  والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا. وأرابَ الرّجلُ: صارَ ذا رِيبةٍ. وقد رابَنِي أمْرُه. ورَيْب الدّهر: صُروفه؛ والقياس واحد. قال:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])فأمّا قولُ القائل:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])  فيقال: إنّ الرَّيب الحاجة. وهذا ليس ببعيدٍ؛ لأنَّ طالبَ الحاجة شاكٌّ، على ما به من خوف الفَوْت.
  (ريث)  الراء والياء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على البُطء، وهو الرَّيثُ: خِلاف العَجَل. قال لبيد:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])  تقول منه راثَ يَرِيث. واستَرَثْتُ فلاناً* استبطأتُه. وربّما قالوا:  استَرْيَث، وليس بالمستعمَل. ويقال رجلٌ رَيِّثٌ، أي بطيء.
  (ريح)  الراء والياء والحاء. قد مضى مُعظَم الكلام فيها في الراء والواو والحاء، لأنَّ الأصل ذاك، والأصل فيما نذكر آنفاً الواو أيضاً، غير أنَّا نكتب كلماتٍ لِلَّفْظ. فالرِّيح معروفة، وقد مرَّ اشتقاقها. والرَّيحان معروف. والرَّيْحان: الرِّزْق. وفي الحديث: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". والرِّيح: الغَلَبة والقُوّة، في قوله تعالى: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. وقال الشّاعر:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])  وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد مَضَى.
(ريخ)  الراء والياء والخاء كلمةٌ واحدةٌ فيها نظر. يقال رَاخَ يَريخ ريْخاً، إذا ذلَّ وانكسَر. والترييخ: وَهْيُ الشيء. وضربوا فلاناً حتى ريَّخوه. وراخَ الرجلُ يَريخ رَيخا، إذا حَار. وراخَ البعيرُ، إذا أَعْيا.
  (ريد)  الراء والياء والدال كلمتان: الريْد: أنْف الجبَل. والرِّيد: التِّرب.
  (رير)  الراء والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها ولا يفرّع منها. فالرِّير: المُخّ الفاسد، وهو الرّيْرُ والرَّار. وأرَارَ اللهُ مُخَّ هذه النّاقةِ، أي تركه رِيراً.
وحدّثَني عليُّ بن إبراهيمَ قال: سألتُ ثعلباً عن قول القائل:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
  فقلت: أكذا هو، أم: أراني الله مُخَّك في السُّلامى؟ وأيُّهما أجود وأحبُّ إليك؟ فقال: كلاهما واحد. ومعنى أرَارَ أرَقَّ. والسُّلامَى: عظام الرِّجْل.
  (ريس)  الراء والياء والسين كلمتانِ متفاوتٌ ما بينَهما. فالرِّياس: قائم السَّيف([6]). [قال]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ  وقال آخر:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
  والكلمة الأخرى: الرَّيْسُ والرَّيَسَان: التَّبختُر. قال:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *
  (ريش)  الراء والياء والشين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسْن الحال، وما يكتسب([9]) الإنسانُ من خَيْر. فالرِّيش: الخير. والرِّياش: المال. ورِشْت فلاناً أَرِيشُه رَيشاً، إذا قُمْتَ بمصلحةِ حالِه. وهو قوله:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])  وكان بعضُهم يذهب إلى أنّ الرائش الذي في الحديث في "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])"، أنّه الذي يسعى بين الرَّاشي والمرتَشِي. وإنما سُمِّي رائشاً للذي ذكَرْناه. يقال رِشْتُ فلاناً: أنلتُه خيراً. وهذا أصحُّ القولين بقوله:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
  وقال آخر:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما  وقال أيضاً:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي  ومن الباب رِيشُ الطائر. ويقال منه رِشْت السهمَ أَرِيشَه رَيْشاً. وارتاش فلانٌ، إذا حسُنَتْ حالُه. وذكَرُوا أَنَّ الأرْيَشَ الكثيرُ شَعْر الأذُنين خاصّةً.
فهذا أصل الباب. ثم اشتُقّ منه، فقيل للرُّمح الخَوّار: رَاشٌ. وإنما سمِّيَ بذلك لأنه شُبِّه في ضَعْفِه بالرِّيش. ومنه ناقةٌ راشةُ الظَّهر، أي ضعيفة.
  (ريط)  الراء والياء والطاء كلمةٌ واحدة، وهي الرَّيطة، وهي كلُّ مُلاءةٍ لم تَكُ لِفْقين؛ والجمع رَيْط ورِياط.
وحدثني أبي عن أبي نصْرٍ ابن أخْت اللَّيث بن إدريس، عن ابن السكّيت قال: يقال لكلِّ ثوبٍ رقيقٍ ليِّنٍ: رَيْطة.
  (ريع)  الراء والياء والعين أصلان: أحدهما الارتفاع والعلُوّ، والآخَر الرُّجوع.
  فالأوَّل الرِّيع، وهو الارتفاع من الأرض. ويقال بل الرِّيع جمعٌ، والواحدة رِيعة، والجمع رياعٌ. قال ذو الرمة:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
  ومن الباب الرِّيع: الطريق. قال الله تعالى: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. فقالوا: أراد الطريق. وقالوا: المرتفع من الأرض.
  ومن الباب الرَّيْع، وهو النَّماء والزيادة. ويقال إنّ رَيْع الدُّروع: فضول أكمامها وأَراعَت الإبلُ: نمَتْ وكثُر أولادُها ورَاعت الحِنطةُ: زَكَت. ويقولون إنّ ريع البِئر ما ارتفع من حَواليها. ورَيْعانُ كلِّ شيء: أفضلُه وأوّلُه.
  وأما الأصل الآخر فالرَّيع: الرُّجوع إلى الشيء. وفي الحديث: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" أراد: رجع. وقال:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])  (ريف)  الراء والياء والفاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خِصْب. يقال أرَافَتِ الأرضُ. وأرْيَفْنا، إذا صِرْنا إلى الرِّيف. ويقال أرضٌ رَيِّفَةٌ، من الرِّيف. ورافت الماشيةُ: رعت الرِّيف.
  (ريق)  الراء والياء والقاف، وقد يدخل فيه ما كان من ذوات الواو أيضاً، وهو أصلٌ واحد يدلُّ على تردُّد شيءٍ مائعٍ، كالماء وغيرِه، ثم يشتقّ من ذلك. فالتريُّق: تردُّد الماءِ على وجه الأرض. ويقال: راقَ السّرابُ فوقَ الأرض رَيْقا.
  ومن الباب رِيق الإنسانِ وغيرِه. والاستعارة من هذه الكلمة، يقولون رَيِّقُ كلِّ شيءٍ: أوّله وأفضلُه. وهذا ريِّق الشراب، وريِّق المطر: أوّله. ومنه قول طرفة:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
  وقد يخفّف ذلك فيقال رَيْق. وينشد بيتُ البعيث كذا:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])  وحكى ابنُ دريد([16]): أكلت خبزاً رَيْقاً: بغير أُدْم. وهو من الكلمة، أي إنه هو الذي خالط ريقي الأوّل. والماء الرائِق: أن يشرب على الرِّيق غداةً بلا ثُفْل. قال: ولا يقال ذلك إلاّ للماء. ومن الباب الرائق: الفارغ؛ وهو منه، كأنَّه على الرِّيق بَعْدُ. وحكى اللِّحيانيّ: هو يَرِيق بنفسه رُيوقاً، أي يَجُود بها، وهذا من الكلمة الأولى؛ لأنَّ نَفَسه عند ذلك يتردَّد في صدره.
  (ريم)  الراء والياء والميم كلماتٌ متفاوتة الأصول، حتى لا يكاد يجتمع منها ثِنتانِ واشتقاقٌ واحد. فالرَّيْم: الدَّرَج([17]). يقال اسْمُكْ في الرَّيْم، أي اصْعَد الدَّرَج([18]): والرَّيْم: العظم الذي يَبقَى بعد قِسمة الجَزُور. والرَّيْم: القَبْر. والرَّيْم: السّاعة من النّهار. ويقال رِيمَ بالرّجُل، إذا قُطِع به. قال:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
  قال ابن السكّيت: رَيَّمَ بالمكان: أقام به. ورَيَّمَتِ السَّحابة وأغْضَنَت، إذا دامت فلم تُقْلِع. ولا أرِيمُ أفعل كذا، أي لا أبرَح. والرَّيْم: الزِّيادة؛ يقال: لي عليك رَيْمُ كذا، أي زيادة.
  (رين)  الراء والياء والنون أصلٌ يدلُّ على غِطاء وسَتْر. فالرَّيْن: الغِطاء على الشيء. وقد رِينَ عليه، كأنّه غُشِي عليه. ومن هذا حديث عمر: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" يريد أنّه مات. وران النُّعاسُ يَرِين. ورانَت الخْمرُ عَلَى قلبه: غَلَبَتْ. ومن الباب: رانَتْ نفسي تَرِين، أي غَثَتْ. ومنه أرَانَ القومُ فهم مُرِينُونَ، إذا هَلَكت مواشِيهم. وهو من القياس؛ لأنَّ مواشيهم، إذا هلكت فقد رِينَ بها.
  (ريه)  الراء والياء والهاء كلمةٌ من باب الإبدال. يقال تَرَيَّه السَّحابُ، إذا تَرَيَّع. وإنّما الأصل بالواو: تروَّهَ وقد مضى.
--------------------------------------------------------
([1]) لساعدة بن جؤية في ديوانه 232 واللسان (حصر، لحم). حصروا به، بفتح الصاد: أحاطوا به. وروى السكري: "حصروا به" بكسر الصاد، أي ضاقوا به.
([2]) لأبي ذؤيب الهذلي، وهو مطلع أول قصيدة له في ديوانه. المفضليات (2: 221).
([3]) لكعب بن مالك الأنصاري، في اللسان (ريب)، وقصيدته في السيرة 870 جوتنجن.
([4]) مفتح قصيدة له في ديوانه 11 طبع 1881.
([5]) يروى لتأبط شراً، وللسليك بن السلكة، ولأعشى فهم. انظر اللسان (3: 283).
([6]) هو مسهل المهموز "رئاس"، وهو في سائر المعاجم في مادة (رأس). وفي اللسان (7: 397) نص ابن سيده على الشك في الكلمة، أهي يائية الأصل، أم مخففة من المهموز.
([7]) لابن مقبل في اللسان (رأس، شسف). وصدره: * ثم اضطغنت سلاحي عند مغرضها *
([8]) لأبي زبيد الطائي، في اللسان (ريس). وصدره فيه:
* فلما أن رآهم قد تدانوا *     وصدره في الجمهرة (2: 340):
* قصاقصة أبو شبلين ورد *
([9]) في الأصل: "يكتسي".
([10]) نسب في اللسان (ريش) إلى عمير بن حباب، وفي تاج العروس إلى سويد الأنصاري؛ وهو الصواب كما في البيان 4: 66. وفي الأصل: "وشر الموالي"، تحريف.
([11]) أول الحديث: "لعن الله...".
([12]) عجزه كما في ديوانه 400 واللسان (ربع 499). * ندى ليله في ريشه يترقرق *
([13]) البيت للبعيث كما في اللسان (ريع 498). وأنشده في المجمل.
([14]) ثيبه: ما يثوب عنه ويرجع. وفي الأصل: "ثنية"، صوابه في الديوان 16، وصدره:
* فساورته فاستلبت الخشيب *
([15]) ورد البيت بنسبته إلى البعيث في (ورق 425) وجاء في (ريق 429) منسوباً إلى لبيد خطأ، وليس في ديوانه.
([16]) في الجمهرة (2: 411).
([17]) في اللسان والقاموس: "الدرجة". قال ابن منظور: "والريم: الدرجة والدكان. يمانية".
([18]) في اللسان (سمك): "ويقال اسمك في الريم، أي اصعد في الدرجة".
([19]) البيت في المجمل واللسان (ريم).
([20]) أي استدان معرضاً عن الأداء. وهذه التكملة من اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الياء** وما يثلثهما)
  (**ريب**)  **الراء** ve**الياء** ve**الباء** (üçlüsü) bir asıldır; şüpheye, yahut şüphe ve korkuya delâlet eder. Şu hâlde **الرَّيْب**: şüphedir. Allah (azze ve celle) buyurdu: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2] yani: şüphe yok. Sonra şair dedi:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])  Ve **الرَّيب**: seni bir işten kuşkulandıran şeydir. Dersin ki: **رابَنِي** bu iş; yani sana şüphe ve korku soktuğu zaman. Ve **أرابَ** adam: **رِيبة** sahibi oldu. Ve onun işi bana kuşku verdi. Ve **رَيْب الدّهر**: onun döndürmeleri (çeşitli hâlleri)dir; kıyas birdir. Dedi:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])  Amma söyleyenin sözü:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])  hakkında denir ki: **الرَّيب** ihtiyaçtır. Bu uzak değildir; çünkü ihtiyaç talibi, kaçırma korkusundan dolayı, şüphe içindedir.
  (**ريث**)  **الراء** ve**الياء** ve**الثاء** bir tek asıldır; yavaşlığa delâlet eder; o da **الرَّيثُ**tir: aceleliğin zıddı. Lebîd dedi:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])  Bundan **راثَ يَرِيث** dersin. Ve **استَرَثْتُ** falanı: onu yavaş buldum (gecikti saydım). Bazen derler: **استَرْيَث**; fakat kullanılmayan (bir lafız)dır. Ve denir: adam **رَيِّثٌ**; yani yavaş.
  (**ريح**)  **الراء** ve**الياء** ve**الحاء**. Bunun hakkında sözün çoğu **الراء** ve**الواو** ve**الحاء** maddesinde geçti; çünkü asıl odur; ve az önce zikrettiğimizde de asıl **الواو**dur; ancak biz lafız için kelimeler yazarız. Şu hâlde **الرِّيح** bilinen (şey)dir; türeyişi geçmişti. Ve **الرَّيحان** bilinen (şey)dir. Ve **الرَّيْحان**: rızıktır. Hadiste: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". Ve **الرِّيح**: galebe ve kuvvettir; Allah’ın sözü olan: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46] içinde. Şair dedi:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])  Bunun hepsinin aslı **الواو**dur; geçmişti.
(**ريخ**)  **الراء** ve**الياء** ve**الخاء**: içinde bakış (tereddüt) olan tek bir kelimedir. Denir: **رَاخَ يَريخ ريْخاً**; zelil olup kırıldığı zaman. Ve **الترييخ**: şeyin gevşemesi (zayıflaması)dır. Falanı dövdüler, ta ki onu **ريَّخوه**. Ve **راخَ** adam **يَريخ رَيخا**; şaşırdığı zaman. Ve **راخَ** deve; yorulduğu zaman.
  (**ريد**)  **الراء** ve**الياء** ve**الدال** iki kelimedir: **الريْد**: dağın burnu (çıkıntısı). Ve **الرِّيد**: toprak.
  (**رير**)  **الراء** ve**الياء** ve**الراء**: kendisine kıyas yapılmayan ve ondan dallandırılmayan tek bir kelimedir. Şu hâlde **الرِّير**: bozuk ilik; o **الرّيْر** ve**الرَّار**dır. Ve Allah bu devenin iliğini **أرَارَ** etti; yani onu **رِيراً** bıraktı.
Ve bana Ali b. İbrâhîm haber verdi; dedi: Sa‘leb’e söyleyenin sözü hakkında sordum:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
  Dedim: Bu böyle midir, yoksa: **أراني الله مُخَّك في السُّلامى** mı? Ve ikisinden hangisi daha iyi ve sana daha sevgilidir? Dedi ki: İkisi de birdir. Ve **أرَارَ**ın mânası: inceltti. Ve **السُّلامَى**: bacağın kemikleridir.
  (**ريس**)  **الراء** ve**الياء** ve**السين**: aralarındaki (fark) çeşitli olan iki kelimedir. Şu hâlde **الرِّياس**: kılıcın kabzası([6]). [Dedi]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ  Ve bir başkası dedi:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
  Diğer kelime: **الرَّيْسُ** ve**الرَّيَسَان**: salınma (kibirli yürüyüş). Dedi:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *
  (**ريش**)  **الراء** ve**الياء** ve**الشين** bir tek asıldır; hâlin güzelliğine ve insanın hayırdan kazandığı şeye delâlet eder. Şu hâlde **الرِّيش**: hayırdır. Ve **الرِّياش**: maldır. Ve **رِشْت** falanı **أَرِيشُه رَيشاً**; onun hâlinin ıslahıyla ilgilendiğin zaman. Bu, onun sözüdür:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])  Bazıları, hadisteki **الرّائش**in "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])" içinde, **الرَّاشي** ile**المرتَشِي** arasında koşuşturan kimse olduğunu söylerdi. Oysa ona **رائش** denmesi, zikrettiğimiz şeydendir. Denir: **رِشْتُ** falanı: ona hayır ulaştırdım. Bu, iki sözün daha sahih olanıdır; şu sözüyle:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
  Ve bir başkası dedi:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما  Ve yine dedi:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي  Bu babdandır: kuşun **رِيشُ**u. Ve ondan denir: **رِشْت** oku **أَرِيشَه رَيْشاً**. Ve **ارتاش** falan; hâli güzelleştiği zaman. Ve zikrettiler ki **الأرْيَشَ** özellikle kulakların kılları çok olan (kimsedir).
İşte babın aslı budur. Sonra ondan türetildi; böylece zayıf mızrağa **رَاشٌ** denildi. Ona bu ad verilmesi, zayıflığında **الرِّيش**e benzetilmesindendir. Ve ondan: sırtı zayıf deve: **راشةُ الظَّهر**; yani zayıf.
  (**ريط**)  **الراء** ve**الياء** ve**الطاء** tek bir kelimedir; o da **الرَّيطة**dır; iki parçadan (dikilmiş) olmayan her örtüdür; çoğulu **رَيْط** ve**رِياط**tır.
Ve babam bana, Ebû Nasr b. Uht el-Leys b. İdrîs’ten, İbn es-Sikkît’ten haber verdi; dedi: Her ince yumuşak elbiseye **رَيْطة** denir.
  (**ريع**)  **الراء** ve**الياء** ve**العين** iki asıldır: biri yükselme ve yücelik, diğeri dönüştür.
  Birincisi **الرِّيع**tir; yerden yükselti (yüksek yer). Denir ki: bilakis **الرِّيع** bir çoğuldur; tekili **رِيعة**dır; çoğulu **رياعٌ**dır. Zû’r-Rumme dedi:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
  Bu babdandır: **الرِّيع**: yol. Allah تعالى buyurdu: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. Dediler ki: yol kastedildi. Ve dediler ki: yerden yüksek olan (kısım).
  Bu babdandır: **الرَّيْع**; o da büyüme ve artıştır. Ve denir ki: **رَيْع الدُّروع**: zırhların kol ağızlarının fazlalıklarıdır. Ve develer **أَراعَت**: büyüdü ve yavruları çoğaldı. Ve buğday **رَاعت**: bereketlendi. Ve derler ki: kuyunun **ريع**i, çevresinden yükselen şeydir. Ve her şeyin **رَيْعانُ**u: onun en iyisi ve ilkidir.
  Amma diğer asıl ise **الرَّيع**: şeye dönüş (geri dönme)dir. Hadiste: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" yani: döndü. Ve dedi:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])  (**ريف**)  **الراء** ve**الياء** ve**الفاء**: berekete delâlet eden tek bir kelimedir. Denir: yer **أرَافَت**. Ve **أرْيَفْنا**; **الرِّيف**e vardığımız zaman. Ve denir: **رَيِّفَةٌ** yer; **الرِّيف**ten. Ve davar **رافت**: **الرِّيف**i otladığı zaman.
  (**ريق**)  **الراء** ve**الياء** ve**القاف**; içine **الواو** sahiplerinden olan da girebilir; o, tek bir asıldır: su ve benzeri gibi akışkan bir şeyin gidip gelmesine delâlet eder; sonra bundan türetilir. Şu hâlde **التريُّق**: suyun yer yüzünde gidip gelmesidir. Ve denir: serap yerin üstünde **راقَ** etti: **رَيْقا**.
  Bu babdandır: insanın ve başkasının **رِيق**i. Ve bu kelimeden mecazdır; derler ki: her şeyin **رَيِّقُ**u: onun ilki ve en iyisi. Bu, içeceğin **ريِّق**idir; yağmurun **ريِّق**i: onun ilki. Ve ondan, Tarafe’nin sözü:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
  Bu hafifletilebilir; böylece **رَيْق** denir. Bu‘ays’ın beyti böyle okunur:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])  İbn Düreyd([16]) nakletti: **رَيْقاً** ekmek yedim: katıksız. Bu kelimedendir; yani o, ilk **رِيق**imle karışan şeydir. Ve **الرائِق** su: sabahleyin tortusuz, **الرِّيق** üzere içilmesidir. Dedi: Bu, ancak su için söylenir. Bu babdandır: **الرائق**: boş (kimse); o da ondandır; sanki hâlâ **الرِّيق** üzeredir. Lihyânî nakletti: o, nefsiyle **يَرِيق** eder: **رُيوقاً**; yani onunla cömertlik eder. Bu, ilk kelimedendir; çünkü o sırada nefesi göğsünde gidip gelir.
  (**ريم**)  **الراء** ve**الياء** ve**الميم**: asılları farklı kelimelerdir; öyle ki onlardan iki tanesi ve tek bir türetim neredeyse birleşmez. Şu hâlde **الرَّيْم**: merdiven([17]). Denir: **اسْمُكْ في الرَّيْم**; yani merdivene çık([18]). Ve **الرَّيْم**: deve kesiminin paylaştırılmasından sonra kalan kemiktir. Ve **الرَّيْم**: kabirdir. Ve **الرَّيْم**: gündüzden bir saattir. Ve denir: adamla ilgili olarak **رِيمَ**; onunla yol kesildiği zaman. Dedi:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
  İbn es-Sikkît dedi: **رَيَّمَ** yerde: orada ikamet etti. Ve bulut **رَيَّمَت** ve**أغْضَنَت**; devam edip dağılmadığı zaman. Ve **لا أرِيمُ** şunu yaparım; yani ayrılmam. Ve **الرَّيْم**: artıştır; denir: senin üzerinde bana **رَيْمُ** şu kadar var; yani artış.
  (**رين**)  **الراء** ve**الياء** ve**النون** bir asıldır; örtü ve gizlemeye delâlet eder. Şu hâlde **الرَّيْن**: şeyin üzerindeki örtüdür. Ve onun üzerine **رِينَ** oldu; sanki onun üzerine örtü çekildi. Bundan, Ömer’in hadisi: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" yani: öldü. Ve uyuklama **ران** eder: **يَرِين**. Ve şarap onun kalbi üzerine **رانَت**: galip geldi. Bu babdandır: nefsim **رانَت**: **تَرِين**; yani ağırlaştı. Ve ondan: kavim **أرَانَ** etti; onlar **مُرِينُونَ**dur; davarları helâk olduğu zaman. Bu kıyastandır; çünkü davarları helâk olunca, onlara **رِينَ** olmuştur.
  (**ريه**)  **الراء** ve**الياء** ve**الهاء**: ibdâl babından bir kelimedir. Denir: bulut **تَرَيَّه** etti; **تَرَيَّع** ettiği zaman. Asıl ancak **الواو** iledir: **تروَّهَ**; geçmişti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ريش الطائر معروف، وقد يخص الجناح من بين سائره، ولكون الريش للطائر كالثياب للإنسان استعير للثياب. قال تعالى: ﴿وريشا ولباس التقوى﴾ [الأعراف/26]، وقيل: أعطاه إبلا بريشها، أي: ما عليها من الثياب والآلات، ورشت السهم أريشه ريشا فهو مريش: جعلت عليه الريش، واستعير لإصلاح الأمر، فقيل: رشت فلانا فارتاش، أي: حسن حاله، قال الشاعر:
*فرشني بخير طالما قد بريتني**فخير الموالي من يريش ولا يبري*
(البيت لسويد بن الصامت.
وهو في اللسان: ريش، والبصائر 3/114 دون نسبة فيهما، والبيان والتبين 4/130، والفائق 2/60)
ورمح راش: خوار، تصور منه خور الريش.

##### Türkçe

- **ريش** kuşun (tüyü) bilinir; bazen de, diğerleri arasından özellikle kanada tahsis edilir. Ve tüy, kuş için insan için elbise gibi olduğundan, elbiseler için ödünç alınmıştır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وريشا** ولباس التقوى﴾ [الأعراف/26]. Ve denildi ki: Ona, tüyüyle birlikte develer verdi; yani: üzerlerinde bulunan elbiseler ve aletler. Ve **رشت السهم أريشه ريشا فهو مريش**: üzerine tüy yaptım (taktım). Ve işin ıslahı için ödünç alınmıştır; böylece denildi ki: **رشت فلانا فارتاش**; yani: hâli güzelleşti. Şair dedi ki:
*فرشني بخير طالما قد بريتني**فخير الموالي من يريش ولا يبري*
(Beyit, Süveyd b. es-Sâmit’indir.
Ve o, Lisân’da: **ريش**; ve el-Basâir 3/114’te, ikisinde de nisbet olmaksızın; ve el-Beyân ve’t-Tebyîn 4/130; ve el-Fâik 2/60’tadır.)
Ve **ورمح راش**: gevşek (zayıf); ondan, tüyün gevşekliği tasavvur edilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ي ش
سهم مريش ومريش‏.‏
وقد راشه يريشه وريشت السهم ثلاث ريشات‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رشت فلاناً‏:‏ قويت جناحه بالإحسان إليه فارتاش وتريش‏.‏
قال‏:‏ فرشني بخير طال ما قد بريتني فخير الموالي من يريش ولا يبري وقال‏:‏ إذا كنت مختار الرجال لنفعهم فرش واصطنع عند الذين بهم ترمي كم قد أحل بدار الفقر بعد غنى قوماً وكم راش قوماً بعد إقتار يريش قوماً ويبـري آخريـن بهـم لله من رائش عمرو ومـن بـار وقال القطامي‏:‏ وراشت الريح بالبهمى أشاعره فـآض كالمسـد المفتـول إحناقاً أي غرزت فيها السفا‏.‏
وقال ذو الرمة‏:‏ ألا هل ترى أظعـان مـيّ كأنهـا ذرى أثأب راش الغصون شكيرها وقال أيضاً‏:‏ أفانين مكتـوب لهـا دون حقهـا إذا حملها راش الحجاجين بالثكل أي مكتوب لها الثكل دون تمام الحمل وجعل الله اللباس ريشاً‏:‏ زينة وحمالاً ‏"‏ قد أنزلنا عليكم لباساً يواري سوآتكم وريشاً ‏"‏ مستعار من الريش الذي هو كسوة وزينة للطائر‏.‏
قال جرير‏:‏ فريشـي منكـم وهـواي معكم وإن كانت زيارتكـم لمامـا ‏"‏ ولعـن اللـه الراشـي والمرتشـي والرائـش ‏"‏ وهو المتوسط الذي يريش هذا من مال هذا‏.‏
وفلان له رياش‏:‏ لباس وحسن حال وشارة‏.‏
واشترى عليّ كرم الله تعالى وجهه قميصاً بثلاثة دراهم فقال‏:‏ الحمد لله الذي هذا من رياشه‏.‏
وأجاز النعمان النابغـة بمائـة مـن عصافيـره بريشهـا‏:‏ برحالها‏.‏
وقيل كانت الملوك يجعلون في أسنمتها ريشاً ليعلم أنها حباء ملـك‏.‏
وبـرد مريـش كقولهم‏:‏ مسهم‏.‏
قال الأعشى‏:‏ يركـض كـل عشية عصـب المريـش والمراجل ويقـال للناقـة‏:‏ إنهـا لمريشـة اللحـم مرهفة السنام‏:‏ يراد خفة اللحم وقلته من الهزال من قولهم‏:‏ أخف من ريشة وهو من المجاز اللطيف المسك‏.‏
وقالوا‏:‏ راشه السقم‏:‏ أضعفه‏.‏
ورمح راش‏:‏ خوار وهو فعل أو فاعل كشاك‏.‏

##### Türkçe

ر ي ش
**سهم مريش** ve **مريش**.
Ve onu **راشه يريشه**; ve oku üç tüy ile **وريشت السهم ثلاث ريشات**.
Ve mecazdan: **رشت فلاناً**: ona ihsanda bulunmakla kanadını kuvvetlendirdim; böylece **فارتاش** ve **تريش**.
Dedi: “Beni hayır ile tüyledin; ne zamandır beni yontup duruyordun; efendilerin hayırlısı, tüyleyen ve yontmayan kimsedir.” Ve dedi: “Eğer erkekleri faydaları için seçiyorsan, tüyle ve (iyilik) yap; kendileriyle attığın kimseler yanında. Nice kere yoksulluk yurduna, zenginlikten sonra, kavimler indirdi; ve nice kere darlık sonrası kavimleri tüyledi; bir kavmi tüyler ve başkalarını yontar; onlarla. Allah için, Amr’ı tüyleyen ve yontan kimdendir?” Ve **القطامي** dedi: “Ve rüzgâr, **البهمى** ile onun kıllarını tüyledi; böylece bükülmüş ip gibi oldu, boğazlanma bakımından; yani ona **السفا**yı sapladı.”
Ve **ذو الرمة** dedi: “Dikkat et, **ميّ**’in göçenlerini görür müsün; sanki onlar, dallarını **شكيرها** tüylemiş **أثأب** tepeleridir.” Ve yine dedi: “Hakkının altında, ona yazılmış çeşit çeşit (şeyler); onu, hacıların tüyleyeni, **الثكل** ile taşıdığı zaman.” Yani ona, حملın tamamı yerine **الثكل** yazılmıştır. Ve Allah elbiseyi **ريشاً** kıldı: süs ve yüklenilecek şey: “Size, avret yerlerinizi örten bir elbise ve **ريشاً** indirdik.” Kuş için örtü ve süs olan tüyden ödünç alınmıştır.
**جرير** dedi: “Benim tüyüm sizdendir ve hevesim sizinle beraberdir; her ne kadar ziyaretiniz seyrek olsa da.” “Allah, **الراشي**yi, **المرتشـي**yi ve **الرائـش**i lânetledi.” O, şu kimsenin malından, bunu tüyleyen aracı kimsedir.
Ve falanın **رياش**ı vardır: elbise ve güzel hâl ve nişan.
Ve Ali—Allah Teâlâ yüzünü keremli kılsın—üç dirheme bir gömlek satın aldı; sonra dedi: “Hamd, beni bunun **رياش**ından kılan Allah’adır.”
Ve **النعمان** **النابغة**’yi, tüyüyle birlikte yüz tane **عصافيره** ile ödüllendirdi: eyerleriyle.
Ve denildi: Krallar, onun hörgüçlerinde tüy yaparlardı ki onun bir kral bağışı olduğu bilinsin.
Ve **برد مريش**; onların “**مسهم**” demeleri gibi.
**الأعشى** dedi: “Her akşam, **عصب المريش** ve kazanlar(la) koşturur.” Ve dişi deve için denir: “O, et bakımından **لمريشة**dir, hörgücü ince”: kastedilen, zayıflıktan etin hafifliği ve azlığıdır; onların “tüyden daha hafif” sözünden; ve bu, latif mecazdandır.
Ve dediler: **راشه السقم**: onu zayıflattı.
Ve **رمح راش**: gevşekliktir; ve o, fiil yahut faildir; **شاك** gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرِّيشُ: كِسْوةُ الطائر، والجمع أَرياش ورِياشٌ؛ قال أَبو كبير الهذلي:
فإِذا تُسَلُّ تَخَشْخَشَتْ أَرْياشُها،
خَشْفَ الجَنُوب بيابِسٍ من إِسْحِلِ
وقرئ: ورِياشاً ولِباسُ التَّقْوى؛ وسمى أَبو ذؤيب كسوةَ النحل ريشاً فقال:
تظَلُّ على الثَّمْراء منها جَوارِسٌ
مَراضِيعُ صُهْبُ الرِّيشِ، زُغْبٌ رِقابُها
واحدته رِيشة. وطائرٌ راشٌ: نَبَتَ رِيشُه. وراشَ السهمَ رَيْشاً وارْتاشَه: ركّب عليه الرِّيشَ؛ قال لبيد يصف السهم:
ولئن كَبِرْتُ لقد عَمَرْتُ كأَنني
غُصْنٌ، تُقَيِّئه الرِّياحُ، رَطِيبُ
وكذاك حقًّا، مَن يُعَمِّرْ يُبْلِه
كَرُّ الزمانِ عليه، والتقْلِيبُ
حتى يَعُودَ من البلاء كأَنه،
في الكفّ، أَفْوَقُ ناصِلٌ مَعْصوبُ
مُرُطُ القِذاذِ، فليس فيه مَصْنَعٌ،
لا الريشُ يَنْفعه، ولا التعْقِيبُ
وقال ابن بري: البيت لنافع بن لقيط الأَسدي يصف الهَرَمَ والشَّيْبَ، قال: ويقال سَهم مُرُطٌ إِذا لم يكن عليه قُذَذٌ، والقِذاذ: ريشُ السهم، الواحدة قُذّة، والتعقيبُ: أَن يُشدَّ عليه العَقَبُ وهي الأَوتار، والأَفْوَقُ: السهم المكسور الفوقِ، والفيوق: موضع الوَتَرِ من السهم، والناصلُ: الذي لا نَصْل فيه، والمعصوب: الذي عُصِب بِعصابة بعد انكساره؛ وأَنشد سيبويه لابن ميَّادة:
وارْتَشْنَ، حين أَرَدْنَ أَن يَرْمِينَنا،
نَبْلاً بلا رِيشٍ ولا بِقِداح
وفي حديث عمر قال لجرير بن عبد اللَّه وقد جاء من الكوفة: أَخْبِرني عن الناس، فقال: هم كسِهامِ الجَعْبةِ منها القائمُ الرائِشُ أَي ذو الريش إِشارة إِلى كماله واستقامته. وفي حديث أَبي جُحَيفة: أَبْرِي النَّبْلَ وأَرِيشُها أَي أَعْمَلُ لها رِيشاً، يقال منه: رِشْتُ السهم أَرِيشُه. وفلان لا يَرِيشُ ولا يَبْرِي أَي لا يضر ولا ينفع. أَبو زيد: يقال لا تَرِشْ عليّ يا فلانُ أَي لا تَعْترض لي في كلامي فتَقْطَعه عليّ. والرَّيْشُ، بالفتح: مصدرُ راش سهمَه يَرِيشُه رَيْشاً إِذا ركَّب عليه الرِّيشَ. ورِشْتُ السهمَ: أَلْزَقْتُ عليه الرِّيشَ، فهو مَرِيشٌ؛ ومنه قولهم: ما لَه أَقذُّ ولا مَرِيشٌّ أَي ليس له شيء.
والرائِشُ: الذي يُسْدِي بين الراشي والمُرْتَشي. والراشي: الذي يتردّد بينهما في المُصانعةِ فَيرِيش المُرْتَشي من مال الراشي. وفي الحديث: لَعَنَ اللَّه الراشِيَ والمُرْتَشِيَ والرائش؛ والرائشُ: الذي يسعى بين الراشي والمُرْتَشِي ليَقْضِيَ أَمرَهما. وبُرْدٌ مُرَيّشٌ؛ عن اللحيَاني: خطوطُ وشْيِهِ على أَشكال الرِّيش. نصيرٌ: الرِّيَشُ الزبَب، وناقة رَياشٌ، والزبَب: كثرةُ الشعر في الأُذنين ويَعْتَري الأَزَبَّ النِّفارُ؛ وأَنشد:
أَنْشدُ من خَوّارةٍ رَياشِ،
أَخْطَأَها في الرَّعْلةِ الغَواشِ،
ذُو شَمْلة تَعْثُرُ بالإِنْفاشِ
والريشُ: شعرُ الأُذن خاصّة. ورجل أَرْيَشُ وراشٌ: كثير شعر الأُذُن. وراشَه اللَّهُ يَرِيشُه رَيْشاً: نَعشَه. وتَرَيَّش الرجلُ وارْتاشَ: أَصابَ خيراً فرُئيَ عليه أَثَرُ ذلك. وارْتاشَ فلانٌ إِذا حسُنَتْ حالُه. ورِشْتُ فلاناً إِذا قوَّيْته وأَعَنْته على معاشه وأَصْلَحْت حالَه؛ قال الشاعر عمير
(* قوله «قال الشاعر عمير إلخ» هكذا في الأَصل، وعبارة شارح القاموس: قال سويد الأَنصاري.) بن حبَّاب:
فرِشْني بخيرٍ، طالَما قد بَرَيْتَني،
وخَيْرُ المَوالي مَنْ يَرِيشُ ولا يَبْري
والرِّيشُ والرِّياشُ: الخِصْبُ والمعاشُ والمالُ والأَثاثُ واللِّباسُ الحسَنُ الفاخرُ. وفي التنزيل العزيز: ورِيشاً ولِباسُ التَّقْوى، وقد قرئ: رِياشاً، على أَن ابن جني قال: رِياشٌ قد يكون جمعَ ريش كلِهْبٍ ولِهابٍ؛ وقال محمد بن سَلامٍ: سمعت سلاماً أَبا مُنْذِرٍ القارئ يقول: الرِّيشُ الزِّينةُ والرِّياشُ كلُّ اللباس، قال: فسأَلت يونسَ فقال: لم يقل شيئاً، هما سواءٌ، وسأَل جماعةً من الأَعراب فقالوا كما قال؛ قال أَبو الفضل: أَراه يعني كما قال أَبو المنذر قال: وقال الحَرَّاني سمعت ابن السكيت قال: الريشُ جمعُ ريشة. وفي حديث عليّ: أَنه اشترى قَميصاً بثلاثة دَراهم وقال: الحمدُ للِّه الذي هذا من رِياشه؛ الرِّيشُ والرِّياشُ: ما ظهَر من اللباس. وفي حديثه الآخَر: أَنه كان يُفْضِلُ على امرأَةٍ مُؤْمِنَةٍ من رِياشِه أَي مما يستفيده، وهذا من الرِّياشِ الخِصْبِ والمعاشِ والمال المستفاد. وفي حديث عائشة تَصِفُ أَباها، رضي اللَّه عنهما: يَفُكّ عانِيَها ويَرِيشُ مُمْلِقَها أَي يَكْسُوه ويُعِينُه، وأَصله من الرِّيشِ كأَنّ الفقِيرَ المُمْلِقَ لا نُهُوضَ به كالمَقْصوصِ من الجَناحِ. يقال: راشَه يَرِيشُه إِذا أَحْسَنَ إِليه. وكلُّ من أَوْلَيْتَه خيراً، فقد رِشْتَه؛ ومنه الحديث: أَن رجلاً راشَه اللَّه مالاً أَي أَعطاه؛ ومنه حديث أَبي بكر والنسّابة:
الرائشون، وليس يُعرف رائِشٌ،
والقائلون: هلُمَّ للأَضيافِ
ورجل أَرْيشُ وراشٌ: ذو مال وكسوة. والرِّياشُ: القِشْرُ وكلُّ ذلك من الرِّيشِ. ابن الأَعرابي: راشَ صدِيقَه يَرِيشُه رَيْشاً إِذا أَطعَمه وسقاه وكساه. وراشَ يَرِيشُ رَيشاً إِذا جَمَع الرِّيشَ وهو المال والأَثاث. القتيبي: الرِّيشُ والرِّياشُ واحدٌ، وهما ما ظهر من اللباس. ورِيشُ الطائرِ: ما سَتَرَه اللَّه به. وقال ابن السكيت: قالت بنو كلاب الرِّياشُ هو الأَثاث من المتاع ما كان من لِباسٍ أَو حشْوٍ من فراش أَو دِثارٍ، والرِّيشُ المتاعُ والأَموالُ. وقد يكون في النبات دون المال. وإِنه لحسَنُ الرِّيش أَي الثيابِ. ويقال: فلان رَيِّشٌ ورَيْشٌ وله رِيشٌ وذلك إِذا كَبُر ورَفَّ، وكذلك راشَ الطائرُ إِذا كان عليه زَغَبة من زِفٍّ، وتلك الزَّغَبة يقال لها النُّسال. الفراء: شارَ الرجلُ إِذا حسُنَ وجْهُه، وراشَ إِذا استَغْنى. ورُمْحٌ راشٌ ورائِشٌ: خَوّارٌ ضعيفٌ. بالرِّيشِ لخفّته. وجَمَل راشُ الظَّهر ضعيفٌ.وناقةٌ رائِشةٌ: ضعيفةٌ. ورجل راشٌ: ضعيف، وأَعطاه مائة بريشها؛ وقيل: كانت الملُوكُ إِذا حَبَتْ حِباءً جعليوا في أَسْنِمةِ الإِبِلِ رِيشاً، وقيل: رِيشَ النعامةِ لِيُعلم أَنها من حِبَاء المَلِك، وقيل: معناه برِحالِها وكسوتها وذلك لأَن الرحال لها كالرِّيشِ؛ وقول ذي الرمة:
أَلا تَرى أَظْعانَ ميَّ كأَنها
ذُرى أَثْأَبٍ، راشَ الغُصونَ شَكِيرُها؟
قيل في تفسيرها: راشَ كَسَا، وقيل: طالَ؛ الأَخيرة عن أَبي عمرو، والأَوّل أَعْرَفُ. وذاتُ الرِّيش: ضرْبٌ من الحَمْضِ يُشْبِه القَيْصومَ وورقُها وورْدُها يَنْبُتان خِيطاناً من أَصلٍ واحد، وهي كثيرةُ الماءِ جدًّا تَسِيل من أَفواه الإِبِل سيْلاَ، والناسُ يأْكلونها؛ حكاها أَبو حنيفة. والرائِشُ الحِمْيَريُّ: ملِكٌ كان غزا قوماً فغنِم غنائم كثيرةً وراشَ أَهلَ بيتِه. الجوهري: والحرث الرائِشُ من ملوك اليمن.

##### Türkçe

**الرِّيشُ**: kuşun örtüsü; çoğulu **أَرياش** ve **رِياشٌ**’dur; **أَبو كبير الهذلي** dedi ki:

فإِذا تُسَلُّ تَخَشْخَشَتْ **أَرْياشُها**،
خَشْفَ الجَنُوب بيابِسٍ من إِسْحِلِ

Ve şöyle okunmuştur: **ورِياشاً** ve **ولِباسُ التَّقْوى**; **أَبو ذؤيب** arının örtüsünü **ريشاً** diye adlandırdı da şöyle dedi:

تظَلُّ على الثَّمْراء منها جَوارِسٌ
مَراضِيعُ صُهْبُ **الرِّيشِ**، زُغْبٌ رِقابُها

Onun teki **رِيشة**’dir. Ve **طائرٌ راشٌ**: tüyü bitti. Ve **راشَ السهمَ رَيْشاً** ve **ارْتاشَه**: üzerine tüyü taktı; **لبيد** oku vasfederek dedi:

ولئن كَبِرْتُ لقد عَمَرْتُ كأَنني
غُصْنٌ، تُقَيِّئه الرِّياحُ، رَطِيبُ
وكذاك حقًّا، مَن يُعَمِّرْ يُبْلِه
كَرُّ الزمانِ عليه، والتقْلِيبُ
حتى يَعُودَ من البلاء كأَنه،
في الكفّ، أَفْوَقُ ناصِلٌ مَعْصوبُ
مُرُطُ **القِذاذِ**، فليس فيه مَصْنَعٌ،
لا **الريشُ** يَنْفعه، ولا **التعْقِيبُ**

**ابن بري** dedi ki: beyit, ihtiyarlığı ve ak saçlılığı vasfeden **نافع بن لقيط الأَسدي**’nindir; dedi ki: üzerinde **قُذَذٌ** bulunmazsa **سَهم مُرُطٌ** denir; **القِذاذ**: okun tüyüdür, teki **قُذّة**’dir; **التعقيبُ**: üzerine **العَقَبُ**’ın bağlanmasıdır ve o, kirişlerdir; **الأَفْوَقُ**: **الفوقِ**’u kırık ok; **الفيوق**: okun kiriş yeri; **الناصلُ**: kendisinde **نَصْل** bulunmayan; **المعصوب**: kırılmasından sonra bir sargı ile sarılmış olan; ve **سيبويه** **ابن ميَّادة**’den şu şiiri okudu:

وارْتَشْنَ، حين أَرَدْنَ أَن يَرْمِينَنا،
نَبْلاً بلا **رِيشٍ** ولا بِقِداح

**عمر**’ın hadisinde: **جرير بن عبد اللَّه**’a—Kûfe’den gelmişti—dedi ki: “Bana insanlardan haber ver”; o da dedi ki: “Onlar, sadak okları gibidir; onlardan ayakta duran **الرائِشُ**’tur”, yani tüy sahibi; onun kemaline ve doğruluğuna işarettir. **أَبي جُحَيفة** hadîsinde: “**أَبْرِي النَّبْلَ** ve **أَرِيشُها**”, yani ona tüy yaparım; bundan “**رِشْتُ السهم أَرِيشُه**” denir. Ve “Falanca **لا يَرِيشُ ولا يَبْرِي**”, yani ne zarar verir ne fayda verir. **أَبو زيد**: “Falanca, bana karşı **لا تَرِشْ عليّ**”, yani sözümde bana itiraz etme de onu üzerime kesme, denir.

Ve **الرَّيْشُ**—fetha ile—**راش سهمَه يَرِيشُه رَيْشاً**’ın masdarıdır; üzerine tüyü takınca. Ve “**رِشْتُ السهمَ**”: üzerine tüyü yapıştırdım; o da **مَرِيشٌ**’dir; bundan onların sözü: “Onun için ne **أَقذُّ** vardır ne de **مَرِيشٌّ**”, yani onun için hiçbir şey yoktur.

Ve **الرائِشُ**: **الراشي** ile **المُرْتَشي** arasında iyilik yapan kimsedir. Ve **الراشي**: aralarında yaltaklanmada gidip gelen kimsedir; böylece **المُرْتَشي**’yi **الراشي**’nin malından **فَيرِيش** eder. Hadiste: “Allah **الراشِيَ**’ye, **المُرْتَشِيَ**’ye ve **الرائش**’e lanet etti”; ve **الرائشُ**: **الراشي** ile **المُرْتَشِي** arasında onların işini görmek için koşuşturandır. Ve **بُرْدٌ مُرَيّشٌ**; **اللحيَاني**’den: onun nakış çizgileri, tüy şekilleri üzerinedir. **نصيرٌ**: **الرِّيَشُ** **الزبَب**’dir; ve **ناقة رَياشٌ**; **الزبَب**: kulaklarda kılların çokluğudur; ve **الأَزَبَّ**’e ürkme arız olur; ve şu şiiri okudu:

أَنْشدُ من خَوّارةٍ رَياشِ،
أَخْطَأَها في الرَّعْلةِ الغَواشِ،
ذُو شَمْلة تَعْثُرُ بالإِنْفاشِ

Ve **الريشُ**: özellikle kulağın kılıdır. Ve **رجل أَرْيَشُ** ve **راشٌ**: kulak kılı çok olan. Ve “Allah onu **راشَه اللَّهُ يَرِيشُه رَيْشاً**”: onu yükseltti. Ve adam **تَرَيَّش** etti ve **ارْتاشَ**: bir hayra erişti de bunun izi onun üzerinde görüldü. Ve falanca **ارْتاشَ**: hâli güzelleştiği zaman. Ve “Falancayı **رِشْتُ**”: onu güçlendirdim, geçimine yardım ettim ve hâlini düzelttim; şair **عمير** dedi
(* “**قال الشاعر عمير إلخ**” sözü, asılda böyle; **القاموس** şârihinin ibaresi: **قال سويد الأَنصاري**.) **بن حبَّاب**:

فرِشْني بخيرٍ، طالَما قد بَرَيْتَني،
وخَيْرُ المَوالي مَنْ يَرِيشُ ولا يَبْري

Ve **الرِّيشُ** ve **الرِّياشُ**: bolluk, geçim, mal, ev eşyası ve güzel, değerli elbisedir. Aziz tenzilde: **ورِيشاً ولِباسُ التَّقْوى**; ve **رِياشاً** diye okunmuştur; **ابن جني**’nin “**رِياشٌ** bütünüyle **ريش**’in çoğulu olabilir; tıpkı **لِهْبٍ** ve **لِهابٍ** gibi” dediği üzere. Ve **محمد بن سَلامٍ** dedi ki: **سلاماً أَبا مُنْذِرٍ القارئ**’i işittim, şöyle diyordu: “**الرِّيشُ** süstür, **الرِّياشُ** bütün elbisedir”; dedi ki: “Yûnus’a sordum, bir şey söylemedi; ikisi eşittir.” Ve bir topluluğa, bedevilerden, sordu; onlar da onun dediği gibi dediler. **أَبو الفضل** dedi ki: “Zannederim, **أَبو المنذر**’in dediği gibi demeyi kasteder.” Dedi ki: **الحَرَّاني** dedi: **ابن السكيت**’i işittim, dedi ki: “**الريشُ** **ريشة**’nin çoğuludur.” **عليّ** hadîsinde: üç dirheme bir gömlek satın aldı ve dedi ki: “Hamd, Allah’a; bu, onun **رِياشه**’ndandır”; **الرِّيشُ** ve **الرِّياشُ**: elbiseden görünen şeydir. Onun diğer hadîsinde: mümin bir kadına **رِياشِه**’nden fazlalık verirdi, yani elde ettiğinden; ve bu, elde edilen mal, bolluk ve geçim olan **الرِّياشِ**’tandır. **عائشة** hadîsinde, babasını vasfederken—Allah ikisinden de razı olsun—: “Onun esirini çözer ve yoksulunu **يَرِيشُ** eder”, yani onu giydirir ve ona yardım eder; aslı **الرِّيشِ**’tendir; sanki yoksul, muhtaç kimse, kanadı kırpılmış gibi ayağa kalkamaz. “Onu **راشَه يَرِيشُه**”: ona iyilik ettiğinde, denir. Ve her kime bir hayır verdiysen, onu **رِشْتَه** etmişsindir; bundan hadîs: “Bir adamı Allah mal ile **راشَه اللَّه** etti”, yani ona verdi. Ve **أَبي بكر** ile nesep âlimi hadîsinden:

الرائشون، وليس يُعرف رائِشٌ،
والقائلون: هلُمَّ للأَضيافِ

Ve **رجل أَرْيشُ** ve **راشٌ**: mal ve örtü sahibi. Ve **الرِّياشُ**: kabuktur; bütün bunlar **الرِّيشِ**’tendir. **ابن الأَعرابي**: “Dostunu **راشَ صدِيقَه يَرِيشُه رَيْشاً**”: onu yedirip içirdi ve giydirdiği zaman. Ve “**راشَ يَرِيشُ رَيشاً**”: **الرِّيشَ**’i topladığı zaman; o da mal ve ev eşyasıdır. **القتيبي**: **الرِّيشُ** ve **الرِّياشُ** birdir; ikisi de elbiseden görünen şeydir. Ve **رِيشُ الطائرِ**: Allah’ın onu örttüğü şeydir. **ابن السكيت** dedi ki: **بنو كلاب** dedi: **الرِّياشُ**, eşya takımından, elbise yahut döşek içi yahut yorgan olan ev eşyasıdır; ve **الرِّيشُ** eşya ve mallardır. Ve bitkide, maldan aşağı, bulunabilir. Ve “O, **حسَنُ الرِّيش**’tir”, yani elbiseler bakımından. Ve “Falanca **رَيِّشٌ** ve **رَيْشٌ**’tir ve onun **رِيشٌ**’i vardır”; bu, büyüyüp serpilince olur. Ve kuş da, üzerinde **زَغَبة**’den bir **زِفٍّ** bulunduğunda **راشَ** olur; ve o **الزَّغَبة**’ye **النُّسال** denir. **الفراء**: adam **شارَ** eder, yüzü güzelleştiğinde; ve **راشَ** eder, zenginleştiğinde. Ve **رُمْحٌ راشٌ** ve **رائِشٌ**: gevşek, zayıf; **بالرِّيشِ** (tüy ile), hafifliğinden dolayı. Ve **جَمَل راشُ الظَّهر**: zayıf. Ve **ناقةٌ رائِشةٌ**: zayıf. Ve **رجل راشٌ**: zayıf. Ve ona “tüyüyle birlikte” yüz verdi; ve denildi ki: krallar bir bağışta bulunduklarında, develerin hörgüçlerine **رِيشاً** koyarlardı; ve denildi ki: kralın bağışından olduğu bilinsin diye deveye **رِيشَ النعامةِ** (devekuşu tüyü); ve denildi ki: manası, eyerleri ve örtüleridir; çünkü eyerler, onlar için **كالرِّيشِ** (tüy gibi)dir. Ve **ذو الرمة**’nin sözü:

أَلا تَرى أَظْعانَ ميَّ كأَنها
ذُرى أَثْأَبٍ، راشَ الغُصونَ شَكِيرُها؟

Onun tefsirinde denildi ki: **راشَ** “giydirdi/örttü” demektir; ve denildi ki: “uzadı”; sonuncusu **أَبي عمرو**’dandır; birincisi daha bilinenidir. Ve **ذاتُ الرِّيش**: **الحَمْضِ**’dan bir türdür; **القَيْصوم**’a benzer; yaprağı ve çiçeği tek bir kökten iplikler gibi biter; çok sulu olup develerin ağızlarından çokça akar; insanlar onu yer; **أَبو حنيفة** bunu nakletti. Ve **الرائِشُ الحِمْيَريُّ**: bir kavme gazâ etmiş, çok ganimet elde etmiş ve ev halkını **راشَ** etmiş bir kraldı. **الجوهري**: ve **الحرث الرائِشُ** Yemen krallarındandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ي ش * * الرِّيشُ * للطائر الواحدة * رِيشةٌ * ويجمع على * أرْياشٍ * و * رَاشَ * السهم ألزق عليه الريش فهو * مَرِيشٌ * بوزن مبيع وبابه باع و * راشَ * فلانا أصلح حاله وهو على التشبيه و * الرِّيشُ * و * الرِّيَاشُ * بمعنى وهو اللباس الفاخر ومنه قوله تعالى ﴿وريشا ولباس التقوى﴾ وقيل * الرِّيشُ * و * الرِّيَاشُ * المال والخصب والمعاش

##### Türkçe

* ر ي ش * * **الرِّيشُ** * kuş için (tüyün) tekili: * **رِيشةٌ** *; * **أرْياشٍ** * üzere cem‘ olunur. Ve * **رَاشَ** * oku: üzerine tüyü yapıştırdı; o hâlde o, * **مَرِيشٌ** *dur; (bu) *مبيع* veznindedir ve bâbı *باع*’dır. Ve * **راشَ** * falanı: hâlini ıslah etti; ve o, teşbih üzerinedir. Ve * **الرِّيشُ** * ile * **الرِّيَاشُ** * mânâca (birdir); ve o, gösterişli elbisedir. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿وريشا ولباس التقوى﴾. Ve denildi ki: * **الرِّيشُ** * ve * **الرِّيَاشُ** * mal, bolluk ve geçimdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الريش، بالكسر، للطائر كالراش، قال القتيبي: هو ما ستره الله تعالى به، وقد جاء في الشعر، قال ابن هرمة:
  فاحتث أجمالهم حاد له زجـل                      مشمر أشر كالقدح ذي الراش ج أرياش، كحلس وأحلاس، وناب وأنياب، ورياش كلهب ولهاب، قاله ابن جنى، وقد قرئ به. قلت: وهو قراءة عثمان، رضي الله عنه، وابن عباس، والحسن، والسدي، وعاصم في رواية المفضل يواري سوآتكم ورياشا. ومن المجاز: الريش: اللباس الفاخر، كالرياش، كاللبس واللباس والدبغ والدباغ والحل والحلال والحرم والحرام، مستعار من الريش الذي هو كسوة وزينة للطائر. والريش والرياش: الخصب والمعاش، والمال المستفاد، والأثاث. وقال القتيبي: الريش والرياش واحد، وهما ما ظهر من اللباس. وقال ابن السكيت: قالت بنو كلاب: الرياش: هو الأثاث من المتاع ما كان من لباس أو حشو من فراش أو دثار، والريش: المتاع والأموال، وقد يكون في الثياب دون الأموال، وإنه لحسن الريش، أي الثياب. وهو مجاز. وفي البصائر: ويكون الريش للطائر كالثياب للإنسان، استعير للثياب، قال تعالى لباسا يواري سوآتكم وريشا. ومن المجاز: أعطاه، أي النعمان النابغة مائة من عصافيره بريشها، أي بلباسها وأحلاسها، وذلك لأن الرحال لها كالريش، أو لأن الملوك كانت إذا حبت حباء جعلوا في أسنمة الإبل ريشا، وقيل: ريش النعامة ليعرف أنه من حباء الملك. وذو الريش: فرس السمح بن هند الخولاني، وفيه يقول:

  لعمري لقد أبقت لذي الريش بالعدامواسم خزي ليس تبلى مع الدهر
  يكر عليهم في خميس عرمرم                      بلـيث هـصـور مـــن ضـــراغـــمة غـــبـــر وذات الريش: نبات من الحمض كالقيصوم ورقا ووردا، ينبت خيطانا من أصل واحد، وهو كثير الماء جدا، يسيل من أفواه الإبل سيلا، والناس أيضا يأكلونه، قاله أبو حنيفة. وريشة: أبو قبيلة، من العرب، منهم بقية بالحجاز، أهل صدق وأمانة. أو هي ريشة بنت معاوية ابن بكر بن عامر بن عوف، أم مالك الوحيد بن عبد الله بن هبل بن عبد الله بن كنانة بن بكر بن عوف ابن عذرة بن زيد اللات، وهو الذي أسره جذل الطعان، فافتدته منه أمه بأخته، رهم، فولدت فيهم. وراش السهم يريشه ريشا، بالفتح: ألزق عليه الريش، وركبه عليه، كريشه ترييشا، فهو سهم مريش ومريش، قال لبيد يصف السهم:
  ولئن كبرت لقد عضمرت كأنني                      غصن تفيئه الـرياح رطـيب
  وكذاك حقا من يعـمـر يبـلـه                      كر الزمان عليه والتـقـلـيب
  حتى يعود من الـبـلاء كـأنـه                      في الكف أفوق ناصل معصوب
  مرط القذاذ فليس فيه مصـنـع                      لا الريش ينفعه ولا التعـقـيب هكذا أنشد الجوهري البيت الأخير، ونسبه للبيد، وقال ابن بري: لم أجده في ديوانه وإنما هو لنافع بن لقيط الأسدي، وقال الصاغاني نويفع بن لقيط، يصف الهرم والشيب. ومرط القذاذ: لم يكن عليه الريش، والتعقيب: شد الأوتار عليه، والأفوق: السهم المكسور الفوق، والفوق موضع الوتر من السهم، والناصل: الذي لا نصل فيه، والمعصوب: الذي عصب بعصابة بعد انكساره. وراش يريش ريشا: جمع الريش، وهو المال والأثاث. وراش الصديق يريشه ريشا: أطعمه وسقاه، وكساه ومنه حديث عائشة، تصف أباها، رضي الله تعالى عنه: يفك عانيها ويريش مملقها، أي يكسوه ويعينه، وأصله من الريش، كأن الفقير المملق لا نهوض له كالمقصوص منه الجناح، وكل من أوليته خيرا فقد رشته، ومنه الحديث أن رجلا راشه الله مالا، أي أعطاه، وفي حديث أبي بكر والنسابة:
  الرائشين وليس يعرف رائش                      والقائلين هلم لـلأضـياف ومن المجاز: راش فلانا، إذا قواه وأعانه على معاشه، وأصلح حاله ونفعه، قال سويد الأنصاري:
  فرشني بخير طالما قد بـريتـنـي                      وخير الموالي من يريش ولا يبرى

  وقد وجد هذا المصراع الأخير أيضا في قول الخطيم بن محرز، أحد اللصوص. والرائش، في قول النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لعن الله الراشي والمرتشي والرائش: السفير بين الراشي والمرتشي ليقضي بينهما، وهو مجاز، كأنه يريش هذا من مال هذا. والرائش: السهم ذو الريش، ومنه حديث عمر قال لجرير بن عبد الله، رضي الله تعالى عنهما، وقد جاء من الكوفة: أخبرني عن الناس? فقال: هم كسهام الجعبة، منها القائم الرائش أي ذو الريش إشارة إلى كماله واستقامضته، أي فهو كالماء الدافق، والعيشة الراضية. ومن المجاز: كلأ ريش، كهين وهين: كثير الورق كذا في النسخ، والصواب إذا كثر الورق، وكذلك كلأ له ريش، كما في التكملة، والذي في اللسان: فلان ريش وريش، وله ريش، وذلك إذا كبر ورف فتأمل. وريشان، بالفتح: حصن باليمن، من عمل أبين، وجبل آخر مطل على المهجم، باليمن أيضا. وقال نصير: الريش محركة: الزبب، وهو كثرة الشعر في الأذنين خاصة، وقيل: الوجه كذلك، وناقة رياش، كسحاب، قال ويعتري الأزب النفار وأنشد:
  أنشـد مـن خـوارة رياش                      أخطأها في الرعلة الغواشي
  ذو شملة تعثر بالإنـفـاش وجمل راش وذوراش: كثير شعر الوجه، هنا محل ذكره، وقد ذكره المصنف أيضا، في روش. ورجل أريش. وأراش وروش، كذا في النسخ، والصواب رائش ورؤوش، كما هو نص ابن عباد: أي كثير شعر الأذن، وكذلك راش. ورمح راش ورائش: خوار ضعيف عن ابن فارس، وهو مجاز، شبه بالريش ضعفا، أو لخفته، قال الزمخشري: فعل أو فاعل، كشاك. والمريش، كمعظم: البعير الأزب، أي كثير شعر الأذن. ومن المجاز: بعير مريش: وهو المرهف السنام، القليل اللحم الخفيفه من الهزال، من قولهم: أخف من الريشة، قال الزمخشري: وهو من المجاز اللطيف المسلك. والمريش: البرد الموشي، عن اللحياني: خطوط وشيه على أشكال الريش، قال الزمخشري: وهذا كقولهم: برد مسهم، وهو مجاز. ومن المجاز: المريش: الرجل الضعيف الصلب، وقد راشه السقم: أضعفه. والمريش أيضا: الهودج المصلح بالقد، وهو الجلد اليابس، وهو مجاز أيضا، وقد ريشت هودجي، وذلك أن تلطف وتحسن أمره، قاله أبو عمرو. وناقة مريشة اللحم: قليلته من الهزال، وهو مجاز أيضا، كما تقدم قريبا. ومما يستدرك عليه: طائر راش: نبت ريشه. وارتاش السهم، كراشه، وأنشد سيبويه لابن ميادة:
  وارتشن حين أردن أن يرميننا                      نبلا بلا ريش ولا بـقـداح

  ومن أمثالهم: فلان لا يريش ولا يبرى، أي لا ينفع ولا يضر. وماله أقذ ولا مريش. أي ليس له شيء، وهذه عن الجوهري. وراشه الله ريشا: نعشه. وتريش الرجل، وارتاش: أصاب خيرا فرئي عليه أثر ذلك. وارتاش فلان: حسنت حاله. والريش: الزينة، قاله أبو منذر القارئ، وهو مجاز. والريش: الحال، وهو مجاز أيضا. والرياش: حسن الحال، وهو مجاز أيضا. ورجل أريش وراش: ذو مال وكسوة. والرياش: القشر. وراش الطائر: كثر نساله. وقال الفراء: راش الرجل: استغنى. وجمل راش الظهر: ضعيف، وناقة راشه: ضعيفة، وفي قول ذي الرمة: راش الغصون شكيرها. قيل: كسا، وقيل: طال، الأخيرة عن أبي عمرو، والأول أعرف. والرائش الحميري: ملك كان غزا قوما فغنم غنائم كثيرة، وراش أهل بيته، وفي الصحاح، والحارث الرائش: من ملوك اليمن. وأبو رياش اللغوي ككتاب: مشهور. وأبو الطيب محمد بن الحسن الرياش، بالتشديد. والرائش بن الحارث بن معاوية بن ثوءر بن مرتع: بطن من كندة. والرائش بن قيس بن صيفي ذي الأذعار، بن أبرهة ذي المنار. وريشة، بالكسر: لقب أبي القاسم عبد الرحمن بن نمي التاهرتي، حكى عنه السلفي. وأبو الريش، بالكسر: كنية بعض المتأخرين.

##### Türkçe

**الريش**، esre ile, kuş için **الراش** gibidir. Kuteybî dedi: O, Allah Teâlâ’nın onu onunla örttüğü şeydir. Şiirde gelmiştir; İbn Hirma dedi:

  فاحتث أجمالهم حاد له زجـل                      مشمر أشر كالقدح ذي **الراش**

Çoğulu **أرياش**’tır; **حلس** ve **أحلاس** gibi, **ناب** ve **أنياب** gibi; ve **رياش** (çoğulu) **لهب** ve **لهاب** gibidir; bunu İbn Cinnî söyledi; onunla okunmuştur. Dedim: O, Osman’ın—Allah ondan razı olsun—ve İbn Abbâs’ın, Hasan’ın, Süddî’nin ve Âsım’ın Mufaddal rivayetindeki kıraatidir: **يواري سوآتكم ورياشا**.

Mecazdan: **الريش**: gösterişli elbise; **الرياش** gibi; **اللبس** ve **اللباس** gibi, **الدبغ** ve **الدباغ** gibi, **الحل** ve **الحلال** gibi, **الحرم** ve **الحرام** gibi; kuş için örtü ve süs olan **الريش**’ten ödünç alınmıştır.

Ve **الريش** ile **الرياش**: bolluk ve geçim; elde edilen mal; ve ev eşyasıdır. Kuteybî dedi: **الريش** ve **الرياش** birdir; ikisi de elbiseden görünen şeydir. İbn Sikkît dedi: Benû Kilâb dedi ki: **الرياش**: eşyadan ev eşyasıdır; elbiseden olan yahut döşekten yahut örtüden dolgu olan şey. **الريش**: eşya ve mallardır; mallar olmaksızın elbiselerde de olabilir; “O, **الريش**’i güzeldir” yani elbiseler. Bu mecazdır.

**البصائر**’de: **الريش** kuş için, elbise insan için gibidir; elbiselere ödünç alınmıştır. Allah Teâlâ dedi: **لباسا يواري سوآتكم وريشا**.

Mecazdan: Ona verdi—yani Nu‘mân en-Nâbiga—serçelerinden yüz tanesini, **بريشها**; yani elbiseleri ve **أحلاسها** ile. Bu, yük semerlerinin onlar için **الريش** gibi olmasındandır; yahut krallar bağış verdiklerinde develerin hörgüçlerine **ريش** koyarlardı diye. Ve “devekuşu **ريش**’i, bunun kral bağışı olduğu bilinsin diye” denildi.

**ذو الريش**: Semh b. Hind el-Havlânî’nin atıdır; onun hakkında şöyle der:

  لعمري لقد أبقت لذي الريش بالعدامواسم خزي ليس تبلى مع الدهر
  يكر عليهم في خميس عرمرم                      بلـيث هـصـور مـــن ضـــراغـــمة غـــبـــر

**ذات الريش**: **الحمض**’dan bir bitkidir; yaprakça ve çiçekçe **القيصوم** gibidir; tek bir kökten iplikçikler bitirir; çok sulu olup pek çoktur; develerin ağızlarından akışla akar; insanlar da onu yer. Bunu Ebû Hanîfe söyledi.

Ve **ريشة**: bir kabile babasıdır; Araplardan; onlardan Hicaz’da bir kalıntı vardır; doğruluk ve emanet ehli. Yahut o, **ريشة** bint Muâviye b. Bekr b. Âmir b. Avf’tur; Mâlik el-Vahîd b. Abdullâh b. Hubl b. Abdullâh b. Kinâne b. Bekr b. Avf b. Udhra b. Zeyd el-Lât’ın annesidir; onu **جذل الطعان** esir almıştı; annesi onu kız kardeşi **رهم** ile ondan fidye verdi; böylece onların içinde doğurdu.

**وراش السهم يريشه ريشا**; fetha ile: üzerine **الريش** yapıştırdı ve onu ona monte etti; **كريشه ترييشا** gibi. O hâlde o, **سهم مريش ومريش**’tir. Lebîd, oku vasfederken dedi:
  ولئن كبرت لقد عضمرت كأنني                      غصن تفيئه الـرياح رطـيب
  وكذاك حقا من يعـمـر يبـلـه                      كر الزمان عليه والتـقـلـيب
  حتى يعود من الـبـلاء كـأنـه                      في الكف أفوق ناصل معصوب
  مرط القذاذ فليس فيه مصـنـع                      لا **الريش** ينفعه ولا التعـقـيب

Cevherî son beyti böyle rivayet etti ve onu Lebîd’e nisbet etti. İbn Berrî dedi: Onu divanında bulmadım; ancak o, Nâfi‘ b. Luqayt el-Esedî’nindir. Sâgânî dedi: Nuwayfi‘ b. Luqayt; ihtiyarlığı ve ak saçlılığı vasfeder.

Ve **مرط القذاذ**: üzerinde **الريش** yoktu. **التعقيب**: üzerine kirişleri bağlamaktır. **الأفوق**: **الفوق**’u kırık ok; **الفوق** okun kiriş yeridir. **الناصل**: ucu (temreni) olmayan. **المعصوب**: kırıldıktan sonra bir sargı ile sarılan.

Ve **وراش يريش ريشا**: **الريش**’i topladı; o da mal ve ev eşyasıdır.

Ve **وراش الصديق يريشه ريشا**: onu yedirdi ve içirdi; ve giydirdi. Ondan, Âişe hadisi: babasını—Allah Teâlâ ondan razı olsun—vasfederken: **يفك عانيها ويريش مملقها**; yani onu giydirir ve ona yardım eder. Aslı **الريش**’tendir; sanki yoksul, yoksullaşmış kimsenin, kanadı kırpılmış gibi kalkışı yoktur. Kime bir hayır verdiysen, onu **رشته** etmişsindir. Ondan hadis: bir adamı Allah mal ile **راشه** etti; yani ona verdi. Ebû Bekir ve nesep âlimi hadîsinde:
  الرائشين وليس يعرف رائش                      والقائلين هلم لـلأضـياف

Mecazdan: **راش** falancayı; onu güçlendirdiği ve geçimine yardım ettiği, hâlini düzelttiği ve fayda verdiği zaman. Suveyd el-Ensârî dedi:
  فرشني بخير طالما قد بـريتـنـي                      وخير الموالي من يريش ولا يبرى

Bu son mısra, hırsızlardan biri olan Hıtîm b. Muhriz’in sözünde de bulunmuştur.

Ve **الرائش**; Peygamber’in—Allah Teâlâ ona salât etsin—“Allah **الراشي**’ye, **المرتشي**’ye ve **الرائش**’e lanet etsin” sözünde: **الراشي** ile **المرتشي** arasında aracı olup aralarında hüküm verilsin diye (aracılık eden)dir. Bu mecazdır; sanki bunun malından şuna **يريش** eder.

Ve **الرائش**: **الريش** sahibi ok; ondan Ömer hadisi: Cerîr b. Abdullâh’a—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—Kûfe’den gelmişken dedi: “Bana insanlardan haber ver?” Dedi ki: “Onlar ok kılıfının okları gibidir; onlardan **القائم الرائش** yani **ذو الريش** olan vardır”; onun kemaline ve doğruluğuna işaret; yani o, fışkıran su ve razı olunan yaşayış gibidir.

Mecazdan: **كلأ ريش**; **كهين وهين** gibi: yaprağı çok; nüshalarda böyle. Doğrusu: yaprak çoğaldığında. Ve yine **كلأ له ريش**; **التكملة**’de olduğu gibi. **اللسان**’da olan: “Falan **ريش وريش**’tir; ve onun **ريش**’i vardır”; bu, büyüyüp serpilince olur; öyleyse düşün.

Ve **ريشان**; fetha ile: Yemen’de bir kaledir; Ebyen amelindendir. Ve başka bir dağ, **المهجم**’e nazır; Yemen’de de.

Nasîr dedi: **الريش**; harekeli: **الزبب**’dir; özellikle kulaklarda saçın çokluğudur; “yüz de böyledir” denildi. Ve **ناقة رياش**; **كسحاب**. Dedi ki: **ويعتري الأزب النفار**; ve şu beyti okudu:
  أنشـد مـن خـوارة رياش                      أخطأها في الرعلة الغواشي
  ذو شملة تعثر بالإنـفـاش

Ve **جمل راش وذوراش**: yüz kılı çok. Burası onun zikrinin yeridir; musannif onu **روش** maddesinde de zikretmiştir.

Ve **رجل أريش**. Ve **أراش وروش**; nüshalarda böyle. Doğrusu: **رائش ورؤوش**; İbn Abbâd’ın nassı olduğu üzere: yani kulak kılı çok; ve yine **راش**.

Ve **رمح راش ورائش**: İbn Fâris’ten; zayıf bir ses. Bu mecazdır; zayıflıkça **الريش**’e benzetildi; yahut hafifliğinden. Zemahşerî dedi: **فعل** yahut **فاعل**; **كشاك** gibi.

Ve **المريش**; **كمعظم**: **الأزب** deve; yani kulak kılı çok.

Mecazdan: **بعير مريش**: hörgücü ince olan, eti az, zayıflıktan hafif olan; “**أخف من الريشة**” sözündendir. Zemahşerî dedi: Bu, ince yollu bir mecazdandır.

Ve **المريش**: nakışlı **البرد**; Lihyânî’den: nakış çizgileri **الريش** şekilleri üzerinedir. Zemahşerî dedi: Bu, “**برد مسهم**” demeleri gibidir; bu mecazdır.

Mecazdan: **المريش**: sert (dayanıklı) zayıf adam; ve ona hastalık **راشه** etti: onu zayıflattı.

Ve **المريش** ayrıca: **القد** ile—o da kuru deridir—ıslah edilmiş **الهودج**; bu da mecazdır. Ve “**ريشت هودجي**” (de) denir; yani onun işini inceltip güzelleştirmen. Bunu Ebû Amr söyledi.

Ve **ناقة مريشة اللحم**: zayıflıktan eti az; bu da mecazdır; az önce geçtiği gibi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **طائر راش**: **ريش**’i bitti.

Ve **ارتاش السهم**; **كراشه** gibi. Sîbeveyh, İbn Miyâde’den şu beyti okudu:
  وارتشن حين أردن أن يرميننا                      نبلا بلا ريش ولا بـقـداح

Onların darbımesellerinden: filân **لا يريش ولا يبرى**; yani ne fayda verir ne zarar verir. Ve “onun malı ne **أقذ** ne de **مريش**” (denir); yani onun hiçbir şeyi yoktur; bu, Cevherî’dendir. Ve “Allah ona **ريشا** verdi”: onu taşıdı. Ve adam **تريش** etti, ve **ارتاش** etti: bir hayır elde etti de bunun izi onun üzerinde görüldü. Ve filân **ارتاش** etti: hâli güzelleşti. Ve **الريش**: süs; bunu Ebû Münzir el-Kârî söylemiştir; ve bu mecazdır. Ve **الريش**: hâl; bu da mecazdır. Ve **الرياش**: hâlin güzelliği; bu da mecazdır. Ve **رجل أريش وراش**: mal ve giysi sahibi. Ve **الرياش**: kabuk. Ve kuş **راش** etti: tüy dökmesi çoğaldı. Ferrâ dedi: adam **راش** etti: zenginleşti. Ve “sırtı **راش** olan deve”: zayıf; ve “**راشه** olan dişi deve”: zayıf; ve Zü’r-Rumme’nin sözünde: **راش الغصون شكيرها**. “Giydirdi” denildi; ve “uzadı” denildi; sonuncusu Ebû Amr’dandır; birincisi daha bilinenidir. Ve Himyerî **الرائش**: bir melik idi; bir kavme gazâ etmiş de çok ganimetler elde etmiş, ve ev halkını **راش** etmişti; ve Sıhâh’ta: Hâris **الرائش**: Yemen meliklerinden. Ve lugavî Ebû Riyâş, “kitap” vezninde: meşhur. Ve Ebû’t-Tayyib Muhammed b. el-Hasen **الرياش**; şeddeli. Ve **الرائش** b. el-Hâris b. Muâviye b. Sevr b. Mürte‘: Kinde’den bir batın. Ve **الرائش** b. Kays b. Sayfî Zü’l-Ez‘âr, b. Ebrehe Zü’l-Menâr. Ve **ريشة**, kesre ile: Tâhertî Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. Numey’in lakabı; Silefî ondan nakletti. Ve **أبو الريش**, kesre ile: müteahhirînden bazılarının künyesi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَاشَهُ
1 رَاشَهُ ذ , aor. يَرِيشُ, (S, A, Msb, K,) inf. n. رَيْشٌ, (S, Mgh, TA,) He feathered it, namely, an arrow; stuck the feathers upon it: (S, A, * K:) or he repaired it, or put it into a right state, by putting the feathers upon it: (Mgh:) or he repaired, or put into a right state, its feathers: (Msb:) and ↓ ريّشهُ, (K,) inf. n. تَرْيِيشٌ, (TA,) signifies the same; (K;) and so ↓ ارتاشهُ. (TA.) It is said in a prov., فُلَانٌ لَا يَرِيشُ وَ لَا يَبْرِى [lit., Such a one neither feathers nor pares arrows]; meaning, (assumed tropical:) Such a one neither profits nor injures. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) He fed him, and gave him drink, and clad him; namely, a friend: (K:) (assumed tropical:) he clad him, and aided him; namely, a poor man; because such is like a bird with a clipped wing: (TA:) (assumed tropical:) He (God) restored him, from a state of poverty, to wealth, or competence: (TA:) (tropical:) he strengthened his wing, [or power,] by beneficence to him: (A:) (tropical:) he rectified, or made good, or amended, his state, or condition, (S, K,) and profited him: (K:) (assumed tropical:) he did that which was a means of good to him: or he caused him to attain good: (Msb:) (assumed tropical:) he did good to him: (assumed tropical:) he strengthened him, and aided him to obtain his subsistence. (TA.) In the saying of Dhu-r-Rummeh,
رَاشَ الغُصُونَ شَكِيرُهَا
(assumed tropical:) [Their shoots clad the branches: or surpassed in length the branches:] it is said to mean كَسَا: or, accord. to AA, طَالَ: but the former meaning is the better known. (TA.) [It is also doubly trans.:] you say, رَاشَهُ اللّٰهُ مَالًا (assumed tropical:) God gave him property. (TA, from a trad.) -A2- رَاشَ, (K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) [seems to have originally signified, when used intransitively, He became feathered. ― -b2- And hence,] (assumed tropical:) He collected ريش, meaning, property, and أَثَاث [or household goods, or furniture and utensils, &c.]. (K, * TA.) ― -b3- And He (a man) became rich, or in a state of competence: (Fr:) and ↓ تريّش (assumed tropical:) he became wealthy, or abundant in wealth. (Bd in vii. 25.) [See also 8]. -A3- He (a bird) shed many feathers. (TA.)

2 رَيَّشَ see 1, first sentence.

5 تَرَيَّشَ see 8, in two places: and see 1, last sentence but two.

ارتاش
8 ارتاش ذ (tropical:) He became strengthened in his wing, [or power,] by being an object of beneficence; as also ↓ تريّش: (A:) he became in a good state, or condition: (S:) he attained good: (Msb:) he obtained good, and the effect thereof was seen upon him; as also ↓ the latter verb. (TA.) [See also 1, last sentence but two.] -A2- ارتاشهُ: see 1, first sentence.

رَاشٌ
رَاشٌ ذ A bird whose feathers have grown. (TA.) ― -b2- [And hence,] (assumed tropical:) A man possessing property and clothing; as also ↓ أَرْيَشُ. (TA.) -A2- See also the next paragraph.

رِيشٌ
رِيشٌ ذ [Feathers; plumage;] a certain appertenance of birds, (S, A, Msb, K,) well known, (A, Msb,) constituting their clothing and ornament; (A, TA;) as also ↓ رَاشٌ: (Kt, K:) n. un. of the former with ة: (S, Msb:) pl. [of pauc.] أَرْيَاشٌ (S, K) and [of mult.] رِيَاشٌ. (IJ, K.) ― -b2- Hence, (B,) (tropical:) Clothing: (ISk, B:) or superb, or excellent, clothing; as also ↓ رِيَاشٌ: (S, K:) or both signify what appears of clothing: (Kt:) the former occurs in the Kur vii. 25, accord. to one reading; (S;) and ↓ the latter accord. to another reading: (TA:) and hence also, the former signifies (tropical:) ornament; and beauty: (A, TA: *) or ↓ both signify (assumed tropical:) property; and plenty, or abundance of the produce of the earth and of the goods or conveniences and comforts of life: (S:) or the former signifies (assumed tropical:) good; or prosperity; or wealth: (Msb:) and (assumed tropical:) state; or condition: (TA:) and ↓ the latter, (assumed tropical:) property: (Msb:) and (tropical:) goodness of state or condition; (A, TA;) or a goodly state or condition: (Msb:) or the former signifies, (K,) and ↓ the latter also, (TA,) (assumed tropical:) plenty, or abundance of the produce of the earth and of the goods or conveniences and comforts of life; and the means of subsistence: (K, TA:) and (assumed tropical:) property which one has acquired for himself: and أَثَاث [or (assumed tropical:) household-goods, or furniture and utensils, &c.]: (TA:) the Benoo-Kilلb say that ↓ the latter word means (assumed tropical:) household-goods of whatever kind, consisting of clothes, or stuffing for mattresses or the like, or outer garments: and sometimes it means (tropical:) clothes, exclusively of other articles or kinds of property. (ISk, TA.) You say, اـِنَّهُ لَحَسَنُ الرِّيشِ (tropical:) Verily he is goodly in clothing, or apparel. (TA.) Respecting the saying, أَعْطَاهُ مِائِةً بِرِيشِهَا, it is said, (S, A, * K,) by AO, (S,) that kings, when they gave a gift, put upon the humps of the camels [that bore it] ostrich-feathers, (S, K,) or [other] feathers, (A, TA,) in order that it might be known to be the king's gift; (S, A, K;) and the meaning is, accord. to As, [He gave him a hundred camels] with their saddles (S, A *) and their coverings: (S:) or with their coverings and their cloths beneath the saddles. (K.)

رِيَاشٌ
رِيَاشٌ ذ : see رِيشٌ, (of which it is a syn. as well as a pl.,) in several places.

رَائِشٌ
رَائِشٌ ذ : see مَرِيشٌ. -A2- Also (tropical:) An agent between two persons, (A, Mgh, K,) namely, the briber and the accepter of a bribe, (Mgh, K,) who composes their affair, (Mgh,) or who gives (يَرِيشُ) this one of the property of that. (A.) Such Mohammad cursed. (Mgh, TA.) [See رَاشٍ, in art. رشو.)

أَرْيَشُ
أَرْيَشُ ذ : see رَاشٌ.

مَرِيشٌ
مَرِيشٌ ذ , applied to an arrow, Feathered; or having the feathers stuck upon it; (S, A, * K;) as also ↓ مُرَيَّشٌ: (A, K:) or having its feathers repaired, or put into a right state: (Msb:) and ↓ رَائِشٌ signifies [the same: (see رَاشَ:) or] having feathers; (K;) being like دَافِقٌ applied to water [in the sense of ذُو دَفْق]. (TA.) Hence the saying, مَا لَهُ أَقَذُّ وَ لَا مَرِيشٌ [lit., He has not a featherless arrow nor a feathered one]; meaning, (assumed tropical:) he has not anything. (S.)

مُرَيَّشٌ
مُرَيَّشٌ ذ : see مَرِيشٌ. ― -b2- Also, applied to the kind of garment called بُرْد, (A, K,) an epithet similar to مُسَهَّمٌ: (A:) signifying (tropical:) Figured (Lh, K) with marks in the forms of feathers. (Lh.)

##### Türkçe

رَاشَهُ
1 **رَاشَهُ** ذ, muzâri‘i **يَرِيشُ**, (S, A, Msb, K,) mastarı **رَيْشٌ**, (S, Mgh, TA,) O, onu tüyledi; yani bir oku; tüyleri onun üzerine yapıştırdı: (S, A, * K:) yahut o, tüyleri onun üzerine koymak suretiyle onu onardı, yahut onu düzgün bir hâle koydu: (Mgh:) yahut o, onun tüylerini onardı, yahut düzgün bir hâle koydu: (Msb:) ve ↓ **ريّشهُ**, (K,) mastarı **تَرْيِيشٌ**, (TA,) aynı mânaya gelir; (K;) ve yine ↓ **ارتاشهُ**. (TA.) Bir darbımeselde şöyle denir: **فُلَانٌ لَا يَرِيشُ وَ لَا يَبْرِى** [lafzen, Böyle biri ne tüylendirir ne de okları yontar]; mânası, (mecaz olduğu varsayılarak:) Böyle biri ne fayda verir ne de zarar verir. (TA.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onu yedirdi, ona içirdi ve onu giydirdi; yani bir dostu: (K:) (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onu giydirdi ve ona yardım etti; yani bir yoksulu; çünkü böyle biri, kanadı kırpılmış bir kuş gibidir: (TA:) (mecaz olduğu varsayılarak:) O (Allah), onu yoksulluk hâlinden zenginliğe yahut yeterliliğe geri döndürdü: (TA:) (mecaz:) O, ona iyilikte bulunmak suretiyle onun kanadını [yahut gücünü] kuvvetlendirdi: (A:) (mecaz:) O, onun hâlini yahut durumunu düzeltti, yahut iyi etti, yahut ıslah etti, (S, K,) ve ona fayda verdi: (K:) (mecaz olduğu varsayılarak:) O, ona hayır vesilesi olan şeyi yaptı: yahut onu hayra eriştirdi: (Msb:) (mecaz olduğu varsayılarak:) O, ona iyilik yaptı: (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onu kuvvetlendirdi ve rızkını elde etmesine yardım etti. (TA.) Zü’r-Rumme’nin şu sözünde,

**رَاشَ الغُصُونَ شَكِيرُهَا**

(mecaz olduğu varsayılarak:) [Onların filizleri dalları giydirdi: yahut uzunlukta dalları geçti:] bunun **كَسَا** mânasına geldiği söylenir: yahut AA’ya göre **طَالَ**: fakat birinci mânâ daha meşhurdur. (TA.) [Bu ayrıca iki mef‘ûl alır:] şöyle dersin: **رَاشَهُ اللّٰهُ مَالًا** (mecaz olduğu varsayılarak:) Allah ona mal verdi. (TA, bir rivayetten.) -A2- **رَاشَ**, (K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) [geçişsiz kullanıldığında aslında şu mânaya gelmiş görünür: O tüylendi. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecaz olduğu varsayılarak:) O, **ريش** topladı; yani mal ve **أَثَاث** [yahut ev eşyası, yahut mobilya ve kap-kacak, vb.]. (K, * TA.) ― -b3- Ve o (bir adam) zengin oldu, yahut yeterlilik hâlinde oldu: (Fr:) ve ↓ **تريّش** (mecaz olduğu varsayılarak:) o, varlıklı oldu, yahut malca bol oldu. (Bd, vii. 25.) [Bkz. ayrıca 8]. -A3- O (bir kuş) çok tüy döktü. (TA.)

2 **رَيَّشَ**: 1’in ilk cümlesine bak.

5 **تَرَيَّشَ**: 8’e iki yerde bak; ve 1’in sondan ikinci cümlesine bak.

ارتاش
8 **ارتاش** ذ (mecaz:) O, kendisine iyilikte bulunulmasıyla kanadında [yahut gücünde] kuvvet buldu; bunun gibi ↓ **تريّش**: (A:) o, iyi bir hâl yahut durumda oldu: (S:) hayra erişti: (Msb:) hayrı elde etti ve bunun eseri onun üzerinde görüldü; bunun gibi ↓ sonuncu fiil. (TA.) [Bkz. ayrıca 1, sondan ikinci cümle.] -A2- **ارتاشهُ**: 1’in ilk cümlesine bak.

رَاشٌ
**رَاشٌ** ذ Tüyleri çıkmış bir kuş. (TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] (mecaz olduğu varsayılarak:) Mal ve giysi sahibi bir adam; bunun gibi ↓ **أَرْيَشُ**. (TA.) -A2- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak.

رِيشٌ
**رِيشٌ** ذ [Tüyler; kuş tüyü örtüsü;] kuşların belli bir eklentisi, (S, A, Msb, K,) mâlum, (A, Msb,) onların giysisi ve süsü olan; (A, TA;) bunun gibi ↓ **رَاشٌ**: (Kt, K:) birincinin birim ismi ة ile: (S, Msb:) cem‘i [azlık] **أَرْيَاشٌ** (S, K) ve [çokluk] **رِيَاشٌ**. (IJ, K.) ― -b2- Bundan dolayı, (B,) (mecaz:) Giysi: (ISk, B:) yahut gösterişli, yahut mükemmel giysi; bunun gibi ↓ **رِيَاشٌ**: (S, K:) yahut ikisi de giysiden görünen şeyi ifade eder: (Kt:) birincisi Kur’ân’da vii. 25’te bir kıraate göre vârid olmuştur; (S;) ve ↓ ikincisi başka bir kıraate göre: (TA:) ve bundan dolayı da birincisi (mecaz:) süs; ve güzellik mânasına gelir: (A, TA: *) yahut ↓ ikisi de (mecaz olduğu varsayılarak:) mal; ve yerin ürününden ve hayatın mallarından yahut kolaylık ve rahatlıklarından bolluk mânasına gelir: (S:) yahut birincisi (mecaz olduğu varsayılarak:) hayır; yahut refah; yahut servet mânasına gelir: (Msb:) ve (mecaz olduğu varsayılarak:) hâl; yahut durum: (TA:) ve ↓ ikincisi, (mecaz olduğu varsayılarak:) mal: (Msb:) ve (mecaz:) hâlin yahut durumun iyiliği; (A, TA;) yahut iyi bir hâl yahut durum: (Msb:) yahut birincisi, (K,) ve ↓ ikincisi de, (TA,) (mecaz olduğu varsayılarak:) yerin ürününden ve hayatın mallarından yahut kolaylık ve rahatlıklarından bolluk; ve geçim vasıtaları mânasına gelir: (K, TA:) ve (mecaz olduğu varsayılarak:) kişinin kendisi için edindiği mal: ve **أَثَاث** [yahut (mecaz olduğu varsayılarak:) ev eşyası, yahut mobilya ve kap-kacak, vb.]: (TA:) Benû-Kilâb, ↓ bu son kelimenin (mecaz olduğu varsayılarak:) her türden ev eşyası, giysilerden, yahut döşek içi dolgusundan veya benzerinden, yahut dış giysilerden oluşan mânasına geldiğini söyler: ve bazen o, (mecaz:) diğer eşya yahut mal türleri hariç olmak üzere, yalnız giysiler mânasına gelir. (ISk, TA.) Şöyle dersin: **اـِنَّهُ لَحَسَنُ الرِّيشِ** (mecaz:) Şüphesiz o, giyimde yahut elbisede güzeldir. (TA.) **أَعْطَاهُ مِائِةً بِرِيشِهَا** sözü hakkında, (S, A, * K,) AO tarafından, (S,) krallar bir bağış verdiklerinde, onu taşıyan develerin hörgüçleri üzerine devekuşu tüyleri, (S, K,) yahut [başka] tüyler, (A, TA,) bunun kralın bağışı olduğunun bilinmesi için koyarlardı, denilmiştir; (S, A, K;) ve mânası As’a göre, [O ona yüz deve verdi] semerleriyle (S, A *) ve örtüleriyle: (S:) yahut örtüleriyle ve semerlerin altındaki bezleriyle. (K.)

رِيَاشٌ
**رِيَاشٌ** ذ : **رِيشٌ**’e bak, (onun hem eşanlamlısı hem de cem‘i olan,) birçok yerde.

رَائِشٌ
**رَائِشٌ** ذ : **مَرِيشٌ**’e bak. -A2- Ayrıca (mecaz:) iki kişi arasında bir aracı, (A, Mgh, K,) yani rüşvet veren ile rüşvet alan arasında, (Mgh, K,) onların işini düzene koyan, (Mgh,) yahut bunun birine ötekinin malından veren (يَرِيشُ) kimse. (A.) Muhammed böyle birine lânet etti. (Mgh, TA.) [Bkz. **رَاشٍ**, md. رشو.)

أَرْيَشُ
**أَرْيَشُ** ذ : **رَاشٌ**’a bak.

مَرِيشٌ
**مَرِيشٌ** ذ, bir oka nispetle, Tüylendirilmiş; yahut tüyleri onun üzerine yapıştırılmış; (S, A, * K;) bunun gibi ↓ **مُرَيَّشٌ**: (A, K:) yahut tüyleri onarılmış, yahut düzgün bir hâle konmuş: (Msb:) ve ↓ **رَائِشٌ** [aynı mânaya gelir: (bkz. **رَاشَ**:) yahut] tüy sahibi mânasına gelir; (K;) suya nispetle **دَافِقٌ**’ın [ذُو دَفْق mânasında] olması gibi. (TA.) Bundan dolayı şu söz: **مَا لَهُ أَقَذُّ وَ لَا مَرِيشٌ** [lafzen, Onun ne tüysüz oku var ne de tüylü olanı]; mânası, (mecaz olduğu varsayılarak:) onun hiçbir şeyi yoktur. (S.)

مُرَيَّشٌ
**مُرَيَّشٌ** ذ : **مَرِيشٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca **بُرْد** denilen elbise türüne nispetle, (A, K,) **مُسَهَّمٌ**’a benzer bir sıfat: (A:) (mecaz:) Tüy şekillerinde işaretlerle nakışlı (Lh, K) mânasına gelir. (Lh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَاشَ
رَاشَ ( y )  I ( n. ac. رَيْش 1 ),
a.  Acquired wealth, flocks.

b.  supplied with the necessaries of life, succoured; ameliorated the lot of.

c.  Feathered ( arrow ).

رَيَّشَ
رَيَّشَ II ,
a.  Became feathered ( bird ).

b.  Feathered ( arrow ).

c.  see V .

أَرْيَشَ
أَرْيَشَ IV ,
a.  see I (c) .

تَرَيَّشَ
تَرَيَّشَ V ,  اِرْتَيَشَ VIII ,
a.  Had his affairs straight again; improved his position.

رِيْش
رِيْش 2 , ( pl. رِيَاْش 23 ,  أَرْيَاْش 38 ),
a.  Feather; plumage; rich apparel.

b.  Necessaries of life.

c.  Fortune.

رِيْشَة
رِيْشَة 2t ,
a.  Feather.

b.  Lancet.

c.  Small stone ( used in the construction of arches ).

رَيَش
رَيَش 4 ,
a.  Large quantity of hair on the ears.

رِيَاْش
رِيَاْش 23 ,
a.  Rich apparel.

رَيْطَة
رَيْطَة ( pl. رَيْش 1 ,  رِيَاْش 23 ),
a.  Mantle.

##### Türkçe

رَاشَ
رَاشَ ( y ) I ( n. ac. **رَيْش** 1 ),
a. Servet, sürüler edindi.

b. Hayatın gerekleriyle donatıldı, yardım edildi; (birinin) hâlini iyileştirdi.

c. (Oku) tüyledi.

رَيَّشَ
رَيَّشَ II ,
a. (Kuş) tüylendi.

b. (Oku) tüyledi.

c. V’e bak.

أَرْيَشَ
أَرْيَشَ IV ,
a. I (c)’ye bak.

تَرَيَّشَ
تَرَيَّشَ V , **اِرْتَيَشَ** VIII ,
a. İşleri yeniden düzgün oldu; durumunu iyileştirdi.

رِيْش
رِيْش 2 , ( pl. **رِيَاْش** 23 , **أَرْيَاْش** 38 ),
a. Tüy; tüy örtüsü; zengin elbise.

b. Hayatın gerekleri.

c. Talih.

رِيْشَة
رِيْشَة 2t ,
a. Tüy.

b. Neşter.

c. Küçük taş (kemerlerin inşasında kullanılan).

رَيَش
رَيَش 4 ,
a. Kulaklarda büyük miktarda kıl.

رِيَاْش
رِيَاْش 23 ,
a. Zengin elbise.

رَيْطَة
رَيْطَة ( pl. **رَيْش** 1 , **رِيَاْش** 23 ),
a. Manto.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ريش
رَاشَ - يَرِيشُ - رِيْش

رَاشَ - يَرِيْشُ + الكائن: يـُرّيـِّش: يزين ويزهو ويجمل ببهاء وحسن، وذلك لاكتسائه بما هو جميل فاره فاخر
رِيْش: على وزن " فـِعـْل": اسم فعل بمعنى مفعول من " رَاشَ - يَرِيْشُ ": اسم آلة منه: ما يكتسي به الكائن، فيزيده حسناً وزينة ويرفع من منزلته في نظر الآخرين،  فهو لباس الحُسن والزينة للبشر، والزغب للحشرة، والريش الملون للطائر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صفات الحلاوة والجمال والحسن في كائن"، وهي:
زَانَ - يَزِيْنُ، حَسُنَ - يَحْسُنُ، رَاشَ - يَريْشُ، حَلِيَ - يَحْلَى، سَوِلَ - يَسْوَلُ، جَمُلَ - يَجْمُلُ
ريشا
 	﴿يابني آدم قد أنزلنا عليكم لباسا يواري سوآتكم وريشا ولباس التقوى ذلك خير ذلك من آيات الله لعلهم يذكرون(26)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [ريش] ر ي ش: الرِّيشُ للطائر الواحدة رِيشةٌ ويجمع على أرْياشٍ و رَاشَ السهم ألزق عليه الريش فهو مَرِيشٌ بوزن مبيع وبابه باع و راشَ فلانا أصلح حالهوهو على التشبيه و الرِّيشُ و الرِّيَاشُ بمعنى وهو اللباس الفاخر ومنه قوله تعالى ﴿وريشا ولباس التقوى﴾ وقيل الرِّيشُ و الرِّيَاشُ المال والخصب والمعاش
معجم الفرائد القرآنية
ر ي ش
"رِيشاً" في قوله تعالى :" يَا بَنـي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْـكُمْ لِبـَاساً يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيـشاً " (36) الأعراف .
الرِّيش : ريش الطائر، ولكون الريش للطائر كالثياب للإنسان استعير للثياب .
الراغب
ريش
- ريش الطائر معروف، وقد يخص الجناح من بين سائره، ولكون الريش للطائر كالثياب للإنسان استعير للثياب. قال تعالى: }وريشا ولباس التقوى{ [الأعراف/26]، وقيل: أعطاه إبلا بريشها، أي: ما عليها من الثياب والآلات، ورشت السهم أريشه ريشا فهو مريش: جعلت عليه الريش، واستعير لإصلاح الأمر، فقيل: رشت فلانا فارتاش، أي: حسن حاله، قال الشاعر: - 204 - فرشني بخير طالما قد بريتني *** فخير الموالي من يريش ولا يبري
(البيت لسويد بن الصامت.
وهو في اللسان: ريش، والبصائر 3/114 دون نسبة فيهما، والبيان والتبين 4/130، والفائق 2/60)
ورمح راش: خوار، تصور منه خور الريش.
ملخص اللسان
1. وراشَ يَرِيشُ رَيشاً إِذا جَمَع الرِّيشَ وهو المال والأَثاث.
2.     والرِّيشُ والرِّياشُ: الخِصْبُ والمعاشُ والمالُ والأَثاثُ واللِّباسُ  الحسَنُ الفاخرُ. وفي التنزيل العزيز: ورِيشاً ولِباسُ التَّقْوى، وقد  قرئ: رِياشاً،
3.     راشَه يَرِيشُه إِذا أَحْسَنَ إِليه. وكلُّ من أَوْلَيْتَه خيراً، فقد  رِشْتَه؛ ومنه الحديث: أَن رجلاً راشَه اللَّه مالاً أَي أَعطاه؛
4.     والرائِشُ: الذي يُسْدِي بين الراشي والمُرْتَشي. والراشي: الذي يتردّد  بينهما في المُصانعةِ فَيرِيش المُرْتَشي من مال الراشي. وفي الحديث:  لَعَنَ اللَّه الراشِيَ والمُرْتَشِيَ والرائش؛ والرائشُ: الذي يسعى بين  الراشي والمُرْتَشِي ليَقْضِيَ أَمرَهما.
5.     الرِّيشُ: كِسْوةُ الطائر، والجمع أَرياش ورِياشٌ؛ الرِّيشِ، زُغْبٌ رِقابُها  واحدته رِيشة. وطائرٌ راشٌ: نَبَتَ رِيشُه. الرِّيشُ والرِّياشُ: ما  ظهَر من اللباس.
6.     وراشَ السهمَ رَيْشاً  وارْتاشَه: ركّب عليه الرِّيشَ؛ والرَّيْشُ، بالفتح: مصدرُ راش سهمَه يَرِيشُه رَيْشاً إِذا ركَّب عليه الرِّيشَ.  ورِشْتُ السهمَ: أَلْزَقْتُ عليه الرِّيشَ
لسان العرب
● - ريش: الرِّيشُ: كِسْوةُ الطائر، والجمع أَرياش ورِياشٌ؛ قال أَبو كبير  الهذلي:  فإِذا تُسَلُّ تَخَشْخَشَتْ أَرْياشُها،  خَشْفَ الجَنُوب بيابِسٍ من إِسْحِلِ  وقرئ: ورِياشاً ولِباسُ التَّقْوى؛ وسمى أَبو ذؤيب كسوةَ النحل ريشاً  فقال:  تظَلُّ على الثَّمْراء منها جَوارِسٌ  مَراضِيعُ صُهْبُ الرِّيشِ، زُغْبٌ رِقابُها  واحدته رِيشة. وطائرٌ راشٌ: نَبَتَ رِيشُه. وراشَ السهمَ رَيْشاً  وارْتاشَه: ركّب عليه الرِّيشَ؛ قال لبيد يصف السهم:  ولئن كَبِرْتُ لقد عَمَرْتُ كأَنني  غُصْنٌ، تُقَيِّئه الرِّياحُ، رَطِيبُ  وكذاك حقًّا، مَن يُعَمِّرْ يُبْلِه  كَرُّ الزمانِ عليه، والتقْلِيبُ  حتى يَعُودَ من البلاء كأَنه،  في الكفّ، أَفْوَقُ ناصِلٌ مَعْصوبُ  مُرُطُ القِذاذِ، فليس فيه مَصْنَعٌ،  لا الريشُ يَنْفعه، ولا التعْقِيبُ  وقال ابن بري: البيت لنافع بن لقيط الأَسدي يصف الهَرَمَ والشَّيْبَ،  قال: ويقال سَهم مُرُطٌ إِذا لم يكن عليه قُذَذٌ، والقِذاذ: ريشُ السهم،  الواحدة قُذّة، والتعقيبُ: أَن يُشدَّ عليه العَقَبُ وهي الأَوتار،  والأَفْوَقُ: السهم المكسور الفوقِ، والفيوق: موضع الوَتَرِ من السهم، والناصلُ:  الذي لا نَصْل فيه، والمعصوب: الذي عُصِب بِعصابة بعد انكساره؛ وأَنشد  سيبويه لابن ميَّادة:  وارْتَشْنَ، حين أَرَدْنَ أَن يَرْمِينَنا،  نَبْلاً بلا رِيشٍ ولا بِقِداح  وفي حديث عمر قال لجرير بن عبد اللَّه وقد جاء من الكوفة: أَخْبِرني عن  الناس، فقال: هم كسِهامِ الجَعْبةِ منها القائمُ الرائِشُ أَي ذو الريش  إِشارة إِلى كماله واستقامته. وفي حديث أَبي جُحَيفة: أَبْرِي النَّبْلَ  وأَرِيشُها أَي أَعْمَلُ لها رِيشاً، يقال منه: رِشْتُ السهم أَرِيشُه.  وفلان لا يَرِيشُ ولا يَبْرِي أَي لا يضر ولا ينفع. أَبو زيد: يقال لا  تَرِشْ عليّ يا فلانُ أَي لا تَعْترض لي في كلامي فتَقْطَعه عليّ.  والرَّيْشُ، بالفتح: مصدرُ راش سهمَه يَرِيشُه رَيْشاً إِذا ركَّب عليه الرِّيشَ.  ورِشْتُ السهمَ: أَلْزَقْتُ عليه الرِّيشَ، فهو مَرِيشٌ؛ ومنه قولهم: ما  لَه أَقذُّ ولا مَرِيشٌّ أَي ليس له شيء.  والرائِشُ: الذي يُسْدِي بين الراشي والمُرْتَشي. والراشي: الذي يتردّد  بينهما في المُصانعةِ فَيرِيش المُرْتَشي من مال الراشي. وفي الحديث:  لَعَنَ اللَّه الراشِيَ والمُرْتَشِيَ والرائش؛ والرائشُ: الذي يسعى بين  الراشي والمُرْتَشِي ليَقْضِيَ أَمرَهما. وبُرْدٌ مُرَيّشٌ؛ عن اللحيَاني:  خطوطُ وشْيِهِ على أَشكال الرِّيش. نصيرٌ: الرِّيَشُ الزبَب، وناقة  رَياشٌ، والزبَب: كثرةُ الشعر في الأُذنين ويَعْتَري الأَزَبَّ النِّفارُ؛  وأَنشد:  أَنْشدُ من خَوّارةٍ رَياشِ،  أَخْطَأَها في الرَّعْلةِ الغَواشِ،  ذُو شَمْلة تَعْثُرُ بالإِنْفاشِ  والريشُ: شعرُ الأُذن خاصّة. ورجل أَرْيَشُ وراشٌ: كثير شعر الأُذُن.  وراشَه اللَّهُ يَرِيشُه رَيْشاً: نَعشَه. وتَرَيَّش الرجلُ وارْتاشَ:  أَصابَ خيراً فرُئيَ عليه أَثَرُ ذلك. وارْتاشَ فلانٌ إِذا حسُنَتْ حالُه.  ورِشْتُ فلاناً إِذا قوَّيْته وأَعَنْته على معاشه وأَصْلَحْت حالَه؛  قال الشاعر عمير  (* قوله «قال الشاعر عمير إلخ» هكذا في الأَصل، وعبارة شارح  القاموس: قال سويد الأَنصاري.) بن حبَّاب:  فرِشْني بخيرٍ، طالَما قد بَرَيْتَني،  وخَيْرُ المَوالي مَنْ يَرِيشُ ولا يَبْري  والرِّيشُ والرِّياشُ: الخِصْبُ والمعاشُ والمالُ والأَثاثُ واللِّباسُ  الحسَنُ الفاخرُ. وفي التنزيل العزيز: ورِيشاً ولِباسُ التَّقْوى، وقد  قرئ: رِياشاً، على أَن ابن جني قال: رِياشٌ قد يكون جمعَ ريش كلِهْبٍ  ولِهابٍ؛ وقال محمد بن سَلامٍ: سمعت سلاماً أَبا مُنْذِرٍ القارئ يقول:  الرِّيشُ الزِّينةُ والرِّياشُ كلُّ اللباس، قال: فسأَلت يونسَ فقال: لم يقل  شيئاً، هما سواءٌ، وسأَل جماعةً من الأَعراب فقالوا كما قال؛ قال أَبو  الفضل: أَراه يعني كما قال أَبو المنذر قال: وقال الحَرَّاني سمعت ابن  السكيت قال: الريشُ جمعُ ريشة. وفي حديث عليّ: أَنه اشترى قَميصاً بثلاثة  دَراهم وقال: الحمدُ للِّه الذي هذا من رِياشه؛ الرِّيشُ والرِّياشُ: ما  ظهَر من اللباس. وفي حديثه الآخَر: أَنه كان يُفْضِلُ على امرأَةٍ  مُؤْمِنَةٍ من رِياشِه أَي مما يستفيده، وهذا من الرِّياشِ الخِصْبِ والمعاشِ  والمال المستفاد. وفي حديث عائشة تَصِفُ أَباها، رضي اللَّه عنهما: يَفُكّ  عانِيَها ويَرِيشُ مُمْلِقَها أَي يَكْسُوه ويُعِينُه، وأَصله من الرِّيشِ  كأَنّ الفقِيرَ المُمْلِقَ لا نُهُوضَ به كالمَقْصوصِ من الجَناحِ. يقال:  راشَه يَرِيشُه إِذا أَحْسَنَ إِليه. وكلُّ من أَوْلَيْتَه خيراً، فقد  رِشْتَه؛ ومنه الحديث: أَن رجلاً راشَه اللَّه مالاً أَي أَعطاه؛ ومنه  حديث أَبي بكر والنسّابة:  الرائشون، وليس يُعرف رائِشٌ،  والقائلون: هلُمَّ للأَضيافِ  ورجل أَرْيشُ وراشٌ: ذو مال وكسوة. والرِّياشُ: القِشْرُ وكلُّ ذلك من  الرِّيشِ. ابن الأَعرابي: راشَ صدِيقَه يَرِيشُه رَيْشاً إِذا أَطعَمه  وسقاه وكساه. وراشَ يَرِيشُ رَيشاً إِذا جَمَع الرِّيشَ وهو المال والأَثاث.  القتيبي: الرِّيشُ والرِّياشُ واحدٌ، وهما ما ظهر من اللباس. ورِيشُ  الطائرِ: ما سَتَرَه اللَّه به. وقال ابن السكيت: قالت بنو كلاب الرِّياشُ  هو الأَثاث من المتاع ما كان من لِباسٍ أَو حشْوٍ من فراش أَو دِثارٍ،  والرِّيشُ المتاعُ والأَموالُ. وقد يكون في النبات دون المال. وإِنه لحسَنُ  الرِّيش أَي الثيابِ. ويقال: فلان رَيِّشٌ ورَيْشٌ وله رِيشٌ وذلك إِذا  كَبُر ورَفَّ، وكذلك راشَ الطائرُ إِذا كان عليه زَغَبة من زِفٍّ، وتلك  الزَّغَبة يقال لها النُّسال. الفراء: شارَ الرجلُ إِذا حسُنَ وجْهُه،  وراشَ إِذا استَغْنى. ورُمْحٌ راشٌ ورائِشٌ: خَوّارٌ ضعيفٌ. بالرِّيشِ  لخفّته. وجَمَل راشُ الظَّهر ضعيفٌ.وناقةٌ رائِشةٌ: ضعيفةٌ. ورجل راشٌ: ضعيف،  وأَعطاه مائة بريشها؛ وقيل: كانت الملُوكُ إِذا حَبَتْ حِباءً جعليوا في  أَسْنِمةِ الإِبِلِ رِيشاً، وقيل: رِيشَ النعامةِ لِيُعلم أَنها من حِبَاء  المَلِك، وقيل: معناه برِحالِها وكسوتها وذلك لأَن الرحال لها  كالرِّيشِ؛ وقول ذي الرمة:  أَلا تَرى أَظْعانَ ميَّ كأَنها  ذُرى أَثْأَبٍ، راشَ الغُصونَ شَكِيرُها؟  قيل في تفسيرها: راشَ كَسَا، وقيل: طالَ؛ الأَخيرة عن أَبي عمرو،  والأَوّل أَعْرَفُ. وذاتُ الرِّيش: ضرْبٌ من الحَمْضِ يُشْبِه القَيْصومَ  وورقُها وورْدُها يَنْبُتان خِيطاناً من أَصلٍ واحد، وهي كثيرةُ الماءِ جدًّا  تَسِيل من أَفواه الإِبِل سيْلاَ، والناسُ يأْكلونها؛ حكاها أَبو حنيفة.  والرائِشُ الحِمْيَريُّ: ملِكٌ كان غزا قوماً فغنِم غنائم كثيرةً وراشَ  أَهلَ بيتِه. الجوهري: والحرث الرائِشُ من ملوك اليمن.
مقاييس اللغة:
(ريش)  الراء والياء والشين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسْن الحال، وما يكتسب([9]) الإنسانُ من خَيْر. فالرِّيش: الخير. والرِّياش: المال. ورِشْت فلاناً أَرِيشُه رَيشاً، إذا قُمْتَ بمصلحةِ حالِه. وهو قوله:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])
وكان بعضُهم يذهب إلى أنّ الرائش الذي في الحديث في "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])"، أنّه الذي يسعى بين الرَّاشي والمرتَشِي. وإنما سُمِّي رائشاً للذي ذكَرْناه. يقال رِشْتُ فلاناً: أنلتُه خيراً. وهذا أصحُّ القولين بقوله:
* فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
وقال آخر:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما
وقال أيضاً:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي
ومن الباب رِيشُ الطائر. ويقال منه رِشْت السهمَ أَرِيشَه رَيْشاً. وارتاش فلانٌ، إذا حسُنَتْ حالُه. وذكَرُوا أَنَّ الأرْيَشَ الكثيرُ شَعْر الأذُنين خاصّةً.
فهذا أصل الباب. ثم اشتُقّ منه، فقيل للرُّمح الخَوّار: رَاشٌ. وإنما سمِّيَ بذلك لأنه شُبِّه في ضَعْفِه بالرِّيش. ومنه ناقةٌ راشةُ الظَّهر، أي ضعيفة.
القاموس المحيط:
الرِّيشُ، بالكسر للطيرِ، كالراشِ ج أرْياشٌ ورِياشٌ، واللباسُ الفاخِرُ، كالرِّياشِ، كاللِّبْسِ واللِّباسِ، والخِصْبُ، والمَعاشُ. وأعطاهُ مئةً بِريشِها، أي بِلِباسِها وأحْلاسِها، أو لأنَّ المُلوكَ كانوا إذا حَبَوْا حِباءً، جَعَلوا في أسْنِمَةِ الإِبِلِ رِيشَ النَّعامَةِ، ليُعْرَفَ أنه حِباءُ المَلِكِ. وذُو الرِّيشِ فرسُ السَّمْحِ بنِ هِنْدٍ الخَوْلانِيِّ. وذاتُ الرِّيشِ نباتٌ كالقَيْصومِ. ورِيشةُ أبو قبيلةٍ، أو هي بنتُ مُعاويةَ بنِ بَكْرٍ أُمُّ مالِكٍ الوَحِيدِ بنِ عبدِ اللهِ بنِ هُبَلَ. وراشَ السَّهْمَ يَريشهُ ألْزَقَ عليه الرِّيشَ، كَرَيَّشهُ، فهو مَرِيشٌ ومُرَيَّشٌ، وجَمَعَ المالَ والأَثاثَ، الصَّديقَ أطْعَمَهُ، وسَقاهُ، وكَساهُ، وأصْلَحَ حالَهُ. والرَّائشُ السفيرُ بين الرَّاشِي والمُرْتَشِي، والسَّهْمُ ذُو الرِّيشِ. وكَلأٌ رَيِّشٌ، كهَيِّنٍ وهَيْنٍ كثيرُ الوَرَقِ. ورَيْشانُ حِصْنٌ من عَمَلِ أبْيَنَ، وجَبَلٌ مُطِلٌّ على المَهْأَمِ. والرَّيَشُ، محركةً كثْرَةُ الشَّعَرِ في الأُذُنَيْنِ والوَجْهِ. وناقَةٌ رَياشٌ، كسَحابٍ، وجَمَلٌ ذُو راشٍ، ورجُلٌ أرْيَشُ، وأراشَ ورَوَّشَ. ورُمْحٌ راشٌ خَوَّارٌ، شُبِّهَ بالريشِ ضَعْفاً. والمُرَيَّشُ، كمُعَظَّمٍ البَعيرُ الأَزَبُّ، والقَليلُ اللَّحْمِ، والبُرْدُ المُوَشَّى، والرجُلُ الضَّعيفُ الصُّلْبِ، والهَوْدَجُ المُصْلَحُ بالقِدِّ.
وناقَةٌ مُرَيَّشَةُ اللَّحْمِ: قَليلَتُه.
تاج العروس:
ر - ي - ش
الرِّيشُ بالكَسْرِ لِلطّائِرِ كالرَّاشِ قالَ القُتَيْبِيّ : هُوَ ما سَتَرَه اللهُ تَعَالَى بهِ وقد جاءَ في الشِّعر قالَ ابنُ هَرْمَةَ :
فاحْتَثَّ أَجْمَالَهُمْ حَادٍ له زَجَلٌ ... مُشَمِّرٌ أَشرٌ كالقِدْحِ ذِي الرّاشِ ج أَرْياشٌ كحِلْسٍ وأَحْلاَسٍ ونَابٍ وأَنْيَابٍ ورِيَاشٌ كلِهْبٍ ولِهَابٍ قالَهُ ابنُ جِنِّى وقد قُرِئَ به . قلتُ : وهُوَ قراءَةُ عُثْمَانَ رَضِيَ اللهُ عنه وابنِ عَبّاسٍ والحَسَنِ والسُّدِّيّ وعاصِمٍ في رواية المُفَضَّل يُوَارِي سَوْآتِكُمْ ورِيَاشاً . ومن المَجَازِ : الرِّيشُ : اللِّبَاسُ الفاخِرُ كالرِّيَاشِ كاللِّبْسِ واللِّبَاسِ والدِّبْغ والدِّباغ والحِلِّ والحِلال والحِرْمِ والحِرَام مُسْتَعَارٌ من الرِّيش الَّذِي هُوَ كُسْوَةٌ وزِينَةٌ لِلطائرِ . والرِّيشُ والرِّيَاشُ : الخِصْبُ والمَعَاشُ والمالُ المُسْتَفَادُ والأَثَاثُ . وقال القُتَيْبِيُّ : الرِّيشُ والرِّيَاشُ وَاحِدٌ وهُمَا ما ظَهَرَ من اللِّباسِ . وقَالَ ابنُ السِّكِّيتِ : قالَتْ بَنُو كِلاَبٍ : الرِّيَاشُ : هو الأَثَاثُ من المَتَاعِ ما كَانَ مِنْ لِبَاسٍ أَوْ حَشْوٍ مِنْ فِرَاشٍ أَو دِثَارٍ والرِّيشُ : المَتَاعُ والأَمْوَالُ وقَدْ يَكُونُ في الثِّيَابِ دُونَ الأَمْوَالِ وإِنَّهُ لَحَسَنُ الرِّيشِ أَي الثِّيَابِ . وهو مَجَازٌ . وفي البَصَائِر : ويَكُونُ الرِّيشُ للطّائِرِ كالثِّيَابِ للإِنْسَانِ اسْتُعِير للثِّيَابِ قالَ تَعالى لِبَاساً يُوَارِي سَوْآتِكُمْ ورِيشاً . ومن المَجَازِ : أَعْطَاهُ أَي النُّعْمَانُ النَابِغَةَ مائِةً مِنْ عَصَافِيرِه بِرِيشِهَا أَيْ بِلِبَاسِهَا وأَحْلاسِهَا وذلِكَ لأَنَّ الرِّحالَ لَها كالرِّيشِ أَوْ لأَنَّ المُلُوكَ كانَتْ إذا حَبَتْ حِبَاءً جَعَلُوا في أَسْنِمَةِ الإِبِلِ رِيشاً وقِيلَ : رِيش النَّعَامَةِ ليُعْرَفَ أَنَّهُ مِنْ حِباءِ المَلِكِ . وذُو الرِّيشِ : فَرَسُ السَّمْحِ بنِ هِنْدٍ الخَوْلانِيّ وفيه يَقُول :
" لَعَمْرِي لَقَدْ أَبْقَتْ لِذِي الرِّيِشِ بالعِدَامَوَاسِمَ خِزْيٍ لَيْسَ تَبْلَى مع الدَّهْرِ
يَكُرُّ عَلَيْهِم في خَمِيسٍ عَرَمْرمٍ ... بِلَيْثٍ هَصُورٍ من ضَرَاغِمَةٍ غُبْرِ وذَاتُ الرِّيشِ : نَبَاتٌ من الحَمْضِ كالقَيْصُومِ وَرَقاً ووَرْداً يَنْبُتُ خِيطاناً من أَصْلٍ واحدٍ وهُوَ كَثِيرُ الماءِ جِدّاً يَسِيلُ من أَفْوَاهِ الإِبِلِ سَيْلاً والناسُ أَيْضاً يَأْكُلُونَه قالَهُ أَبو حَنِيفَةَ . ورِيشَةُ : أَبُو قَبِيلَة مِنَ العَرَبِ مِنْهُم بَقيَّةٌ بالحِجَازِ أَهْلُ صِدْقٍ وأَمَانَةٍ . أَو هِيَ رِيشَةُ بِنْتُ مُعَاوِيَةَ ابْنِ بَكْر بنِ عامِر بنِ عَوْفٍ أُمّ مَالِكٍ الوَحِيدِ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ هُبَلَ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ كِنَانَةَ بنِ بَكْرِ بنِ عَوْفِ ابنِ عُذْرَةَ بنِ زَيْدِ الَّلاتِ وهُوَ الَّذِي أَسَرَهُ جِذْلُ الطِّعَان فافْتَدَتْهُ مِنْهُ أُمُّه بأُخْتِه رُهْمَ فوَلَدَتْ فِيهِم . ورَاشَ السَّهْمَ يَريشُه رَيْشاً بالفَتْح : أَلْزَقَ عَلَيْهِ الرِّيشَ ورَكَّبَه عَلَيْه كرَيَّشَهُ تَرْيِيِشاً فهُوَ سَهْمٌ مَرِيشٌ ومُرَيَّشٌ قال لَبِيدٌ يَصِفُ السَّهْمَ :
ولِئَنْ كَبِرْتُ لَقَدْ عضمِرْتُ كأَنَّنِي ... غُصْنٌ تُفَيِّئهُ الرِّيَاحُ رَطِيبُ
وكَذاكَ حَقّاً مَنْ يُعَمَّرْ يُبْلِهِ ... كَرُّ الزَّمَانِ عَلَيْهِ والتَّقْلِيبُ
حَتَّى يَعُودَ من البَلاءِ كَأَنَّهُ ... في الكَفِّ أَفْوَقُ نَاصِلٌ مَعْصُوبُ
مُرُطُ القِذَاذِ فَلَيْسَ فيهِ مَصْنَعٌ ... لا الرِّيشُ يَنْفَعُهُ ولا التَّعْقِيبُ هكذا أَنشَدَ الجَوْهَرِيُّ البَيْتَ الأَخِيرَ ونَسَبَه للَبِيدٍ وقالَ ابنُ بَرِّيّ : لَمْ أَجِدْه في دِيوَانِه وإنَّمَا هُو لِنافِعِ بن لَقِيطٍ الأَسَدِيّ وقالَ الصّاغَانِيّ نُوَيْفِعُ بنُ لَقِيطٍ يَصِفُ الهَرَمَ والشَّيْبَ . ومُرُطُ القِذاذِ : لَمْ يَكُنْ عَليه الرِّيشُ والتَّعْقِيبُ : شَدُّ الأَوْتَارِ عَلَيْهِ والأَفْوَقُ : السَّهْمُ المَكْسُورُ الفُوقِ والفُوقُ مَوْضِعُ الوَتَرِ مِنَ السَّهْمِ والنّاصِلُ : الَّذِي لا نَصْلَ فِيه والمَعْصُوبُ : الَّذِي عُصِبَ بعِصَابَةٍ بَعْدَ انْكِسارِه . وراشَ يَرِيشُ رَيْشاً : جَمَعَ الرِّيشَ وهُوَ المَال والأَثَاث . ورَاشَ الصَّدِيقَ يَرِيشُه رَيْشاً : أَطْعَمَه وسَقَاهُ وكَسَاهُ ومِنْهُ حَدِيثُ عائِشَةَ تَصِفُ أَباهَا رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْه : يَفُكُّ عَانِيَهَا وَيرِيشٌ مُمْلِقَها أَي يَكْسُوه ويُعِينُه وأَصْلُه من الرِّيشِ كأَنَّ الفَقِيرَ المُمْلِقَ لا نُهُوضَ لَهُ كالمقصُوصِ مِنْهُ الجَنَاح وكُلُّ مَنْ أَوْلَيْتَه خَيْراً فَقَدْ رِشْتَه ومِنْهُ الحَدِيثُ أَنَّ رَجُلاً رَاشَهُ اللهُ مالاً أَيْ أَعْطَاه وفي حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ والنّسّابَةِ :
الرّائِشينَ ولَيْسَ يُعْرَفُ رائِشٌ ... والقَائِلِين هَلُمَّ للأَضْيَافِ ومِنَ المَجَاز : راشَ فُلاناً إذا قَوّاهُ وأَعانَه عَلَى مَعَاشِه وأَصْلَحَ حالَه ونَفَعَه قال سُوَيْدٌ الأَنْصَارِيّ :
فرِشْنِي بخَيْرٍ طَالَما قَدْ بَرَيْتَنِي ... وخَيْرُ المَوَالِي مَنْ يَرِيشُ ولا يَبْرِى
وقَد وُجِدَ هذا المِصْرَاعُ الأَخِيرُ أَيْضاً في قَوْل الخَطِيمِ بنِ مُحْرِزٍ أَحَدِ اللُّصُوص . والرّائِشُ في قَوْلِ النَّبِيّ صَلَّى اللهُ تَعالَى عَلَيْهُ وسَلَّمَ لَعَنَ اللهُ الرّاشِيَ والمُرْتَشِيَ والرّائِشَ : السَّفِير بَيْنَ الرّاشِي والمُرْتَشِي لِيَقْضِيَ بَيْنَهُمَا وهُوَ مَجازٌ كَأَنَّهُ يَرِيشُ هذا من مَالِ هذا . والرّائِشُ : السَّهْمُ ذُو الرِّيِشِ ومِنْهُ حَدِيثُ عُمَرَ قالَ لِجَرِيرِ بنِ عَبْدِ اللهِ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُما وقَدْ جاءَ مِنَ الكُوفَةِ : أَخْبَرْنِي عَنِ النّاسِ ؟ فقالَ : هُمْ كسِهَامِ الجَعْبَةِ مِنْهَا القَائِمُ الرّائِشُ أَيْ ذُو الرِّيشِ إِشارَةً إلى كَمالِه واسْتِقامضتِه أَيْ فهُوَ كالماءِ الدّافِقِ والعِيشَةِ الرّاضِيَةِ . ومن المَجَازِ : كَلأٌ رَيشٌ كَهَيِّنٍ وهَيْنٍ : كَثِيرُ الوَرَقِ كَذَا في النُّسَخ والصَّوَابُ إذا كَثُرَ الوَرَقُ وكذلِكَ كَلأٌ له رِيشٌ كَمَا في التَّكْمِلَةِ والَّذِي في اللِّسَانِ : فُلانٌ رَيِّشُ ورَيْشٌ ولَهُ رِيشٌ وذلِكَ إذا كَبُرَ ورَفَّ فتَأَمَّل . ورَيْشانُ بالفَتْحِ : حِصْنٌ باليَمَنِ من عَمَلِ أَبْيَنَ وجَبَلٌ آخَرُ مُطِلٌّ على المَهْجَمِ باليَمَنِ أَيْضاً . وقال نُصَيْرٌ : الرِّيْشُ مُحَرَّكَةً : الزَّبَبُ وهُوَ كَثْرَةُ الشَّعرِ في الأُذْنَيْنِ خاصَّةً وقِيلَ : الوَجْهِ كذلِكَ ونَاقَةٌ رَيَاشٌ كسَحَابٍ قالَ ويَعْتَرِي الأَزَبَّ النَّفَارُ وأَنْشَد :
أَنْشُدُ من خَوَّارَةٍ رَيَاشِ ... أَخْطَأَهَا في الرَّعْلَةِ الغَوَاشِي
" ذُو شَمْلَةٍ تَعْثُرُ بالإِنْفاشِ وجَمَلٌ رَاشٌ وذُورَاشٍ : كَثِيرُ شَعرِ الوَجْهِ هُنَا مَحَلُّ ذِكْرِه وقد ذَكَرَه المُصَنّفُ أَيْضاً في روش . ورَجُلٌ أَرْيَشُ . وأَراشَ ورَوَّشَ كذا في النُّسَخ والصواب رَائِشٌ ورَؤُوشٌ كما هو نصَّ ابنُ عبّادٍ : أَي كثيرُ شَعرِ الأُذُنِ وكَذلِك رَاشٌ . ورُمْحٌ رَاشٌ ورَائِشٌ : خَوّارٌ ضَعِيفٌ عن ابنِ فارِسٍ وهو مَجَاٌز شُبِّه بالرِّيِشِ ضَعْفاً أَو لِخِفَّتِه قال الزَّمَخْشَرِيُّ : فَعْلٌ أَو فاعِل كشَاكٍ . والمُرَيَّشُ كمُعْظَّم : البَعِيرُ الأَزَبُّ أَيْ كَثِيرُ شَعرِ الأُذُنِ . ومِنَ المَجَازِ : بَعِيرٌ مُرَيَّشٌ : وهو المُرْهَفُ السَّنَامِ القَلِيلُ اللَّحْمِ الخَفِيفُه من الهُزَالِ مِنْ قَوْلِهِمْ : أَخَفُّ من الرِّيشَةِ قالَ الزَّمَخْشَرِيّ : وهُوَ من المَجازِ اللَّطِيفِ المَسْلَكِ . والمُرَيَّشُ : البُرْدُ المُوَشَّي عن اللِّحْيَانِيّ : خُطُوطُ وَشْيِهِ على أَشْكَالِ الرِّيِش قالَ الزَّمَخْشَرِيّ : وهذا كقَوْلِهِم : بُرْدٌ مُسْهَّمٌ وهُوَ مَجَازٌ . ومن المَجاز : المُرَيَّشُ : الرَّجُلُ الضَّعِيفُ الصُّلْبِ وقد رَاشَهُ السُّقْمُ : أَضْعَفَه . والمُرَيَّشُ أَيْضاً : الهَوْدَجُ المُصْلَحُ بالقِدِّ وهو الجِلْدُ اليابِسُ وهو مَجَازٌ أَيْضاً وقد رَيَّشْتُ هَوْدَجِي وذلِكَ أَنْ تُلَطِّفَ وتُحَسِّنَ أَمْرَه قالَهُ أَبو عَمْرو . ونَاقَةٌ مُرَيَّشَةُ اللَّحْمِ : قَلِيلَتُه مِن الهُزَال وهو مَجَازٌ أَيْضاً كما تَقَدَّمَ قَرِيباً . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : طائِرٌ رَاشٌ : نَبَتَ رِيشُه . وارْتَاشَ السَّهْمَ كرَاشَهُ وأَنشَدَ سِيَبَويه لابْنِ مَيّادَةَ :
وارْتَشْنَ حِينَ أَرَدْنَ أَنْ يَرْمِينَنَا ... نَبْلاً بِلاَ ريِشٍ ولا بقِدَاح
ومِنْ أَمْثَالِهِم : فُلانٌ لا يَرِيشُ ولا يَبْرِى أَيْ لا يَنْفَعُ ولا يَضُرُّ . ومَالَهُ أَقَذُّ ولا مَرِيشٌ . أَيْ لَيْسَ لَهُ شَيْءٌ وهذِه عن الجَوْهَرِيِّ . ورَاشَهُ اللهُ رَيْشاً : نَعَشَهُ . وتَرِيَّشَ الرَّجُلُ وارْتَاشَ : أَصابَ خَيْراً فرُئِيَ عَلَيْه أَثَرُ ذلِكَ . وارْتَاشَ فُلانٌ : حَسُنَتْ حالُه . والرِّيشُ : الزِّينَةُ قالَهُ أَبو مُنْذِرٍ القارِئُّ وهو مَجازٌ . والرِّيشُ : الحالُ وهُوَ مَجازٌ أَيْضاً . والرِّيَاشُ : حُسْنُ الحالِ وهو مَجازٌ أَيْضاً . ورَجُلٌ أَرْيَشُ ورَاشٌ : ذو مَالِ وكُسْوَةٍ . والرِّيَاشُ : القِشْر . ورَاشَ الطّائِرُ : كَثُرَ نُسَالُه . وقال الفرّاءُ : راشَ الرَّجُلُ : اسْتَغْنَى . وجَمَلٌ رَاشٌ الظَّهْرِ : ضَعِيفٌ وناقَةٌ رَاشَهٌ : ضَعِيفَةٌ وفي قَوْلِ ذِي الرُّمَّةِ : راشَ الغُصُونَ شَكِيرُهَا . قِيلَ : كَسَا وقِيلَ : طَالَ الأَخِيرَةُ عن أَبِي عَمْروٍ والأَوَّلُ أَعْرَفُ . والرّائِشُ الحِمْيَرِيُّ : مَلِكٌ كان غَزَا قَوْماً فغَنِمَ غَنَائِمَ كَثِيرةً ورَاشَ أَهْلَ بَيْتِه وفي الّصحاح والحَارِثُ الرّائِشُ : مِنْ مُلُوكِ اليَمَنِ . وأَبُو رِيَاشٍ اللُّغَوِيُّ ككِتَابٍ : مَشْهُورٌ . وأَبُو الطَّيِّبِ مُحَمّد بنُ الحَسَنِ الرِّيّاشُ بالتَّشْدِيد . والرّائِشُ بنُ الحارِثِ بنِ مُعَاوِيَةَ بنِ ثَوءرِ بنِ مُرتِعٍ : بَطْنٌ من كِنْدَةَ . والرَّائِشُ بنُ قَيْس بنِ صَيْفِيّ ذي الأَذْعَارِ بنِ أَبْرَهَةَ ذي المَنَار . ورِيشَةُ بالكَسْرِ : لَقَبُ أَبي القَاسِمِ عبد الرّحمنِ بنِ نمي التَّاهَرْتِيّ حكَى عَنْهُ السِّلَفِي . وأَبو الرِّيِش بالكَسْرِ : كُنْيَةُ بَعْضِ المتأَخَرِّين

_Türkçe çeviri henüz yok_
