# ريع (ر-ي-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

İki dağ arasındaki yüksek geçittir

- Harfler: ر - ي - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رِيعٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8D.md) | فِعْلٍ | Yüksek yer | 1 | 1 | [26:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/ayet/26:128.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Hamd, cümle kapısı demektir
2. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Yapı demektir
3. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ريع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md), [شرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%81.md), [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zemin üzerinde belirginleşen yükseklik, iki tepe arasındaki aşikar geçit ve aslından taşarak artan verim |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünde kibir ve tahakküm sembolü olarak stratejik yüksek tepelere ve geçitlere gösteriş amaçlı anıtlar dikmenin yerilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mekânsal yüksekliğin veya elde edilen artı değerin toplumsal tahakküm ve amaçsız güç gösterisine dönüştürülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir tepe veya rastgele bir yol sayıp içerdiği stratejik hâkimiyet, göze çarpma ve güç gösterisi boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ري | Sıvı veya hacmin doyması, sınırın üstüne çıkarak dolup taşması ve yüzeyde belirginleşmesi; nitekim bu çekirdek şüphenin zihni kaplayıp huzursuzlukla taşmasında [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md), kuşun bedenini sarıp hacmini artıran tüy ve ziynette [ريش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4.md), kalbin üzerini bütünüyle örten tortu ve kanda [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md) köklerinde de kendini gösterir | ع | Boğazın derinliğinden gelen açılma ve dışa vurma niteliği taşıyan ses, dolup taşan hacmi mekânsal düzlemde göze çarpan bir tepeye, aşikar bir dağ geçidine ve bereketiyle geri dönüp gelen hasılata dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zemin üzerindeki tepe noktasını, hiyerarşik üstünlüğü ve önceliği temsil eder |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Yükselme eyleminin yukarı doğru uzanmasını, etkinliği ve yayılmayı ifade eder |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Yükseltinin uzaktan görülmesini, aşikar olmayı ve gözün odaklandığı kaynağı imler |
| ريع |  | Başın ve tepe noktasının yukarı uzanarak gözün görebileceği açık bir hâkimiyet alanına ve uzaktan seçilen bir yükseltiye dönüşmesi hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Arazide çevresinden belirgin biçimde yükselen, uzaktan bakıldığında ilk göze çarpan tepe, sırt; iki dağ arasındaki belirgin yol ve geçit; ayrıca buğday öğütüldüğünde unun hacimce aslından fazla çıkması ve kabarması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü'r-Rumme beytinde avcı kuşun yüksek bir tepede konuşlanmasını anlatırken bu lafzı kullanır: طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ / Ayrıca Kays b. el-Hatîm zırhın etek fazlalığını ve bolluğunu tasvir ederken şöyle der: مُضَاعَفَةً يَغْشَى الأناملَ رَيْعُها / كأن قَتِيرَيْها عيونُ الجنـادبِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in hamurun bereketine dair söylediği şu sözde artış ve verim anlamında geçer: امْلِكوا العَجِين فإِنه أَحد الريعين / Ayrıca çobanın çağırmasıyla dağılan sürülerin geri toplanıp dönmesi fiilinde راعت الإبل biçiminde kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde *r-y-ʿ ve bağlantılı *r-w-ʿ kök katmanı, temelde yükselme, kabarma, sınırını aşarak görünür olma ve toplanıp geri dönme semantik matrisine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice hatlarında doğrudan aynı fonetik dizilim sınırlı kalsa da kökün taşıdığı genişleme ve tepe oluşturma vasfı, Güney Sami ve Arapça sahasında bütünüyle billurlaşmıştır. Arapçada kök çift kutuplu bir anlam genişlemesi yaşamış; bir taraftan arazideki tepe, yüksek sırt ve iki dağ arasındaki belirgin geçit biçiminde topoğrafik bir terime dönüşmüş, diğer taraftan öğütülen unun veya ekilen tohumun aslından fazla vermesi, yani tarımsal ve iktisadi randıman anlamını kazanmıştır. Sürünün toplanıp sığınağa geri dönmesi de bu yüksek ve emin geçide yönelişin semantik bir türevidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çevresinden yükselme ve aslından taşarak artma | Yüksek tepe, dağlar arası aşikar boğaz ve undaki verim fazlalığı aynı kabarma çekirdeğinden türer | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami zemininde belirginleşen topoğrafik ve iktisadi artış | Yükselme ve geri dönme dinamikleri diğer Sami köklerdeki genişleme şemalarıyla örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış Afro-Asyatik akrabalık tespit edilmedi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ريع | Anlamlı | Yüksek yer, aşikar yol, bereket ve geri dönüş | Zemin üzerindeki belirgin tepe, geçit ve aslından taşan verim | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) | Anlamlı | Otlatmak, gütmek, gözetmek ve korumak | Canlıların beslenmesini ve idaresini üstlenme hareketi | Gözetleme ve koruma bakımından anlamsal yakınlık; Kur'an'da geçer |
| [يرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Kamış, içi boş çubuk, korkak kimse | İçi boşluk ve zayıflık bildiren türeme | Kur'an'da geçmez |
| [يعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Keçinin bağırması, meleme sesi | Ses taklidine dayanan hayvansal ses fiili | Kur'an'da geçmez |
| [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) | Anlamlı | Çıplak olmak, soyulmak, örtüsüz kalmak | Nesnenin veya bedenin üzerindeki örtünün kalkması | Belirginleşme ve açığa çıkma yönüyle zıt/dönüşlü ilişki; Kur'an'da geçer |
| [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md) | Anlamlı | Kervan, yaban eşeği, göz bebeği, belirgin kemik çıkıntısı | Hızlı hareket eden topluluk veya yüzde/bedende belirginleşen çıkıntı | Belirginlik ve tepe oluşturma yönüyle ortak çekirdek; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ريع | Merkez | Yükseklik ve geçit | Çevresinden yükselen, stratejik hâkimiyet sağlayan ve dikkat çeken tepe veya aşikar boğaz | Hem topoğrafik yükseklik hem de fazlalık ve geri dönüş nüansını barındırması |
| [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) | Komşu | Yükseklik ve kabarma | Bir zeminin veya nesnenin kabarıp şişerek yükselmesi | [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) hacimsel kabarma ve suyla şişme bildirirken, ريع zati olarak hâkim, aşikar ve gözle görülen tepeyi bildirir |
| [شرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%81.md) | Komşu | Yükseklik ve itibar | Yüksek, havadar yer ve toplumsal saygınlık | [شرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%81.md) itibar ve izzetle irtibatlı bir gözlem yüksekliği iken, ريع geçit ve fazlalık boyutunu da içerir |
| [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yol ve geçiş | Üzerine basılarak açılan patika ve yol | [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) yere vurma ve çiğnenme odaklı iken, ريع iki yükselti arasındaki stratejik ve açık yolu veya tepeyi vurgular |
| [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) | Zıt | Alçaklık ve çukurluk | Çevresine göre alçakta kalan, basık ve gizlenen çukur yer | [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) çukur, basık ve gizli alanı bildirirken ريع yükselen ve uzaktan görülen yeri bildirir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ريع | Yüksek yer, aşikar yol, randıman | Hem topoğrafik yükseltiyi hem stratejik geçidi hem de bereketi tek kökte toplar | Kesin |
| Latince | collis, passus, proventus | Tepe, dağ geçidi, mahsul hasılatı | collis ve passus mekânsal yönü, proventus ise iktisadi verim yönünü kısmen karşılar | Güçlü |
| İngilizce | eminence, high pass, yield | Yüksek tepe, hâkim geçit, ürün randımanı | eminence dikkat çekici yüksekliği verir ancak yol ve iktisadi randıman anlamını aynı kelimede tutamaz | Güçlü |
| Almanca | Anhöhe, Gebirgspass, Ertrag | Tepe, dağ geçidi, mahsul randımanı | Ayrı ayrı topoğrafik ve iktisadi yönleri verir, kökün çok boyutlu birliğini yansıtamaz | Güçlü |
| Fransızca | éminence, col, rendement | Yükseklik, boğaz, verim | Mekânsal yükseklik ile iktisadi hasılat anlamları farklı sözcüklerle karşılanır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رِيعٍ | Stratejik yüksek tepe ve hâkim dağ geçidi | Âd kavminin kibrini, anlamsız mimari güç gösterilerini ve gelip geçenleri gözetleyip tahakküm altına almak için yüksek yerlere alametler dikmesini kınayan bağlam (Şuʿarā [26:128](https://lisan.digital/tr/ayet/26:128.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsraf, kibir ve abes fiil tartışması | Güç ve servetin "abes" (anlamsız, gayesiz) biçimde yüksek anıtlara yatırılmasının tevhid inancıyla çelişmesi | Kibrin taşlaşmış mimari sembole dönüşmesi |
| Fıkıh | Zirai randıman (nemâ) ve kamuya açık yollar | Unun öğütülmesindeki randıman fazlalığı (*el-istiğlâl ve'r-reyʿ*) ile geçitlerin kapatılamazlığı hukuku | Asıl sermayeyi aşan net verim ve yolun kamusallığı |
| Tefsir | Şuʿarā [26:128](https://lisan.digital/tr/ayet/26:128.md) lafzının tahlili | Kelimenin tekil bir tepe mi, dağlar arası boğaz mı, yoksa kervan gözetleme kulesi mi olduğu ihtilafı | Hâkim coğrafi noktaların tahakküm ve gösteriş amacıyla kullanılması |
| Hadis | Hamurun bereketi ve fıtri geri dönüş | Hz. Ömer'in hamuru iyi yoğurmanın bereketi artıracağına dair ifadesi ve istifra edenin geri yutması bahsi | Asıldan meydana gelen bereket ile gerisin geriye yönelme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ekseninde güç ve mülk tasavvuru | Putlaştırılan kudret anıtlarının reddi | İnsanın yeryüzünde tanrısal bir ebedilik ve tahakküm arayışını mahkûm etmek | Yüksek tepeye yapılan anıt, Allah'a karşı bağımsızlık iddiasının somutlaşmış halidir | Güçlü |
| İlmi | Coğrafi topoğrafya ve stratejik gözetim | Hâkim tepe ve stratejik geçit morfolojisi | Mekânın yükseltisi ile optik ve stratejik avantaj arasındaki nedenselliği kurmak | Yüksek noktalar çevreye hâkimiyet ve kontrol imkânı sunar | Kesin |
| Siyasi | Otokratik iktidarın mimari güç gösterisi | Askeri/siyasi tahakküm kulesi veya gözetleme noktası | Gelip geçenleri denetlemek, caydırmak ve kitlelere kibri dayatmak | Âd kavminin yüksek tepelere anıtlar dikmesi siyasi hegemonya gösterisidir | Güçlü |
| İktisadi | Üretim çıktısı ve randıman fazlalığı | Hasılat, un/ürün randımanı | Ham maddenin işlenmesiyle elde edilen net hacimsel artışı yönetmek | Kaynakların üretken alanlar yerine gösterişçi mimariye gömülmesinin eleştirisi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji farkı ve verim oranı | Fizikte bir kütlenin referans zemininden yukarı çıkarılmasıyla kazandığı potansiyel enerji artışı veya bir kimyasal/sınai süreçte ham maddeye oranla elde edilen nihai çıktı katsayısı ile eşyapısaldır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sembolik iktidar ve panoptik gözetleme | Sosyolojide gücün somut ihtiyaç sınırını aşarak devasa anıtlar, gökdelenler ve kuleler aracılığıyla ötekiler üzerinde psikolojik tahakküm kurması ve stratejik gözetleme işlevi görmesiyle birebir örtüşür | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece alelade bir "yüksek tepe" veya herhangi bir "yol" olarak anlayıp tarihsel bağlamdaki stratejik boğaz, gözetleme noktası ve hegemonik anıt boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Coğrafi yükseltinin ve eldeki imkân fazlalığının kibre, gösterişe, kamu yollarını baskılamaya ve anlamsız abes inşaatlara alet edilmesini mahkûm eden evrensel ahlaki ilke |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayeti yalnızca eski bir kavmin çöldeki tuhaf hevesi olarak görüp günümüz dünyasındaki kaynak israfını, gökdelen kibrini ve stratejik geçitler üzerindeki haksız denetimleri vahyin eleştiri menzilinden çıkarmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin mimari, coğrafi ve mekânsal tasarrufları doğrudan tevhidi ve ahlaki bir hesaba tabi tuttuğunu; gücün taşa, tepeye ve kuleye kazınan kibrini deşifre ettiğini gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin helak edilmiş kavimlerle olan kıssalarında, özellikle medeniyet, mimari büyüklük ve iktisadi refah iddiasıyla şımaran toplumların (Âd kavmi) sorgulandığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın yalnızca bireysel ibadetlerle sınırlı olduğu zannını yıkar; şehirleşme, mimari anıtlar, stratejik geçitlerin kullanımı ve kamu kaynaklarının israfı meselelerini doğrudan imanın merkezine yerleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Arazide çevresinden belirgin biçimde yükselen tepe, dağlar arasındaki aşikar geçit ve öğütülen hububatta aslından taşan hacimsel verim.
- Soyut anlam: Sahip olunan fiziksel, mekânsal veya iktisadi artığın, meşru bir amaca hizmet etmek yerine başkalarına üstünlük taslama, gözetleme ve anlamsız bir güç gösterisine (abes) dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılık: Mekânsal ve iktisadi artı değerin sömürü ve tahakküm aracına dönüşerek toplumun adalet dengesini bozan bir kibre evrilmesi.
- LaTeX modeli: $$ y = x + \delta \implies f(y) > f(x) \quad \land \quad g(y) \to x $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ temel zemin seviyesini veya asıl varlığı; $\delta$ bu zemin üzerine eklenen yüksekliği veya aslından taşan verim fazlalığını; $y$ oluşan yüksek tepeyi, geçidi veya nihai hasılatı; $f(y) > f(x)$ yükselti ile birlikte artan görünürlüğü, potansiyel enerjiyi ve stratejik hâkimiyeti; $g(y) \to x$ ise tepeye çıkanın veya dağılan sürünün nihayetinde asıl kaynağa ve zemine geri dönüşünü (rücû) temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Şuara 26:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/ayet/26:128.md) — رِيعٍ

أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ

Meal (IK): Siz, her yüksek yere koca bir bina kurup boş şeylerle mi uğraşırsınız?

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

İki dağ arasındaki yüksek geçittir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والرّاء والواو معهما
ع ر و، ع ر ي، ع و ر، ع ي ر، ر ع و، ر ع ي، و ر ع، ر و ع، ر ي ع، و ر ع، ي ع ر
عرو:
عري:
عراه أمرٌ يَعْرُوه عَرْواً إذا غشيه وأصابه، يقال: عراه البرد، وعَرَتْهُ الحُمَّى، وهي تَعْروه إذا جاءته بنافض، وأخذته الحُمَّى بعُرَوائها.
وعُرِيَ الرّجلُ فهو مَعْروّ، واعتراه الهمّ. عامّ في كلّ شيء، حتى يقال: الدّلف يعتري الملاحة. ويقال: ما مِنْ مؤمنٍ إلا وله ذَنْبٌ يعتريه قال أعرابيّ إذا طلع السّماك فعند ذلك يعروك ما عداك من البرد الذي يغشاك.
وعَرِيَ فلانٌ عِرْوَةً وعِرْيَةً شديدة وعُرْيا فهو عُريانٌ والمرأة عُريانة، ورجل عارٍ وامرأة عارية. والعُريان من الخيل: فرس مقلّص طويل القوائم. والعُريان من الرّمل ما ليس عليه شجر.
وفرسٌ عُرْيٌ: ليس على ظهره شيءٌ، وأفراس أَعْراء، ولا يقال: رجلٌ عُرْيٌ، واعْرَوْرَيْتُ الفَرَسَ: ركبته عُرْياً، ولم يجئ افعوعل مجاوز غير هذا.
والعَراء: الأرضُ الفضاءُ التي لا يُسْتَتَرُ فيها بشيء، ويجمع: أَعْراء، وثلاثة أَعْرِيَةٍ والعرب تُذكّره فتقول: انتهينا إلى عَراءٍ من الأرضِ واسعٍ باردٍ، ولا يُجْعَلُ نعتاً للأرض. وأعراءُ الأرض: ما ظهر من مُتُونها. قال:
وبلدٍ عاريةٍ أَعْراؤُهُ
وقال:
أو مُجْنَ عنه عُرِيَتْ أَعْراؤُهُ
واعْرَوْرَى السّرابُ ظهورَ الآكامِ إذا ماج عنها فأعراها. ماج عنها: ذهب عنها، ويقال: بل إذا علا ظهوررها.
والعَراءُ: كلّ شيء أَعْرَيْتَهُ من سُتْرته، تقول: استُرْهُ من العَراء، ويُقال: لا يُعَرَّى فلانٌ من هذا الأمر أي: لا يُخَلَّصُ، ولا يُعَرَّى من الموت أحدٌ، أي: لا يُخَلَّص. قال:
وأحْداثُ دهرٍ ما يُعَرَّى بَلاؤُها
والعَرِىّ: الريح الباردة. يقال: ريحٌ عَرِيَّةٌ، ومساءٌ عَرِيٌّ، وليلةٌ عريّة ذات ريح باردة قال ذو الرّمة:
وهل أحبطَنَّ القومَ وهْي عريَّةٌ		أصول ألاءٍ في ثَرَى عمدٍ جَعْدِ
والعُرْوةُ: عروةُ الدلو وعروة المزادة وعروة الكوز والجمع: عُرَى.
والنّخلة العريّة: التي عُزِلَتْ عن المساومة لحرمة أو لِهِبَةٍ إذا أينع ثمر النَّخل، ويجمع: عَرايا. وفي الحديث: أنّ رسول الله صلّى الله عليه وآله رخّص في العَرايا.
وعرّيت الشيء: اتخذت له عروة كالدّلو ونحوه.
وجارية حسنة المُعَرَّى، أي: حسنة عند تجريدها من ثيابها والجميع: المعاري. والمعاري مبادئ رؤوس العظام حيث تعرّى العظام عن اللحم. ويُقال: المعاري: اليدان والرجلان والوجه لأنّه بادٍ أبداً. قال أبو كبير الهُذَليّ يصف قوماً ضربوا على أيديهم وأرجلهم حتى سقطوا:
متكوّرين على المَعاري بينهم		ضربٌ كتَعاط المزَاد الأنجل
والعُرْوَةُ من النّبات: ما تبقَى له خُضْرةٌ في الشتاء تتعلّقُ بها الإبلُ حتى تُدْرِكَ الرّبيعَ. وهي العُلْقَة. قال:
خَلَعَ الملوكَ وآب تحتَ لـوائِهِ		شَجَرُ العُرَى وعُراعِرُ الأقوام
ويقال: العُرْوة: الشّجر الملتفّ الذي تَشْتُو فيه الإبلْ فتأكل منه، وتبرك في أَذْرائه.
عور:
عير:
عارتِ العَيْنُ تَعار عَوَاراً، وعَوِرَتْ أيضاً، واعْوَرَّتْ. يعني ذهاب البصر منها. قال:
ورُبّة سائلٍ عنّي حفـيٍّ		أعارت عينه أم لم تعارا
والعُوَّارُ: ضربٌ من الخطاطيف، أسود طويل الجناحين.
والعُوَّارُ: الرّجُلُ الجبانُ السّريعُ الفِرار، وجمعُه عواوير. قال:
غيرُ ميلٍ ولا عواويرَ في الهَيْ		جا ولا عُـزَّلٍ ولا أكْـفـالِ
والعرب تُسمّي الغُرابَ أعور، وتصيح به فتقول: عوير عوير. قال:
يطير عُوَيْر أن أنوّه باسمه		عُوَيْر...........
وسمّي أعور لحدّة بصره، كما يكنّى الأَعْمَى بالبصير، ويقال: بل سمّي أعور لأنّ حدقته سوداء. قال:
وصحاحُ العيونِ يُدْعَوْنَ عُورا
ويقال: انظر إلى عينه العَوْراء، ولا يقال: العمياء، لأنّ العَوَرَ لا يكون إلاّ في إحدى العينين، يقال: اعورّت عينُه، ويخفف فيقال: عُوِرَتْ، ويقال عُرْت عينه، وأعْوَرَ الله عَيْنَ فلان. والنعت: أَعْوَرُ وعَوْراءُ، والعَوْراء: الكلمة تَهْوِي في غيرِ عقلٍ ولا رُشْدٍ. قال:
ولا تنطق العَوْراء في القومِ سادراً		فإنّ لها فاعلمْ من الـلـه واعـيا
ويقال: العَوْراء: الكلمةُ القبيحةُ الّتي يمتعضُ منها الرجال ويَغضبون. قال كعب بن سعد الغنويّ:
وعَوْراءَ قد قيلت فلم ألتفِتْ لها		وما الكَلِمُ العُوْراُن لي بقَتولِ
ودجلة العَوْراء بالعراق بمَيْسان. والعُوارُ: خَرْقٌ أو شَقٌّ يكون في الثَّوب. والعَوْرَة: سوأةُ الإنسان، وكلّ أمرٍ يُسْتَحْيَ منه فهو عَوْرة. قال:
في أناسٍ حافظي عَوْراتِهم
وثلاثُ ساعاتٍ في الليلِ والنَّهارِ هنَّ عَوْراتٌ، أمَرَ الله الوِلْدانَ والخَدَم أن لا يدخلوا إلا بتسليم: ساعة قبلَ صلاةِ الفَجْر، وساعة عندَ نِصْفِ النَّهار، وساعة بعدَ صلاةِ العشاء الآخرة.
والعَوْرةُ في الثّغور والحروب والمساكن: خَلَلٌ يُتخوَّفُ منه القَتْل.
وقوله عزّ وجلّ: "إنّ بُيُوتَنا عَوْرَة". أي: ليستْ بحريزة، ويقرأ عَوِرَة بمعناه. ومن قرأ: عَوِرة. ذكّر وأنّث. ومن قرأ: عَوْرة قال في التّذكير والتّأنيث والجمع عَوْرة كالمصدر. كقولك: رجل صومٌ وامرأة صوم ونسوةٌ صَوْمٌ ورجالٌ صوم، وكذلك قياس العَوْرة. والعَوَرُ: تركُ الحقّ. قال العجاج:
وَعَوَّرَ الرَّحمنُ مَنْ وَلَّى العَوَر
ويقال: تردُ على فلانٍ عائرة عين من المال وعائرة عينين، أي: ترد علي إبلٌ كثيرة كأنّها من كثرتها تملأ العينين، حتى تكاد تَعُورها. وسلكت مفازة فما رأيت فيها عائِرَ عَيْنٍ، أي: أحداً يَطْرِفُ العينَ فَيَعُوُرها.
وعَوَّرَ عينَ الرَّكِيَّة أَفْسَدها حتى نضبَ الماءُ.
وعُوَيْر: اسم موضعٍ بالبادية. وسَهْمٌ عائِرٌ: لا يُدرَى من أينَ أتَى.
والعَيْرُ: الحمار الأهليّ والوحشيّ. والجمع أعيار، والمعيوراء ممدوداً: جماعة من العَيْر، وثلاث كلمات جِئْنَ ممدوداتٍ: المعيوراء والمعلوجاء والمشيوخاء على مَفْعُولاء، ويقولون: مَشْيَخَة، أي: مَفْعَلَة ولم يجمعوا مثل هذا.
والعَيْر: العظم الباقي في وسط الكتف، والجميع: العِيَرة.
وعَيْرُ النّعل: وسطه. قال:
فصادف سَهمُه أحجارَ قُفٍّ		كسرْنَ العَيْرَ منه والغِرارا
والعَيْرَ: جبلٌ بالمدينة. والعَيْرُ: اسم موضعٍ كان خِصباً فغيَّره الدّهر فأَفْقره، وكانتِ العربُ تَستوحِشُهُ. قال:
ووادٍ كجوفٍ العَيْرِ قَفْرٍ مَضِـلّةٍ		قطعت بسامٍ ساهمِ الوجْهِ حسّان
ولو رأيت في صخرة نتوءاً، حرفاً ناتئاً خلقةً كان ذلك عَيْراً له.
والعِيارُ: فِعْلُ الفرسِ العائرِ، أو الكلبِ العائرِ عارَ يَعِيرُ عِياراً وهو ذهابه كأنّه مُنْفَلِتٌ من صاحبه. وقصيدة عائرة: سائرة. ويقال: ما قالت العرب بيتاً أَعْيَرَ من قول شاعر هذا البيت:
ومن يلقَ خيراً يحمَدِ الناسُ أمرَه		ومن يغوِ لا يَعْدَمْ على الغَيِّ لائما
والعارُ: كلّ شيء لزم به سُبّة أو عَيْب. تقول: وهو عارٌ وشَنارٌ. والفعل: التّعيير، والله يُغَيِّر ولا يُعَيِّر.
والعارِيَّةُ: ما استعرت من شيء، سمّيت به لأنّها عارٌ على من طلبها، يقال: هم يتعاورون من جيرانِهم الماعُونَ والأمتعة.
ويقال: العارِيَّة من المعاوَرَة والمناوَلَة. يتعاورون: يأخُذونَ ويُعطُون. قال ذو الرّمة:
وسِقْطٍ كعَيْنِ الدّيكِ عاورتُ صحبتي		أباها وهيّأنا لموقِـعـهـا وَكْـرا
والعيار: ما عايرت به المكاييل. والعيار صحيح وافر تام. عايَرْتُه. أي: سوّيته عليه فهو المِعْيار والعيار.
وعيّرتُ الدّنانيرَ تعييراً، إذا ألقيت ديناراً فتُوازِنُ به ديناراً ديناراً.
والعِيار والمِعيار لا يقال إلا في الكَيْل والوَزْن.
وتعاوَرَ القوم فلاناً فاعتوروه ضرباً، أي: تعاونوا فكلّما كفّ واحد ضرب الآخر، وهو عامّ في كلّ شيء.
وتعاورتِ الرّياحُ رسماً حتى عفّته، أي: تواظبت عليه. قال:
دِمنةٌ قفْرةٌ تعاورَها الصّـي		فُ بريحَيْن من صَباً وشمالِ
والعائر: غَمَصَةٌ تَمُضُّ العينَ كأنّما فيها قذى وهو العُوَّار. قالت الخنساء
قذًى بعينك أم بالعينِ عُوَّار
وهي عائرة، أي: ذات عُوَّار، ولا يقال في هذا المعنَى: عارتْ، إنّما هو كقولك: دارِعٌ ورامح، ولا يقال: دَرَعَ، ولا رَمَحَ.
ويقال: العائرة: بَثْرَة في جَفْن العين الأسفل. ويقال: عارت عينه من حزن أو غيره، قال كثيّر:
بعينٍ مُعَنّاةٍ بعـزّةَ لـم يَزَلْ		بها منذُ ما لم تلقَ عزّةَ عائرُ
رعو: رعي: ارْعَوَى فلانٌ عن الجهْلِ ارعِواءً حسناً، ورَعْوَى حسنة وهو نزوعه عن الجهل وحسن رجوعه. قال:
إذا ارعَوى عاد إلى جَهْلِـهِ		كذي الضَّنَى عادَ إلى نكسه
ورعَى يرعَى رَعْياً. والرّعيُ: الكَلأ. والرّاعي يَرْعاها رعايةً إذا ساسَها وسَرَحَها. وكلُّ من وليَ من قومٍ أمراً فهو راعِيهم. والقوم رَعيّتُهُ.
والرّاعي: السّائسُ، والمَرْعيُّ: المَسُوس. والجميع: الرِّعاء مهموز على فِعالٍ رواية عن العرب قد أجمَعَتْ عليه دونَ ما سواه. ويجوز على قياس أمثاله: راعٍ ورُعاة مثل داعٍ ودُعاة. قال:
فليس فِعْلٌ مثلَ فِعْلي ولا ال		مَرعيُّ في الأقْوامِ كالرّاعي
والإبل ترعَى وتَرتَعِي.
وراعيتُ أُراعي، معناه: نظرت إلى ما يصير إليه أمري. وفي معناه: يجوز: رعيت النجوم، قالت الخنساء:
أرعَى النُّجومَ وما كُلِّفْتُ رِعْيَتَها		وتارة أَتَغشَّى فَضْلَ أَطْمـاري
رعيت النّجومَ، أي: رَقَبْتُها، وفلان يَرْعَى فلاناً إذا تعاهد أمرَه. قال القَطاميّ:
ونحنُ رَعِيّةٌ وهُمُ رُعـاةٌ		ولولا رَعْيُهُم شَنُع الشَّنارُ
والرّعيان: الرّعاة. والمَرْعَى: الرّعي أي: المصدر، والموضِع.
واسْتَرعيتُه: ولّيتُه أمراً يَرْعاه. وإبل راعية، وتُجمَعُ رَواعي.
والإرعاء: الإبقاء على أخيك. وأَرْعَى فلانٌ إلى فلانٍ، أي: استمع، وروي عن الحسن: راعنا بالتنوين وبغير التنوين ويُفَسَّرُ في باب رعن.
ورجل تِرْعِيَّة: لم تزل صنعته وصنعة آبائه الرِّعاية. قال:
يسوقها تِرْعِيَّةٌ جافٍ فضل
وأَرْعيتُ فلاناً، أي: أعطيتُه رِعْيةً يرعاها.
وعر:
الوعْرُ: المكانُ الصُّلْب وَعُرَ يَوْعُر ووَعَرَ يَعِرُ وَعْراً ووُعوراً والجمع: وُعُورٌ. وتوعّر المكانُ. وفلانٌ وَعْرُ المعروف: قليلُه. قال الفرزدق:
وَفَتْ ثمّ أدّتْ لا قليلاً ولا وَعْرا
أي: وَلَدَتْ فأنجبتْ، وأكثرت، يعني: أمّ تميم. واستوعر القومُ طريقَهم. وأوعروا، أي: وقعوا في الوَعْر.
روع:

الرَّوْعُ: الفزع. راعني هذا الأمرُ يَرُوعني، وارتَعْت له، وروَّعَني فتروَّعْت منه. وكذلك كلُّ شيء يَروعُك منه جمالٌ أو كثرةٌ. تقول راعني فهو رائعٌ. وفرس رائع: كريم يروعك حسنُه، وفرسٌ رائع بيّن الرَّوْعة. قال:
رائعةُ تحمل شيخاً رائعاً
مجرَّباً قد شهِدَ الوقائعا
والأرْوَعُ من الرّجال: من له جسم وجهارة وفضلٌ وسُودَد، وهو بيّنُ الرَّوَع. والقياس في اشتقاق الفعل منه: رَوِعَ يَرْوَعُ رَوَعاً.
ورُوعُ القلب: ذِهْنُه وخَلَدُه. يُقال: رجع إليه رُوعُه ورُواعُهُ إذا ذهب قلبه ثم ثاب إليه.
ورع:
الوَرَعُ: شدّةُ التَحَرَّجِ. ورّعْهُ: اكفُفْهُ كفّاً. ورجلٌ وَرِعٌ متورَعٌ. إذا كان متحرجاً.
والوَرَعُ: الجبان، ورُعَ يَوْرُعُ وَراعةً.
ومن التّحرّج: وَرِعَ يَرِعُ رِعَةً. وسمّي الجبانُ وَرَعاً لإحجامه ونكوصه، ومنه يقال: وَدَّعْتُ الإبلَ عن الحوض، إذا رَدَدْتُها فارتدّتْ. وفي الحديث: ورّعوا اللّص ولا تُراعوه. أي: ردّوه بتعرّضٍ له، أو بثنية، ولا تنتظروا ما يكون من أمره. قال:
وقال الذي يرجو العُلالَة وَرِّعُـوا		عن الماءِ لا يُطْرَقْ وهُنّ طوارِقُهْ
يعر:
اليَعْرُ واليَعْرَةُ: الشّاة تُشَدُّ عندَ زُبْيَة الذّئب. واليُعارُ: صوت من أصوات الشّاء شديد. يَعَرَتْ تَيْعَرُ يُعاراً. قال:
تيوساً بالشَّظيّ لها يُعار
واليَعور: الشّاة التي تبولُ على حالِبها وتُفْسِدُ اللَّبنَ.
ريع:
الرَّيْع:فضل كلّ شيء على أصله، نحو الدّقيق وهو فضلُهُ على كَيْلِ البُرّ، ورَيْعُ البَذْرِ: فضل ما يَخْرُجُ من النُّزْلِ على أصلِ البَذْر.
والرَّيْع: رَيْع الدّرع، أي: فضل كُمَتِها على أطرافِ الأنامل. قال قيس بن الخطيم:
مُضَاعَفَةً يَغْشَى الأناملَ رَيْعُها		كأن قَتِيرَيْها عيونُ الجنـادبِ
وراع يَرِيعُ رَيْعاً، أي: رجع في كلّ شيء.
والإبل إذا تفرّقت فصاح بها الرّاعي راعت إليه، أي: رجعت، قال:
تَرِيعُ إلى صوتِ المُهيبِ وتتّقي
ورَيْعانُ كلِّ شيء أوّلُه وأفضلُه. ورَيْعانُ الشَّباب صدرُه. ورَيْعانُ المطر أوّلُهُ. والرِّيعُ: هو السّبيل سُلِكَ أو لم يُسْلَكْ، قال:
كظهْرِ التُّرس ليس بهنّ رِيعُ

##### Türkçe

باب **العين** ve **الرّاء** ve **الواو** onlarla birlikte
**ع ر و**، **ع ر ي**، **ع و ر**، **ع ي ر**، **ر ع و**، **ر ع ي**، **و ر ع**، **ر و ع**، **ر ي ع**، **و ر ع**، **ي ع ر**
**عرو**:
**عري**:
**عراه** bir iş **يَعْرُوه** **عَرْواً**: onu kapladığı ve ona isabet ettiği zaman; denir: **عراه البرد** (soğuk onu sardı), **وعَرَتْهُ الحُمَّى** (ateş onu tuttu); ve o, ona titremeyle geldiği zaman **تَعْروه** (onu sarar); ve ateş onu kendi **بعُرَوائها**’sıyla yakaladı.

Ve adam **عُرِيَ** olur; o hâlde o **مَعْروّ**’dur; ve keder ona **اعتراه**. Her şeyde geneldir; hatta denir: **الدّلف** tuzluluğa **يعتري**. Ve denir: Hiçbir mümin yoktur ki onda kendisine **يعتريه** bir günah olmasın. Bir bedevî dedi ki: **السّماك** doğduğu zaman, o vakit, seni, seni kaplayan soğuktan, senden başka olan şey **يعروك**.

Ve falan kimse şiddetli bir **عِرْوَةً** ve **عِرْيَةً** ve **عُرْيا** ile **عَرِيَ**; o hâlde o **عُريانٌ**’dır; kadın **عُريانة**’dır; ve **رجل عارٍ** ve **امرأة عارية**. Ve atlardan **العُريان**: bacakları uzun, kısaltılmış (kuyruğu/kılı) bir attır. Ve kumdan **العُريان**: üzerinde ağaç olmayan şeydir.

Ve **فرسٌ عُرْيٌ**: sırtında hiçbir şey olmayan; ve **أفراس أَعْراء**. Ve denmez: **رجلٌ عُرْيٌ**. Ve **اعْرَوْرَيْتُ الفَرَسَ**: onu **عُرْياً** (çıplak/binsiz) bindim. Ve bunun dışında, aşan (başka örneği bulunan) bir **افعوعل** gelmemiştir.

Ve **العَراء**: içinde bir şeyle gizlenilmeyen açık arazi; çoğulu: **أَعْراء**; ve (ayrıca) üç **أَعْرِيَةٍ**. Ve Araplar onu müzekker yapar da şöyle derler: Yerden geniş, soğuk bir **عَراءٍ**’a vardık; ve yere sıfat yapılmaz. Ve **أعراءُ الأرض**: onun sırtlarının görünen kısmıdır. Dedi ki:
وبلدٍ عاريةٍ أَعْراؤُهُ

Ve dedi ki:
أو مُجْنَ عنه عُرِيَتْ أَعْراؤُهُ

Ve serap, tümseklerin sırtlarını, onlardan dalgalanıp (çekilip) onları açığa çıkardığı zaman **اعْرَوْرَى**. **ماج عنها**: onlardan gitti. Ve denir: bilakis, sırtlarına yükseldiği zaman.

Ve **العَراءُ**: senin onu örtüsünden **أَعْرَيْتَهُ** (soydurduğun/açığa çıkardığın) her şeydir; dersin: onu **العَراء**’dan ört. Ve denilir: falan kimse bu işten **لا يُعَرَّى**; yani: kurtarılmaz. Ve hiç kimse ölümden **لا يُعَرَّى**; yani: kurtarılmaz. Dedi ki:
وأحْداثُ دهرٍ ما يُعَرَّى بَلاؤُها

Ve **العَرِىّ**: soğuk rüzgâr. Denir: **ريحٌ عَرِيَّةٌ**; ve **مساءٌ عَرِيٌّ**; ve soğuk rüzgârlı bir gece: **ليلةٌ عريّة**. Zû’r-Rumme dedi ki:
وهل أحبطَنَّ القومَ وهْي عريَّةٌ		أصول ألاءٍ في ثَرَى عمدٍ جَعْدِ

Ve **العُرْوةُ**: kovanın kulpu ve su tulumunun kulpu ve testinin kulpu; çoğulu: **عُرَى**.

Ve **النّخلة العريّة**: bir hürmet veya bir bağış sebebiyle pazarlıktan ayrılmış olan; hurma meyvesi olgunlaştığı zaman; çoğulu: **عَرايا**. Ve hadiste: Allah’ın elçisi sallallahu aleyhi ve âlihi **العَرايا** hakkında ruhsat verdi.

Ve **عرّيت الشيء**: ona kova ve benzeri gibi bir kulp edindin.

Ve **جارية حسنة المُعَرَّى**: yani, elbiselerinden soyulduğu zaman güzel; çoğulu: **المعاري**. Ve **المعاري**: kemiklerin başlarının başlangıçlarıdır; kemiklerin etten soyunduğu yerler. Ve denilir: **المعاري**: iki el ve iki ayak ve yüz; çünkü o daima açıktır. Ebû Kebîr el-Hüzelî, ellerine ve ayaklarına vurulup düşen bir kavmi vasfederken dedi ki:
متكوّرين على المَعاري بينهم		ضربٌ كتَعاط المزَاد الأنجل

Ve bitkiden **العُرْوَةُ**: kışın kendisine bir yeşillik kalan; develer onunla tutunur da bahara erişir. O, **العُلْقَة**’dır. Dedi ki:
خَلَعَ الملوكَ وآب تحتَ لـوائِهِ		شَجَرُ العُرَى وعُراعِرُ الأقوام

Ve denilir: **العُرْوة**: develerin kışladığı, içinde yediği, ve siperlerinde çöktüğü sarmaşık/örtüşük ağaçtır.

**عور**:
**عير**:
**عارتِ العَيْنُ** **تَعار** **عَوَاراً**; ve ayrıca **عَوِرَتْ**; ve **اعْوَرَّتْ**. Yani, ondan görmenin gitmesi. Dedi ki:
ورُبّة سائلٍ عنّي حفـيٍّ		أعارت عينه أم لم تعارا

Ve **العُوَّارُ**: kırlangıçlardan bir tür; siyah, uzun kanatlı.

Ve **العُوَّارُ**: korkak, çabuk kaçan adam; çoğulu **عواوير**. Dedi ki:
غيرُ ميلٍ ولا عواويرَ في الهَيْ		جا ولا عُـزَّلٍ ولا أكْـفـالِ

Ve Araplar kargaya **أعور** adını verir; ona bağırır da şöyle der: **عوير عوير**. Dedi ki:
يطير عُوَيْر أن أنوّه باسمه		عُوَيْر...........

Ve keskin görüşünden dolayı **أعور** diye adlandırıldı; tıpkı körün **البصير** diye künyelenmesi gibi. Ve denilir: bilakis, gözbebeği siyah olduğu için **أعور** diye adlandırıldı. Dedi ki:
وصحاحُ العيونِ يُدْعَوْنَ عُورا

Ve denilir: onun **العَوْراء** gözüne bak; ve **العمياء** denmez; çünkü **العَوَر** ancak iki gözden birinde olur. Denir: **اعورّت** gözü; hafifletilir de **عُوِرَتْ** denir; ve denilir: **عُرْت** gözü; ve Allah falanın gözünü **أعْوَرَ** etti. Sıfat: **أَعْوَرُ** ve **عَوْراءُ**. Ve **العَوْراء**: akıl ve doğruluk olmaksızın düşen sözdür. Dedi ki:
ولا تنطق العَوْراء في القومِ سادراً		فإنّ لها فاعلمْ من الـلـه واعـيا

Ve denilir: **العَوْراء**: erkeklerin ondan tiksindiği ve öfkelendiği çirkin sözdür. Ka‘b b. Sa‘d el-Ğanevî dedi ki:
وعَوْراءَ قد قيلت فلم ألتفِتْ لها		وما الكَلِمُ العُوْراُن لي بقَتولِ

Ve Irak’ta Meysân’da **دجلة العَوْراء**. Ve **العُوارُ**: elbisede bulunan bir yırtık veya çatlak. Ve **العَوْرَة**: insanın avret yeri; ve kendisinden utanılan her iş, o **عَوْرة**’dir. Dedi ki:
في أناسٍ حافظي عَوْراتِهم

Ve gece ve gündüzde üç saat vardır; onlar **عَوْراتٌ**’tır: Allah, çocuklara ve hizmetçilere, selam vermeden girmemelerini emretti: sabah namazından önce bir saat; gün ortasında bir saat; ve yatsı namazından sonra bir saat.

Ve sınır bölgelerinde, savaşlarda ve meskenlerde **العَوْرة**: öldürülmesinden korkulan bir gediktir.

Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: “**إنّ بُيُوتَنا عَوْرَة**”. Yani: korunmuş değildir. Ve aynı manayla **عَوِرَة** okunur. Kim **عَوِرة** okursa, müzekker ve müennes yaptı. Kim **عَوْرة** okursa, müzekkerlikte, müenneslikte ve cem‘de, masdar gibi **عَوْرة** dedi. Senin “**رجل صومٌ** ve **امرأة صوم** ve **نسوةٌ صَوْمٌ** ve **رجالٌ صوم**” demen gibi; ve **العَوْرة**’nin kıyası da böyledir. Ve **العَوَرُ**: hakkı terk etmektir. el-‘Accâc dedi ki:
وَعَوَّرَ الرَّحمنُ مَنْ وَلَّى العَوَر

Ve denilir: falana maldan bir **عائرة عين** ve iki **عائرة عينين** döner; yani: bana çok deve döner; sanki çokluklarından iki gözü doldururlar da neredeyse onu **تَعُورها** (kör ederler). Ve bir çöl geçtim de içinde bir **عائِرَ عَيْنٍ** görmedim; yani: gözü kırpıp da onu **فَيَعُوُرها** eden bir kimse (görmedim).

Ve bir kuyunun gözünü **عَوَّرَ**: onu bozdu, ta ki su çekildi.

Ve **عُوَيْر**: çöldeki bir yerin adıdır. Ve **سَهْمٌ عائِرٌ**: nereden geldiği bilinmeyen.

Ve **العَيْرُ**: evcil ve yabanî eşek; çoğulu **أعيار**. Ve uzatmalı olarak **المعيوراء**: **العَيْر**’den bir topluluk. Ve uzatmalı olarak üç kelime geldi: **المعيوراء** ve **المعلوجاء** ve **المشيوخاء**; **مَفْعُولاء** üzere. Ve derler: **مَشْيَخَة**; yani: **مَفْعَلَة**; ve bunun benzerini cem‘ etmediler.

Ve **العَيْر**: küreğin ortasında kalan kemik; çoğulu: **العِيَرة**.

Ve **عَيْرُ النّعل**: onun ortası. Dedi ki:
فصادف سَهمُه أحجارَ قُفٍّ		كسرْنَ العَيْرَ منه والغِرارا

Ve **العَيْرَ**: Medine’de bir dağdır. Ve **العَيْرُ**: bir yerin adıdır; verimli idi, zaman onu değiştirdi de onu fakirleştirdi; Araplar ondan ürkerdi. Dedi:
ووادٍ كجوفٍ العَيْرِ قَفْرٍ مَضِـلّةٍ		قطعت بسامٍ ساهمِ الوجْهِ حسّان

Ve bir kayada bir çıkıntı, yaratılıştan çıkık bir kenar görsen, bu onun için bir **عَيْراً** olurdu.

Ve **العِيارُ**: başıboş atın fiili; yahut başıboş köpeğin; **عارَ يَعِيرُ عِياراً**: o, sahibinden kopmuş gibi gitmesidir. Ve **قصيدة عائرة**: dolaşan (yaygın). Ve denilir: Araplar, şu beyti söyleyen şairin sözünden daha **أَعْيَرَ** bir beyit söylemedi:
ومن يلقَ خيراً يحمَدِ الناسُ أمرَه		ومن يغوِ لا يَعْدَمْ على الغَيِّ لائما

Ve **العارُ**: kendisiyle ayıplama veya kusur yapışan her şey. Dersin: o **عارٌ** ve **شَنارٌ**’dır. Fiil: **التّعيير**. Ve Allah değiştirir, ayıplamaz: **يُغَيِّر ولا يُعَيِّر**.

Ve **العارِيَّةُ**: bir şeyden ödünç aldığın şey; onunla adlandırıldı; çünkü onu isteyen için bir **عار**’dır. Denir: onlar komşularından **الماعُون** ve eşyaları **يتعاورون**.

Ve denilir: **العارِيَّة** **المعاوَرَة** ve **المناوَلَة**’dendir. **يتعاورون**: alırlar ve verirler. Zû’r-Rumme dedi ki:
وسِقْطٍ كعَيْنِ الدّيكِ عاورتُ صحبتي		أباها وهيّأنا لموقِـعـهـا وَكْـرا

Ve **العيار**: ölçekleri onunla ölçtüğün şeydir. Ve **العيار** doğru, bol, tamdır. **عايَرْتُه**: yani, onu ona göre eşitledim; o hâlde o **المِعْيار** ve **العيار**’dır.

Ve dinarları **تعييراً** ile **وعيّرتُ**: bir dinar atıp onunla dinarı dinara karşı tarttığın zaman.

Ve **العِيار** ve **المِعيار** ancak ölçü ve tartıda söylenir.

Ve kavim falanı **تعاوَرَ** etti de onu dövmekle **اعتوروه**: yani, yardımlaştılar; her ne zaman biri el çekse öteki vurdu; ve bu her şeyde geneldir.

Ve rüzgârlar bir izi **تعاورتِ** etti, ta ki onu sildi: yani, onun üzerinde ardı ardına geldi. Dedi ki:
دِمنةٌ قفْرةٌ تعاورَها الصّـي		فُ بريحَيْن من صَباً وشمالِ

Ve **العائر**: gözde sanki çapak varmış gibi gözü sızlatan bir batmadır; o, **العُوَّار**’dır. el-Hansâ dedi:
قذًى بعينك أم بالعينِ عُوَّار

Ve o **عائرة**’dir; yani **ذات عُوَّار**. Ve bu manada **عارتْ** denmez; ancak bu, senin “**دارِعٌ** ve **رامح**” demen gibidir; ve **دَرَعَ** denmez, **رَمَحَ** denmez.

Ve denilir: **العائرة**: alt göz kapağında bir sivilcedir. Ve denilir: gözü, hüzünden veya başkasından **عارت**. Kesîr dedi:
بعينٍ مُعَنّاةٍ بعـزّةَ لـم يَزَلْ		بها منذُ ما لم تلقَ عزّةَ عائرُ

**رعو**: **رعي**: Falan kimse cehaletten güzel bir **ارعِواءً** ile **ارْعَوَى**; ve güzel bir **رَعْوَى**; o, cehaletten vazgeçmesi ve dönüşünün güzel olmasıdır. Dedi ki:
إذا ارعَوى عاد إلى جَهْلِـهِ		كذي الضَّنَى عادَ إلى نكسه

Ve **رعَى يرعَى رَعْياً**. Ve **الرّعيُ**: otlak. Ve çoban onu **رعايةً** ile **يَرْعاها**: onu idare ettiği ve otlattığı zaman. Ve bir kavimden bir işin başına geçen herkes, onların **راعِي**’sidir. Kavim onun **رَعيّتُهُ**’dur.

Ve **الرّاعي**: seyis; ve **المَرْعيُّ**: güdülen. Çoğulu: Araplardan rivayet olarak, başkasına değil yalnız ona icmâ ettikleri üzere, **فِعالٍ** vezninde hemzeli **الرِّعاء**.

Ve benzerlerinin kıyasına göre caizdir: **راعٍ** ve **رُعاة**; **داعٍ** ve **دُعاة** gibi. Dedi ki:
فليس فِعْلٌ مثلَ فِعْلي ولا ال		مَرعيُّ في الأقْوامِ كالرّاعي

Ve develer **ترعَى** ve **تَرتَعِي**.

Ve **راعيتُ أُراعي**: manası, işimin neye varacağını gözetledim. Ve manası içinde caizdir: **رعيت النجوم**. el-Hansâ dedi:
أرعَى النُّجومَ وما كُلِّفْتُ رِعْيَتَها		وتارة أَتَغشَّى فَضْلَ أَطْمـاري

**رعيت النّجومَ**: yani, onları gözetledim. Ve falan, falanı **يَرْعَى**: onun işini gözetip kolladığı zaman. el-Katâmî dedi:
ونحنُ رَعِيّةٌ وهُمُ رُعـاةٌ		ولولا رَعْيُهُم شَنُع الشَّنارُ

Ve **الرّعيان**: çobanlar. Ve **المَرْعَى**: otlatma; yani masdar; ve yer.

Ve **اسْتَرعيتُه**: ona, güdeceği bir işi verdim. Ve **إبل راعية**; çoğulu **رَواعي** olarak toplanır.

Ve **الإرعاء**: kardeşini gözetip bırakmaktır. Ve falan, falana **أَرْعَى**: yani, dinledi. Ve el-Hasen’den rivayet edildi: **راعنا** tenvinli ve tenvinsiz; ve **رعن** babında tefsir edilir.

Ve **رجل تِرْعِيَّة**: kendisinin sanatı ve babalarının sanatı, sürekli **الرِّعاية** olan. Dedi ki:
يسوقها تِرْعِيَّةٌ جافٍ فضل

Ve falana **أَرْعيتُ**: yani, ona güdeceği bir **رِعْيةً** verdim.

**وعر**:
**الوعْرُ**: sert yer. **وَعُرَ يَوْعُر** ve **وَعَرَ يَعِرُ**: **وَعْراً** ve **وُعوراً**; çoğulu: **وُعُورٌ**. Yer **توعّر** oldu. Ve falan, iyiliği **وَعْرُ**’dur: onun azıdır. el-Ferazdak dedi ki:
وَفَتْ ثمّ أدّتْ لا قليلاً ولا وَعْرا

Yani: doğurdu da doğurgan oldu ve çoğalttı; yani: Temîm’in anası. Kavim yollarını **استوعر** etti. Ve **أوعروا**: yani, **الوَعْر**’a düştüler.

**روع**:

**الرَّوْعُ**: korku. Bu iş beni **راعني**; beni **يَرُوعني**; ve ona **ارتَعْت**; ve beni **روَّعَ** etti de ondan **تروَّعْت**. Ve seni, güzellik veya çokluk sebebiyle ürküten her şey böyledir. Dersin: beni **راعني**; o hâlde o **رائعٌ**’dır. Ve **فرس رائع**: asil; güzelliği seni ürkütür. Ve **فرسٌ رائع**: açık **الرَّوْعة** sahibi. Dedi ki:
رائعةُ تحمل شيخاً رائعاً
مجرَّباً قد شهِدَ الوقائعا

Ve erkeklerden **الأرْوَعُ**: cüssesi, gürlüğü, fazileti ve efendiliği olan; o, açık **الرَّوَع** sahibidir. Ondan fiilin türetilmesinde kıyas: **رَوِعَ يَرْوَعُ رَوَعاً**.

Ve **رُوعُ القلب**: onun zihni ve yerleşik düşüncesi. Denilir: kalbi gidip sonra ona döndüğü zaman, ona **رُوعُه** ve **رُواعُهُ** geri döndü.

**ورع**:
**الوَرَعُ**: sakınmanın şiddeti. Onu **ورّعْهُ**: onu bir engelleme ile engelle. Ve **رجلٌ وَرِعٌ متورَعٌ**: sakınan olduğu zaman.

Ve **الوَرَعُ**: korkak; **رُعَ يَوْرُعُ وَراعةً**.

Ve sakınmadan: **وَرِعَ يَرِعُ رِعَةً**. Ve korkak, geri durması ve geri çekilmesi sebebiyle **وَرَعاً** diye adlandırıldı. Ondandır ki denilir: havuzdan develeri **وَدَّعْتُ**; onları geri çevirdiğim zaman, onlar da geri döndüler. Ve hadiste: Hırsızı **ورّعوا** ve onu **تُراعوه** etmeyin. Yani: ona ilişerek veya bir dönemeçle onu geri çevirin; onun işinden ne olacağını beklemeyin. Dedi ki:
وقال الذي يرجو العُلالَة وَرِّعُـوا		عن الماءِ لا يُطْرَقْ وهُنّ طوارِقُهْ

**يعر**:
**اليَعْرُ** ve **اليَعْرَةُ**: koyun; kurdun çukurunun yanında bağlanır. Ve **اليُعارُ**: koyunun seslerinden şiddetli bir sestir. **يَعَرَتْ تَيْعَرُ يُعاراً**. Dedi ki:
تيوساً بالشَّظيّ لها يُعار

Ve **اليَعور**: sağan kişinin üzerine işeyen ve sütü bozan koyun.

**ريع**:
**الرَّيْع**: her şeyin aslının üzerindeki fazlalığı; un gibi; o, buğdayın ölçeği üzerindeki fazlasıdır. Ve **رَيْعُ البَذْرِ**: tohumun aslı üzerine, ekinden çıkanın fazlası.

Ve **الرَّيْع**: zırhın **رَيْع**’i; yani, kolunun parmak uçlarının kenarları üzerindeki fazlası. Kays b. el-Hatîm dedi ki:
مُضَاعَفَةً يَغْشَى الأناملَ رَيْعُها		كأن قَتِيرَيْها عيونُ الجنـادبِ

Ve **راع يَرِيعُ رَيْعاً**: yani, her şeyde geri döndü.

Ve develer ayrıldığı zaman, çoban onlara seslenince ona **راعت**; yani, döndü. Dedi ki:
تَرِيعُ إلى صوتِ المُهيبِ وتتّقي

Ve her şeyin **رَيْعانُ**’ı: onun başı ve en iyisi. Ve gençliğin **رَيْعانُ**’ı: onun başlangıcı. Ve yağmurun **رَيْعانُ**’ı: onun başı. Ve **الرِّيعُ**: yol; yürünmüş olsun veya yürünmemiş olsun. Dedi ki:
كظهْرِ التُّرس ليس بهنّ رِيعُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَيْعُ: النماءُ والزِيادَةُ. وأرضٌ مَريعَةٌ بفتح الميم، أي مُخْصِبَةٌ. ورَيْعُ الدِرْعِ: فُضول أكمامها. والرَيْعُ: العَوْدُ والرجوعُ. قال الشاعر:
طَمِعْتُ بلَيْلى أنْ تَريعَ وإنمـا		تُقَطِّع أعناقَ الرِجال المَطامِعُ
وناقة مِسْياعٌ مِرْياعٌ: تذهب في المَرعَى وتَرجعُ بنفسها. وقول الكميت:
إذا حيصَ منه جانبٌ راعَ جانِبٌ
أي انخرق. وراعَتِ الحنطةُ وأَراعَتْ، أي زَكَتْ. وراعَ الطعامُ وأَراعَ، أي صارت له زيادةٌ في العَجْنِ والخَبز. وربَّما قالوا: أَراعَتِ الإبلُ، إذا كثُرت أولادها. ورَيْعانُ كلِّ شيءٍ: أوَّلُه. ومنه رَيْعانَ الشباب، ورَيْعانُ السَراب. وتَرَيَّعَ السراب، أي جاء وذَهَب. وكذلك الزيت والسمن إذا جعلتَه في طعامٍ وأكثرت منه، فَتَمَيَّعَ ههنا وههنا، لا يستقيم له وجه. وفرسٌ رائِعٌ، أي جوادٌ. والريعُ بالكسر: المكان المرتفع من الأرض. وقال عُمارَةُ: هو الجبل الصغير، الواحد رِيعَةٌ، والجمع رِياعٌ. ومنه قوله تعالى: "أَتَبْنونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثونَ". والريعُ أيضاً: الطريقُ، ومنه قل المُسَيَّبِ بن عَلَسٍ:
في الآلِ يَخْفِضُها ويَرْفَعُها		ريعٌ يلوحُ كأنه سَـحْـلُ

##### Türkçe

**الرَيْعُ**: büyüme ve artma. Ve **أرضٌ مَريعَةٌ** mîm’in fethasıyla; yani verimli. Ve **رَيْعُ الدِرْعِ**: onun kollarının fazlalıkları. Ve **الرَيْعُ**: dönme ve geri dönme. Şair dedi ki:
طَمِعْتُ بلَيْلى أنْ تَريعَ وإنمـا		تُقَطِّع أعناقَ الرِجال المَطامِعُ
Ve **ناقة مِسْياعٌ مِرْياعٌ**: otlakta gider ve kendi kendine geri döner. Ve Kümeyt’in sözü:
إذا حيصَ منه جانبٌ راعَ جانِبٌ
yani yarıldı. Ve buğday **راعَتِ** ve **أَراعَتْ**; yani olgunlaştı. Ve yemek **راعَ** ve **أَراعَ**; yani yoğurma ve pişirmede ona bir artış oldu. Ve belki derler: develer **أَراعَتِ**; yavruları çok olduğunda. Ve her şeyin **رَيْعانُ**’ı: onun ilki. Ondandır: **رَيْعانَ الشباب** ve **رَيْعانُ السَراب**. Ve serap **تَرَيَّعَ**; yani geldi ve gitti. Ve كذلك yağ ve sadeyağ; onu bir yemeğe koyduğunda ve ondan çoğalttığında, burada ve burada akışkanlaştı; ona bir yön düzgün durmaz. Ve **فرسٌ رائِعٌ**: yani iyi koşan. Ve kesre ile **الريعُ**: yerden yüksek yer. Umâre dedi ki: o küçük dağdır; teki **رِيعَةٌ**, çoğulu **رِياعٌ**. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: "أَتَبْنونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثونَ". Ve **الريعُ** ayrıca: yol. Ondandır el-Müseyyeb b. Alas’ın sözü:
في الآلِ يَخْفِضُها ويَرْفَعُها		ريعٌ يلوحُ كأنه سَـحْـلُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والراء
عرى ، عرا ، عير ، عور ، رعي ، روع ، ريع ، ورع ، وعر ، يعر ، يرع .
عرا : قال الله جلّ وعزّ : ( إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ ) ( هُود : 54 ) قال الفراء : كانوا كذّبوه يعني هوداً ثم جعلوه مختلِطاً ، وادَّعَوا أن آلهتهم هي التي خَبَّلته لعيبه إيّاها . فهنالك قال : ( إِنِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُشْهِدُ اللَّهِ وَاشْهَدُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَنِّى بَرِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ ) ( هود : 54 ) .
وقال الزجاج في قوله ) إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ ) ( هود : 54 ) أي ما نقول إلا مَسَّك بعض أصنامنا بجنون لسبّك إياها .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه سمعه يقول : إذا أتيت رجلاً تطلب منه حاجة قلت : عروْته وعررْته ، واعتريته واعتررته .
وقال الليث : عراه أمر يعروه عَرْواً إذا غشِيه وأصابه . يقال : عراه البرد وعرته الحُمَّى وهي تعروه إذا جاءته بنافض ، وأخذته الحمى بعُرَوائِها ، وعُرِي الرجل فهو مَعْرُوّ ، واعتراه الهم ، عام في كلّ شيء .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا أخذت المحمومَ قِرَّةٌ ووجد مسّ الحمى ، فتلك العُرَواء وقد عُرِي فهو مَعْرُوّ . قال : وإن كانت نافضاً قيل : نفضته فهو منفوض ، وإن عَرِق منها فهي الرُحَضاء .
وقال ابن شميل : العُرَواء : قلٌّ يأخذ الإنسان من الحُمّى ، ورِعدة . وأخذته الحمَّى بنافض أي برعدة وبرد .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خفّفوا في الْخَرص ؛ فإن في المال العرِيّة والوصيَّة ) . وفي حديث آخر أنه رخَّص في العرايا .
قال أبو عبيد : العرايا واحدتها عريّة . وهي النخلة يُعْريها صاحبها رجلاً محتاجاً ، والإعراء : أن يجعل له ثمرة عامِها . قال : وقال الأصمعي : استعرى الناسُ في كل وجه إذا أكلوا الرُطَب ، أخذه من العرايا .
وقال ابن الأعرابي : قال بعض العرب : منا من يُعْرِي . قال : وهو أن يشتري الرجُلُ النخل ثم يستثني نخلة أو نخلتين .
وقال الشافعي : العرايا ثلاثة أصناف : واحدتها أن يجيء الرجل إلى صاحب الحائط ، فيقول له : بعني من حائطك ثمر نَخَلات بأعيانها بخرْصِها من التَمْر ، فيبيعه إياها ويقبض التَمْر ويُسلِّم إليه النَخَلات يأكلها ويبيعها ويُتَمِّرها ، ويفعل بها ما يشاء . قال : وجِمَاع العرايا : كل ما أُفرد ليؤكل خاصّة ، ولم يكن في جملة البيع من ثمر الحائط إذا بيعت جملتها من واحد . والصنف الثاني أن يحضر ربَّ الحائط القومُ فيعطى الرجلَ ثمر النخلة أو النخلتين وأكثر عرِيّة يأْكُلها . وهذه في معنى المِنْحة . قال وللمُعْرَى أن يبيع ثمرها ، ويُتَمِّره ، ويصنع فيه ما يصنع في ماله ؛ لأنه قد ملكه . والصنف الثالث من العرايا أن يعرى الرجل الرَّحُلَ النخلة وأكثر من حائطه ليأكل ثمرها ويهديه ويتَمِّره ويفعل فيه ما أحبّ ويبيع ما بقي من ثمر حائطه منه فتكون هذه مفردة من المبيع منه جملة .
وقال غيره العرايا أن يقول الغني للفقير : ثمر هذه النخلة أو النَخَلات لك ، وأصلها لي .
وأما تفسير قوله ج : أنه رخّص في العرايا فإن الترخيص فيها كان بعد نهي النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن المزابنة ، وهي بيع الثمر في رؤوس النخل بالتَّمْرِ ، ورخَّص من جملة المزابنة في العرايا فيما دون خمسة أوسق وذلك الرجلُ يفضُل من قوت سنته التمرُ ، فيدرك الرُطبُ ولانَقْد بيده يشتري به الرُطَب ، ولا نخل له يأكل من رُطَبه ، فيجيء إلى صاحب الحائط فيقول له : بعني ثمر نخلة أو نخلتين أو ثلاث بِخِرْصها من التمر ، فيعطيه التَّمْر بثمر تلك النَخَلات ؛ ليصيب من رُطَبها مع الناس ، فرخّص النبي ( صلى الله عليه وسلم ) من جملة ما حرم من المزابنة فيما دون خمسة أوسق ، وهو أقلّ ممّا تجب فيه الزكاة ، فهذا معنى ترخيص النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في العرايا ، لأن بيع الرُطَب بالتَمْر محرّم في الأصل ، فأخرج هذا المقدار من الجملة المحرَّمة لحاجة الناس إليه .
قلت : ويجوز أن تكون العِرْية مأخوذة من عَرِي يَعْرى ، كَأنها عُرِّيت من جملة التحريم فعَرِيت أي خلت وخرجت منها فهي عرِيَّة : فعيلة بمعنى فاعلة ، وهي بمنزلة المستثناة من الجملة ، وجمعها العرايا .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي : استعرى الناسُ في كل وجه إذا أكلوا الرُطَب ، وأعرى فلان فلاناً ثمر نخلة إذا أعطاه إيَّاها ، يأكل رُطَبها وليس في هذا بيع ، إنما هذا معروف وفضل ، والله أعلم .
وَرَوَى شمر عن صالح بن أحمد عن أبيه قال : العرايا : أن يُعري الرجل من نخلِهِ ذا قرابته أو جاره ما لا يجب فيه الصدقة ، أي يهبها له ، فأرخص للمُعْرِي في بيع ثمر نخلة في رأسها بخِرصها من التمر . قال والعَرِيَّة مستثناة من جملة ما نُهي عن بيعه من المزابنة . وقيل : يبيعها الْمُعَرى ممن أعراه إياها . وقيل له أن يبيعها من غيره .
وقال شمر : يقال لكل شيء أهملته وخليته : قد عرّيته . وأنشد :
إيجعُ ظهري وأَلَوِّي أبهري
ليس الصحيح ظهره كالأدبر
ولا المعرَّى حِقبة كالموقَر
فالمعرَّى : الجمل الذي يرسَل سُدًى ولا يحمل عليه . ومنه قول لبيد :
فكلفتها ما عُرّيت وتأبَّدت
وكانت تسامي بالعَزيب الجمائلا
قال : عُرّيت : ألقى عنها الرحل ، وتركت من الحمل عليها ، وأُرسلت ترعى ، يصف ناقة .
وقال أبو عدنان : قال الباهلي : العرِيّة من النخل : الفاردة التي لا تُمسك حَملها ، يتناثر عنها . قال وأنشدني لنفسه :
فلما بدت تُكْنَى تُضيع مودتي
وتخلِط بي قوماً لئاماً جدودُها
رددتُ على تكنى بقيَّة وصلِها
ذميماً فأمست وهي رَثّ جديدها
كما اعتكرت للاّقطين عرِيَّة
من النخل يوطى كلّ يوم جريدُها
قال : اعتكارها كثرة حَتّها ، فلا تأتي أصلها دابة إلا وجد تحتها لُقَاطاً من حملها ولا يأنى خوافيها إلا وجد سِقَاطاً من أيّ ما شاء ويقال : عرِي فلان من ثوبه يَعْرَى عُرْياً فهو عار ، وعُرْيان . ويقال هو عِرْو من هذا الأمر ، كما يقال : هو خِلْو منه وعَرْوَى اسم جبل ، وكذلك عَرْوان .
سلمة عن الفراء قال : العريان من النبت : الذي قد عرِي عُرْياً إذا استبان لك . قال أبو بكر : الأعراء الذين لا يُهمهم ما يُهِمُّ أصحابهم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العرا : الفناء مقصور يكتب بالألف ؛ لأن أنثاه عَرْوة .
وقال غيره : العَرَى : الساحة والفناء ؛ سمّي عَرًى لأنه عرِي من الأبنية والخيام . ويقال : نزل بعراه وعَروتِه أي نزل بساحته . وكذلك نزل بحراه . وأما العراء ممدود فهو ما اتّسع من فضاء الأرض . قال الله جلّ وعزّ : ( يَوْمِ يُبْعَثُونَ فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَآءِ وَهُوَ سَقِيمٌ ) ( الصَّافات : 145 ) .
وقال أبو عبيدة : إنما قيل له عَرَاء لأنه لا شجر فيه ولا شيء يغطيه . وقيل : إن العَراء وجه الأرض الخالي وأنشد :
ورفعتُ رجلاً لا أخاف عِثَارها
ونبذت بالبلد العَراءَ ثيابي
وقال الزجاج : العَرَاء على وجهين : مقصور وممدود . فالمقصور الناحية ، والممدود المكان الخالي .
وقال أبو زيد : العُرَواء عند اصفرار الشمس إلى الليل إذا اشتدّ البرد ، واشتدّت معه ريحه باردة وشَمَال عرِيّة باردة . وقد أعرينا إعراء إذا بلغنا بَرْد العِشيّ : قال : والعرب تقول : أهلَك فقد أعريت .
ويقال : عُرِيت إلى مال لي أشدَّ العُرَواء إذا بعته ثم تبعته نفسُك . وعُرِي هواه إلى كذا أي حنّ إليه .
وقال أبو وجزة :
يُعْرَى هواك إلى أسماء واحتظرت
بالنأي والبخل فيما كان قد سلفا
وقال أبو زيد : أعرى القوم صاحبهم إعراء إذا تركوه في مكانه وذهبوا عنه .
وقال الليث : عَرِي الرجل عِروة شديدة وعِرْية شديدة ، وعُرْيا فهو عُرْيان ، والمرأة عريانة . ورجل عارٍ وامرأة عارية . والعُرْيان من الخيل : الفرس الطويل القوائم المقلِّص . والعريان من الرمل نَقياً ليس عليه شجر .
وفي حديث أنس أن أهل المدينة فزعوا ليلاً فركب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فرساً لأبي طلحة عُرْياً .
قلت : والعرب تقول : فرس عُرْى ، وخيل أعراء . ولا يقال رجل عُرْى . وقد اعرورى الفارسُ فرسَه إذا ركبه عرياً وكذلك اعرورى البعيرَ ومنه قوله :
واعرورت العُلُط العُرْضِيَّ تركضه
أُمُّ الفوارس بالدِئِداء والرَبَعهْ
أبو الهيثم : دابّة عُرْي وخيل أعراء ، ورجل عارٍ وامرأة عارية إذا عريا من أثوابه ، ورجل عار إذا خلقت ثيابه . وقال :
أتيتك عارياً خلقاً ثيابي
على عجل تظن بي الظنون
وروي عن زائدة البكريّ أنه قال : نحن نُعاري أي نركب الخيل أعراء ، وذاك أخف في الحرب وأعريت المكان إذا تركت حضوره .
وقال ذو الرمة :
ومنهلٍ أعرى جَبَاه الحُضَّر
وقال الليث أعراء الأرض : ما ظهر من متونها وظهورها .
وأنشد :
وبلدٍ عارية أعراؤه
قال والعراء كل شيء أعريته مِن سُتْرته تقول استره من العراء . وتقول : ما تعرّى فلان من هذا الأمر أي ما تخلص . قال والنخلة العرِيَّة : التي إذا عَرضت النخل على بيع ثمرها عُرَّيت منها نخلة أي عزلتها من المساومة . والجميع العرايا . قال : والفعل منه الإعراء ، وهو أن يجعل ثمرتها لمحتاجٍ عامها ذلك ، أو لغير محتاج . ومعاري المرأة : مالا بدّ لها من إظهاره ، واحدها مَعْرًى .
ابن الأعرابي : يقال : نزل بَعْروته وعَقْوته أي بِفنائه .
وقوله جلّ وعزّ : ( فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لاَ انفِصَامَ لَهَا ) ( البَقَرَة : 256 ) .
قال أبو إسحاق : معناه : فقد عقد لنفسه من الدين عقداً وثيقاً لا تحلّه حُجَّة .
أبو عبيد عن الأصمعي : العروة من الشجر الذي لا يزال باقياً في الأرض لا يذهب وجمعها عُرى ومنه قول مهلهل :
خلع الملوك وسار تحت لوائه
شجر العرى وعَراعِرُ الأقوام
ونحو ذلك قال أبو عبيدة وأبو عمرو في العروة .
قلت والعروة من دِقّ الشجر : ماله أصل باق في الأرض ؛ مثل العَرْفَج والنَصِيّ وأجناس الخُلَّة والحَمْض ، فإذا أمحل الناس عصمت العروةُ الماشية فتبلّغت بها ، ضربها الله مثلاً لما يُعتصم به من الدين في قوله ) فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى ( .
وأنشد ابن السكيت :
ما كان جُرِّب عند مَدّ حبالكم
ضعف يخاف ولا انفصام في العرى
قال قوله : انفصام في العرى أي ضعف فيما يعصم الناس .
وقال الأخفش : العروة الوثقى شُبِّه بالعروة التي يتمسك بها .
وقال الليث : العروة عروة الدلو وعروة الكوز ونحوه .
وفي ( النوادر ) : أَرض عُرْوة وذِروة وعِصمة إذا كانت خصيبة خصباً يبقى .
وقال ابن السكيت في قولهم : أنا النذير العريان : هو رجل من خثعم حَمَل عليه يوم الخَلَصة عوف بن عامر بن أبي عويف بن مالك بن ذبيان بن ثعلبة بن عمرو بن يشكر ، فقطع يده ويد امرأته ، وكانت من بني عُتْوارة ابن عامر بن ليث بن بكر بن عبد مناة بن كنانة .
وروى أبو أسامة عن بُريد بن أبي بردة عن أبيه عن أبي موسى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إنما مثلى ومثلكم كمثل رجل أنذر قومه جيشاً فقال : أنا النذير العريان ، أنذِركم جيشاً ) .
وقال الليث : جارية حسنة المُعَرَّى أي حسنة عند تجريدها من ثيابها ، والجميع المعاري . وقال ومعاري رؤس العظام حيث يعرى العظم عن اللحم .
وقال الأصمعي : المعاري : الوجوه والأطراف والترائب . وقال :
فإن يك ساق من أمية قلَّصت
لقيس بحرب لا تُجنّ المعاريا
أي شمر تشميراً لا يستر معاريه . والمحاسر مثل المعاري من المرأة . وفلاة عارية المحاسر إذا لم يكن فيها كِنّ من شجرها . ومحاسرها متونها التي تنحسر عن النبات .
وقال غيره : العُرْوة : النفيس من المال مثل الفرس الكريم ونحوه .
ويقال لطوق القلادة : عروة .
ويقال : فلان عُرْيان النجِيّ إذا كان يناجي امرأته ، ويشاورها ويُصْدر عن رأيها . ومنه قوله :
أصاخ لعريان النجيّ وإنه
لأزور عن بعض المقالة جانبه
أي استمع إلى امرأته وأهانني . وعُرا المرجان : قلائد المرجان ، وعرا المزادة : آذانها . والعُرَا سادات الناس الذين يعتِصم بهم الضعفى ، ويعيشون بعُرْفهم ، شبِّهوا بعُرا الشجر العاصمة الماشية في الجدب .
شمر عن ابن شميل العَرَاء : ما استوى من ظهر الأرض وجَهَر . والعراء الجهراء مؤنثة غير معروفة .
والعراء مذكر مصروف ، وهما الأرض المستوية المُصْحِرة ليس بها شجر ، ولا جبال ولا آكام ولا رمال وهما فضاء الأرض . والجماعة الأعراء . يقال وطئنا أعراء الأرض والأعرية .
وقال أبو زيد : أتتنا أعراؤهم أي
أفخاذهم . وقال الأصمعي . الأعراء : الذين ينزلون في القبائل من غيرهم ، واحدهم عُرْى . قال الجعدي :
وأمهلت أهل الدار حتى تظاهروا
عليّ وقال العُرْيُ منهم فأهجرَا
وقال أبو عمرو : العَرَى البَرْد . وعَرِيت ليلتنا عَرًى . وقال ابن مقبل :
وكأنما اصطبحت قريح سحابة
بعَرًى تنازعه الرياح زلال
قال : العرى : مكان بارد .
وقال ابن شميل العرى مثل العَقْوة ، ما بعرانا أحد أي ما بعقوتنا أحد .
عمرو عن أبيه أعْرى إذا حُمَّ العُرْوَاء قال : ويقال حم عُرَواء وحم بعرواء وحم العَرَوَاء .
وقول الشاعر وهو الجعدي :
وأزجر الكاشح العدوّ إذا اغتا
بك زجراً مني على أَضَم
زجر أبي عروة السباع إذا
أشفقن أن يلتبسن بالغنم
قال خلف : كان أبو عروة يزجر الذئب فيقع ميتاً من زجره ، ويصيح بالسبع فيموت مكانه ، ويشقّون عنه فيجدون فؤاده قد خرج من غشائه .
رعي : الحراني عن ابن السكيت : الرَعْي مصدر رعى يرعى رَعْياً الكلأ ونحوه . والرِعْي : الكلأ نفسه بكسر الراء . والراعي يرعى الماشية أي يحوطها ويحفظها . والماشية تَرْعى أي ترتعُ وتأكل الرعي . وكل شيء حُطْته فقد رعيته . والوالي يرعى رعيته إذا ساسهم وحفظهم . والرِعاية : حرفة الراعي ، والمسوس مَرْعِيّ . وقال أبو قيس بن الأسلت :
ليس قَطاً مثل قُطَيّ ولا ال
مرعيّ في الأقوام كالراعي
وجمع الراعي رِعَاء . قال الله تعالى : ( لاَ نَسْقِى حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَآءُ وَأَبُونَا ) ( القَصَص : 23 ) ويجمع الراعي رُعَاة ورُعْياناً . وأكثر ما يقال رُعَاة للولاة ، والرعيان لجمع راعي النعم . ويقال للنعم هي ترعى وترتعي . وقرأ بعض القراء قول الله تعالى : ( أرسله معنا غداً نرتِعي ونلعبْ ) ( يوسف : 12 ) وهو نفتعل من الرعي . وقيل معنى نرتعي أي يَرعى بعضنا بعضاً . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا وَقُولُواْ انظُرْنَا ) ( البَقَرَة : 104 ) فإن الفراء قال هو من الإرعاء والمراعاة .
وقال أبو العباس : ( راعنا ) أي راعنا سمعك أي اسمع منا ، حتى نُفَهِّمك وتفهم عنا .
قال : وهي قراءة أهل المدينة ، ويصدّقها قراءة أُبَيّ بن كعب : ( لا تقولوا راعونا ) والعرب تقول : أَرْعِنا سمعَك ، وراعنا سمعك بمعنى واحد . وقد مرّ معنى ما أراد القوم براعنا من باب الرعن والرعونة .
وقال الليث : يقال : فلان يراعي أمر فلان أي ينظر إلى ما يصير أمره ، وراعيت النجوم ، وإبل راعية والجميع الرواعي .
قال : والإرعاء : الإبقاء على أخيك .
وقال ذو الإصبع :
بغى بعضُهم بعضاً
فلم يُرْعوا على بعض
والرَعْوى : اسم من الإرعاء ، وهو الإبقاء . ومنه قول ابن قيس الرقيات :
إن يكن للإاله في هذه الأمة رَعْوى يعد إليك النعيم .
والبَقْوى والبُقْيا : اسمان يوضعان موضع الإبقاء .
وروى أبو عبيد عن الكسائي : الرَّعْوى والرُّعْيَا من رعاية الْحِفَاظ .
وقال الليث : يقال : ارعوى فلان عن الجهل ارعواء حسناً ، ورَعْوَى حسنة ، وهو نزوعه وحسن رجوعه .
قلت : والرَعْوى لها ثلاثة معان :
أحدها : الرَعْوى اسم من الإرعاء وهو الإبقاء والرعوى رعاية الحِفَاظ للعهد ، والرَعْوى حسن المراجعة والنزوع عن الجهل .
وقال شمر : تكون المراعاة من الرَعْي مع آخر . يقال : هذه إبل تراعي الوحش أي ترعى معها . والمراعاة : المحافظة ، والإبقاء على الشيء .
قال : والإرعاء : الإبقاء . وأرعيت فلاناً سمعي إذا استمعت ما يقول .
والمراعاة : المناظرة والمراقبة ، يقال : راعيت فلاناً مراعاة ورِعَاء إذا راقبته وتأمَّلت فعله .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرَعِيَّة : الأمّة بأسرها .
أبو عبيد عن الأحمر : الرَعَاوى والرُعَاوى جميعاً : الإبل التي يُعتمل عليها .
وقالت امرأة لزوجها :
تمششتني حتى إذا ما تركتْني
كنِفْو الرُّعاوَى قلت إني ذاهب
قال شمر : لم أسمع الرعاوي بهذا المعنى إلاّ ها هنا .
أبو عبيد عن الفراء : إنه لترعِيّة مال إذا كان يَصْلُح المالُ على يده .
سلمة عن الفراء : يقال : تَرْعِيَّة وتِرْعِيَّة وتُرْعاية وتِرْعاية وتُرْعِيَّة بهذا المعنى .
وأنشد الفراء :
ودارِ حفاظ قد نزلنا وغيرِها
أحبّ إلى الترعيَّة الشنآن
أبو عمرو الأُرْعُوه بلغة أَزْد شَنُوءة : نير الفَدَّان يُحْتَرَثُ بها . ويقال أرعى الله المواشي إذا أنبت لها ما ترعاه .
وقال الشاعر :
تأكل من طيّب والله يُرعيها
ويقال : فلان لا يُرْعى إلى قول أحد أي لا يلتفت إلى أحد . ورأى فلان راعية الشيب وَرَواعي الشيب : أولُ ما يظهر منه .
وقال أبو سعيد : أمر كذا أرفق بي وأرعى عليّ .
عير عور : أبو العباس عن ابن الأعرابي : العَيْر : الفرس النشيط .
قال : والعرب تمدح بالعيَّار وتَذمّ به . يقال : فلان عَيَّار : نشيط في المعاصي ، وغلام عَيَّار : نشيط في طاعة الله تعالى وفرس عَيَّار وعيَّال : نشيط . ويقال عار
الرجلُ يعير عَيَراناً ، وهو تردده في ذهابه ومجيئه . ومنه قيل : كلب عيَّار وعائر . وهذا من ذوَات الياء .
وأما العاريّة والإعارة والاستعارة فإن العرب تقول فيهما : هم يتعاورون العواريّ ويتعوَّرونها بالواو ، كأنهم أرادوا تفرقة بين ما يتردّد من ذات نفسه وبين ما يُردَّد .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : العارية منسوبة إلى العارة ، وهي اسم من الإعارة . يقال : أعرته الشيء أُعيره إعارة وعارة ، كما قالوا : أطعته إطاعة وطاعة ، وأجبته إجابة وجابة . وهذا كثير في ذوات الثلاث ؛ منها العارة ، والدارة ، والطاقة ، وما أشبهها . ويقال : استعرت منه عارِيّة فأعارنيها .
وقال الليث : سمِّيت العارية عاريّة لأنها عارٌ على من طلبها : قال : والعار : كل شيء تلزم به سُبّة أو عيب . والفعل منه التعيير .
قال ومن قال هذا قال : هم يتعيّرون من جيرانهم الماعون والأمتعة .
قلت : وكلام العرب يتعوَّرون بالواو والمعاورة والتعاور : شبه المداولة والتداول في الشيء يكون بين اثنين .
ومنه قول ذي الرمة :
وَسِقط كعين الديك عاوَرت صاحبي
أباها وَهيَّأنا لموقعها وَكْرا
يعني الزند وَما يسقط من نارها وَأنشد ابن المظفر :
إذا رَد المعاوِر ما استعارا
وَيقال : تعاوَر القوم فلاناً ، واعتوروه ضرباً إذا تعاونوا عليه . فكلما أمسك واحد ضَرب وَاحد ، وَالتعاور عام في كل شيء . وَتَعاوَرت الرياحُ رسم الدار حتى عَفَته أي تواظبت عليه . قال ذلك الليث .
قلت : وَهذا غلط . ومعنى تعاوَرت الرياح رسم الدار : تداوَلته ، فمرة تَهُبّ جَنُوباً ، وَمرة تهبّ شمالاً ، وَمرة قَبُولاً ، وَمرة دَبُوراً .
وَمنه قول الأعشى :
دِمْنة تَفْرة تعاوَرَها الصيف بريحين من صَبَا وَشَمالِ
وَقال أبو زيد : تعاوَرنا العواريّ تعاوُراً إذا أعار بعضكم بعضاً ، وتعوَّرنا تعوُّراً إذا كنت أنت المستعير ، وَتَعاوَرنا فلاناً ضرباً إذا ضربته مرة ، ثم صاحبُك ، ثم الآخر أيضاً .
وقال ابن الأعرابي : التعاور والاعتوار : أن يكون هذا مكان هذا وهذا مكان هذا يقال اعتوراه وابتدَّاه ، هذا مرة وهذا مرة ، ولا يقال : ابتدّ زيد عمراً ، ولا اعتور زيد عمراً . ويقال للحمار الأهلي والوحشي : عَيْر ، ويجمع أعياراً . وقد يقال : المَعْيُوراء ممدودة ؛ قال ذلك الأصمعي ؛ مثل المعلوجاء ، والمشيوخاء ، والمأتوناء ، يمدّ ذلك كله ويُقصر . ومن أمثالهم إن ذهب عَيْر فعَيْر في الرباط . ومن أمثالهم أيضاً فلان أذلّ من العَيْر ، فبعضهم يجعله الحمار الأهلي ، وبعضهم يجعله الوتِد .
وقال أبو عبيد : من أمثالهم في الرضا بالحاضر ونسيان الغائب قولهم : إن ذهب
عير فعير في الرباط قال : ولأهل الشام في هذا مثل : عَيْر بعَيْر ، وزيادهَ عشرة . وكان خلفاء بني أمية كلَّما مات واحد زاد الذي يخلُفه في عطائهم عشرة ، فكانوا يقولون هذا عند ذلك .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه قال في قول العرب : أتيته قبل عَيْر وما جرى ، قال : العير المثال الذي في الْحَدقة يسمى اللُّعبة . قال : والذي جرى الطَرْف ، وجَرْيه حركته . والمعنى : قبل أن يطرِف الإنسان .
وقال الشماخ :
وتعدو القِبصَّى قبل عَيْر وما جرى
ولم تدر ما بالي ولم تدر بالها
قال والقِبِصّى والقمصى : ضرب من العَدْو فيه نَزْو .
ويقال : فلان ظاهر الأعيار أي ظاهر العيوب وقال الراعي :
ونبتَّ شرَّبني نُمَير منصِبا
دَنِس المروءة ظاهر الأعيار
قال : كأنه مما يعيّر به .
وقال أحمد بن يحيى : أخبرني أبو نصر عن الأصمعي عن أبي عمرو بن العلاء أنه قال : مات من يحسن تفسير بيت الحارث بن حِلّزة :
زعموا أن كل من ضرب العَيْر مُوَال لنا وأنّا الوَلاء
قال أبو عمرو : العَيْر : هو الناتىء في بؤبؤ العين . ومعناه أن كل من انتبه من نومه حتى يدور عَيْره جنى جناية فهو مولًى لنا ، يقولونه ظلماً وتجنّياً . قال : ومنه قوله أتيتك قبل عَيْر وما جرى ، أي قبل أن ينتبه نائم .
وقال أحمد بن يحيى في قوله : وما جرى : أرادوا جريه ، أرادوا المصدر .
وقيل في قول ابن حِلّزة : إن العير جَبَل بالحجاز . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حرّم ما بين عَيْر إلى ثَوْر ، وهما جبلان . وقيل : العَيْر وادٍ في قوله :
وواد كجوف العَيْر قفرٍ هبطته
وقول كجوف العَيْر أي كوادي العير ، وكلّ واد عند العرب جَوْف .
وقال الليث : العَيْر : اسم موضع كان مخصِباً ، فغيَّره الدهر فأقفر ، فكانت العرب تُضرب به المَثَل في البلد الموحش .
وقيل : العَيْر الطبل والعير : العظم الناتىء وسط الكتف .
قال ابن السكيت . قال : والعَيْر : عَيْر النصل ، وهو الناتىء في وسطه وعَيْر القَدَم : الناتىء في ظهرها . وعَيْر الورقة : الناتىء في وسطها . قال : والعِيرُ : الإبل التي تحمل المِيرة .
وروى أبو سلمة عن الفراء أنه أنشده قول ابن حلزة : زعموا أن كل من ضرب العير موال لنا بكسر العين قال : والعِير : الإبل ، موال لنا أي العرب كلهم موال لنا من أسفل ، لأنا أسرنا فيهم فلنا نعم عليهم .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال في قول الله جلّ وعزّ : ( وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ ) ( يُوسُف : 94 ) إنها كانت حُمُراً .
قال : وقول من قال : العير الإبل خاصّة باطل ، كل ما امتِير عليه من الإبل والحمير والبغال فهي عِير .
قال : وأنشدنا نُصَير لأبي عمرو السعدني في صفة حَمِير سمّاها عِيراً ، فقال :
أهكذا لا ثَلَّة ولا لبنْ
ولا يذكين إذا الذين اطمأن
مُفَلطحات الرَوْث يأكن الدِمن
لا بدّ أن يخترن مني بين أن
يُسَقَن عيرا أو يُبَعن بالثمن
قال وقال نصير : الإبل لا تكون عِيرا حتى يُمتار عليها .
وقال المنذري : أخبرني أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العِير من الإبل : ما كان عليه حِمْله أو لم يكن . قال : والعَيْر جمع عائر ، وهو النشيط وهو مدح وذمّ . قال : وفرس عَيَّار إذا عار ، وفرس عَيَّار إذا نشِط ، فركِب جانباً ثم عدل إلى جانب آخر من نشاطه .
وأنشد أبو عبيد :
ولقد رأيتَ فوارساً من رهطنا
غَنَظوك غَنْظ جرادة العيار
قيل : أراد بجرادة العيّار جرادة وضعها في فيه فأفلتت من فيه . وقيل : جرادة العيار اسم فرس والعيار اسم رجل ، قال ذلك ابن الأعرابي .
أبو عُبيد عن الكسائي والأصمعي وأبي زيد : عايرت المكاييل وعاورتها كقولهم : عيّرتها . وقال أبو الجراح مثله . ذكر ذلك في باب ما خالفت العامة فيه لغة العرب .
وقال الليث : العِيَار : ما عايرْت به المكاييل ؛ فالعِيار صحيح تامّ وافٍ . تقول : عايرت به أي سوّيته وهو العِيَار والمعيار . قال : وعيَّرت الدينار وهو أن تلقي ديناراً ديناراً فتوازن به ديناراً ديناراً . وكذلك عيّرت تعييراً إذا وزنت واحداً واحداً . يقال هذا في الكيل والوزن .
قلت : وفرق الليث بين عايرت وعيّرت فجعلت عايرت في المكيال وعيّرت في الميزان . والصواب ما رويناه لأبي عبيد عن أصحابه في عايرت وعيّرت فلا يكون عيّرت إلاّ من العار والتعيير .
وأنشد أبو العباس أحمد بن يحيى قول الشاعر :
وجدنا في كتاب بني تميم
أحقُّ الخيل بالركض المعَار
فقال اختلف الناس في المُعَار . فقال بعضهم : هو المنتوف الذنب وقال قوم : المعار السمين وقال قوم المعار : المُضَمَّر المُقَدَّح .
وقال ابن الأعرابي وحده : هو من العارية . وأنشد غيره :
أعيروا خيلكم ثم اركبوها
وقال معنى أعيروها أي ضمّروها بترديدها من عار يعير إذا ذهب وجاء . وقيل للمضمَر : مُعار لأن طريقة متنه نتأت ، فصار لها عَيْر ناتىء . وأنشد الباهلي قول الراجز :
وإن أعارت حافراً معارا
وَأْباً حمت نسورَه الأوقارا
وقال : معنى أعارت : رفعت وحوَّلت . قال : ومنه إعارة الثياب والأدوات . قال : واستعار فلان سهماً من كنانته أي رفعه . وحوّله منها إلى يده . وأنشد قوله :
هثّافة تخفض من نذيرها
وَفي اليد اليمنى لمستعيرِها
شهباء تُروِي الريشَ من بصيرها
شهباء : مِعْبَلَة . والهاء في مستعيرها لها وَالبصير : طريقة الدم .
وقال بشر بن أبي خازم :
كأن خفيف منخره إذا ما
كَتَمن الرَبْو كِير مستعار
قيل في قوله : مستعار قولان :
أحدهما : أنه استعير فأُسرع العملُ به مبادرة لارتجاع صاحبه إيّاه .
وَالثاني : أن تجعله من التعاور ، يقال : استعرنا الشيء وَاعتورناه وَتعاوَرناه بمعنى وَاحد عَارَ عَيْنَه وَيقال : عارت عينه تعار ، وعوِرت تَعْوَر ، وَاعورَّت تعورّ ، وَاعوارَّت تعوارّ بمعنى وَاحد . ويقال : يَعُورها إذا عوَّرها .
وَمنه قول الشاعر :
فجاء إليها كاسراً جفن عينه
فقلت له من عار عينك عنترة
يقول : من أصابها بعُوَّار ، وأعارها من العائر .
وقال ابن بزرج : يقال : عار الدمعُ يعير عَيَراناً إذا سال . وأنشد :
وربت سائل عني حفِيّ
أعارت عينه أم لم تعارا
أي أدمعت عينه . وقال الليث : عارت عينه في هذا البيت بمعنى عورت وليس بمعنى دمعت ؛ لأنهم يقولون عار يعير بمعنى دمع .
أبو عبيد عن اليزيدي : بعينه ساهِك وعائر وهما من الرَمَد . قال : والعُوَّار مثل القذى بالتشديد :
سلمة عن الفراء قال : العُوَّار : الرمد . العُوَّار الرمَد الذي في الحَدَقة .
أبو عبيد عن الفراء : العَوَار : العيب بفتح العين في الثوب . وقال ذو الرمَّة :
تُبَيِّنُ نسبة المَرَئيّ لوما
كما بيَّنت في الأدَم العَوارا
وقال الليث : العائر غَمَصة تَمُضّ العين ، كأنما وقع فيها قذًى وهو العُوّار . قال : وعين عائرة : ذات عُوّار . قال : ولا يقال في هذا المعنى عارت ، إنما يقال عارت العين تعار عَوَاراً إذا عوَّرت . وأنشد :
أعارت عينه أم لم تعارا
قال وأَعْور الله عين فلان ، وعورها . وربما قالوا : عُرْت عينه . قال : وعَوِرت عينه واعورَّت إذا ذهب بصرها .
أبو عبيد عن الأصمعي : من أمثالهم : كلب عائر خير من كلب رابض . فالعائر المتردّد ، وبه سمي العَيْر لأنه يعِير فيتردّد في الفلاة . ويقال : جاءه سهم عائر فقتله وهو الذي لا يُدرى من رماه .
وأنشد أبو عبيد :
أخشى على وجهك يا أمير
عوائراً من جندل تعير
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : العُوَّار : الرجل الجبان . وجمعه العواوير .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : العواوير : الخطاطيف . وهي الأقذاء في العين ، والواحد منها عُوَّار .
وقال الليث : العُوَّار : ضرب من الخطاطيف أسود طويل الجناحين . قال : والعُوَّار : الجبان السريع الفرار والجماعة العواوير . ومن أمثال العرب السائرة : أعْوَرُ عَيْنَك والحَجَر .
قال الليث : يسمى الغراب أعور ، ويصاح به فيقال : عُوَير . وأنشد :
وصحاحُ العيون يُدعَون عُورا
وإنما سمي الغراب أعور لحدّة بصره ، كما يقولون للأعمى : أبو بصير ، وللحبشي : أبو البيضاء .
وقال أبو الهيثم : يقال للكلمة القبيحة : عوراء ، وللكلمة الحَسَنة عَيْناء . وأنشد قول الشاعر :
وعوراء جاءت من أخ فرددتها
بسالمة العينين طالبةٍ عذراً
أي بكلمة حسنة لم تكن عوراء والعَوَر شين وقبح .
وقال الليث العوراء : الكلمة التي تهوِي في غير عقل ولا رُشْد . قال : ودجلة العوراء بالعراق بمَيْسان ويقال للأعمى بصير ، وللأعور أحول . قلت رأيت بالبادية امرأة عوراء ، كان يقال لها الحولاء ، وقد يقولون للأحول أعور قال والعَوَر : خَرْق أو شَقّ يكون في الثوب . قال : والعَوَر : ترك الحق . وقال العجاج :
وعوّر الرحمنُ من ولّى العَوَر
أراد من ولاه العور .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَوَر : الرداءة في كل شيء . قال : والعرب تقول للذي ليس له أخ من أبيه وأمه : أعور .
وقال أبو عبيد : يقال للرجل إذا كثر ماله : ترِد على فلان عائرةُ عين ، وعائرة عينين أي ترد عليه إبل كثيرة ، كأنها من كثرتها تملأ العينين ، حتى تكاد تَعُورها أي تفقؤها . يقال : عار عينَه وعوَّرها .
وقال أبو العباس : معناه أنها من كثرتها تعِير فيها العين .
وقال الأصمعي : أصل ذلك أن الرجل من العرب في الجاهلية كان إذا بلغ أبلُه ألفاً عار عين بعير منها ، فأرادوا بعائرة العين ألفاً من الإبل تعُور عينُ واحد منها .
وقال شمر : عورت عيون المياه إذا دفنتها وسددتها ، وعوَّرت الركية إذا كبستها بالتراب حتى تنسد عيونها .
وقال ابن الأعرابي : العُوَّار : البئر التي لا يُستقى منها . قال : وعوَّرْت الرجل إذا استسقاك فلم تسقه وقال الفرزدق :
متى ما ترد يوماً سفارِ تجد به
أديهم يرمي المستجيز المعوَّرا
سَفَارِ : اسم ماء ، والمستجيز الذي يطلب الماء ؛ والعرب تصغر الأعور عُوَيرا ، ومنه قولهم كُسَير وعوير ، وكل غيرُ خير .
وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : ( النَّبِىَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا
عَوْرَةٌ وَمَا ) ( الأحزاب : 13 ) القراء أجمعوا على تسكين الواو من عورة ، وذكر عن بعضهم في شواذّ القراءات أنه قرأ ( عَوِرة ) على فَعِلة . والعرب تقول : قد أعور منزلُك إذا بدت منه عورة ، وأعور الفارسُ إذا كان فيه موضع خللٍ للضرب . وقال الشاعر يصف الأسد :
له الشَّدَّة الأولى إذا القِرْن أعورا
قال وإنما أرادوا بقولهم ) النَّبِىَّ يَقُولُونَ إِنَّ ( أي ممكِنة للسُرّاق ؛ لخلوتها من الرجال ، فأكذبهم الله جلّ وعزّ وقال : ( بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا ( ولكن يريدون الفرار .
وقال أبو إسحاق في قوله ) إن بيوتنا عورة أي مُعورة أي بيوتنا ممّا يلي العدوّ ونحن نُسرق منها ، فأعلم الله أن قصدهم الهرب . قال : ومن قرأ ( عَوِرة ) فمعناها : ذات عورة ) هِىَ بِعَوْرَةٍ إِن يُرِيدُونَ ) ( الأحزَاب : 13 ) المعنى : ما يريدون تحرّزاً من سَرَق ، ولكن يريدون الفرار عن نصرة النبي ( صلى الله عليه وسلم )
ويقال : ليس كل عورة تصاب . وما يُعور لفلان الشيء إلاّ أخذه .
وقال أبو زيد : ما يُعْوِز بالزاي .
قال الأصمعي : الزاي تصحيف ، وفسّر يُعور : ليس يرى شيئاً لا حافظ له إلاَّ أخذه لا يتحرَّج .
وفي المثل : ليس كل عورة تصاب أي ليس كل خال من الحفاظ يؤخذ .
ابن الأعرابي : المُعْور : الممكن البيّن الواضح . وأنشد لكثيّر :
كذاك أذود النفس يا عَزَّ عنكم
وقد أعورت أسرابُ من لا يذودها
أعورت : أمكنت . ومكان مُعْوِر إذا كان مخوّفاً .
أبو حاتم عن الأصمعي : رجل مُعور وزقاق معور . والعامة تقول : معوز بالزاي ، ولا يجوز ذلك . ويقال للشيء الضائع البادي العورة : مُعْوِر .
وقال الليث العورة سوءة الإنسان ، وكل أمر يُستحيا منه فهو عورة ، والنساء عورة ، والعورة في الثغور وفي الحروب : خَلَل يُتخوف منه القتلُ . وقوله ) النَّبِىَّ يَقُولُونَ إِنَّ ) ( الأحزاب : 13 ) أي ليست بحريزة ، ومن قرأ عَوِرة ذكّر وأنّث ، ومن قرأ ( عَورة ) قال في التذكير والتأنيث والجمع ( عَوْرة ) كالمصدر .
وقوله جلّ وعزّ ) ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ ) ( النُّور : 58 ) على معنى ليستأذنكم ثلاث عورات أي في أوقات ثلاث عَوْرات لكم . وقد فسرها الله .
ابن السكيت عن الفراء : يقال ما أدري أي الجراد عاره ، أيْ أيّ الناس أخذه . قال : ولا ينطقون فيه بيفعل ، وقد قال بعضهم : يَعيره . ويقال معنى عاره أي أهلكه .
أبو زيد عوَّرت عن فلان ما قيل له تعويراً أي وكذّبت عنه ما قيل له تكذيباً . وقول العجاج :
وعوّر الرحمن من ولّى العور
يقول : أفسد الرحمن من جعله وليا للعَوَر ، وهو قبح الأمر وفساده . ويقال
عوَّرت عليه أمره تعويرا أي قبّحته عليه .
ويقال : عورته عن الماء تعويرا أي حَلَّأته . وعوَّرته عن حاجته : منعته .
وقال أبو عبيدة وأبو عمرو : التعوير : الردّ ، عورته عن حاجته : رددته عنها .
أبو عبيد عن الكسائيّ : عورت عن الرجل تعويراً ، وعَوَّيت عنه تعوِية إذا كذَّبت عنه ورددت .
وقال ابن الإعرابي : تعوَّر الكتابُ إذا درس ، وكتاب أعور : دارس . قال : والأعور : الدليل السيّء الدلالة لا يحسن يَدُلّ ولا يَنْدلّ . وأنشد :
مالك يا أعور لا تندلّ
وكيف يندلّ امرؤ عِتْولُّ
قال والعُوَّارى : شجر يؤخذ جِراؤها فتُشدخ ثم تُيَبَّس ثم تُذَرَّى ثم تحمل في الأوعية إلى مكة فتباع ويتّخذ منها مخانق . والعرب تقول للأحول العين : أعور ، وللمرأة الحولاء : هي عوراء .
ويقال : فلان عُيَيرِ وحدِه ، وجَحَيش وحده وهما اللذان لا يشاوران الناس ولا يخالطانهم ، وفيهما مع ذلك مهانة وضعف .
وقال ابن شميل فلان عُيَير وحدِه أي يأكل وحده ويكون وحده .
ويقال : لقيت منه ابنة مِعْيَر يريدون الداهية والشدّة .
وقال الكميت : بنى ابنة مِعْور والأَقورينا
ويقال : فلان يعاير فلاناً ويكايله ، أي يساميه ويفاخره .
وقال أبو زيد : يقال : هما يتعايبان ويتعايران ، فالتعاير السباب ألف والتعايب دون التعاير إذا عاب بعضهم بعضاً .
وعر : أبو عبيد عن أبي زيد : وعُر الطريق يَوْعُر ، ووعَر يَعِر .
وقال شمر : الوَعْر : المكان الحَزن ذو الوعورة ، رمل وَعِر ، ومكان وَعِر . وقد وعِر يَوْعَر وَعَراً فهو وَعِر وأوعر ووَعُر ، وقد أوعر القومُ إذا وقعوا في مكان وَعْر .
وفي حديث أمّ زرع : زوجي لحم جمل غَثّ على جبل وَعْر ، لا سهل فيُرتَقى ، ولا سمين فينتقى .
قلت : والوعورة تكون غِلَظاً في الجبل ، وتكون وُعُوثة في الرمل .
وقال الليث : الوَعْر : المكان الصُلْب ، وفلان وَعْر المعروف : قليلة .
أبو عبيد : قليل شَقْن ووَتْح ووَعْر وهي الشُقُونة والوُتُوحة والوُعُورة بمعنى واحد .
وقال الفرزدق :
وفَتْ ثم أدّت لا قليلاً ولا وَعْرا
يصف أم تميم أنها ولدت فأنجبت وأكثرت . واستوعر القومُ طريقَهم وأوعروا : وقعوا في الوعر .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الوعر الموضع المخيف الوَحِش .
وقال الأصمعي : شَعَر مَعِر وَعِر زَمِر بمعنى واحد . اللحياني : وَعِر صدره وَعَراً مثل وَغِر بالغين عقيبان .
ورع : قال أبو حاتم : قال الأصمعي : الرِّعة : الهَدْي وحسن الهيئة ، أو سوء الهيئة .
يقال : قوم حسنة رِعَتهم أي شأنهم وأمرهم وأدبهم . وأصله من الوَرَع ، وهو الكفّ عن القبيح .
أبو عبيد عن الكسائي قال : الورَع : الجبان . وقد ورُع يَوْرُع . ومن التحرج : وَرِع يَرِع رِعَة . وسُمّي الجبان دَرَعاً لإحجامه ونكوصه . ومنه يقال وَرَّعْتُ الإبل عن الحوض إذا رددتها فارتدَّت .
وفي حديث عمر أنه قال : ورِّع اللص ولا تراعِه .
قال أبو عبيد : يقول : إذا رأيته في منزلك فادفعه واكففه بما استطعت ، ولا تنتظر فيه شيئاً . وكل شيء كففته فقد ورّعته .
قال أبو زُبَيد
وورَّعت ما يَكْبي الوجوه رعاية
ليحضُر خير أو ليَقْصُر منْكر
يقول : ورعت عنكم ما يَكبي وجوهكم ، يمتَنّ بذلك عليهم . وقوله : ولا تراعِه يقول : ولا تنتظره ، وكل شيء تنتظره فأنت تراعيه وترعاه . ومنه يقال : هو يرعى الشمس أي ينتظر وجوبها ، والساهر يرعى النجوم .
الحراني عن ابن السكيت : رجل وَرِع إذا كان متحرّجاً . وقد وَرِع يرِع وَرَعاً . قال : والوَرَع : الصغير الضعيف . يقال : إنما مال فلان أوراع أي صغار .
وقال أبو يوسف : وأصحابنا يذهبون بالورع إلى الجبان وليس كذلك . ويقال : ما كان وَرَعاً ولقد وَرُع يَوْرُع وُرْعاً ووُروعاً ووَرَاعة ، وما كان وَرِعاً ولقد وَرِع يَرِع وَرَعاً وَوَرَاعة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : والموارعة المناطقة . وقال حسّان :
نشدت بني النجار أفعال والدي
إذا العانِ لم يوجد له من يوارعه
وقال ابن الأعرابي مثل ذلك فيما رَوَى عنه ثعلب .
ويقال : أورعت بين الرجلين وورّعت أي حجزت .
وقال شمر : قال الفراء : أورعت بين الرجلين وورّعت أي حجزت . وقال : التوريع : الكفّ والمنع .
وقال أبو دُوَاد :
فبتنا نورّعه باللجامْ
نريد به قَنَصا أو غِوَارا
أي نكفّه ، ومنه الوَرَع في التحرج . يقال : وَرِعٌ بين الوَرَع . وقد وَرِع يَرِع .
وأنشد المازني في الوريعة :
وردّ خليلَنا بعطاء صدق
وأعقبه الوريعةَ من نصاب
الوريعة اسم فرس ونصاب اسم فرس كان لمالك بن نويرة ، إنما يريد أعقبه الوريعة من نسل نُصاب .
والوريعة : واد معروف فيه شجر كثير .
وقال الراعي يذكر الهوادج :
تخيّرن من أثل الوريعة وانتحى
لها القين يعقوب بفأس ومبرد
روع ريع : الرَوْع : الفرع . يقال : راعني هذا الأمر يروعني ، وارتعْت منه ، وروَّعته
فتروَّع .
وقال الليث : وكذلك كل شيء يَروعك منه جمال وكثرة ، تقول : راعني فهو رائع . وفرس رائع . والأرْوع من الرجال : من له جسم وجَهَارة وفضل وسؤدد . وهو بيِّن الرَوَع . قال والقياس في اشتقاق الفعل منه روِع يَرْوَع رَوَعاً . قال ورُوع القلب : ذهنه وخَلَده . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن رُوح القدس نفث في رُوعي وقال : إن نفساً لن تموت حتى تستوفي رزقَها ، فاتّقوا الله وأجملوا في الطلب ) .
قال أبو عبيد : معناه كقولك : في خَلَدي وفي نفْسي ونحو ذلك .
ومن أمثال العرب : أَفرخَ رَوْعُك أي انكشف فزعك ، هكذا رُوي لنا عن أبي عبيد : أفرخ رَوْعك ، وفسّره لنا : ليذهبْ رُعبك وفزعك ؛ فإن الأمر ليس على ما تحاذِر قال : وهذا المثل لمعاوية ، كتب به إلى زياد . وذلك أنه كان على البصرة ، والمغيرة بن شُعبة على الكوفة فتوفِّي بها ، فخاف زياد أن يولِّي معاويةُ عبدَ الله بن عامر مكانه ، فكتب إلى معاوية يخبره بوفاة المغيرة ، ويشير عليه بتولية الضحاك بن قيس مكانه ففطن له معاوية وكتب إليه : قد فهمت كتابك ، فأمَرِخ رَرْعَك أبا المغيرة ، قد ضممنا إليك الكوفة مع البصرة .
قلت : وكلّ من لقيتُه من اللغويين يقول : أفرخ رَوعُه بفتح الراء من روعه ، إلا ما أخبرني به المنذري عن أبي الهيثم أنه كان يقول : إنما هو أفرخ رُوعه بضم الراء . قال ومعناه : خرج الرَوْع من قلبه قال وأفرِخْ رُوعَك أي اسكُن وامْن . فالرُوع موضع الرَوْع وهو القلب . وأنشد قول ذي الرمة :
جذلان قد أفرخت عن رُوعِه الكُرَب
قال : ويقال : أفرخت البيضة إذا خرج الولد منها . قال : والرَوْع الفزع ، والفزع لا يخرج من الفزع ، إنما يخرج من الموضع الذي يكون فيه ، وهو الرُّوع . قال والرَّوع في الروع كالفرخ في البيضة . يقال أفرخت البيضة إذا انفلقَت عن الفرخ فخرج منها . قال : وأفرخ فؤاد الرجل إذا خرج رَوْعه منه . قال وقلبه ذو الرمة على المعرفة بالمعنى فقال :
جذلان قد أفرخت عن رُوعه الكرب
قلت : والذي قاله أبو الهيثم بيّن ، غير أني أستوحِش منه ؛ لانفراده بقوله . وقد يَستدرك الخلف على السلف أشياء ربما زلّوا فيها ، فلا ينكَر إصابة أبي الهيثم فيما ذهب إليه ، وقد كان له حظّ من العلم موفور ح .
وفي الحديث المرفوع ( إن في كل أمة محدَّثين ومروَّعين ، فإن يكن في هذه الأمة منهم أحد فهو عمر ) . والمروع الذي ألقي في رُوعه الصواب والصدق ، وكذلك المحدَّث ؛ كأنه حُدِّث بالحق الغائب فنطق به .
ويقال ما راعني إلاّ مجيئك ، معناه : ما شعَرت إلاّ بمجيئك ، كأنه قال : ما أصاب رُوعي إلاّ ذلك .
وقالوا : راعه أمر كذا أي بلغ الرَوْع منه رُوعه .
قال ابن الأنباري : راعني كذا وأنا مَروع أي وقع في رُوعي ، وهو النفْس . والرَوْع . الخوف .
ويقال : سقاني فلان شربةً راع بها فؤادي أي بَرَد بها غُلَّة رُوعي بها ومن قول الشاعر :
سقتني شربةً راعت فؤادي
سقاها الله من حوض الرسول
وقيل : الرائع من الجَمَال : الذي يُعجب رُوع من رآه فيسرّه . ونحو ذلك قال يعقوب ابن السكيت .
وفي ( النوادر ) : راع في يدي كذا وكذا ، وراق مثله ، أي فاد . ورِيع فلان يُراع إذا فزع .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ركب فرساً لأبي طلحة عُرْياً ليلاً لفزع ناب أهل المدينة فلما رجع قال : لن تراعوا ، لن تراعوا ، إني وجدته بحراً ، معناه : لا فزع ولا رَوْع فاسكُتوا واهدءوا .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَوْعة : المَسْحة من الجمال . والرَدْقة الجمال الرائق . والوَعْرة : البُقعة المخيفة .
ويقال ناقة رُواعة الفؤاد إذا كانت شهمة ذكيّة .
ويقال فرس رُوَاع بغير هاء .
وقال ذو الرمة :
رفعت له رحلي على ظهر عِرْمس
رُواع الفؤاد حرَّة الوجه عيطل
أبو زيد ارتاع للخير وارتاح للخير .
شمر روّع فلان خبزه بالسمن وروّغه إذا روّاه .
أبو عبيد : أراعت الحنطة إذا زكت وأرْبَتْ تُربي بمعناها ، وبعضهم يقول راعت ، وهو قليل . قال :
وقال الأموي : أراعت الإبلُ إذا كثر أولادها . وناقة مِرْياع ؛ وهي التي يعاد عليها السفر .
الحراني عن ابن السكيت قال : الرَيْع : الزيادة يقال طعام كثير الرَّيع . والرِّيع : المكان المرتفع .
قال الله جلّ وعزّ : ( أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ ءَايَةً ) ( الشُّعَرَاء : 128 ) قال وقال عُمارة : الرِيع : الجبل .
وقال أبو يوسف : الرَّيع مصدر راع عليه القيء يَريعُ إذا عاد إلى جوفه . ورُوي عن الحسن البصري أنه سئل عن الصائم يَذْرعه القيءُ هل يفطر ؟ فقال : إن راع منه إلى جوفه شيء فقد أفطر .
قال أبو عبيد : معناه : إن عاد . وكذلك كلّ شيء رجع إليك فقد راع يريع . وقال طرفة :
تَرِيع إلى صوت المُهيب وتتّقي
بذي خُصَل روعاتِ أكلف مُلْبِد
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ ءَايَةً ( قال : يقال رِيع ورَيْع ، ومعناهما الموضع من الأرض المرتفعُ .
ومن ذلك كم رَيْع أرضك أي كم ارتفاع أرضك قال : وجاء في التفسير بكل رِيع : كل فج . قال : والفج الطريق المنفرج في
الجبال خاصّة .
وقال الفراء : الرِيع والرَيع لغتان مثل الرِير والرَير .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرِيع : مَسِيل الوادي من كل مكان مشرف . وجمعه أرياع وريوع . قال : وأنشد للراعي يصف إبلاً :
لها سَلَف يعوز بكل رِيع
حَمَى الحوزات واشتهر الإفالا
قال : السلف : الفحل . حمى الحوزات أي حمى حَوْزاته ألاّ يدنو منهن فحل سواه . واشتهر الإفال : جاء بها تشبهه .
وقال الليث : الرَيْع : فضل كل شيء على أصله ؛ نحو رَيْع الدقيق ، وهو فضله على كَيل البُرّ ، وريع البَذْر : فضل ما يخرج من النُزْل على أصل البَذْر . ورَيْع الدرع فضول كُمَتِها على أطراف الأنامل . قال : ورَيْعان كل شيء أفضله وأوله ، ورَيْعان المطر أوّله . قال والرِيع : السبيل سُلِك أو لم يسلك .
شمر عن أبي عمرو والأصمعيّ وابن الأعرابي : راع يَرِيع وراه يريه أي رجع . وراع القيء عليه وراه عليه أي رجع . وتَريَّع السرابُ وتريَّه إذا ذهب وجاء . وتريَّعت الإهالةُ في الإناء إذا ترقرقت ، وتريَّعت يده بالجود إذا فاضت . وناقة لها رَيْع إذا جاءت بسير بعد سير ، كقولهم : بئر ذات غَيِّث .
شمر قال ابن شميل : تريَّع السمنُ على الخبزة وتريَّغ وهو خُلوف بعضه بأعقاب بعض . وتريَّعْتُ وتورعْت يعني : تلبَّثْت ، وتوقّفت . وأنا متريِّع عن هذا الأمر ، ومُثْنَوْنٍ ، ومنتقِض ، أي منتشر .
يعر : قال الليث : اليَعْر : الشاة التي تُشدّ عند زُبْية الذئب .
وقال أبو عبيد : اليَعْر : الجدي . وأنشد :
أسائل عنهم كلّما جاء راكب
مقيماً بأملاح كما رُبط اليَعْرُ
قلت ؛ وهكذا قال ابن الأعرابي وَهو الصواب ، رُبط عند زُبْية الذئب أو لم يربط .
وقال الليث : اليُعَار : صوت من أصوات الشاء شديد . يقال يَعَرت تَيْعر يُعَارا . ونحو ذلك قال غيره .
وقال الليث : اليَعُور : الشاة التي تبول على حالبها وتَبْعَر ، وتفسد اللبن .
قلت : هذا وهْم . شاة يَعُور إذا كانت كثيرة اليُعَار . وكأن الليث رأى في بعض الكتب شاة بعور بالباء فصحّفه وجعله يَعُورا بالياء .
أبو عبيد الأصمعي : اليَعَارة : أن يعارض الفحلُ الناقة فيعارضها معارضة من غير أن يرسل فيها ، وأنشد :
قلائص يَلْقَحْن إلاّ يَعَارة
عراضا ولا يُشْرَين إلاّ غواليا
وقال أبو عمرو : يَعارة : لا تُضرب مع الإبل ، ولكن يَعار إليها الفحل . وذلك لكرمها .
قلت : قوله يعَار إليها الفحل محال . ومعنى بيت الراعي هذا أنه وصف نجائب لا يرسل فيها الفحل ضِنّاً بِطرقها ، وإبقاء لقوَّتها على السير ؛ لأن لقاحها يُذهب مُنَّتها . وإذا كانت عائطاً فهو أبقى لسيرها ، وأقلّ لتعبها . ومعنى قوله إلاّ يعارة يقول : لا تَلْقح إلاّ أن يُفْلِت فحل من إبل أخرى فيعير ويضربها في عَيْرانه .
وكذلك قال الطرماح في نجيبة حَمَلت يَعَارة :
سوف تدنيك من لميسٍ سبنتاة أمارت بالبول ماء الكراض
أنضجته عشرين يوماً ونِيلت
حين نيلت يَعَارة في عراض
أراد أن الفحل ضربها يعارة فلما مضى عليها عشرون ليلة من يوم طرقها الفحل ألقت ذلك الماء الذي كانت عقدت عليه ، فبقيت مُنّتها كما كانت .
وقال أبو الهيثم : معنى اليَعَارة أن الناقة إذا امتنعت على الفحل عارت منه أي نفرت تعار فيعارضها الفحل في عَدْوها حتى ينالها فيستنيخها ويضربها . قال : وقوله : ( يَعارة ) إنما يريد عائرة فجعل يعارة اسماً لها وزاد فيه الهاء وكان حقه أن يقال : عارت تعير ، فقال : يعار لدخول أحد حروف الحلق فيه . قال والعَيَّار الذي ينفر ، يجيء ويذهب في الأرض وفرس عَيّار : نافر ذاهب في الأرض .
ومِن ، باب عور رَوَى أبو حاتم عن الأصمعي يقال : رجل مُعْور ، وزقاق مُعْور ، والعامة تقول : معوز : ولا يقال ذلك . قال : ويقال للشيء الضائع البادي العورة أيضاً : مُعْوِر . قال أبو حاتم : قال أبو زيد : تقول العرب : ما يُعْوز له شيء بالزاي إلاَّ أخذه ؛ كقولهم ما يَطِفّ له شيء ولا يوهِف له شيء إلا أخذه . قال : وقال الأصمعي : صحَّف أبو زيد . قال وتفسيره أنه ليس يرى شيئاً لا حافظ له إلاَّ أخذه لا يتحرج . قال : ومثل من أمثالهم : ليست كل عورة تصاب . يقول : ليس كل خال من الحفاظ يؤخذ ، رُبما غُفِل عنه . وقال أبو حاتم : والذي قاله أبو زيد فيما زعم مشهور عند العرب ما يعوز له شيء إلاّ ذهب به مثل ما يوهف .
يرع : قال ابن دريد : اليَرُوع لغة مرغوب عنها لأهل الشِّحر ؛ كان تفسيرها : الرُعْب والفزع .
وقال الليث وغيره : اليَرَاع : القَصَب ، الواحدة يَرَاعة . قال : القصبة التي ينفخ فيها الراعي تسمى اليراعة . وأنشد :
أحِنُّ إلى ليلى وإن شَطّت النَوَى
بليلى كما خَنّ اليراع المثقَّب
ويقال للرجل الجبان : يراع ويراعة . قال : واليَرَاع كالبعوض يَغشى الوجه ، الواحدة يراعة . قال عمرو بن بحر : نار اليراعة قيل هي نار أبي حُباحب ، وهي شبيهة بنار البرق . قال : واليراعة : طائر صغير ، إن طار بالنهار كان كبعض الطير ، وإن طار بالليل فكأنه شهاب قُذف ، أو مصباح يطير . وأنشد :
أو طائر يدعى اليراعة إذ تُرى
في حِنْدِس كضياء نار منوِّر

##### Türkçe

**باب العين والراء**
**عرى** , **عرا** , **عير** , **عور** , **رعي** , **روع** , **ريع** , **ورع** , **وعر** , **يعر** , **يرع** .

**عرا** : Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( **إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **ءٍ** ) ( **هُود** : 54 ) . **الفراء** dedi: Onlar onu—yani Hûd’u—yalanlamışlardı; sonra onu karışmış (aklı karışık) kıldılar ve ayıplamasından dolayı onu aklını bozanın kendi ilâhları olduğunu iddia ettiler. İşte orada dedi ki: ( **إِنِّى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **أُشْهِدُ اللَّهِ وَاشْهَدُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **اْ أَنِّى بَرِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **ءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ** ) ( **هود** : 54 ) .

**الزجاج** onun sözü hakkında dedi: ( **إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **ءٍ** ) ( **هود** : 54 ) yani: Biz ancak, onları sövmenden dolayı putlarımızdan bazısının sana bir delilik dokundurduğunu söyleriz.

Bana **المنذريّ** **ثعلب**’den, o da **ابن الأعرابي**’den haber verdi ki, onu şöyle derken işitmiş: Bir adama bir ihtiyaç istemek üzere geldiğinde şöyle dersin: **عروْته** ve **عررْته** , ve **اعتريته** ve **اعتررته** .

**الليث** dedi: **عراه** bir iş, onu **عَرْواً** ile **يعروه**; ona baskın geldiği ve ona isabet ettiği zaman. Denir: **عراه البرد** (soğuk ona isabet etti) ve **عرته الحُمَّى** (humma ona isabet etti); o, titremeyle ona geldiği zaman **تعروه**’dur; ve humma onu kendi **بعُرَوائِها**’sıyla yakaladı. Ve adam **عُرِي** olur; o hâlde o **مَعْرُوّ**’dur. Ve keder ona **اعتراه**; her şeyde umumîdir.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: Hummalıyı bir üşüme aldığında ve humma dokunuşunu bulduğunda, işte o **العُرَواء**’dır; ve o **عُرِي** olmuştur; o hâlde o **مَعْرُوّ**’dur. Dedi: Eğer titreme ise denir: **نفضته**; o hâlde o **منفوض**’dur. Ve eğer ondan terlerse, o **الرُحَضاء**’dır.

**ابن شميل** dedi: **العُرَواء**: hummadan insanı tutan bir üşüme ve bir titremedir. Ve humma onu **بنافض** ile aldı; yani titreme ve soğuk ile.

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde, şöyle dediği: ( **خفّفوا في الْخَرص ؛ فإن في المال العرِيّة والوصيَّة** ) . Ve başka bir hadiste **العرايا** hakkında ruhsat verdi.

**أبو عبيد** dedi: **العرايا**’nın tekili **عريّة**’dir. O, sahibinin muhtaç bir adama **يُعْريها** ettiği hurma ağacıdır; ve **الإعراء**: ona o yılın meyvesini vermesidir. Dedi: **الأصمعي** dedi: İnsanlar her yönden **استعرى** ettiler; yaş hurma yediklerinde; onu **العرايا**’dan aldı.

**ابن الأعرابي** dedi: Bazı Araplar dedi ki: Bizden **يُعْرِي** eden vardır. Dedi: O, adamın hurmalığı satın alması, sonra bir hurma ağacını yahut iki hurma ağacını istisna etmesidir.

**الشافعي** dedi: **العرايا** üç sınıftır: Birincisinin tekili: Adamın bahçe sahibine gelmesi, ona: “Bahçenden belirli hurma ağaçlarının meyvesini, kuru hurmadan **بخرْصِها** (tahmini ölçüsüyle) bana sat” demesidir; o da onu ona satar; kuru hurmayı teslim alır ve hurma ağaçlarını ona teslim eder; o da onu yer, satar, kuru hurma yapar ve onunla dilediğini yapar. Dedi: **وجِمَاع العرايا**: Sırf yenmek için ayrılmış olan her şeydir; bahçenin meyvesinin topluca satıldığı zaman, bahçenin meyvesinin satışının cümlesi içinde olmamıştır; birden (tek bir satıştan) satıldığında. İkinci sınıf: Bahçe sahibine bir topluluğun gelmesi; o da adama bir hurma ağacının yahut iki hurma ağacının ve daha fazlasının meyvesini, yenilecek bir **عرِيّة** olarak vermesidir. Bu, **المِنْحة** mânâsındadır. Dedi: **للمُعْرَى** onun meyvesini satması, onu kuru hurma yapması ve kendi malında yaptığı şeyi onda yapması vardır; çünkü onu mülk edinmiştir. Üçüncü sınıf **العرايا**’dan: Adamın, bahçesinden bir hurma ağacını ve daha fazlasını, binek sahibine (**الرَّحُلَ**) **يعرى** etmesidir; onun meyvesini yesin, hediye etsin, kuru hurma yapsın, onda sevdiğini yapsın; ve bahçesinin meyvesinden kalanını ondan satar; böylece bu, ondan satılanın cümlesinden ayrı bir tekil olur.

Başkası dedi: **العرايا**: Zenginin fakire “Bu hurma ağacının yahut hurma ağaçlarının meyvesi senindir; kökü benimdir” demesidir.

Ve أما تفسير قوله ج : onun **العرايا** hakkında ruhsat verdiği sözüne gelince: Onlarda ruhsat, Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) **المزابنة**’den nehyinden sonra idi; o da hurma ağaçlarının başlarındaki meyveyi kuru hurma ile satmaktır. Ve **العرايا**’da, beş **أوسق**’tan aşağısında, **المزابنة**’nin cümlesinden ruhsat verdi. Ve o, senesinin azığından kuru hurması fazla gelen adamdır; yaş hurma yetişir; elinde yaş hurma satın alacağı bir nakit yoktur; ve onun yaş hurmasından yiyeceği bir hurmalığı yoktur. Bahçe sahibine gelir ve ona: “Bir hurma ağacının yahut iki yahut üç hurma ağacının meyvesini, kuru hurmadan **بِخِرْصها** ile bana sat” der; o da ona, o hurma ağaçlarının meyvesi karşılığında kuru hurmayı verir; insanların yanında onun yaş hurmasından nasip alsın diye. Böylece Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), haram kıldığı **المزابنة**’nin cümlesinden, beş **أوسق**’tan aşağısında ruhsat verdi; o, zekâtın vacip olduğu miktardan daha azdır. İşte Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) **العرايا**’da ruhsatının mânâsı budur; çünkü yaş hurmayı kuru hurma ile satmak aslında haramdır; insanların ona ihtiyacı için bu miktarı haram kılınmış cümleden çıkardı.

Dedim: **العِرْية**’nin, **عَرِي يَعْرى**’dan alınmış olması caizdir; sanki o, haramlığın cümlesinden **عُرِّيت** (soyuldu/çıkarıldı); böylece **عَرِيت** yani boşaldı ve ondan çıktı; o hâlde o **عرِيَّة**’dir: **فعيلة** vezninde, **فاعلة** mânâsında; o, cümleden istisna edilmişin menzilesindedir; onun çoğulu **العرايا**’dır.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den rivayet etti: İnsanlar her yönden **استعرى** ettiler; yaş hurma yediklerinde. Ve falan, falana bir hurma ağacının meyvesini **أعرى** etti; ona onu verdiği zaman; onun yaş hurmasını yer; bunda satış yoktur; bu ancak bir iyilik ve fazlalıktır. Ve Allah daha iyi bilir.

**شمر** **صالح بن أحمد**’dan, o da babasından rivayet etti; dedi: **العرايا**: Adamın, hurmalarından, akrabasına yahut komşusuna, sadakanın vacip olmadığı şeyi **يُعري** etmesidir; yani onu ona hibe etmesidir. Böylece **المُعْرِي** için, bir hurma ağacının meyvesini başında, kuru hurmadan **بخِرصها** ile satmada ruhsat verildi. Dedi: **العَرِيَّة** , **المزابنة**’den satışı nehyedilmiş olan şeyin cümlesinden istisna edilmiştir. Ve denildi: Onu, kendisine onu **أعراه** eden kimseden **الْمُعَرى** satar. Ve denildi: Onu başkasına satması ona vardır.

**شمر** dedi: Herhangi bir şeyi ihmal edip bıraktığında, ona denir: Onu **عرّيته**. Ve inşad etti:
إيجعُ ظهري وأَلَوِّي أبهري
ليس الصحيح ظهره كالأدبر
ولا المعرَّى حِقبة كالموقَر

Böylece **المعرَّى**: boş salıverilen ve üzerine yük yüklenmeyen devedir. Ve ondan, **لبيد**’in sözü:
فكلفتها ما عُرّيت وتأبَّدت
وكانت تسامي بالعَزيب الجمائلا

Dedi: **عُرّيت**: ondan semeri attı; ona yük yüklemekten terk etti; ve otlasın diye salıverildi; bir dişi deveyi vasfeder.

**أبو عدنان** dedi: **الباهلي** dedi: Hurma ağaçlarından **العرِيّة**: yükünü tutmayan, ondan dökülen tek başına olandır. Dedi ve bana, kendisine ait olarak inşad etti:
فلما بدت تُكْنَى تُضيع مودتي
وتخلِط بي قوماً لئاماً جدودُها
رددتُ على تكنى بقيَّة وصلِها
ذميماً فأمست وهي رَثّ جديدها
كما اعتكرت للاّقطين عرِيَّة
من النخل يوطى كلّ يوم جريدُها

Dedi: Onun **اعتكار**’ı, onun çokça silkelenmesidir; böylece hiçbir hayvan onun köküne gelmez ki, onun altında yükünden bir **لُقَاط** bulmasın; ve hiçbir toplayıcı onun **خوافيها**’sına gelmez ki, dilediği herhangi birinden bir **سِقَاط** bulmasın. Ve denir: Falan, elbisesinden **عرِي** olur; **يَعْرَى** **عُرْياً**; o hâlde o **عار**’dır ve **عُرْيان**’dır. Ve denir: O, bu işten **عِرْو**’dur; denildiği gibi: O, ondan **خِلْو**’dur. Ve **عَرْوَى** bir dağın adıdır; كذلك **عَرْوان**.

**سلمة** **الفراء**’dan: Bitkiden **العريان**: sana belirginleştiği zaman **عُرْياً** ile **عرِي** olmuş olandır. **أبو بكر** dedi: **الأعراء**: kendilerini, sahiplerini meşgul eden şeyin meşgul etmediği kimselerdir.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **العرا**: avlu; kısaltılmıştır; **بالألف** ile yazılır; çünkü onun dişisi **عَرْوة**’dir.

Başkası dedi: **العَرَى**: saha ve avludur; binalardan ve çadırlardan **عرِي** olduğu için **عَرًى** diye adlandırıldı. Ve denir: **نزل بعراه وعَروتِه** yani onun sahasına indi. Ve كذلك **نزل بحراه**. Ve أما **العراء** uzatılmış olana gelince: o, yerin boşluğundan genişleyen şeydir. Allah جلّ وعزّ dedi: ( **يَوْمِ يُبْعَثُونَ فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَآءِ وَهُوَ سَقِيمٌ** ) ( **الصَّافات** : 145 ) .

Ebû Ubeyde dedi: Ona ancak **عَرَاء** denildi; çünkü onda ağaç yoktur ve onu örten hiçbir şey yoktur. Ve denildi ki: **العَراء** boş olan yer yüzüdür. Ve şu beyit okundu:

Ve kaldırdım bir ayağı; onun sürçmesinden korkmam
Ve memlekette **العَراء**’a elbiselerimi attım

Zeccâc dedi: **العَرَاء** iki vecih üzeredir: kısaltılmış ve uzatılmış. Kısaltılmış olan taraf; uzatılmış olan ise boş mekândır.

Ebû Zeyd dedi: **العُرَواء**, güneşin sararması vaktinde geceden yana, soğuk şiddetlendiğinde ve onunla birlikte rüzgârı soğuk şiddetlendiğinde; ve soğuk, çıplak bir kuzey rüzgârı. Ve biz **أعرينا** **إعراء** ettik; akşam soğuğuna ulaştığımızda. Dedi ki: Araplar der ki: “Helâk ol; çünkü sen **أعريت** oldun.”

Ve denilir: Malım olan bir mala **عُرِيت**; **العُرَواء**’u daha şiddetli kılmak üzere; onu sattığında sonra nefsin onu takip ettiğinde. Ve denilir: “**عُرِي** hevesi şuna” yani ona özlem duydu.

Ebû Vecze dedi:

Hevesin **يُعْرَى** Esmâ’ya; ve o korunmaya çekildi
Uzaklık ve cimrilikle, geçmişte olan şey hakkında

Ebû Zeyd dedi: Kavim, arkadaşlarını **أعرى** eder, **إعراء** ile; onu yerinde bırakıp ondan gittiklerinde.

Leys dedi: Adam **عَرِي** oldu; şiddetli bir **عِروة** ve şiddetli bir **عِرْية**; ve **عُرْيا** (oldu), o **عُرْيان**’dır; kadın da **عريانة**. Ve **عارٍ** bir adam ve **عارية** bir kadın. Ve atlardan **العُرْيان**: uzun bacaklı, sıçrayıp kısalan attır. Ve kumdan **العريان**: üzerinde ağaç olmayan, arı (saf) olandır.

Enes hadîsinde: Medine halkı geceleyin korktu; Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) bindi; Ebû Talha’nın **عُرْياً** bir atına.

Dedim: Araplar der ki: **فرس عُرْى** ve **خيل أعراء**. Ve “**رجل عُرْى**” denilmez. Ve süvari, atına **اعرورى** oldu; onu çıplak bindiğinde; deveye de aynı şekilde **اعرورى** olur. Ve ondandır şu sözü:

Ve **اعرورت** **العُلُط** **العُرْضِيَّ**; onu koşturur
Süvarilerin anası, **الدِئِداء** ve **الرَبَعهْ** ile

Ebû’l-Heysem: **دابّة عُرْي** ve **خيل أعراء**; ve **رجل عارٍ** ve **امرأة عارية**; elbiselerinden çıplak olduklarında. Ve **رجل عار**; elbiseleri eskidiğinde. Ve dedi:

Sana geldim; çıplak, elbiselerim eski
Aceleyle; hakkımda zanlar zannedersin

Zâide el-Bekrî’den rivayet olundu ki dedi: Biz **نُعاري** ederiz; yani atlara **أعراء** olarak bineriz; bu savaşta daha hafiftir. Ve mekânı **أعريت** ettim; onun sakinlerini terk ettiğimde.

Zû’r-Rumme dedi:

Ve bir su başı ki **أعرى**; yerleşiklerin alınlarını

Leys dedi: Yerin **أعراء**’ı: onun sırtlarından ve yükseltilerinden görünen şeydir.

Ve şu beyit okundu:

Ve bir memleket ki **عارية**; onun **أعراؤه**

Dedi ki: **العراء**, her şeydir ki onu örtüsünden **أعريت** ettin; “Onu **العراء**’dan ört” dersin. Ve dersin: “Falan bu işten ne **تعرّى** oldu” yani kurtulmadı. Dedi ki: **النخلة العرِيَّة**: hurmaları satmak üzere hurmalar arz edildiğinde, ondan bir hurma ağacı **عُرَّيت** edildi; yani onu pazarlıktan ayırdın. Hepsi **العرايا**’dır. Dedi ki: Ondan fiil **الإعراء**’dır; o da, meyvesini o yıl bir muhtaca, yahut muhtaç olmayana tahsis etmendir. Ve kadının **معاري**’si: göstermesi zorunlu olan şeylerdir; tekili **مَعْرًى**’dır.

İbnü’l-A‘râbî: Denilir: “**نزل بَعْروته وعَقْوته**” yani avlusuna.

Azîz ve celîl olanın sözü: (**فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لاَ انفِصَامَ لَهَا**) (**البَقَرَة**: 256).

Ebû İshâk dedi: Manası: Dinden kendisi için sağlam bir bağ bağlamıştır; onu bir hüccet çözemez.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **العروة**, ağaçtan, yerde kalıcı olup gitmeyen şeydir; çoğulu **عُرى**’dır. Ve ondandır Mühelhil’in sözü:

Kralları soydu ve sancağı altında yürüdü
**شجر العرى** ve kavimlerin **عَراعِرُ**

Ebû Ubeyde ve Ebû Amr da **العروة** hakkında bunun benzerini söyledi.

Dedim: **العروة**, ince ağaçtan: yerde kalıcı bir kökü olan şeydir; **العَرْفَج** ve **النَصِيّ** ve **الخُلَّة** ve **الحَمْض** cinsleri gibi. İnsanlar kıtlık çektiğinde **العروة** davarı korur; onunla geçinilir. Allah onu, dinden kendisiyle tutunulan şeye misal kıldı; şu sözünde: (**فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى**).

İbnü’s-Sikkît şu beyiti okudu:

Sizin iplerinizi uzatmada denenmiş olan
Zayıflık değildir; korkulur; ve **العُرى**’da kopma yoktur

Dedi ki: “**انفصام في العرى**” sözü; yani insanları koruyan şeyde zayıflık.

Ahfeş dedi: **العروة الوثقى**, tutunulan **العروة**’ya benzetildi.

Leys dedi: **العروة**, kovanın **عروة**’si ve testinin **عروة**’si ve benzeridir.

(**النوادر**)’de: **أَرض عُرْوة وذِروة وعِصمة**; bereketli, kalıcı bir bereket üzere olduğunda.

İbnü’s-Sikkît, onların “**أنا النذير العريان**” sözünde dedi ki: O, Has‘am’dan bir adamdır; **الخَلَصة** günü üzerine saldırıldı; Avf b. Âmir b. Ebî Uveyf b. Mâlik b. Zübyân b. Sa‘lebe b. Amr b. Yeşkur; onun elini ve karısının elini kesti. Kadın, Benî **عُتْوارة**’dandı; Âmir b. Leys b. Bekr b. Abd Menât b. Kinâne’nin oğlu.

Ebû Üsâme, Bureyd b. Ebî Burde’den, o da babasından, o da Ebû Mûsâ’dan rivayet etti: Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: (**إنما مثلى ومثلكم كمثل رجل أنذر قومه جيشاً فقال : أنا النذير العريان ، أنذِركم جيشاً**).

Leys dedi: **جارية حسنة المُعَرَّى**; yani elbiselerinden soyulduğunda güzel; çoğulu **المعاري**. Dedi: Ve **معاري** kemik başları; kemiğin etten çıplak kaldığı yerler.

Asma‘î dedi: **المعاري**: yüzler, uçlar ve göğüs kemikleri. Ve dedi:

Eğer Ümeyye’den bir bacak ise; kısaldı
Kays için bir savaşla; **المعاريا** gizlenmez

Yani bir sıvama ile sıvadı; **معاري**’sini örtmez. Ve **المحاسر**, kadından **المعاري** gibidir. Ve **فلاة عارية المحاسر**; içinde ağaçlarından bir örtü olmadığında. Ve onun **محاسر**’i: bitkiden sıyrılan sırtlarıdır.

Başkası dedi: **العُرْوة**: maldan nefis olan şey; değerli at ve benzeri gibi.

Ve gerdanlığın halkasına: **عروة** denilir.

Ve denilir: Falan **عُرْيان النجِيّ**’dir; karısıyla fısıldaşır, onunla danışır ve onun görüşünden çıkar (ona göre hareket eder) ise. Ve ondandır şu sözü:

**عريان النجيّ**’ye kulak verdi; hâlbuki o
Sözün bir kısmından yana sapkındır, yanı

Yani karısına kulak verdi ve beni aşağıladı. Ve **عُرا المرجان**: mercan gerdanlıklarıdır. Ve **عرا المزادة**: onun kulaklarıdır. Ve **العُرَا**: zayıfların kendileriyle tutunduğu, onların örfüyle yaşadığı insanların efendileridir; kıtlıkta davarı koruyan ağacın **عُرا**’sına benzetildiler.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **العَرَاء**: yer yüzünün sırtından düzleşen ve açığa çıkan şeydir. Ve **العراء الجهراء**; dişil, bilinmeyen (kullanımı yok).

Ve **العراء** eril, tenvin alan; ikisi de düz, çorak yer; onda ağaç yoktur, ne dağlar ne tepeler ne kumlar; ikisi de yerin boşluğudur. Topluluğu **الأعراء**. Denilir: Yerin **أعراء**’ını ve **الأعرية**’yi çiğnedik.

Ebû Zeyd dedi: “Bize onların **أعراؤهم**’u geldi” yani
uylukları. Asma‘î dedi: **الأعراء**: kabileler içinde başkalarından inenlerdir; tekilleri **عُرْى**. Ca‘dî dedi:

Ev halkına mühlet verdim; nihayet birbirlerine destek oldular
Aleyhime; ve onlardan **العُرْيُ** dedi; böylece terk etti

Ebû Amr dedi: **العَرَى** soğuktur. “Gecemiz **عَرًى** oldu.” İbn Mukbil dedi:

Sanki sabahlamış; bir bulutun içi
**بعَرًى**; rüzgârlar onu çekiştirir; berrak

Dedi ki: **العرى**: soğuk bir yer.

İbn Şümeyl dedi: **العرى** **العَقْوة** gibidir; “Bize kimse **بعرانا** olmadı” yani bize kimse **بعقوتنا** olmadı.

Amr, babasından: **أعْرى**; **العُرْوَاء** ateşlendiğinde. Dedi: Ve denilir: “**حم عُرَواء**” ve “**حم بعرواء**” ve “**حم العَرَوَاء**”.

Şairin sözü; o Ca‘dî’dir:

Düşman sinsi kiniyle saldırdığında onu azarlayıp sürerim
Senden yana; benden bir azarlama ile; **أَضَم** üzerine
Ebû **عروة**’nin azarlaması; yırtıcıları, onlar
Koyunlara karışmaktan korktuklarında

Halef dedi: Ebû **عروة** kurdu azarlardı; azarlamasından ölü düşerdi; yırtıcıya bağırırdı; yerinde ölürdü. Onu yararlardı; kalbinin kılıfından çıkmış olduğunu bulurlardı.

**رعي** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الرَعْي**; **رعى يرعى رَعْياً**’ın mastarıdır; otu ve benzerini (otlamayı) (ifade eder). **الرِعْي** ise; **الراء**’ın kesresiyle, bizzat otun kendisidir. **الراعي**; davarı güder; yani onu kuşatır ve korur. Davar da **تَرْعى**; yani otlar ve **الرعي**’yi yer. Sen her neyi kuşattıysan, onu muhakkak gütmüşsündür. Vali de, onları idare edip koruduğu zaman, raiyyetini güder. **الرِعاية**: çobanın mesleğidir; güdülen (idare olunan) ise **مَرْعِيّ**’dir. Ebû Kays b. el-Eslet dedi ki:

Ne **قَطاً** vardır **قُطَيّ** gibi, ne de
kavimler içinde **المرعيّ** vardır **كالراعي** gibi

**الراعي**’nin çoğulu **رِعَاء**’dır. Allah Teâlâ dedi ki: (**لاَ نَسْقِى حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَآءُ وَأَبُونَا**) (el-Kasas: 23). **الراعي** ayrıca **رُعَاة** ve **رُعْياناً** olarak da çoğul yapılır. En çok **رُعَاة** valiler için söylenir; **الرعيان** ise, davar çobanının cem‘i içindir. Davar için: o otlar ve otlanır, denir. Kurrâdan bazısı Allah’ın sözünü şöyle okudu: (**أرسله معنا غداً نرتِعي ونلعبْ**) (Yûsuf: 12); bu, **الرعي**’den **نفتعل** babındandır. “**نرتعي**”nin mânası: bazımız bazımızı güder, denildi. Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: (**لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا وَقُولُواْ انظُرْنَا**) (el-Bakara: 104); el-Ferrâ dedi ki: bu, **الإرعاء** ve **المراعاة**’dendir.

Ebû’l-Abbâs dedi ki: (**راعنا**) yani “bize işitmeni gözet”; yani “bizden dinle”; ta ki sana anlatıp sen de bizden anlayasın.
Dedi ki: bu, Medine ehlinin kıraatidir; onu, Übey b. Ka‘b’ın kıraati tasdik eder: (**لا تقولوا راعونا**). Araplar: **أَرْعِنا** “işitmeni” derler; ve **راعنا** “işitmeni” (derler); ikisi bir mânadadır. Kavmin **راعنا** ile neyi murad ettiğinin mânası, **الرعن** ve **الرعونة** babında geçmişti.

Leys dedi ki: “Falan, falanın işini gözetir” denir; yani işinin neye varacağına bakar. “Yıldızları gözetledim” (denir). “Otlayan develer” (denir); hepsi **الرواعي**’dir.
Dedi ki: **الإرعاء**: kardeşini (hayatta) bırakmaktır.

Zü’l-İsba‘ dedi ki:

Bazıları bazısına saldırdı,
birbirleri üzerinde (birbirlerini) bırakmadılar

**الرَعْوى**: **الإرعاء**’dan bir isimdir; o da (hayatta) bırakmadır. Ondan, İbn Kays er-Rukayyât’ın sözü:

Eğer bu ümmette ilâh için bir **رَعْوى** varsa, nimet sana geri döner.

**البَقْوى** ve **البُقْيا**: (hayatta) bırakma yerine konulan iki isimdir.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den rivayet etti: **الرَّعْوى** ve **الرُّعْيَا**, **رعاية الْحِفَاظ**’dandır.

Leys dedi ki: “Falan, cehaletten vazgeçti” denir; **ارعواء**’yu güzelce (yaptı); ve güzel bir **رَعْوَى** (yaptı); bu, onun (cehaletten) dönmesi ve dönüşünün güzel olmasıdır.

Ben dedim: **الرَعْوى**’nın üç mânası vardır:
Birincisi: **الرَعْوى**, **الإرعاء**’dan bir isimdir; o da (hayatta) bırakmadır. **الرعوى**: ahde dair **الحِفَاظ**’ın gözetilmesidir. **الرَعْوى**: güzelce geri dönme ve cehaletten vazgeçmedir.

Şemmer dedi ki: **المراعاة**, **الرَعْي**’den, bir başkasıyla birlikte olur. “Bu develer vahşiyle birlikte otlar” denir; yani onunla birlikte otlar. **المراعاة**: muhafaza etmektir; ve bir şey üzerinde (hayatta) bırakmaktır.
Dedi ki: **الإرعاء**: (hayatta) bırakmadır. “Falanın sözünü dinlediğimde ona işitmemi bıraktım” denir; yani söylediğini dinledim.

**المراعاة**: münazara ve murakabedir. “Falanı gözetledim” denir: **راعيت** falanı **مراعاة** ve **رِعَاء** (ile); onu gözetleyip fiilini teemmül ettiğinde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَعِيَّة**: ümmetin tamamıdır, dedi.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الرَعَاوى** ve **الرُعَاوى** birlikte: üzerinde çalıştırılan develerdir.

Bir kadın kocasına dedi ki:

Beni yürüttün; nihayet beni bıraktığında,
**كنِفْو الرُّعاوَى** gibi; “ben gidiyorum” dedim.

Şemmer dedi ki: **الرعاوي**’yi bu mânada, ancak burada işittim.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: “O, malın **ترعِيّة**’sidir” (denir); mal onun eli üzerinde düzgünleştiği zaman.

Seleme, el-Ferrâ’dan: bu mânada **تَرْعِيَّة** ve **تِرْعِيَّة** ve **تُرْعاية** ve **تِرْعاية** ve **تُرْعِيَّة** denir.

El-Ferrâ şu beyti okuttu:

Bir koruma yurdu; ona indik; başkası ise
**الترعيَّة**’ye, kin’den daha sevgilidir.

Ebû Amr: **الأُرْعُوه**, Ezd Şenûe lehçesinde: onunla sürülen **الفَدَّان**’ın boyunduruğudur. “Allah davarlara otlattığı şeyi bitirdi” denir; yani onlar için otlayacakları şeyi bitirdi.

Şair dedi ki:

O, temizden yer; Allah da onu otlatır.

“Falan, kimsenin sözüne **يُرْعى** olunmaz” denir; yani kimseye iltifat etmez. “Falan, **راعية الشيب** ve **رَواعي الشيب**’i gördü” (denir): ondan ilk görünen (ak)tır.

Ebû Saîd dedi ki: “Şu iş, bana daha yumuşaktır ve üzerime daha **أرعى**’dır.”

**عير عور** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَيْر**: çevik attır.
Dedi ki: Araplar **العيَّار** ile överler ve onunla yererler. “Falan **عَيَّار**’dır” denir: günahlarda çeviktir. “**غلام عَيَّار**” (denir): Allah Teâlâ’ya itaatte çeviktir. “**فرس عَيَّار** ve **عيَّال**” (denir): çeviktir. “Adam **عار** eder; **يعير عَيَراناً**” denir; bu, onun gidip gelmesindeki tekrar tekrar dönmesidir. Ondan dolayı “**كلب عيَّار** ve **عائر**” denildi. Bu, **ذوَات الياء**’dandır.

**العاريّة** ve **الإعارة** ve **الاستعارة**’ya gelince; Araplar ikisi hakkında şöyle derler: “Onlar **العواريّ**’yi **يتعاورون** ve onu **يتعوَّرونها**” (و ile); sanki, kendi zatından gidip gelen ile (başkasınca) gidip getirilen arasında ayırım yapmak istemişlerdir.

El-Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: **العارية**, **العارة**’ya nisbetlidir; o, **الإعارة**’dan bir isimdir. “Ona şeyi ödünç verdim” denir: **أعرته** şeyi; **أُعيره إعارة وعارة**; nitekim “ona itaat ettim” dediler: **أطعته إطاعة وطاعة**; “ona cevap verdim” (dediler): **أجبته إجابة وجابة**. Bu, üçlülerin **ذوات**’ında çoktur; ondan: **العارة** ve **الدارة** ve **الطاقة** ve benzerleri. “Ondan bir **عارِيّة** ödünç aldım; o da onu bana ödünç verdi” denir.

Leys dedi ki: **العارية**’ye **عاريّة** adı verildi; çünkü onu isteyen için bir **عار**’dır.
Dedi ki: **العار**: kendisiyle sövme veya ayıp lâzım gelen her şeydir. Fiili de **التعيير**’dir.
Dedi: bunu söyleyen kimse dedi ki: “Onlar, komşularından **الماعون** ve eşyayı ayıplama yoluyla isterler.”

Ben dedim: Arapların sözü **يتعوَّرون** (و ile) ve **المعاورة** ve **التعاور**: iki kişi arasında olan bir şeyde, dolaştırmaya ve dolaşıma benzer.

Ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:

Horoz gözü gibi bir kıvılcım; arkadaşım ile **عاوَرت**;
Onu (ateşi) yaktık ve düşeceği yere bir yuva hazırladık.

Yani: çakmak taşı ve onun ateşinden düşen şey. İbnü’l-Muzaffer şu beyti okuttu:

Ödünç aldığı şeyi geri verdiğinde **المعاوِر**

Ve “Kavim falanı **تعاوَر** etti; ve onu döverek **اعتوروه**” denir; ona karşı yardımlaştıklarında. Her ne zaman biri tutsa, biri vurur. **التعاور**, her şeyde geneldir. “Rüzgârlar, evin izini **تَعاوَرت**; nihayet onu sildi” denir; yani onun üzerinde ardı ardına devam etti. Bunu Leys söyledi.

Ben dedim: Bu yanlıştır. “Rüzgârlar evin izini **تعاوَرت**”ın mânası: onu dolaştırdı; bir kere güneyden eser, bir kere kuzeyden eser, bir kere **قَبُولاً**, bir kere **دَبُوراً**.

Ondan, el-A‘şâ’nın sözü:

Bir harabe; yaz onu **تعاوَرَها**; iki rüzgârla: **صَبَا** ve **شَمالِ**

Ebû Zeyd dedi ki: “Biz **العواريّ**’yi **تعاوُراً** (ile) birbirimize ödünç verdik” denir; sizden bazınız bazınıza ödünç verdiğinde. “Biz onu **تعوُّراً** (ile) aldık” denir; sen ödünç alan olduğunda. “Biz falanı döverek **تَعاوَرنا**” denir; onu bir kere sen vurduğunda, sonra arkadaşın, sonra öteki de.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **التعاور** ve **الاعتوار**: bunun, bunun yerinde; bunun, bunun yerinde olmasıdır. “İkisi onu **اعتوراه** ve **ابتدَّاه**” denir: bu bir kere, bu bir kere. “Zeyd, Amr’ı **ابتدّ** etti” denmez; “Zeyd, Amr’ı **اعتور** etti” de denmez. Evcil ve yabanî eşeğe **عَيْر** denir; **أعياراً** olarak çoğul yapılır. Bazen **المَعْيُوراء** (uzatılmış) da denir; bunu el-Asma‘î söyledi; **المعلوجاء** ve **المشيوخاء** ve **المأتوناء** gibi; bunların hepsi uzatılır ve kısaltılır. Mesellerinden: “Eğer bir **عَيْر** giderse, bağda bir **عَيْر** (daha vardır).” Mesellerinden ayrıca: “Falan, **العَيْر**’den daha zelildir.” Bazıları onu evcil eşek yapar; bazıları onu kazık yapar.

Ebû Ubeyd dedi ki: hazır olana razı olup gaibi unutma hakkında mesellerinden şu sözleridir: “Eğer giderse...”

عير, sonra **عير** (vardır) **في الرباط**. Dedi ki: Şam ehlinin bu hususta bir meseli vardır: **عَيْر بعَيْر ، وزيادهَ عشرة**. Benî Ümeyye halifeleri, her ne zaman onlardan biri ölse, onun yerine geçen, onların atıyyesinde on artırırdı; bu sebeple bunu o sırada söylerlerdi.

Bana Münzirî, Ebû Tâlib’den haber verdi ki, Arapların sözü hakkında şöyle dedi: **أتيته قبل عَيْر وما جرى**; dedi ki: **العير** göz bebeğindeki misaldir; ona **اللُّعبة** denir. Dedi ki: **والذي جرى** ise **الطَرْف**tur; onun **جَرْيه**i, onun hareketidir. Mânâ: insanın göz kırpmasından önce.

Şemmâh dedi ki:
وتعدو القِبصَّى قبل عَيْر وما جرى
ولم تدر ما بالي ولم تدر بالها

Dedi ki: **القِبِصّى** ve **القمصى**: içinde sıçrayış bulunan bir koşma türüdür.

Ve denir ki: falan **ظاهر الأعيار**dır; yani ayıpları açıktır. Râî dedi ki:
ونبتَّ شرَّبني نُمَير منصِبا
دَنِس المروءة ظاهر الأعيار

Dedi ki: sanki kendisiyle ayıplanılan şeylerdendir.

Ahmed b. Yahyâ dedi ki: Ebû Nasr bana Asmaî’den, o da Ebû Amr b. Alâ’dan haber verdi ki şöyle dedi: Hâris b. Hillize’nin beytini tefsir etmeyi güzel yapan öldü:
زعموا أن كل من ضرب العَيْر مُوَال لنا وأنّا الوَلاء

Ebû Amr dedi ki: **العَيْر**: göz bebeğinde olan çıkıntıdır. Mânâsı: uykusundan uyanıp da **عَيْر**i dönünceye kadar (gözü hareket edinceye kadar) uyanan herkes bir cinayet işlerse, o bize mevlâdır; bunu zulüm ve iftira olarak söylerler. Dedi ki: bundan, **أتيتك قبل عَيْر وما جرى** sözü de gelir; yani uyuyan uyanmadan önce.

Ahmed b. Yahyâ, **وما جرى** sözü hakkında dedi ki: onun koşmasını kastettiler; masdarı kastettiler.

Ve İbn Hillize’nin sözü hakkında denildi ki: **العير** Hicaz’da bir dağdır. Hadiste, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **عَيْر** ile **ثَوْر** arasını haram kıldığı (gelmiştir); ikisi de iki dağdır. Ve denildi ki: şu sözde **العَيْر** bir vadidir:
وواد كجوف العَيْر قفرٍ هبطته

Ve **كجوف العَيْر** sözü, yani **كوادي العير** gibidir; Araplar katında her vadi **جَوْف**tur.

Leys dedi ki: **العَيْر**: bir yer adıdır; verimli idi, zaman onu değiştirdi de ıssızlaştı; Araplar onunla ıssız beldede mesel vururlardı.

Ve denildi ki: **العَيْر** davuldur; ve **العير**: kürek kemiğinin ortasındaki çıkıntılı kemiktir.

İbnü’s-Sikkît dedi. Dedi ki: **العَيْر**: **عَيْر النصل**dir; o, onun ortasındaki çıkıntıdır. Ve **عَيْر القَدَم**: onun üstündeki çıkıntıdır. Ve **عَيْر الورقة**: onun ortasındaki çıkıntıdır. Dedi ki: **العِيرُ**: azığı taşıyan develerdir.

Ebû Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti ki, ona İbn Hillize’nin sözü okundu: **زعموا أن كل من ضرب العير موال لنا**; **العين**i kesreli (okuyarak). Dedi ki: **العِير**: develerdir. **موال لنا**: yani Arapların hepsi bize aşağıdan mevlâdır; çünkü biz onların içinde esir alındık; bu sebeple bizim onlarda nimetimiz vardır.

Bana Münzirî, Ebû Heysem’den haber verdi ki, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında şöyle dedi: **( وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ ) ( يُوسُف : 94 )**; o, merkep(ler) idi.

Dedi ki: **العير**in yalnız deve olduğu sözü bâtıldır; deve, merkep ve katırdan üzerine azık yüklenerek azık getirilen her şey **عِير**dir.

Dedi ki: Nusayr bize, Ebû Amr es-Sa‘dânî’nin **حَمِير** vasfında, onları **عِيراً** diye adlandırdığı (şiiri) okudu; şöyle dedi:
أهكذا لا ثَلَّة ولا لبنْ
ولا يذكين إذا الذين اطمأن
مُفَلطحات الرَوْث يأكن الدِمن
لا بدّ أن يخترن مني بين أن
يُسَقَن عيرا أو يُبَعن بالثمن

Dedi ki: Nusayr dedi: develer, üzerlerine azık yüklenip azık getirtilmedikçe **عِيرا** olmaz.

Münzirî dedi ki: Ebû’l-Abbâs bana İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: develerden **العِير**: üzerinde yükü olan da olmayan da (olan)dır. Dedi ki: **العَيْر** ise **عائر**in cem‘idir; o, çevik olandır; hem övgüdür hem yergidir. Dedi ki: **فرس عَيَّار**: eğer **عار** ederse; ve **فرس عَيَّار**: eğer çevik olursa; bir yana biner, sonra çevikliğinden başka bir yana döner.

Ebû Ubeyd okudu:
ولقد رأيتَ فوارساً من رهطنا
غَنَظوك غَنْظ جرادة العيار

Denildi ki: **جرادة العيّار** ile, onu ağzına koyup da ağzından kaçan çekirgeyi kastetti. Ve denildi ki: **جرادة العيار** bir atın adıdır; **العيار** bir adamın adıdır; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Ebû Ubeyd, Kisâî, Asmaî ve Ebû Zeyd’den: **عايرت المكاييل** ve **عاورتها**, onların **عيّرتها** demeleri gibidir. Ebû’l-Cerrâh da bunun benzerini söyledi. Bunu, avâmın Arapların dilinde muhalefet ettiği babda zikretti.

Leys dedi ki: **العِيَار**: ölçü kaplarını onunla ayarladığın şeydir; böylece **العِيار** sahih, tam, eksiksizdir. Dersin ki: **عايرت به**; yani onu eşitledim; o, **العِيَار** ve **المعيار**dır. Dedi ki: **وعيَّرت الدينار**: bir dinarı bir dinar (yanına) koyup onunla bir dinarı bir dinar tartmandır. Aynı şekilde **عيّرت تعييراً**: birer birer tarttığında (denir). Bu, kile ve tartıda söylenir.

Dedim ki: Leys, **عايرت** ile **عيّرت** arasında fark koydu; **عايرت**i ölçü kabında, **عيّرت**i terazide yaptı. Doğrusu, Ebû Ubeyd’in ashabından bize rivayet ettiğimiz **عايرت** ve **عيّرت**tir; böylece **عيّرت** ancak **العار** ve **التعيير**den olur.

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ şairin sözünü okudu:
وجدنا في كتاب بني تميم
أحقُّ الخيل بالركض المعَار

Sonra dedi ki: insanlar **المُعَار** hakkında ihtilaf etti. Bazıları dedi ki: o, kuyruğu yolunmuş olandır. Bir kavim dedi ki: **المعار** semizdir. Bir kavim dedi ki: **المعار**: zayıflatılmış, keskinleştirilmiş olandır.

İbnü’l-A‘râbî tek başına dedi ki: o, **العارية**dendir. Başkası okudu:
أعيروا خيلكم ثم اركبوها

Ve dedi ki: **أعيروها**nın mânâsı: onu, **عار يعير** (gidip geldi) ile, onu tekrar tekrar koşturmakla zayıflatın. Ve denildi ki: zayıflatılmışa **مُعار** denildi; çünkü sırtının yolu kabardı; böylece onun için çıkıntılı bir **عَيْر** oldu. Bâhilî, recezin sözünü okudu:
وإن أعارت حافراً معارا
وَأْباً حمت نسورَه الأوقارا

Dedi ki: **أعارت**ın mânâsı: kaldırdı ve çevirdi. Dedi ki: bundan, elbiseleri ve aletleri ödünç verme (**إعارة**) gelir. Dedi ki: falan, sadağından bir ok **استعار** etti; yani onu kaldırdı ve ondan eline çevirdi. Ve şu sözü okudu:
هثّافة تخفض من نذيرها
وَفي اليد اليمنى لمستعيرِها
شهباء تُروِي الريشَ من بصيرها

**شهباء**: **مِعْبَلَة** (dır). **مستعيرها**daki **الهاء** onadır; ve **البصير**: kanın yolu (iz)i.

Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
كأن خفيف منخره إذا ما
كَتَمن الرَبْو كِير مستعار

Onun **مستعار** sözü hakkında iki görüş söylendi:
Birincisi: o ödünç alındı; böylece sahibi onu geri alacak diye aceleyle onunla iş yapıldı.
İkincisi: onu **التعاور**dan yapmandır; denir ki: **استعرنا الشيء** ve **اعتورناه** ve **تعاوَرناه** bir mânâdadır. **عَارَ عَيْنَه**; ve denir ki: **عارت عينه تعار**; ve **عوِرت تَعْوَر**; ve **اعورَّت تعورّ**; ve **اعوارَّت تعوارّ** bir mânâdadır. Ve denir ki: **يَعُورها**; eğer onu **عوَّرها** ederse.

Ve bundan şairin sözü:
فجاء إليها كاسراً جفن عينه
فقلت له من عار عينك عنترة

Der ki: ona **عُوَّار** isabet etti; ve onu **العائر**den **أعارها** etti.

İbn Büzerc dedi ki: denir ki: **عار الدمعُ يعير عَيَراناً**; eğer aktıysa. Ve okudu:
وربت سائل عني حفِيّ
أعارت عينه أم لم تعارا

Yani gözü yaşardı. Leys dedi ki: bu beyitte **عارت عينه**, **عورت** mânâsınadır; **دمعت** mânâsında değildir; çünkü onlar **عار يعير**i, **دمع** mânâsında söylerler.

Ebû Ubeyd, Yezîdî’den: gözünde **ساهِك** ve **عائر** vardır; ikisi de **الرَمَد**dendir. Dedi ki: **العُوَّار** şeddeli olarak, çapak gibi (dir).

Seleme, Ferrâ’dan dedi ki: **العُوَّار**: göz iltihabıdır. **العُوَّار**: göz bebeğinde olan göz iltihabıdır.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **العَوَار**: elbisede **العين** fethalı olarak ayıptır. Zü’r-Rumme dedi ki:
تُبَيِّنُ نسبة المَرَئيّ لوما
كما بيَّنت في الأدَم العَوارا

وقال الليث : **العائر** gözü sızlatan bir **غَمَصة**’dır; sanki içine bir **قذًى** düşmüş gibidir; o da **العُوّار**’dır. Dedi ki: ve **عين عائرة**: **ذات عُوّار**. Dedi ki: bu mânada **عارت** denilmez; ancak **عارت العين تعار عَوَاراً** denilir, **إذا عوَّرت**. Ve inşad etti:

**أعارت عينه أم لم تعارا**

Dedi: ve Allah falanın gözünü **أَعْور** etti, ve onu **عورها**. Bazen de derler: **عُرْت عينه**. Dedi: ve **عَوِرت عينه** ve **اعورَّت**; görmesi gittiği zaman.

أبو عبيد, الأصمعي’den: onların darbımesellerindendir: **كلب عائر خير من كلب رابض**. Artık **العائر** gidip gelen (mütereddid)dir; ve **العَيْر** onunla adlandırıldı; çünkü o **يعِير** de çölde gidip gelir. Ve denilir: ona **سهم عائر** geldi de onu öldürdü; o, onu kimin attığı bilinmeyen olandır.

Ve أبو عبيد inşad etti:

**أخشى على وجهك يا أمير
عوائراً من جندل تعير**

أبو عبيد, أبي عمرو’dan dedi: **العُوَّار**: korkak adam. Çoğulu **العواوير**’dir.

أبو العباس, ابن الأعرابي’den: **العواوير**: kırlangıçlar. Ve onlar gözdeki **الأقذاء**’dır; bunlardan bir tanesi **عُوَّار**’dır.

وقال الليث : **العُوَّار**: kırlangıçlardan bir türdür; siyah, uzun kanatlı. Dedi: ve **العُوَّار**: çabuk kaçan korkak; topluluk **العواوير**’dir. Ve Arapların dolaşan darbımesellerindendir: **أعْوَرُ عَيْنَك والحَجَر**.

قال الليث : karga **أعور** diye adlandırılır; ona seslenilir de şöyle denilir: **عُوَير**. Ve inşad etti:

**وصحاحُ العيون يُدعَون عُورا**

Karga, görmesinin keskinliğinden dolayı **أعور** diye adlandırıldı; tıpkı kör için **أبو بصير**, Habeşli için **أبو البيضاء** dedikleri gibi.

وقال أبو الهيثم : çirkin söz için **عوراء**, güzel söz için **عَيْناء** denilir. Ve şairin sözünü inşad etti:

**وعوراء جاءت من أخ فرددتها
بسالمة العينين طالبةٍ عذراً**

Yani: **عوراء** olmayan, **بكلمة حسنة** ile; ve **العَوَر** ayıp ve çirkinliktir.

وقال الليث **العوراء**: akıl ve **رُشْد** olmaksızın düşen sözdür. Dedi: ve Irak’ta **بمَيْسان**’da **دجلة العوراء** (vardır). Ve köre **بصير**, tek göze **أحول** denilir. Dedim: çölde **امرأة عوراء** gördüm; ona **الحولاء** denilirdi; ve bazen **الأحول** için **أعور** derler. Dedi: ve **العَوَر**: elbisede bulunan bir delik yahut yırtıktır. Dedi: ve **العَوَر**: hakkı terk etmektir. Ve العجاج dedi:

**وعوّر الرحمنُ من ولّى العَوَر**

**العور**’u ona veli kılanı kastetti.

ثعلب, ابن الأعرابي’den dedi: **العَوَر**: her şeyde kötülüktür (redâet). Dedi: ve Araplar, baba ve anneden kardeşi olmayan kimseye **أعور** der.

وقال أبو عبيد : adamın malı çoğaldığında ona denilir: falana **عائرةُ عين** ve **عائرة عينين** gelir; yani ona çok deve gelir; sanki çokluklarından iki gözü doldurur da neredeyse onu **تَعُورها** yani onu deler. Denilir: **عار عينَه** ve **عوَّرها**.

وقال أبو العباس : mânası: çokluklarından göz onun içinde **تعِير** eder.

وقال الأصمعي : bunun aslı şudur: cahiliyede Araplardan bir adam, develeri bine ulaştığında, onlardan bir devenin gözünü **عار** ederdi; böylece **بعائرة العين** ile, develerden bin tanesini kastettiler; onlardan birinin gözü **تعُور** eder.

وقال شمر : suların gözlerini **عورت** ettim; onları gömdüğünde ve kapattığında; ve kuyuyu **عوَّرت** ettim; onu toprakla bastırdığında, ta ki gözleri tıkansın.

وقال ابن الأعرابي : **العُوَّار**: kendisinden su çekilmeyen kuyu. Dedi: ve adamı **عوَّرْت** ettim; senden su istediğinde de ona su vermediğinde. Ve الفرزدق dedi:

**متى ما ترد يوماً سفارِ تجد به
أديهم يرمي المستجيز المعوَّرا**

**سَفَارِ**: bir suyun adıdır; **المستجيز** su isteyen kimsedir; Araplar **الأعور**’u küçültür de **عُوَيرا** der; bundan onların sözü: **كُسَير** ve **عوير**; ve her **غيرُ** hayır değildir.

وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : (**النَّبِىَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا**) (**الأحزاب : 13**) okuyucuların hepsi **عورة**’daki **الواو**’u sükûn ile okumakta birleştiler; ve onlardan bazısından şâz kıraatlerde, onun (**عَوِرة**) diye **فَعِلة** vezninde okuduğu zikredildi. Ve Araplar der: evin **قد أعور منزلُك**; ondan bir **عورة** göründüğünde; ve süvari **أعور** olur; onda vurma için bir bozukluk yeri bulunduğunda. Ve şair, aslanı vasfederek dedi:

**له الشَّدَّة الأولى إذا القِرْن أعورا**

Dedi: onların (**النَّبِىَّ يَقُولُونَ إِنَّ**) sözleriyle kastettikleri ancak: hırsızlara elverişli; erkeklerden boş oluşundan dolayı. Böylece Allah جلّ وعزّ onları yalanladı ve dedi: (**بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا**) fakat onlar kaçmayı istiyorlar.

وقال أبو إسحاق في قوله ) **إن بيوتنا عورة** أي **مُعورة** أي evlerimiz düşman tarafına bakan yönden (açıktır) ve biz ondan soyuluruz; böylece Allah onların maksadının kaçmak olduğunu bildirdi. Dedi: ve (**عَوِرة**) okuyan kimseye gelince, mânası: **ذات عورة**. ) **هِىَ بِعَوْرَةٍ إِن يُرِيدُونَ** ) (**الأحزَاب : 13**) mânası: bir hırsızlıktan sakınma istemiyorlar; fakat Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) yardım etmekten kaçmayı istiyorlar.

Ve denilir: her **عورة** ele geçirilmez. Ve falan için bir şey **يُعور** edilmez; ancak onu alır.

وقال أبو زيد : **ما يُعْوِز** **بالزاي**.

قال الأصمعي : **الزاي** bir tashiftir; ve **يُعور**’u şöyle açıkladı: koruyucusu olmayan bir şeyi görür görmez onu alır; çekinmez.

Ve darbımeselde: **ليس كل عورة تصاب**; yani koruyuculardan boş olan her şey alınmaz.

ابن الأعرابي : **المُعْور**: mümkün, açık, belirgin olandır. Ve كثيّر’den inşad etti:

**كذاك أذود النفس يا عَزَّ عنكم
وقد أعورت أسرابُ من لا يذودها**

**أعورت**: mümkün kıldı. Ve **مكان مُعْوِر**; korkulan olduğunda.

أبو حاتم, الأصمعي’den: **رجل مُعور** ve **زقاق معور**. Avam der: **معوز** **بالزاي**; bu câiz değildir. Ve kaybolmuş, **بادي العورة** olan şeye **مُعْوِر** denilir.

وقال الليث **العورة** insanın **سوءة**’sidir; ve kendisinden utanılan her iş **عورة**’dir; kadınlar **عورة**’dir; ve sınır boylarında ve savaşlarda **العورة**: öldürülmekten korkulan bir gediktir. Ve onun sözü ) **النَّبِىَّ يَقُولُونَ إِنَّ** ) (**الأحزاب : 13**) yani korunmuş değildir; ve (**عَوِرة**) okuyan kimse, müzekker ve müennes (olarak) zikretti; ve (**عَورة**) okuyan kimse, müzekkerlikte, müenneslikte ve cem‘de (**عَوْرة**) dedi; masdar gibi.

Ve جلّ وعزّ’ün sözü ) **ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ** ) (**النُّور : 58**) “sizden izin istesinler” mânası üzerinedir: sizin için üç **عورات**; yani sizin için üç **عَوْرات** vaktinde. Ve Allah onu açıklamıştır.

ابن السكيت, الفراء’dan: denilir: hangi çekirge onu **عاره** etti bilmiyorum; yani hangi insanlar onu aldı. Dedi: onda **بيفعل** ile konuşmazlar; bazıları demiştir: **يَعيره**. Ve denilir: **عاره**’nin mânası: onu helâk etti.

أبو زيد: falandan söyleneni **عوَّرت** ettim, **تعويراً**; yani ona söyleneni ondan **تكذيباً** ile yalanladım. Ve العجاج’ın sözü:

**وعوّر الرحمن من ولّى العور**

der ki: **العَوَر**’a onu veli kılanı Rahman bozdu; o, işin çirkinliği ve fesadıdır. Ve denilir: onun işini ona karşı **عوَّرت عليه أمره تعويرا**; yani onu ona çirkin gösterdim.

Ve denilir: onu sudan **عورته عن الماء تعويرا**; yani onu uzaklaştırdım. Ve onu ihtiyacından **وعوَّرته عن حاجته**: onu men ettim.

وقال أبو عبيدة وأبو عمرو : **التعوير**: geri çevirme (redd)dir; onu ihtiyacından **عورته عن حاجته**: onu ondan geri çevirdim.

أبو عبيد, الكسائيّ’den: adamdan **عورت** ettim **تعويراً**, ve ondan **عَوَّيت** ettim **تعوِية**; ona dair yalanladığımda ve geri çevirdiğimde.

وقال ابن الإعرابي : kitap **تعوَّر** olur; eskidiğinde. Ve **كتاب أعور**: eskimiş. Dedi: ve **الأعور**: delâleti kötü olan kılavuzdur; ne iyi **يَدُلّ** eder ne de **يَنْدلّ** eder. Ve inşad etti:

**مالك يا أعور لا تندلّ
وكيف يندلّ امرؤ عِتْولُّ**

Dedi: ve **العُوَّارى**: bir ağaçtır; onun yavruları alınır da ezilir, sonra kurutulur, sonra savrulur, sonra kaplara taşınır, Mekke’ye götürülür de satılır; ondan boğma ipleri yapılır. Ve Araplar şaşı göze: **أعور**, şaşı kadına: o **عوراء** der.

Ve denilir: falan kimse **عُيَيرِ** yalnız başına, ve **جَحَيش** yalnız başına; ve bunlar, insanlara danışmayan ve onlarla karışıp görüşmeyen iki kimsedir; bununla beraber onlarda aşağılık ve zayıflık vardır.

İbn Şümeyl dedi: falan kimse **عُيَير** yalnız başına; yani yalnız yer ve yalnız olur.

Ve denilir: ondan **ابنة مِعْيَر** ile karşılaştım; onlar bununla felâketi ve şiddeti kastederler.

Kümeyt dedi:
**بنى ابنة مِعْور والأَقورينا**

Ve denilir: falan, falana **يعاير** eder ve onunla **يكايله**; yani ona denk sayılır ve onunla övünüşür.

Ebû Zeyd dedi: denilir: ikisi **يتعايبان** ve **يتعايران**; **التعاير** sövüştür, **التعايب** ise **التعاير**den aşağıdır; birbirlerini ayıpladıkları zaman.

**وعر**: Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: yol **وعُر** olur, **يَوْعُر**; ve **وعَر** olur, **يَعِر**.

Şemmer dedi: **الوَعْر**: pürüzlü, sarp yer; engebeliliği olan yer; **رمل وَعِر** (engebeli kum), ve **مكان وَعِر** (engebeli yer). Ve gerçekten **وعِر** olur, **يَوْعَر**; **وَعَراً**; o hâlde o **وَعِر**dir; ve **أوعر** ve **وَعُر**. Ve gerçekten kavim **أوعر** oldu; yani **مكان وَعْر** (engebeli yer)e düştükleri zaman.

Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Kocam, **جمل غَثّ** eti, **جبل وَعْر** üzerinde; ne kolaydır ki çıkılsın, ne de semizdir ki seçilsin.”

Dedim: ve **الوعورة** dağda kabalık/sertlik olarak olur; ve kumda **وُعُوثة** olarak olur.

Leys dedi: **الوَعْر**: sert yer; ve falan kimse **وَعْر المعروف**: azdır.

Ebû Ubeyd: az **شَقْن** ve **وَتْح** ve **وَعْر**; bunlar **الشُقُونة** ve **الوُتُوحة** ve **الوُعُورة**dur; tek bir mânâdadır.

Ferazdak dedi:
وفَتْ ثم أدّت لا قليلاً ولا وَعْرا

Ümmü Temîm’i vasfeder: doğurdu da iyi nesil verdi ve çoğalttı. Ve kavim yollarını **استوعر** etti ve **أوعروا**: engebeli yere düştüler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الوعر**: korkutucu, ürkütücü, ıssız yer.

Asma‘î dedi: **شَعَر مَعِر وَعِر زَمِر** tek bir mânâdadır. Lihyânî: göğsü **وَعِر** oldu, **وَعَراً**; **وَغِر** (غ ile) gibi; ikisi ardışık (yakın)dır.

**ورع**: Ebû Hâtim dedi: Asma‘î dedi: **الرِّعة**: yol gösteriş ve güzel görünüş; yahut kötü görünüş.

Denilir: kavim, **حسنة رِعَتهم**; yani hâlleri, işleri ve edepleri. Aslı **الوَرَع**dandır; o da çirkinden el çekmektir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den dedi: **الورَع**: korkak. Ve gerçekten **ورُع** olur, **يَوْرُع**. Ve sakınmadan/çekinmeden: **وَرِع** olur, **يَرِع**; **رِعَة**. Korkak, geri durması ve geri çekilmesi sebebiyle **دَرَعاً** diye adlandırıldı. Ondan: “develeri havuzdan **وَرَّعْتُ**” denilir; onları geri çevirdiğimde, geri döndüler.

Ömer’in hadîsinde: dedi ki: “Hırsızı **ورِّع** et ve onu **تراعِه** etme.”

Ebû Ubeyd dedi: der ki: onu evinde gördüğün zaman onu defet ve gücün yettiğince onu engelle; onda bir şey bekleme. Ve her şeyi engellediysen onu gerçekten **ورّعته** etmişsindir.

Ebû Zübeyd dedi:
وورَّعت ما يَكْبي الوجوه رعاية
ليحضُر خير أو ليَقْصُر منْكر

Der ki: yüzlerinizi yere eğdiren şeyi sizden **ورعت** ettim (uzaklaştırdım); bununla onlara minnet eder. Ve sözü: “ve onu **تراعِه** etme” der ki: ve onu bekleme. Ve her şeyi beklediğinde sen onu **تراعيه** eder ve onu **ترعاه** edersin. Ondan: “o, güneşi **يرعى** eder” denilir; yani batışını bekler; ve uykusuz duran yıldızları **يرعى** eder.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: kişi **وَرِع**dir; çekingen/sakınan olduğu zaman. Ve gerçekten **وَرِع** olur, **يرِع**; **وَرَعاً**. Dedi: ve **الوَرَع**: küçük zayıf. Denilir: falanın malı ancak **أوراع**dır; yani küçükler.

Ebû Yûsuf dedi: ve ashabımız **الورع**ı korkağa götürürler; öyle değildir. Ve denilir: o **وَرَعاً** olmadı; hâlbuki gerçekten **وَرُع** oldu, **يَوْرُع**; **وُرْعاً** ve **وُروعاً** ve **وَرَاعة**. Ve o **وَرِعاً** olmadı; hâlbuki gerçekten **وَرِع** oldu, **يَرِع**; **وَرَعاً** ve **وَرَاعة**.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: ve **الموارعة**: karşılıklı konuşma. Hassân dedi:
نشدت بني النجار أفعال والدي
إذا العانِ لم يوجد له من يوارعه

İbnü’l-A‘râbî de Sa‘leb’in ondan rivayet ettiği şeyde bunun benzerini söyledi.

Ve denilir: iki adamın arasına **أورعت** ettim ve **ورّعت**; yani ayırdım.

Şemmer dedi: Ferrâ dedi: iki adamın arasına **أورعت** ettim ve **ورّعت**; yani ayırdım. Dedi: **التوريع**: el çekme ve men etme.

Ebû Duvâd dedi:
فبتنا نورّعه باللجامْ
نريد به قَنَصا أو غِوَارا

Yani onu engelleriz. Ondan **الوَرَع** (çekinme) vardır. Denilir: **وَرِعٌ**; **الوَرَع** içinde. Ve gerçekten **وَرِع** olur, **يَرِع**.

Mâzenî, **الوريعة** hakkında şu beyti okuttu:
وردّ خليلَنا بعطاء صدق
وأعقبه الوريعةَ من نصاب

**الوريعة** bir atın adıdır; **نصاب** da Mâlik b. Nüveyre’nin bir atının adıdır; ancak şunu kasteder: ona, **نُصاب** neslinden **الوريعة**yı ardıl kıldı.

Ve **الوريعة**: çok ağacı olan, bilinen bir vadidir.

Râ‘î, hevdec’leri anarak dedi:
تخيّرن من أثل الوريعة وانتحى
لها القين يعقوب بفأس ومبرد

**روع ريع**: **الرَوْع**: dal. Denilir: bu iş beni **راعني** etti, beni **يروعني**; ve ondan **ارتعْت** ettim; ve onu **روَّعته** ettim; derken o **فتروَّع** etti.

Leys dedi: ve aynı şekilde, güzellik ve çokluk bakımından senden seni **يَروعك** eden her şey; dersin: beni **راعني** etti; o hâlde o **رائع**tır. Ve **فرس رائع**. Erkeklerden **الأرْوع**: cüssesi, gürlüğü, fazileti ve efendiliği olan kimsedir. O, **الرَوَع**ı açık olandır. Dedi: ve fiilin ondan türetilmesinde kıyas: **روِع** olur, **يَرْوَع**; **رَوَعاً**. Dedi: ve **رُوع** kalbin: zihni ve hatırıdır. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: dedi ki: “Şüphesiz **رُوح القدس** benim **رُوعي**me üfledi ve dedi ki: Şüphesiz bir nefis, rızkını tamamlamadıkça ölmeyecektir; öyleyse Allah’tan sakının ve talepte güzel davranın.”

Ebû Ubeyd dedi: mânâsı, senin “benim **خَلَدي**mde ve nefsimde” ve bunun benzeri demen gibidir.

Arapların darb-ı mesellerinden: **أَفرخَ رَوْعُك**; yani korkun açığa çıktı (dağıldı). Bize Ebû Ubeyd’den böyle rivayet edildi: **أفرخ رَوْعك**; ve bize onu şöyle açıkladı: korkun ve dehşetin gitsin; çünkü iş, sakındığın üzere değildir. Dedi: ve bu mesel Muâviye’nindir; onunla Ziyâd’a yazdı. Bu, onun Basra üzerinde olduğu, Muğîre b. Şu‘be’nin de Kûfe üzerinde olduğu sırada idi; sonra o orada vefat etti; Ziyâd, Muâviye’nin onun yerine Abdullah b. Âmir’i tayin etmesinden korktu; Muâviye’ye Muğîre’nin vefatını haber veren ve ona yerine Dahhâk b. Kays’ı tayin etmesini işaret eden bir mektup yazdı; Muâviye onu sezdi ve ona yazdı: “Mektubunu anladım; ey Ebâ’l-Muğîre, **فأمَرِخ رَرْعَك**; Kûfe’yi Basra ile birlikte sana kattık.”

Dedim: ve lugavîlerden karşılaştığım herkes: onun **روعه**sinden, râ’nın fethiyle **أفرخ رَوعُه** der; ancak Münzirî’nin Ebû’l-Heysem’den bana haber verdiği şey müstesna; o şöyle derdi: ancak râ’nın zammıyla **أفرخ رُوعه**dur. Dedi: mânâsı: **الرَوْع** onun kalbinden çıktı. Dedi: ve **أفرِخْ رُوعَك**; yani sakin ol ve emin ol. O hâlde **الرُوع** **الرَوْع**un yeridir; o da kalptir. Zü’r-Rumme’nin sözünü şahit getirdi:
جذلان قد أفرخت عن رُوعِه الكُرَب

Dedi: ve denilir: yumurta **أفرخت** etti; yani yavru ondan çıktı. Dedi: ve **الرَوْع** dehşettir; dehşet, dehşetten çıkmaz; ancak içinde bulunduğu yerden çıkar; o da **الرُّوع**dur. Dedi: ve **الرَّوع** **الروع** içinde, civcivin yumurta içinde olması gibidir. Denilir: yumurta **أفرخت** etti; civciv için yarılıp ondan çıktığı zaman. Dedi: ve adamın kalbi **أفرخ** etti; yani onun **رَوْع**u ondan çıktığı zaman. Dedi: ve Zü’r-Rumme’nin kalbi mânâyı bilme üzerinedir; şöyle dedi:
جذلان قد أفرخت عن رُوعه الكرب

Dedim: Ebû’l-Heysem’in söylediği açıktır; ancak ondan ürkerim; sözüyle tek kalması sebebiyle. Sonrakiler, öncekiler üzerine, belki onların yanıldıkları bazı şeyleri telâfi eder; Ebû’l-Heysem’in gittiği şeyde isabeti inkâr edilmez; onda ilimden bol bir pay vardı.

Ve merfû hadîste: “Şüphesiz her ümmette **محدَّثين** ve **مروَّعين** vardır; eğer bu ümmette onlardan biri varsa o Ömer’dir.” Ve **المروع**: doğru ve sadık olanın onun **رُوع**una atıldığı kimsedir; ve aynı şekilde **المحدَّث**; sanki gayb olan hak ile kendisine konuşuldu da onu söyledi.

Ve denilir: beni ancak senin gelişin **راعني** etti; mânâsı: ancak gelişini fark ettim; sanki dedi ki: benim **رُوعي**me ancak o isabet etti.

Ve dediler: ona şu iş **راعه** etti; yani ondan **الرَوْع** onun **رُوع**una ulaştı.

İbnü’l-Enbârî dedi: beni şu **راعني** etti; ben de **مَروع**um; yani benim **رُوعي**me düştü; o da nefistir. Ve **الرَوْع**: korku.

Ve denilir: Falan bana bir içimlik içirdi; onunla kalbimi **راع** etti; yani onunla ürküntümün hararetini soğuttu; onunla ürküntüm giderildi. Şairin sözünden:

Bana bir içimlik içirdi; kalbimi **راعت**
Allah onu Resûl’ün havuzundan içirsin

Ve denildi: Güzellikten **الرائع**: onu görenin ürküntüsünü hayran bırakan, böylece onu sevindiren (şey)dir. Bunun benzerini Yakub İbnü’s-Sikkît söyledi.

Ve **( النوادر )**’de: Elimde şu ve şu **راع** etti; onun benzeri **راق** etti; yani fayda verdi. Ve falan **رِيع** eder, **يُراع**; ürktüğü zaman.

Hadiste: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun), geceleyin Ebû Talha’nın atına eyersiz bindi; Medine halkına ansızın gelen bir korkudan dolayı. Sonra dönünce dedi ki: “Korkutulmayacaksınız, korkutulmayacaksınız; ben onu bir deniz buldum.” Manası: Korku yok ve ürküntü yok; susun ve sakinleşin.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَوْعة**: güzellikten bir parça (parıltı). Ve **الرَدْقة**: parlak güzellik. Ve **الوَعْرة**: korkutucu yer.

Ve denilir: Zeki, uyanık ise “kalbi **رُواعة**” bir deve.

Ve denilir: **هاء** olmaksızın “**رُوَاع**” bir at.

Zû’r-Rumme dedi:

Ona yükümü bir **عِرْمس**’in sırtına kaldırdım
Kalbi **رُواع**; yüzü hür; uzun boylu

Ebû Zeyd: Hayır için **ارتاع** etti ve hayır için **ارتاح** etti.

Şemmer: Falan ekmeğini sadeyağ ile **روّع** etti; ve onu **روّغه** etti; onu **روّاه** ettiği zaman.

Ebû Ubeyd: Buğday **أراعت** etti; olgunlaştığı zaman. Ve **أرْبَتْ تُربي** onun manasıyladır. Bazıları **راعت** der; o azdır. Dedi ki:

Ve Ümevî dedi: Develer **أراعت** etti; yavruları çoğaldığı zaman. Ve “**مِرْياع**” bir deve; o, üzerine yolculuk tekrar edilen (deve)dir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **الرَيْع**: artış; “**الرَّيع**”i çok yiyecek denilir. Ve **الرِّيع**: yüksek yer.

Allah (azze ve celle) dedi: “( **أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ ءَايَةً** ) ( **الشُّعَرَاء : 128** )”. Dedi ve ‘Umâre dedi: **الرِيع**: dağ.

Ebû Yûsuf dedi: **الرَّيع**; “kusmuk ona döndü” **راع**’ın masdarıdır; **يَريعُ**: karnına geri döndüğü zaman. Hasan el-Basrî’den rivayet edildi: Kusmuk kendisini zorlayan oruçlu hakkında soruldu; “oruç bozulur mu?” dedi. O da dedi ki: “Ondan karnına bir şey **راع** ederse, orucunu bozmuştur.”

Ebû Ubeyd dedi: Manası: “geri dönerse.” Ve sana dönen her şey böyledir; **راع يريع** etmiştir. Tarafe dedi:

Heybetli olanın sesine **تَرِيع** eder ve sakınırsın
Kıvırcık saçlı birinde; ürküntüler (olan) bir **أكلف**; **مُلْبِد**

Ebû İshâk, Allah (azze ve celle)’nin sözü hakkında: “( **أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ ءَايَةً** )” dedi: **رِيع** ve **رَيْع** denilir; ikisinin manası: yerden yüksek olan mevki.

Bundan: “Yerin **رَيْع**’i ne kadar?” yani yerinin yüksekliği ne kadar? Dedi: Tefsirde “her **رِيع** ile”: her **فج** (geldi). Dedi: **الفج**; özellikle dağlarda, genişçe açılan yoldur.

Ferrâ dedi: **الرِيع** ve **الرَيع** iki lehçedir; **الرِير** ve **الرَير** gibi.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الرِيع**: her yüksek yerden vadinin akıntı yatağı. Çoğulu: **أرياع** ve **ريوع**. Dedi: Çoban için, develeri vasfederken okudu:

Onun bir **سَلَف**’i vardır; her **رِيع**’de (dişileri) arar
**الحوزات**’ı korudu ve **الإفالا**’yı meşhur etti

Dedi: **السلف**: damızlık erkek deve. “**حمى الحوزات**” yani kendi **حَوْزات**’ını korudu; başka bir erkek deve onlara yaklaşmasın diye. Ve “**اشتهر الإفال**”: onları, ona benzer halde getirdi.

Leys dedi: **الرَيْع**: her şeyin aslının üzerindeki fazlalık; örneğin unun **رَيْع**’i; o, buğdayın ölçeği üzerindeki fazlasıdır. Ve tohumun **ريع**’i: çıkan mahsulden, tohumun aslı üzerindeki fazlalık. Ve zırhın **رَيْع**’i: kolunun, parmak uçları üzerindeki fazlalıkları. Dedi: Ve her şeyin **رَيْعان**’ı: onun en faziletlisi ve ilki. Ve yağmurun **رَيْعان**’ı: onun ilki. Dedi: Ve **الرِيع**: yol; girilmiş olsun olmasın.

Şemmer, Ebû ‘Amr’dan, Asma‘î’den ve İbnü’l-A‘râbî’den: **راع يَرِيع** ve **راه يريه**; yani geri döndü. Ve kusmuk ona **راع** etti ve ona **راه** etti; yani geri döndü. Ve serap **تَريَّع** etti ve **تريَّه** etti; gidip geldiği zaman. Ve iç yağ **تريَّعت** etti kapta; dalgalanıp titrediği zaman. Ve eli cömertlikle **تريَّعت** etti; taştığı zaman. Ve “**رَيْع**’i olan” bir deve: yürüyüşten sonra yürüyüşle geldiği zaman; onların “**بئر ذات غَيِّث**” demeleri gibi.

Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: Sadeyağ ekmek parçası üzerinde **تريَّع** etti ve **تريَّغ** etti; o, bir kısmının bir kısmını ardınca takip etmesidir. Ve **تريَّعْتُ** ve **تورعْت**; yani: oyalanıp bekledim ve duraksadım. Ve ben bu işten **متريِّع**’im; ve **مُثْنَوْنٍ**; ve **منتقِض**; yani yayılmış.

**يعر**: Leys dedi: **اليَعْر**: kurdun çukurunun yanında bağlanan koyun.

Ebû Ubeyd dedi: **اليَعْر**: oğlak. Ve okudu:

Onlar hakkında sorarım; her ne zaman bir binekli gelse
**أملاح**’ta ikamet eden; **اليَعْرُ** bağlandığı gibi

Dedim: İbnü’l-A‘râbî de böyle söyledi ve o doğrudur: kurdun çukurunun yanında bağlanmış olsun ya da bağlanmamış olsun.

Leys dedi: **اليُعَار**: koyunların seslerinden bir ses; şiddetli. “**يَعَرت** eder; **تَيْعر**; **يُعَارا**” denilir. Bunun benzerini başkası söyledi.

Leys dedi: **اليَعُور**: sağan kimsenin üzerine işeyen ve pisleyen koyun; sütü bozar.

Dedim: Bu bir vehimdir. Koyun **يَعُور** olur; **اليُعَار**’ı çok olduğu zaman. Sanki Leys bazı kitaplarda **بعور** (ب ile) bir koyun gördü de onu tashif etti ve onu **يَعُورا** (ي ile) yaptı.

Ebû Ubeyd, Asma‘î: **اليَعَارة**: erkek devenin dişi deveye karşı çıkması; onu, içine salmadan bir karşı çıkışla karşılaması. Ve okudu:

Dişi develer gebe kalırlar; ancak **يَعَارة** (ile)
Karşı karşıya; ve ancak pahalılar satın alınırlar

Ebû ‘Amr dedi: **يَعارة**: develerle birlikte dövülmez; fakat erkek deve ona **يَعار** edilir. Bu, onun soyluluğundandır.

Dedim: “Erkek deve ona **يعَار** edilir” sözü imkânsızdır. Bu çobanın beytinin manası: O, seçkin develeri vasfetti; erkek deve onlara salınmaz; onların çiftleşmesine cimrilik ederek ve yürüyüş gücünü koruyarak; çünkü onların gebe kalması, onların gücünü giderir. Ve kısır olduğu zaman, yürüyüşü için daha kalıcı ve yorgunluğu daha azdır. “Ancak **يعارة**” sözünün manası: “Gebe kalmaz; ancak başka develerden bir erkek deve kaçıp **يعير** eder ve onu, kendi **عَيْرانه**’sinde döverse.”

Tarmâh da, **يَعَارة** ile gebe kalan bir seçkin deve hakkında böyle dedi:

Seni, yumuşak bir (yere) yaklaştıracak; **سبنتاة** bir dişiden
İdrarla **ماء الكراض**’ı işaret etti
Onu yirmi gün olgunlaştırdı ve alındı
Alındığı zaman; **يَعَارة** (olarak) **عراض**’da

İstedi ki: Erkek deve onu **يَعَارة** olarak dövdü; sonra erkek devenin onu aşmasından itibaren yirmi gece geçince, üzerine bağladığı o suyu attı; böylece gücü olduğu gibi kaldı.

Ebû’l-Heysem dedi: **اليَعَارة**’nın manası: Dişi deve erkek deveye karşı koyduğu zaman, ondan **عارت** eder; yani ürküp kaçar; **تعار** eder; böylece erkek deve onu koşusunda karşılar; ta ki ona erişip onu çöktürsün ve onu dövsün. Dedi: “(**يَعارة**)” ile ancak **عائرة**’yi kasteder; onu onun için bir isim yaptı ve ona **هاء** ekledi; doğrusu “**عارت تعير**” denilmesiydi; sonra “**يعار**” dedi; boğaz harflerinden birinin ona girmesinden dolayı. Dedi: Ve **العَيَّار**: ürken; yerde gelir gider. Ve “**عَيّار**” bir at: ürkek; yerde giden.

Ve **عور** babından: Ebû Hâtim, Asma‘î’den rivayet etti: “**مُعْور**” bir adam denilir; ve “**مُعْور**” bir sokak denilir. Avam “**معوز**” der; bu denilmez. Dedi: Ve kayıp olan, açığa çıkmış ayıbı olan şeye de “**مُعْوِر**” denilir. Ebû Hâtim dedi: Ebû Zeyd dedi: Araplar der ki: “Ona **يُعْوز** ( **الزاي** ile) eden bir şey yoktur ki onu almasın”; onların “Ona bir şey **يَطِفّ** etmez ve ona bir şey **يوهِف** etmez ki onu almasın” demeleri gibi. Dedi: Asma‘î dedi: Ebû Zeyd tashif etti. Dedi: Bunun tefsiri: Koruyucusu olmayan bir şey görmez ki onu alsın; sakınmaz. Dedi: Onların darb-ı mesellerinden: “Her **عورة** ele geçirilmez.” Der ki: Koruyuculardan boş olan her şey alınmaz; bazen ondan gaflet edilir. Ebû Hâtim dedi: Ebû Zeyd’in dediği, zannettiği üzere, Araplar yanında meşhurdur: “Ona **يعوز** eden bir şey yoktur ki onu götürmesin”; “**يوهف**” gibi.

**يرع**: İbn Düreyd dedi: **اليَرُوع**; Şihr ehli için rağbet edilmeyen bir dildir; onun tefsiri: **الرُعْب** ve korkudur.

Leys ve başkaları dedi: **اليَرَاع**: kamış; bir tanesi **يَرَاعة**. Dedi: çobanın içine üflediği kamışa **اليراعة** denir. Şiir okudu:

Leylâ’ya özlerim; uzaklık uzaklaşsa da
Leylâ ile, delik-deşik **اليراع** inlediği gibi

Ve korkak adama: **يراع** ve **يراعة** denir. Dedi: ve **اليَرَاع**, sivrisinek gibi yüze üşüşür; bir tanesi **يراعة**. Amr b. Bahr dedi: **نار اليراعة** denildi; o, Ebû Hubâhib’in ateşidir; ve o, şimşeğin ateşine benzer. Dedi: ve **اليراعة**: küçük bir kuştur; gündüz uçarsa bazı kuşlar gibi olur; gece uçarsa sanki atılmış bir şihab, yahut uçan bir kandil gibidir. Şiir okudu:

Yahut **اليراعة** diye adlandırılan bir kuş; görüldüğünde
Karanlıkta, aydınlatıcı bir ateşin ışığı gibi

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والياء وما يثلثهما)
  (ريب)  الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])  والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا. وأرابَ الرّجلُ: صارَ ذا رِيبةٍ. وقد رابَنِي أمْرُه. ورَيْب الدّهر: صُروفه؛ والقياس واحد. قال:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])فأمّا قولُ القائل:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])  فيقال: إنّ الرَّيب الحاجة. وهذا ليس ببعيدٍ؛ لأنَّ طالبَ الحاجة شاكٌّ، على ما به من خوف الفَوْت.
  (ريث)  الراء والياء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على البُطء، وهو الرَّيثُ: خِلاف العَجَل. قال لبيد:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])  تقول منه راثَ يَرِيث. واستَرَثْتُ فلاناً* استبطأتُه. وربّما قالوا:  استَرْيَث، وليس بالمستعمَل. ويقال رجلٌ رَيِّثٌ، أي بطيء.
  (ريح)  الراء والياء والحاء. قد مضى مُعظَم الكلام فيها في الراء والواو والحاء، لأنَّ الأصل ذاك، والأصل فيما نذكر آنفاً الواو أيضاً، غير أنَّا نكتب كلماتٍ لِلَّفْظ. فالرِّيح معروفة، وقد مرَّ اشتقاقها. والرَّيحان معروف. والرَّيْحان: الرِّزْق. وفي الحديث: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". والرِّيح: الغَلَبة والقُوّة، في قوله تعالى: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. وقال الشّاعر:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])  وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد مَضَى.
(ريخ)  الراء والياء والخاء كلمةٌ واحدةٌ فيها نظر. يقال رَاخَ يَريخ ريْخاً، إذا ذلَّ وانكسَر. والترييخ: وَهْيُ الشيء. وضربوا فلاناً حتى ريَّخوه. وراخَ الرجلُ يَريخ رَيخا، إذا حَار. وراخَ البعيرُ، إذا أَعْيا.
  (ريد)  الراء والياء والدال كلمتان: الريْد: أنْف الجبَل. والرِّيد: التِّرب.
  (رير)  الراء والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها ولا يفرّع منها. فالرِّير: المُخّ الفاسد، وهو الرّيْرُ والرَّار. وأرَارَ اللهُ مُخَّ هذه النّاقةِ، أي تركه رِيراً.
وحدّثَني عليُّ بن إبراهيمَ قال: سألتُ ثعلباً عن قول القائل:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
  فقلت: أكذا هو، أم: أراني الله مُخَّك في السُّلامى؟ وأيُّهما أجود وأحبُّ إليك؟ فقال: كلاهما واحد. ومعنى أرَارَ أرَقَّ. والسُّلامَى: عظام الرِّجْل.
  (ريس)  الراء والياء والسين كلمتانِ متفاوتٌ ما بينَهما. فالرِّياس: قائم السَّيف([6]). [قال]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ  وقال آخر:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
  والكلمة الأخرى: الرَّيْسُ والرَّيَسَان: التَّبختُر. قال:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *
  (ريش)  الراء والياء والشين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسْن الحال، وما يكتسب([9]) الإنسانُ من خَيْر. فالرِّيش: الخير. والرِّياش: المال. ورِشْت فلاناً أَرِيشُه رَيشاً، إذا قُمْتَ بمصلحةِ حالِه. وهو قوله:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])  وكان بعضُهم يذهب إلى أنّ الرائش الذي في الحديث في "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])"، أنّه الذي يسعى بين الرَّاشي والمرتَشِي. وإنما سُمِّي رائشاً للذي ذكَرْناه. يقال رِشْتُ فلاناً: أنلتُه خيراً. وهذا أصحُّ القولين بقوله:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
  وقال آخر:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما  وقال أيضاً:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي  ومن الباب رِيشُ الطائر. ويقال منه رِشْت السهمَ أَرِيشَه رَيْشاً. وارتاش فلانٌ، إذا حسُنَتْ حالُه. وذكَرُوا أَنَّ الأرْيَشَ الكثيرُ شَعْر الأذُنين خاصّةً.
فهذا أصل الباب. ثم اشتُقّ منه، فقيل للرُّمح الخَوّار: رَاشٌ. وإنما سمِّيَ بذلك لأنه شُبِّه في ضَعْفِه بالرِّيش. ومنه ناقةٌ راشةُ الظَّهر، أي ضعيفة.
  (ريط)  الراء والياء والطاء كلمةٌ واحدة، وهي الرَّيطة، وهي كلُّ مُلاءةٍ لم تَكُ لِفْقين؛ والجمع رَيْط ورِياط.
وحدثني أبي عن أبي نصْرٍ ابن أخْت اللَّيث بن إدريس، عن ابن السكّيت قال: يقال لكلِّ ثوبٍ رقيقٍ ليِّنٍ: رَيْطة.
  (ريع)  الراء والياء والعين أصلان: أحدهما الارتفاع والعلُوّ، والآخَر الرُّجوع.
  فالأوَّل الرِّيع، وهو الارتفاع من الأرض. ويقال بل الرِّيع جمعٌ، والواحدة رِيعة، والجمع رياعٌ. قال ذو الرمة:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
  ومن الباب الرِّيع: الطريق. قال الله تعالى: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. فقالوا: أراد الطريق. وقالوا: المرتفع من الأرض.
  ومن الباب الرَّيْع، وهو النَّماء والزيادة. ويقال إنّ رَيْع الدُّروع: فضول أكمامها وأَراعَت الإبلُ: نمَتْ وكثُر أولادُها ورَاعت الحِنطةُ: زَكَت. ويقولون إنّ ريع البِئر ما ارتفع من حَواليها. ورَيْعانُ كلِّ شيء: أفضلُه وأوّلُه.
  وأما الأصل الآخر فالرَّيع: الرُّجوع إلى الشيء. وفي الحديث: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" أراد: رجع. وقال:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])  (ريف)  الراء والياء والفاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خِصْب. يقال أرَافَتِ الأرضُ. وأرْيَفْنا، إذا صِرْنا إلى الرِّيف. ويقال أرضٌ رَيِّفَةٌ، من الرِّيف. ورافت الماشيةُ: رعت الرِّيف.
  (ريق)  الراء والياء والقاف، وقد يدخل فيه ما كان من ذوات الواو أيضاً، وهو أصلٌ واحد يدلُّ على تردُّد شيءٍ مائعٍ، كالماء وغيرِه، ثم يشتقّ من ذلك. فالتريُّق: تردُّد الماءِ على وجه الأرض. ويقال: راقَ السّرابُ فوقَ الأرض رَيْقا.
  ومن الباب رِيق الإنسانِ وغيرِه. والاستعارة من هذه الكلمة، يقولون رَيِّقُ كلِّ شيءٍ: أوّله وأفضلُه. وهذا ريِّق الشراب، وريِّق المطر: أوّله. ومنه قول طرفة:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
  وقد يخفّف ذلك فيقال رَيْق. وينشد بيتُ البعيث كذا:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])  وحكى ابنُ دريد([16]): أكلت خبزاً رَيْقاً: بغير أُدْم. وهو من الكلمة، أي إنه هو الذي خالط ريقي الأوّل. والماء الرائِق: أن يشرب على الرِّيق غداةً بلا ثُفْل. قال: ولا يقال ذلك إلاّ للماء. ومن الباب الرائق: الفارغ؛ وهو منه، كأنَّه على الرِّيق بَعْدُ. وحكى اللِّحيانيّ: هو يَرِيق بنفسه رُيوقاً، أي يَجُود بها، وهذا من الكلمة الأولى؛ لأنَّ نَفَسه عند ذلك يتردَّد في صدره.
  (ريم)  الراء والياء والميم كلماتٌ متفاوتة الأصول، حتى لا يكاد يجتمع منها ثِنتانِ واشتقاقٌ واحد. فالرَّيْم: الدَّرَج([17]). يقال اسْمُكْ في الرَّيْم، أي اصْعَد الدَّرَج([18]): والرَّيْم: العظم الذي يَبقَى بعد قِسمة الجَزُور. والرَّيْم: القَبْر. والرَّيْم: السّاعة من النّهار. ويقال رِيمَ بالرّجُل، إذا قُطِع به. قال:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
  قال ابن السكّيت: رَيَّمَ بالمكان: أقام به. ورَيَّمَتِ السَّحابة وأغْضَنَت، إذا دامت فلم تُقْلِع. ولا أرِيمُ أفعل كذا، أي لا أبرَح. والرَّيْم: الزِّيادة؛ يقال: لي عليك رَيْمُ كذا، أي زيادة.
  (رين)  الراء والياء والنون أصلٌ يدلُّ على غِطاء وسَتْر. فالرَّيْن: الغِطاء على الشيء. وقد رِينَ عليه، كأنّه غُشِي عليه. ومن هذا حديث عمر: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" يريد أنّه مات. وران النُّعاسُ يَرِين. ورانَت الخْمرُ عَلَى قلبه: غَلَبَتْ. ومن الباب: رانَتْ نفسي تَرِين، أي غَثَتْ. ومنه أرَانَ القومُ فهم مُرِينُونَ، إذا هَلَكت مواشِيهم. وهو من القياس؛ لأنَّ مواشيهم، إذا هلكت فقد رِينَ بها.
  (ريه)  الراء والياء والهاء كلمةٌ من باب الإبدال. يقال تَرَيَّه السَّحابُ، إذا تَرَيَّع. وإنّما الأصل بالواو: تروَّهَ وقد مضى.
--------------------------------------------------------
([1]) لساعدة بن جؤية في ديوانه 232 واللسان (حصر، لحم). حصروا به، بفتح الصاد: أحاطوا به. وروى السكري: "حصروا به" بكسر الصاد، أي ضاقوا به.
([2]) لأبي ذؤيب الهذلي، وهو مطلع أول قصيدة له في ديوانه. المفضليات (2: 221).
([3]) لكعب بن مالك الأنصاري، في اللسان (ريب)، وقصيدته في السيرة 870 جوتنجن.
([4]) مفتح قصيدة له في ديوانه 11 طبع 1881.
([5]) يروى لتأبط شراً، وللسليك بن السلكة، ولأعشى فهم. انظر اللسان (3: 283).
([6]) هو مسهل المهموز "رئاس"، وهو في سائر المعاجم في مادة (رأس). وفي اللسان (7: 397) نص ابن سيده على الشك في الكلمة، أهي يائية الأصل، أم مخففة من المهموز.
([7]) لابن مقبل في اللسان (رأس، شسف). وصدره: * ثم اضطغنت سلاحي عند مغرضها *
([8]) لأبي زبيد الطائي، في اللسان (ريس). وصدره فيه:
* فلما أن رآهم قد تدانوا *     وصدره في الجمهرة (2: 340):
* قصاقصة أبو شبلين ورد *
([9]) في الأصل: "يكتسي".
([10]) نسب في اللسان (ريش) إلى عمير بن حباب، وفي تاج العروس إلى سويد الأنصاري؛ وهو الصواب كما في البيان 4: 66. وفي الأصل: "وشر الموالي"، تحريف.
([11]) أول الحديث: "لعن الله...".
([12]) عجزه كما في ديوانه 400 واللسان (ربع 499). * ندى ليله في ريشه يترقرق *
([13]) البيت للبعيث كما في اللسان (ريع 498). وأنشده في المجمل.
([14]) ثيبه: ما يثوب عنه ويرجع. وفي الأصل: "ثنية"، صوابه في الديوان 16، وصدره:
* فساورته فاستلبت الخشيب *
([15]) ورد البيت بنسبته إلى البعيث في (ورق 425) وجاء في (ريق 429) منسوباً إلى لبيد خطأ، وليس في ديوانه.
([16]) في الجمهرة (2: 411).
([17]) في اللسان والقاموس: "الدرجة". قال ابن منظور: "والريم: الدرجة والدكان. يمانية".
([18]) في اللسان (سمك): "ويقال اسمك في الريم، أي اصعد في الدرجة".
([19]) البيت في المجمل واللسان (ريم).
([20]) أي استدان معرضاً عن الأداء. وهذه التكملة من اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**ريب**)  **الراء** ve **الياء** ve **الباء**; şüpheye, yahut şüphe ve korkuya delâlet eden bir asıldır. Şu hâlde **الرَّيْب**: şüphedir. Allah, yüce övgüsüyle, dedi ki: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2], yani: şüphe yok. Sonra şair dedi:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])
Ve **الرَّيب**: işten sana şüphe veren şeydir. Dersin ki: **رابَنِي** bu iş, sana şüphe ve korku soktuğu vakit. Ve **أرابَ** adam: **رِيبة** sahibi oldu. Ve onun işi bana şüphe verdi. Ve **رَيْب الدّهر**: onun döndürmeleri; kıyas birdir. Dedi:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])
Ama söyleyenin sözü:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])
Şöyle denir: **الرَّيب** ihtiyaçtır. Bu uzak değildir; çünkü ihtiyacı isteyen, kaçırma korkusundan dolayı, üzerinde bulunduğu şey bakımından şüphe içindedir.

  (**ريث**)  **الراء** ve **الياء** ve **الثاء** tek bir asıldır; yavaşlığa delâlet eder; o da **الرَّيثُ**tur: aceleliğin zıddı. Lebîd dedi:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])
Bundan: **راثَ يَرِيث** dersin. **استَرَثْتُ** falancayı: onu yavaş buldum. Bazen derler: **استَرْيَث**; fakat kullanılmuş değildir. Ve denir: **رَيِّثٌ** adam, yani yavaş.

  (**ريح**)  **الراء** ve **الياء** ve **الحاء**. Bunun hakkında sözün çoğu **الراء** ve **الواو** ve **الحاء**da geçti; çünkü asıl odur; az önce zikrettiğimizde de asıl **الواو**dur; ancak biz lafız için kelimeler yazarız. Şu hâlde **الرِّيح** bilinir; onun türeyişi geçmişti. Ve **الرَّيحان** bilinir. Ve **الرَّيْحان**: rızıktır. Hadiste: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". Ve **الرِّيح**: galebe ve kuvvettir; Yüce’nin sözünde: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. Şair dedi:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])
Bütün bunun aslı **الواو**dur; geçmişti.

(**ريخ**)  **الراء** ve **الياء** ve **الخاء**: içinde nazar olan tek bir kelimedir. Denir: **رَاخَ يَريخ ريْخاً**, zelil olup kırıldığı vakit. Ve **الترييخ**: şeyin gevşekliğidir. Falancayı dövdüler, ta ki onu **ريَّخوه**. Ve **راخَ** adam **يَريخ رَيخا**, şaşırdığı vakit. Ve **راخَ** deve, yorulduğu vakit.

  (**ريد**)  **الراء** ve **الياء** ve **الدال** iki kelimedir: **الريْد**: dağın burnu. Ve **الرِّيد**: toprak.

  (**رير**)  **الراء** ve **الياء** ve **الراء**: üzerine kıyas yapılmayan ve ondan dallandırılmayan tek bir kelimedir. Şu hâlde **الرِّير**: bozuk iliktir; o **الرّيْرُ**dur ve **الرَّار**dır. Ve Allah bu devenin iliğini **أرَارَ** etti; yani onu **رِيراً** bıraktı.
Bana Ali b. İbrâhîm haber verdi; dedi ki: Sa‘leb’e söyleyenin sözü hakkında sordum:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
Dedim: Bu böyle midir, yoksa: **أراني الله مُخَّك في السُّلامى** mı? Ve ikisinden hangisi daha iyi ve sana daha sevgilidir? Dedi ki: İkisi de birdir. Ve **أرَارَ**ın mânası: inceltti. Ve **السُّلامَى**: bacağın kemikleridir.

  (**ريس**)  **الراء** ve **الياء** ve **السين** aralarında farklılık bulunan iki kelimedir. Şu hâlde **الرِّياس**: kılıcın dik duran yeri([6]). [Dedi]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ
Bir başkası dedi:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
Diğer kelime: **الرَّيْسُ** ve **الرَّيَسَان**: salınmadır. Dedi:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *

  (**ريش**)  **الراء** ve **الياء** ve **الشين** tek bir asıldır; hâlin güzelliğine ve insanın kazandığı hayra delâlet eder([9]). Şu hâlde **الرِّيش**: hayırdır. Ve **الرِّياش**: maldır. **رِشْت** falancayı **أَرِيشُه رَيشاً**, onun hâlinin ıslahıyla ilgilendiğin vakit. Bu, onun sözüdür:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])
Bazıları, hadisteki **الرائش**in "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])" içinde, **الرَّاشي** ile **المرتَشِي** arasında koşuşturan kimse olduğuna giderdi. Ancak, zikrettiğimiz şeyden dolayı ona **رائش** denilmiştir. Denir: **رِشْتُ** falancayı: ona hayır ulaştırdım. Bu, iki sözün daha sahihidir; onun sözüyle:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
Bir başkası dedi:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما
Yine dedi:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي
Babdan: kuşun **رِيشُ**u. Ve ondan denir: **رِشْت** oku **أَرِيشَه رَيْشاً**. Ve **ارتاش** falanca, hâli güzelleştiği vakit. Ve zikrettiler ki **الأرْيَشَ** özellikle kulakların kılları çok olan kimsedir.
İşte babın aslı budur. Sonra ondan türetildi; şu hâlde zayıf mızrağa **رَاشٌ** denildi. Ancak ona bu ad verildi; çünkü zayıflığında **الرِّيش**e benzetildi. Ve ondan: sırtı **راشةُ الظَّهر** deve; yani zayıf.

  (**ريط**)  **الراء** ve **الياء** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o da **الرَّيطة**dır; o, iki parçalı olmayan her örtüdür; çoğulu **رَيْط** ve **رِياط**tır.
Babam bana, Ebû Nasr, Leys b. İdrîs’in kızkardeşinin oğlu, ondan, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: Her ince yumuşak elbiseye: **رَيْطة** denir.

  (**ريع**)  **الراء** ve **الياء** ve **العين** iki asıldır: biri yükselme ve yücelik, diğeri dönüştür.
Birincisi **الرِّيع**dir; o, yerden yükselti demektir. Ve denir: bilakis **الرِّيع** bir çoğuldur; teki **رِيعة**dır; çoğulu **رياعٌ**dır. Zû’r-Rumme dedi:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
Babdan **الرِّيع**: yoldur. Allah تعالى dedi ki: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. Dediler: yol kastetti. Ve dediler: yerden yükselti.
Babdan **الرَّيْع**: o, büyüme ve artıştır. Ve denir ki: **رَيْع الدُّروع**: kollarının fazlalıklarıdır. Ve **أَراعَت** develer: büyüdüler ve yavruları çoğaldı. Ve **رَاعت** buğday: bereketlendi. Ve derler ki: **ريع البِئر** onun çevresinden yükselen şeydir. Ve her şeyin **رَيْعانُ**u: onun en iyisi ve ilkidir.
Diğer asla gelince: **الرَّيع** bir şeye dönüş demektir. Hadiste: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" yani: döndü, demek istedi. Ve dedi:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])

  (**ريف**)  **الراء** ve **الياء** ve **الفاء** berekete delâlet eden tek bir kelimedir. Denir: **أرَافَتِ** yer. Ve **أرْيَفْنا**, **الرِّيف**e vardığımız vakit. Ve denir: **رَيِّفَةٌ** yer; **الرِّيف**ten. Ve **رافت** davar: **الرِّيف**i otladı.

  (**ريق**)  **الراء** ve **الياء** ve **القاف**; içine **الواو** sahiplerinden olan da girebilir; o, tek bir asıldır; su ve başkası gibi akışkan bir şeyin gidip gelmesine delâlet eder; sonra bundan türetilir. Şu hâlde **التريُّق**: suyun yer yüzünde gidip gelmesidir. Ve denir: **راقَ** serap yerin üstünde **رَيْقا**.
Babdan: insanın ve başkasının **رِيق**i. Bu kelimeden mecazdır; derler: her şeyin **رَيِّقُ**u: onun ilki ve en iyisi. Bu, içeceğin **ريِّق**idir; yağmurun **ريِّق**i: onun ilki. Tarafe’nin sözü bundandır:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
Bu hafifletilebilir; şu hâlde **رَيْق** denir. Bu‘ays’ın beyti böyle okunur:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])
İbn Düreyd([16]) nakletti: **أكلت خبزاً رَيْقاً**: katıksız. O, kelimedendir; yani o, ilk **رِيق**imle karışan şeydir. Ve **الماء الرائِق**: sabahleyin tortusuz olarak **الرِّيق** üzere içilmesidir. Dedi ki: Bu, ancak su için söylenir. Babdan **الرائق**: boş olan; o da ondandır; sanki hâlâ **الرِّيق** üzeredir. Lihyânî nakletti: o, nefsiyle **يَرِيق** eder **رُيوقاً**; yani onu cömertçe verir; bu, ilk kelimedendir; çünkü o sırada nefesi göğsünde gidip gelir.

  (**ريم**)  **الراء** ve **الياء** ve **الميم** asılları farklı kelimelerdir; öyle ki onlardan ikisi ve tek bir türetme neredeyse birleşmez. Şu hâlde **الرَّيْم**: merdivendir([17]). Denir: **اسْمُكْ في الرَّيْم**; yani merdivene çık([18]). Ve **الرَّيْم**: deve kesiminin paylaştırılmasından sonra kalan kemiktir. Ve **الرَّيْم**: kabirdir. Ve **الرَّيْم**: gündüzden bir saattir. Ve denir: **رِيمَ** adamla, onunla yol kesildiği vakit. Dedi:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
İbnü’s-Sikkît dedi: **رَيَّمَ** yerde: orada ikamet etti. Ve **رَيَّمَتِ** bulut ve **أغْضَنَت**, devam edip de dağılmadığı vakit. **ولا أرِيمُ** şunu yaparım: yani ayrılmam. Ve **الرَّيْم**: artıştır; denir: senin üzerinde bana **رَيْمُ** şu kadar var; yani artış.

  (**رين**)  **الراء** ve **الياء** ve **النون** örtü ve perdeye delâlet eden bir asıldır. Şu hâlde **الرَّيْن**: şey üzerindeki örtüdür. Ve onun üzerine **رِينَ** olundu; sanki onun üzerine örtü çekildi. Bundan, Ömer’in hadisi: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" yani öldü, demek ister. Ve **ران** uyku basması **يَرِين**. Ve **رانَت** şarap onun kalbi üzerine: galip geldi. Babdan: **رانَت** nefsim **تَرِين**; yani ağırlaştı. Ve ondan: kavim **أرَانَ** etti; şu hâlde onlar **مُرِينُونَ**dur; hayvanları helâk olduğu vakit. Bu kıyastandır; çünkü hayvanları helâk olunca, onlara **رِينَ** olunmuştur.

  (**ريه**)  **الراء** ve **الياء** ve **الهاء** ibdâl babından bir kelimedir. Denir: **تَرَيَّه** bulut, **تَرَيَّع** ettiği vakit. Asıl ancak **الواو** iledir: **تروَّهَ**; geçmişti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الريع: المكان المرتفع الذي يبدو من بعيد، الواحدة ريعة. قال: ﴿أتبنون بكل ريع آية﴾ [الشعراء/128]، أي: بكل مكان مرتفع، وللارتفاع قيل: ريع البئر: للجثوة المرتفعة حواليها، وريعان كل شيء: أوائله التي تبدو منه، ومنه استعير الريع للزيادة والارتفاع الحاصل، ومنه: تريع السراب (يقال: تريع السراب: إذا جاء وذهب. انظر: المجمل 2/410؛ واللسان (ريع) ).

##### Türkçe

- **الريع**: uzaktan görünen yüksek yer; tekili **ريعة**. Şöyle dedi: ﴿أتبنون بكل **ريع** آية﴾ [الشعراء/128], yani: her yüksek yer ile. Yükseklik için denildi: **ريع البئر**: etrafındaki yüksek tümsek için; her şeyin **ريعان**’ı: ondan görünen ilkleri. Ondan, meydana gelen artış ve yükseklik için **الريع** ödünçlenmiştir. Ondan: **تريع السراب** (denilir: **تريع السراب**: geldiği ve gittiği zaman. Bak: المجمل 2/410؛ واللسان (**ريع**) ).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ي ع
طعام كثير الريع‏.‏
وأراعت الحنطة وراعـت‏:‏ زكـت وأراعهـا اللـه تعالـى‏.‏
وأراع النـاس هـذا العام‏:‏ زكت زروعهم‏.‏
ونزلوا بريع رفيع وريعة رفيعة وهي المرتفع من الأرض‏.‏
وتقول‏:‏ يبنون بكل ريعه وملكهم كسراب بقيعه‏.‏
وهربت الإبل فصاح بها الراعي فراعت إليه‏:‏ رجعت‏.‏
ووعظته فأبى أن يريع‏.‏
وفلان ما يريع لكلامك ولا يريع لصوتك‏.‏
وقال لبيد‏:‏ لزجرت قلباً لا يريع لزاجر إن الغويّ إذا نهي لم يعتب وقال آخر‏:‏ طمعت بليلي أن تريع وإنّما تقطـع أعنـاق الرجـال المطامع وراع عليه القيء‏:‏ رجع في حلقه‏.‏
وتريع السراب‏:‏ جاء وذهب‏.‏
والإهالة تتريع في الجفنة‏.‏
وقال‏:‏ كـأن ليلـى حيـن قامت تظلع وهـي حوالـي بيتها تريع ومن المجاز‏:‏ حذف ريع درعه وهو ما فضل من كميها وذيلها‏.‏
قال‏:‏ مضاعفة يغشى الأنامل ريعهـا كأن قتيرها عيون الجنادب وأراعت الإبل‏:‏ كثرت أولادها وناقة ريعانة‏:‏ كثير ريعها وهو درها‏.‏
قال‏:‏ ذاك أبي يـا كرمـا وجـودا قـد يمنـح الريعانـة الرفـودا وناقة لها ريع بوزن سيد‏:‏ تأتي بسير بعد سير‏.‏
وتريعت يداه بالجود‏:‏ جادتا بسيب بعد سيب‏.‏
قال أبو وجزة‏:‏ وإن لبسوا العصب اليماني وانتدوا فبالجود أيديهم سباط تريع وذهب ريعان الشباب وهو مقتبله وأفضله استعير من ريع الطعام‏.‏
وخب ريعان السراب‏.‏
وجاء ريعان المطر‏.‏

##### Türkçe

ر ي ع
Çok **الريع**’li (bereketli) yiyecek.‏
**أراعت** buğday ve **راعـت**: arttı; Yüce Allah onu artırdı.‏
Bu yıl insanları **أراع**: ekinleri arttı.‏
Yerden yüksek bir **ريع** ve yüksek bir **ريعة**’ya indiler; o, yerden yüksek olandır.‏
Ve dersin ki: her **ريعه**’de bina yaparlar; onların mülkü, düzlüğündeki bir serap gibidir.‏
Develer kaçtı; çoban onlara bağırdı da ona **فراعت إليه**: döndü.‏
Ona öğüt verdim; fakat **يريع** etmeyi (dönmeyi) reddetti.‏
Ve falan, senin sözün için **ما يريع** etmez ve senin sesin için **لا يريع** etmez.‏
Lebîd dedi:
Bir azarlayana **لا يريع** eden bir kalbi elbette azarlardım; çünkü azgın, nehyedildiği vakit geri dönmez
Bir başkası dedi:
Gecemden, **تريع** etmeni umdum; hâlbuki ancak hırslar, adamların boyunlarını koparır
**راع عليه القيء**: kusmuk boğazına geri döndü.‏
**تريع السراب**: geldi ve gitti.‏
**الإهالة** (içyağı), çanakta **تتريع** eder.‏
Ve dedi:
Sanki Leylâ, kalktığı vakit topallıyor; ve o, evinin çevresinde **تريع** ediyor
Mecazdan: zırhının **ريع**’ini çıkardı; o, onun iki kolunun ve eteğinin artanıdır.‏
Dedi:
Onun **ريعها**’sı parmak uçlarını kaplar; sanki onun dumanı, çekirgelerin gözleridir
**أراعت الإبل**: yavruları çoğaldı; ve **ناقة ريعانة**: **ريع**’i çok olan; o da onun süt verimidir.‏
Dedi:
İşte o, benim babamdır; kerem ve cömertlik olarak; **الريعانـة**’ya **الرفـودا**’yı bağışlayabilir
Ve **ناقة** ki ona, **سيد** vezninde **ريع** vardır: yürüyüşten sonra yürüyüş getirir.‏
İki eli cömertlikle **تريعت**: bağıştan sonra bağışla cömertlik etti.‏
Ebû Vecze dedi:
Ve eğer Yemenî çizgili kumaşı giyerler ve toplanırlarsa, cömertlikle onların elleri, düz (ve) **تريع** eder
Gençliğin **ريعان**’ı gitti; o, onun başlangıcı ve en faziletlisidir; yiyeceğin **ريع**’inden ödünç alınmıştır.‏
Serabın **ريعان**’ı hızlı yürüdü.‏
Yağmurun **ريعان**’ı geldi.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّيْع: النَّماء والزيادة. راعَ الطعامُ وغيره يَرِيع رَيْعاً ورُيُوعاً ورِياعاً؛ هذه عن اللحياني، ورَيَعاناً وأَراعَ ورَيَّعَ، كلُّ ذلك: زَكا وزاد، وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخُبز. وأَراعَه ورَيَّعَه. وراعَتِ الحِنْطةُ وأَراعَتْ أَي زَكَتْ. قال الأَزهري: أَراعت زكت، قال: وبعضهم يقول راعتْ، وهو قليل. ويقال: طعام كثير الرَّيْعِ. وأَرض مَرِيعة، بفتح الميم، أَي مُخْصِبة. وقال أَبو حنيفة: أَراعتِ الشجرة كثر حَملها، قال: وراعَت لغة قليلة. وأَراعَت الإِبلُ: كثر ولدها. وراعَ الطعامُ وأَراعَ الطحينُ: زاد وكثر رَيْعاً. وكلُّ زِيادة رَيْعٌ. وراعَ أَي صارت له زيادة رَيْعٌ. في العَجْن والخَبز. وفي حديث عمر: امْلِكوا العَجِين فإِنه أَحد الريعين، قال: هو من الزيادة والنّماء على الأَصل؛ يريد زيادةَ الدقيق عند الطَّحْن وفضلَه على كَيْل الحِنطة وعند الخَبز على الدقيق، والمَلْكُ والإِمْلاك إِحكام العجين وإِجادَتُه، وقيل: معنى حديث عمر أَي أَنْعِمُوا عَجْنه فإِنّ إِنعامَكم إِيّاه أَحدُ الرَّيْعَيْن. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما، في كفّارة اليَمين: لكل مِسكين مُدُّ حِنْطة رَيْعُه إِدامُه أَي لا يلزمه مع المدِّ إِدام، وإِنّ الزيادة التي تحصل من دقيق المدّ إِذا طحنه يشتري بها الإِدام. وفي النوادر: راعَ في يدي كذا وكذا وراقَ مثله أَي زاد. وتَرَيَّعَت يده بالجُود. فاضَت. ورَيْعُ البَذْرِ: فَضْلُ ما يخرج من البِزْر على أَصله. ورَيْعُ الدِّرْع: فضل كُمَّيْها على أَطراف الأَنامل؛ قال قيس بن الخَطِيم:
مُضاعفة يَغْشى الأَنامِلَ رَيْعُها؛
كأَنَّ قَتِيرها عُيونُ الجَنادِبِ
والرَّيْعُ: العَوْدُ والرُّجوع. راعَ يَريع وراهَ يَريهُ أَي رجَع. تقول: راعَ الشيءُ رَيْعاً رجَع وعادَ، وراعَ كَرُدَّ؛ أَنشَد ثعلب: حتى إِذا ما فاء من أَحْلامها،
وراعَ بَرْدُ الماء في أَجْرامِها
وقال البَعِيث:
طَمِعْتُ بِلَيْلى أَن تَرِيعَ، وإِنَّما
تُضَرِّبُ أَعْناقَ الرِّجال المَطامِع
وفي حديث جرير: وماؤنا يَرِيعُ أَي يعود ويرجع. والرَّيع: مصدر راع عليه القَيْءُ يَرِيع أَي رجع وعاد إِلى جَوْفه. وليس له رَيْع أَي مَرْجوع. ومثل الحسن البصري عن القيْء يَذْرَعُ الصائم هل يُفْطِر، فقال: هل راع منه شيء؟ فقال السائل: ما أَدري ما تقول، فقال: هل عاد منه شيء؟ وفي رواية: فقال إِن راعَ منه شيء إِلى جَوْفه فقد أَفطر أَي إِن رجَع وعاد. وكذلك كلُّ شيء رجَع إِليك، فقد راعَ يرِيع؛ قال طَرَفةُ:
تَرِيعُ إِلى صَوْتِ المُهِيبِ وتَتَّقي،
بذي خُصَلٍ، رَوْعاتِ أَكْلَفَ مُلْبِد
وتَرَيَّع الماءُ: جرى. وتَرَيَّع الوَدَكُ والزيتُ والسمْنُ إِذا جعلته في الطعام وأَكثرت منه فَتَميَّعَ ههنا وههنا لا يستقيم له وجه؛ قال مُزَرِّد:
ولَمَّا غَدَتْ أُمِّي تُحَيِّي بَناتِها،
أَغَرْتُ على العِكْمِ الذي كان يُمْنَعُ
خَلَطْتُ بِصاعِ الأَقْطِ صاعَيْن عَجْوةً
إِلى صاعِ سَمْنٍ، وَسْطَه يَتَرَيَّعُ
ودَبَّلْت أَمثال الاكار كأَنَّها
رؤُوس نِقادٍ، قُطِّعَتْ يومَ تُجْمَعُ
(* قوله «الاكار» كذا بالأصل وسيأتي للمؤلف إنشاده في مادة دبل الأثافي.)وقلتُ لِنَفْسِي: أَبْشِرِي اليومَ إِنَّه
حِمًى آمِنٌ إِمَّا تَحُوزُ وتَجْمَع
فإِن تَكُ مَصْفُوراً فهذا دَواؤُه،
وإِن كنتَ غَرْثاناً فذا يومُ تَشْبَعُ
ويروى: رَبَكْتُ بِصاعِ الأَقْطِ. ابن شميل: تَرَيَّعَ السمْن على الخُبزة وهو خُلُوف بَعْضه بأَعقاب بعض. وتَرَيَّعَ السَّرابُ وتَرَيَّه إِذا جاء وذهب.
ورَيْعانُ السراب: ما اضْطَربَ منه. ورَيْعُ كلِّ شيء ورَيْعانُه: أَوَّلُه وأَفْضَلُه. ورَيْعان المطر: أَوَّله؛ ومنه رَيْعانُ الشَّباب؛ قال: قد كان يُلْهِيكَ رَيْعانُ الشَّبابِ، فَقدْ
ولَّى الشَّبابُ، وهذا الشيْبُ مُنْتَظَرُ
وتَرَيَّعَتِ الإِهالةُ في الإِناءِ إِذا تَرَقْرَقَتْ. وفرس رائعٌ أَي جَوادٌ، وتَرَوَّعَتْ: بمعنى تَلَبَّثَتْ أَو تَوَقَّفَتْ. وأَنا متَرَيِّعٌ عن هذا الأَمر ومُنْتَوٍ ومُنْتَفِضٌ أَي مُنْتَشِر. والرِّيعةُ والرِّيعُ والرَّيْع: المَكان المُرْتَفِعُ، وقيل: الرِّيعُ مَسِيلُ الوادي من كل مَكان مُرْتَفِع؛ قال الرَّاعي يصِف إِبلاً:
لها سَلَفٌ يَعُوذُ بِكُلِّ رِيعٍ،
حَمَى الحَوْزاتِ واشْتَهَرَ الإِفالا
السَّلَفُ: الفَحْلُ. حَمَى الحَوزاتِ أَي حمَى حَوْزاته أَن لا يدنو منهن فحل سِواه. واشتهر الإِفالَ: جاءَ بها تُشْبِهه، والجمع أَرْياعٌ ورُيُوع ورِياعٌ، الأَخيرة نادرة؛ قال ابن هَرْمة:
ولا حَلَّ الحَجِيجُ مِنًى ثَلاثاً
على عَرَضٍ، ولا طَلَعُوا الرِّياعا
والرِّيعُ: الجبل، والجمع كالجمع، وقيل: الواحدة رِيعةٌ، والجمع رِياعٌ. وحكى ابن بري عن أَبي عبيدة: الرِّيعة جمع رِيع خلافَ قول الجوهري؛ قال ذو الرمة:
طِراق الخَوافي واقِعاً فوقَ رِيعةٍ،
لدَى لَيْلِه، في رِيشِه يَتَرَقْرَق
والرِّيعُ: السَّبيل، سُلِكَ أَو لم يُسْلَك؛ قال:
كظهْرِ التُّرْسِ ليس بِهِنَّ رِيعُ
والرِّيعُ والرَّيْع: الطريق المُنْفَرِج عن الجبل؛ عن الزَّجاج، وفي الصحاح: الطريق ولم يقيد؛ ومنه قول المُسيَّب بن عَلَس:
في الآلِ يَخْفِضُها ويَرْفَعُها
رِيعٌ يَلُوح، كأَنه سَحْلُ
شبَّه الطريق بثوب أَبيض. وقوله تعالى: أَتَبْنُون بكل رِيعٍ آية، وقرئَ: بكل رَيْع؛ قيل في تفسيره: بكل مكان مرتفع. قال الأَزهري: ومن ذلك كم رَيْعُ أَرضك أَي كم ارتفاع أَرضك؛ وقيل: معناه بكل فج، والفَجُّ الطَّريق المُنْفَرِج في الجبال خاصَّة، وقيل: بكل طريق. وقال الفراء: الرِّيعُ والرَّيْعُ لغتان مثل الرِّير والرَّيْر. والرِّيعُ: بُرْجُ الحَمام. وناقة مِرْياع: سريعة الدِّرَّة، وقيل: سَرِيعة السِّمَن، وناقة لها رَيْعٌ إِذا جاءَ سَيْر بعد سَيْر كقولهم بئر ذاتُ غَيِّثٍ. وأَهْدَى أَعرابي إِلى هشام بن عبد الملك ناقة فلم يقبلها فقال له: إِنها مِرْباعٌ مِرْياعٌ مِقْراعٌ مِسْناع مِسْياع، فقبلها؛ المِرْباعُ: التي تُنْتَج أَولَ الرَّبِيع، والمِرْياع: ما تقدَّم ذكره، والمِقْراع: التي تَحْمِل أَول ما يَقْرَعُها الفَحْل، والمِسْناعُ: المُتَقدِّمة في السير، والمِسْياعُ: التي تصبر على الإِضاعةِ. وناقة مِسْياعٌ مِرياع: تذهب في المَرْعى وترجع بنفسها. وقال الأَزهري: ناقة مِرْياع وهي التي يُعاد عليها السفَر، وقال في ترجمة سنع: المِرْياعُ التي يُسافَرُ عليها ويُعاد؛ وقولُ الكُمَيْت: فأَصْبَحَ باقي عَيْشِنا وكأَنّه،
لواصِفِه، هُذم الهباء المُرَعْبَلُ
(* قوله «هذم الهباء» كذا بالأصل، ولعله هدم العباء، والهدم، بالكسر: الثوب البالي أو المرقع أو خاص بكساء الصوف، والمرعبل:الممزق.) إِذا حِيصَ منه جانِبٌ رِيعَ جانِبٌ
بِفَتْقَينِ، يَضْحَى فيهما المُتَظَلِّلُ
أَي انْخَرق. والرِّيعُ: فرس عَمرو بن عُصْمٍ صفة غالبة. وفي الحديث ذكر رائعةَ، هو موضع بمكة، شرفها الله تعالى، به قبْر آمِنةَ أُم النبيّ، صلى الله عليه وسلم، في قول.

##### Türkçe

**الرَّيْع**: büyüme ve artış. **راعَ** yiyecek ve başkası **يَرِيع** **رَيْعاً** ve **رُيُوعاً** ve **رِياعاً**; bu, Lihyânî’dendir; ve **رَيَعاناً** ve **أَراعَ** ve **رَيَّعَ**; bütün bunlar: arındı (zekât buldu) ve arttı; ve denildi ki: o, un ve ekmekteki artıştır. Ve **أَراعَه** ve **رَيَّعَه**. Ve **راعَتِ** buğday ve **أَراعَتْ** yani arındı. Ezherî dedi: **أَراعت** arındı, dedi: ve bazısı **راعتْ** der, o azdır. Ve denilir: **طعام كثير الرَّيْعِ**. Ve **أَرض مَرِيعة**; mîm’in fethasıyla; yani verimli. Ebû Hanîfe dedi: **أَراعتِ الشجرة** onun meyvesi çoğaldı; dedi: ve **راعَت** az bir dildir. Ve **أَراعَت الإِبلُ**: onun yavrusu çoğaldı. Ve **راعَ الطعامُ** ve **أَراعَ الطحينُ**: **رَيْعاً** arttı ve çoğaldı. Ve her artış **رَيْعٌ**’dir. Ve **راعَ** yani ona bir artış **رَيْعٌ** oldu; hamur yoğurmada ve ekmekte. Ömer’in hadisinde: “Hamuru sağlam tutun; çünkü o iki **الريعين**’den biridir”; dedi: o, asıl üzerine artış ve büyümedendir; unun öğütme sırasında artmasını ve buğdayın ölçeği üzerine fazlasını ve ekmek sırasında un üzerine (olan fazlayı) kasteder; ve **المَلْكُ** ve **الإِمْلاك** hamuru sağlamlaştırmak ve onu güzel yapmaktır; ve denildi ki: Ömer’in hadisinin manası: yani yoğurmasını iyice yapın; çünkü onu iyice yapmanız iki **الرَّيْعَيْن**’den biridir. İbn Abbâs’ın hadîsinde, Allah ikisinden razı olsun, yemin kefâretinde: “Her miskin için bir **مُدُّ** buğday; onun **رَيْعُه**’u onun katığıdır”; yani ona, **المُدّ** ile birlikte katık gerekmez; ve **المُدّ**’un unundan elde edilen artış, onu öğüttüğünde, onunla katık satın alır. **النوادر**’de: “Elimde şu kadar ve şu kadar **راعَ**” ve onun benzeri **راقَ** yani arttı. Ve **تَرَيَّعَت** eli cömertlikle; taştı. Ve **رَيْعُ البَذْرِ**: tohumdan çıkanın, aslı üzerine fazlası. Ve **رَيْعُ الدِّرْع**: onun iki kolunun, parmak uçlarının uçları üzerine fazlası; Kays b. el-Hatîm dedi:

مُضاعفة يَغْشى الأَنامِلَ رَيْعُها؛
كأَنَّ قَتِيرها عُيونُ الجَنادِبِ

Ve **الرَّيْعُ**: dönüş ve geri dönme. **راعَ يَريع** ve **راهَ يَريهُ** yani döndü. Dersin: **راعَ** şey **رَيْعاً** döndü ve geri geldi; ve **راعَ** “**كَرُدَّ**” gibi; Sa‘leb inşâd etti:

حتى إِذا ما فاء من أَحْلامها،
وراعَ بَرْدُ الماء في أَجْرامِها

Ve el-Ba‘îs dedi:

طَمِعْتُ بِلَيْلى أَن تَرِيعَ، وإِنَّما
تُضَرِّبُ أَعْناقَ الرِّجال المَطامِع

Cerîr’in hadîsinde: “Ve suyumuz **يَرِيعُ**” yani geri döner ve döner. Ve **الرَّيع**: **راع عليه القَيْءُ يَرِيع**’in masdarıdır; yani geri döndü ve karnına geri geldi. “Onun için **رَيْع** yoktur” yani geri dönüş yoktur. Hasan el-Basrî’nin, oruçlunun kusmu hakkında “kusmuk (boğazı) ölçer; iftar eder mi?” meseli: dedi ki: “Ondan bir şey **راع** etti mi?” Soran dedi: “Ne dediğini bilmiyorum.” Dedi: “Ondan bir şey geri döndü mü?” Bir rivayette: “Eğer ondan bir şey karnına **راعَ** ederse, artık iftar etmiştir” yani eğer geri döndü ve döndü. Ve aynı şekilde sana geri dönen her şey, artık **راعَ يَرِيع**; Tarafe dedi:

تَرِيعُ إِلى صَوْتِ المُهِيبِ وتَتَّقي،
بذي خُصَلٍ، رَوْعاتِ أَكْلَفَ مُلْبِد

Ve **تَرَيَّع الماءُ**: aktı. Ve **تَرَيَّع الوَدَكُ** ve yağ ve sadeyağ; onu yemeğe koyduğunda ve ondan çoğalttığında, burada ve burada akışkanlaşıp yayılır; ona düzgün bir yüz (tek bir yön) olmaz; Müzerrid dedi:

ولَمَّا غَدَتْ أُمِّي تُحَيِّي بَناتِها،
أَغَرْتُ على العِكْمِ الذي كان يُمْنَعُ
خَلَطْتُ بِصاعِ الأَقْطِ صاعَيْن عَجْوةً
إِلى صاعِ سَمْنٍ، وَسْطَه يَتَرَيَّعُ
ودَبَّلْت أَمثال الاكار كأَنَّها
رؤُوس نِقادٍ، قُطِّعَتْ يومَ تُجْمَعُ
(* onun “**الاكار**” sözü: asılda böyledir; ve müellifin onu **دبل** maddesinde inşâd etmesi gelecektir, **الأثافي**.)
وقلتُ لِنَفْسِي: أَبْشِرِي اليومَ إِنَّه
حِمًى آمِنٌ إِمَّا تَحُوزُ وتَجْمَع
فإِن تَكُ مَصْفُوراً فهذا دَواؤُه،
وإِن كنتَ غَرْثاناً فذا يومُ تَشْبَعُ

Ve rivayet olunur: **رَبَكْتُ بِصاعِ الأَقْطِ**. İbn Şümeyl: **تَرَيَّعَ** sadeyağ ekmek parçası üzerinde; o, bir kısmının bir kısmının ardıllarıyla (peş peşe) gelmesidir. Ve **تَرَيَّعَ السَّرابُ** ve **تَرَيَّه**: geldiğinde ve gittiğinde.

Ve **رَيْعانُ السراب**: ondan çalkalanan şey. Ve her şeyin **رَيْعُ**’u ve **رَيْعانُه**: onun ilki ve en faziletlisi. Ve **رَيْعان المطر**: onun ilki; ondan **رَيْعانُ الشَّباب**; dedi:

قد كان يُلْهِيكَ رَيْعانُ الشَّبابِ، فَقدْ
ولَّى الشَّبابُ، وهذا الشيْبُ مُنْتَظَرُ

Ve **تَرَيَّعَتِ الإِهالةُ** kap içinde: dalgalanıp titrediğinde. Ve **فرس رائعٌ** yani iyi koşan; ve **تَرَوَّعَتْ**: **تَلَبَّثَتْ** yahut **تَوَقَّفَتْ** manasındadır. Ve ben bu işten **متَرَيِّعٌ** ve **مُنْتَوٍ** ve **مُنْتَفِضٌ** yani yayılmışım. Ve **الرِّيعةُ** ve **الرِّيعُ** ve **الرَّيْع**: yüksek yer; ve denildi: **الرِّيع** her yüksek yerden vadinin akıntı yatağıdır; er-Râ‘î develeri vasfederek dedi:

لها سَلَفٌ يَعُوذُ بِكُلِّ رِيعٍ،
حَمَى الحَوْزاتِ واشْتَهَرَ الإِفالا

**السَّلَفُ**: erkek devedir. “**حَمَى الحَوزاتِ**” yani kendi dişilerini, başka bir erkek onlara yaklaşmasın diye korudu. Ve “**اشتهر الإِفالَ**”: onlara benzer (yavrular) getirerek geldi; çoğulu **أَرْياعٌ** ve **رُيُوع** ve **رِياعٌ**’dır; sonuncusu nadirdir; İbn Herme dedi:

ولا حَلَّ الحَجِيجُ مِنًى ثَلاثاً
على عَرَضٍ، ولا طَلَعُوا الرِّياعا

Ve **الرِّيعُ**: dağ; çoğulu çoğul gibidir; ve denildi: tekili **رِيعةٌ**, çoğulu **رِياعٌ**. İbn Berî, Ebû Ubeyde’den nakletti: **الرِّيعة** **رِيع**’in çoğuludur; Cevherî’nin sözüne aykırı; Zü’r-Rumme dedi:

طِراق الخَوافي واقِعاً فوقَ رِيعةٍ،
لدَى لَيْلِه، في رِيشِه يَتَرَقْرَق

Ve **الرِّيعُ**: yol; girilmiş olsun yahut girilmemiş olsun; dedi:

كظهْرِ التُّرْسِ ليس بِهِنَّ رِيعُ

Ve **الرِّيعُ** ve **الرَّيْع**: dağdan açılan yol; Zeccâc’dan. Ve **الصحاح**’ta: “yol” dedi ve kayıtlamadı. Ondan, el-Müseyyeb b. ‘Ales’in sözü:

في الآلِ يَخْفِضُها ويَرْفَعُها
رِيعٌ يَلُوح، كأَنه سَحْلُ

Yolu beyaz bir elbiseye benzetti. Ve Yüce Allah’ın sözü: **أَتَبْنُون بكل رِيعٍ آية**; ve **بكل رَيْع** diye de okunmuştur; denildi ki tefsirinde: her yüksek yerde. Ezherî dedi: ve bundan: “Senin toprağının **رَيْعُ**’u ne kadardır?” yani toprağının yüksekliği ne kadardır; ve denildi: manası “her geçitte”dir; ve **الفَجُّ** özellikle dağlarda açılan yoldur; ve denildi: her yolda. Ferrâ dedi: **الرِّيعُ** ve **الرَّيْعُ** iki dildir; **الرِّير** ve **الرَّيْر** gibi. Ve **الرِّيعُ**: güvercin kulesi. Ve **ناقة مِرْياع**: sütü çabuk akan; ve denildi: çabuk semiren. Ve “**ناقة لها رَيْعٌ**”: yürüyüşten sonra yürüyüş geldiğinde; “**بئر ذاتُ غَيِّثٍ**” demeleri gibi. Bir bedevî, Hişâm b. Abdülmelik’e bir dişi deve hediye etti; onu kabul etmedi; ona dedi ki: “O, **مِرْباعٌ مِرْياعٌ مِقْراعٌ مِسْناع مِسْياع**’dır”; bunun üzerine onu kabul etti. **المِرْباعُ**: ilkbaharın başında doğuran; **المِرْياع**: zikredilen şeydir; **المِقْراع**: erkek deve onu ilk defa “**يَقْرَعُها**” (aşmaya yönelir) yönelir yönelmez gebe kalan; **المِسْناعُ**: yürüyüşte öne geçen; **المِسْياعُ**: zayi etmeye sabreden. Ve **ناقة مِسْياعٌ مِرياع**: otlağa gider ve kendi kendine döner. Ezherî dedi: **ناقة مِرْياع**; o, üzerine sefer tekrar edilen devedir. Ve **سنع** tercümesinde dedi: **المِرْياعُ** üzerine yolculuk yapılan ve tekrar dönülen (deve)dir. Ve Kümeyt’in sözü:

فأَصْبَحَ باقي عَيْشِنا وكأَنّه،
لواصِفِه، هُذم الهباء المُرَعْبَلُ
(* onun “**هذم الهباء**” sözü: asılda böyledir; belki “**هدم العباء**”dır; ve **الهدم** (kesra ile): eski yahut yamalı elbise yahut yün örtüye mahsus; ve **المرعبل**: yırtık.)
إِذا حِيصَ منه جانِبٌ رِيعَ جانِبٌ
بِفَتْقَينِ، يَضْحَى فيهما المُتَظَلِّلُ

Yani: yırtıldı. Ve **الرِّيعُ**: ‘Amr b. ‘Usm’ın atı; baskın bir sıfattır. Ve hadiste **رائعةَ** zikredildi; o, Mekke’de bir yerdir; Allah Teâlâ onu şereflendirsin; onda, bir görüşe göre, Peygamber’in annesi Âmine’nin kabri vardır; Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ي ع * * الرَّيْعُ * بالفتح النماء والزيادة وأرض * مَرِيعةٌ * بالفتح بوزن مبيعة أي مخصبة و * رَيْعانُ * كل شيء أوله ومنه ريعان الشباب وفرس * رائِعٌ * أي جواد و * الرِّيَعُ * بالكسر المرتفع من الأرض وقيل الجبل ومنه قوله تعالى ﴿أتبنون بكل ريع آية تعبثون﴾

##### Türkçe

* ر ي ع * * **الرَّيْعُ** * (fetha ile) büyüme ve artıştır; ve (bir) arazi **مَرِيعةٌ** (fetha ile, **مبيعة** vezninde) yani verimli; ve her şeyin **رَيْعانُ** onun evvelidir; bundan (da) gençliğin başlangıcı (olan) **ريعان الشباب**; ve bir at **رائِعٌ** yani iyi cins; ve **الرِّيَعُ** (kesra ile) yerden yüksek olan (şey)dir; “dağ” denilmiştir; bundan (da) Yüce Allah’ın sözü: ﴿أتبنون بكل ريع آية تعبثون﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

راع الطعام، وغيره يريع ريعا وريوعا، ورياعا، بالكسر، وهذه عن اللحياني، وريعانا، محركة: نما وزاد وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخبز. قال ابن دريد: راع الشيء يريع ويروع، إذا رجع. والريع: العود والرجوع. وقد ذكره المصنف في روع وهو ذو وجهين، ولكن الياء أكثر، وأنشد ثعلب:
  حتى إذا ما فاء من أحلامهـا                      وراع برد الماء في أجرامها وفي حديث جرير: وماؤنا يريع، أي يعود ويرجع. ومنه راع عليه القيء، إذا رجع وعاد إلى جوفه، وقد مر حديث الحسن في روع وفي رواية، فقال: إن راع منه شيء إلى جوفه فقد أفطر. أي: إن رجع وعاد، وكذلك كل شيء رجع إليك، فقد راع يريع، قال طرفة:
  تريع إلى صوت المهيب وتتقي                      بذي خصل روعات أكلف ملبد وقال البعيث:
  طمعت بليلى أن تريع وإنمـا                      تقطع أعناق الرجال المطامع ويقال: وعظته فأبى أن يريع. وفلان ما يريع لكلامك ولا لصوتك. ويقال: هربت الإبل فصاح عليها الراعي، فراعت إليه، وكذلك: راه يريه، بمعنى عاد، ورجع. راعت الحنطة: زكت ونمت، وكل زيادة: ريع، كأراعت قال الأزهري: وهذه أكثر من راعت. قوله تعالى:  أتبنون بكل ريع آية تعبثون  الريع، بالكسر، وعليه اقتصر الجوهري، والفتح وبه قرأ ابن أبي عبلة. وقال الفراء: الريع والريع لغتان - مثل الرير والرير -: المرتفع من الأرض، كما في الصحاح، وفي بعض نسخه: المكان المرتفع. قال الأزهري: ومن ذلك: كم ريع أرضك? أي كم ارتفاع أرضك، أو معناه: كل فج، أو كل طريق، كما في الصحاح، زاد بعضهم: سلك أو لم يسلك، قال:
  كظهر الترس ليس بهن ريع وأنشد الجوهري للمسيب بن علس:
  في الآل يخفضها ويرفعها                      ريع يلوح كأنه سـحـل

  قال: شبه الطريق بثوب أبيض. أو الريع: الطريق المنفرج، وفي بعض النسخ: عن الجبل وهذا قول الزجاج، وهو بعينه معنى الفج، فإن الفج - على ما تقدم - هو: الطريق المنفرج في الجبال خاصة. قال عمارة: الريع: الجبل، كما في الصحاح، وفي بعض نسخه: الصغير، وفي العباب: المرتفع، الواحدة ريعة، بهاء، والجمع: رياع، كما في الصحاح، أو قيل: الريع: مسيل الوادي، من كل مكان مرتفع، قال الراعي يصف إبلا وفحلها:
  لها سلف يعـوذ بـكـل ريع                      حمى الحوزات واشتهر الإفالا السلف: الفحل، حمى الحوزات، أي حمى حوزاته ألا يدنو منهن فحل سواه، واشتهر الإفالا، أي جاء بها تشبهه. قال ابن الأعرابي: الريع، بالكسر: الصومعة، وبرج الحمام، والتل العالي. الريع: فرس عمرو بن عصم صفة غالبة. الريع: بالفتح: فضل كل شيء، كريع العجين والدقيق والبزر ونحوها، ومنه حديث عمر: أملكوا العجين فإنه أحد الريعين. هو من الزيادة والنماء على الأصل. والملك: إحكام العجين وإجادته، أي أنعموا عجنه، فإن إنعامكم إياه أحد الريعين. وفي حديث ابن عباس في كفارة اليمين: لكل مسكين مد حنطة ريعه إدامه. أي لا يلزمه مع المد إدام. وأن الزيادة التي تحصل من دقيق المد إذا طحنه يشتري به الإدام. الريع: اضطراب السراب يقال: راع السراب يريع ريعا وريعانا. الريع: الفزع كالروع. الريع من كل شيء: أوله وأفضله، مستعار من الريع: المكان المرتفع، كما حققه المصنف في البصائر، ومنه ريع الشباب، وقد حركه ضرورة سويد اليشكري:
  فدعاني حب سلمى بعدما                      ذهب الجدة مني والريع وسيأتي في ن-ز-ع، كريعانه، قال الجوهري: ريعان كل شيء: أوله، ومنه ريعان الشباب، وريعان السراب، زاد الصاغاني: الجائي منه والذاهب. وفي اللسان: ريعان السراب: ما اضطرب منه، وريعان المطر: أوله، ومنه ريعان الشباب، قال:
  قد كان يلهيك ريعان الشباب فقـد                      ولى الشباب، وهذا الشيب منتظر وفي الأساس: ذهب ريعان الشباب: مقتبله وأفضله، استعير من ريع الطعام. من المجاز: حذف ريع درعه. ريع الدرع: فضول كميها على أطراف الأنامل، زاد الزمخشري: وذيلها، قال قيس بن الخطيم:
  مضاعفة يغشى الأنامل ريعها                      كأن قتيريها عيون الجنـادب الريع من الضحى: بياضه وحسن بريقه وهو مجاز أيضا، قال رؤبة:
  حتى إذا ريع الضحى تريعا يقال: فلان ليس له ريع أي مرجوع، وقد راع يريع، كرد وقد تقدم. والريعة، بالكسر: الجماعة من الناس، ولا يقال لهم ذلك إلا وقد راعوا، أي انضموا، قاله ابن عباد. ورائع بن عبد الله المقدسي: محدث سمع منه أحمد بن محمد بن الجندي سنة ثلاثمائة وعشرين، والصواب ذكره في روع لأنه من راع يروع. قال ابن دريد: رياع ككتاب: ع، زعموا. قال:  وناقة مرياع، كمحراب: سريعة الدرة، أو سريعة السمن. ونص الجمهرة، وربما قالوا ذلك، وأهدى أعرابي ناقة لهشام بن عبد الملك، فلم يقبلها، فقال له: إنها مرياع مرباع مقراع مسناع مسياع. فقبلها. وقد تقدم ذلك في ر-ب-ع ويأتي بيان كل لفظة في محلها. أو ناقة مسياع مرياع: تذهب في المرعى وترجع بنفسها، وقال الأزهري: ناقة مرياع، وهي التي يعاد عليها السفر. وقال في ترجمة س-ن-ع المرياع: التي يسافر عليها ويعاد. وريعان: د، أو جبل، قال ربيعة بن كودن الهذلي:

  ومنها وأصحابي بريعان موهنا                      تلألؤ برق في سنا متـألـق وقال كثير:
  أمن آل ليلـى دمـنة بـالـذنـائب                      إلى الميث من ريعان ذات المطارب ريعان: اسم. قال ابن عباد: الريعانة: الناقة الكثيرة اللبن. وفي الأساس: ناقة ريعانة: كثير ريعها، وهو درها، وهو مجاز. وأراعوا: راع طعامهم، عن ابن عباد. قال ابن فارس: أراعت الإبل: أي نمت وكثر أولادها. وهو مجاز، ونقله الزمخشري أيضا. وتريع فلان: تلبث وتوقف. كما في العباب، وفي اللسان: أو توقف، يقال: أنا متريع عن هذا الأمر، ومنتو، ومنتقض. بمعنى واحد. تريع: تحير، كاستراع، كلاهما عن ابن عباد. تريع السراب وتريه، إذا جاء وذهب، قاله رؤبة. قال ابن عباد: تريع القوم: اجتمعوا، كريعوا ترييعا. قال: والمتريع: المتزلق يصبغ نفسه بالأدهان، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: ريع الطعام: زكا ونما. وريعوا: علوا الريعة، وهذه عن ابن عباد. وأراع الشيء، وريعه: أنماه. وأراع الناس: زكت زروعهم. وأرض مريعة، كسفينة: مخصبة، نقله الجوهري. وقال أبو حنيفة: أراعت الشجرة: كثر حملها. قال: وراعت: لغة قليلة. وتريعت يداه بالجود: فاضتا بسيب بعد سيب، وهو مجاز. وتريع الماء: جرى. وتريع الودك والسمن: إذا جعلته في الطعام، وأكثرت منه، فتميع ها هنا وها هنا. لا يستقيم له وجه، نقله الجوهري، وأنشد لمزرد:
  ولما غدت أمي تحيي بـنـاتـهـا                      أغرت على العكم الذي كان يمنع
  خلطت بصاع الإقط صاعين عجوة                      إلى مد سمن وسـطـه يتـريع وزاد في اللسان بعدهما:
  ودبلت أمثال الإكار كأنـهـا                      رؤوس نقاد قطعت يوم تجمع
  وقلت لنفسي: أبشري اليوم إنه                      حمى آمن أما تحوز وتجمـع
  فإن تك مصفورا فهـذا دواؤه                      وإن كنت غرثانا فذا يوم تشبع ويروى: ربكت بصاع الإقط. وقال ابن شميل: تريع السمن على الخبزة، وهو خلوف بعضه بأعقاب بعض، وفي الأساس: تريعت الإهالة في الجفنة: إذا ترقرقت. وفرس رائع: أي: جواد، وهو ذو وجهين. والريعة، بالكسر: المكان المرتفع. وحكى ابن بري عن أبي عبيدة: الريعة بالكسر جمع ريع، خلاف قول الجوهري، وأنشد لذي الرمة يصف صقرا:
  طراق الخوافي واقع فوق ريعة                      ندى ليله في ريشه يتـرقـرق وجمع الريع: أرياع، وريوع، ورياع، الأخيرة نادرة، قال ابن هرمة:
  ولا حل الحجيج منـى ثـلاثـا                      على عرض ولا طلعوا الرياعا وناقة لها ريع، إذا جاء سير بعد سير، كقولهم: بئر ذات غيث. وفي الأساس: ناقة ريع، كسيد: تأتي بسير بعد سير، وهو مجاز. وريع: انخرق، ومنه قول الكميت:
  إذا حيص منه جانب ريع جانب                      بفتقتين يضحى فيهما المتظلل نقله الجوهري. ورائعة بنت سليمان، من أهل الأردن، زوج أحمد بن أبي الحواري قيدها ابن ناصر عن أبي النرسي هكذا. والتريع، كأمير: ما يكتب فيه ريع البلاد، والتاء زائدة. مولدة.

##### Türkçe

**راع الطعام**، ve başkası, **يريع** **ريعا** ve **ريوعا** ve **رياعا** (kesre ile); bu, **اللحياني**’den (nakildir); ve **ريعانا** (harekeli): büyüdü ve arttı. Ve denildi ki: o, un ve ekmekteki artıştır. **ابن دريد** dedi: **راع الشيء يريع ويروع**; döndüğü zaman. Ve **الريع**: geri dönme ve dönüştür. Müellif onu **روع** maddesinde zikretmiştir; o iki veçhelidir; fakat **الياء** daha çoktur. Ve **ثعلب** şu beyti okudu:
  حتى إذا ما فاء من أحلامهـا                      وراع برد الماء في أجرامها

Ve **جرير** hadîsinde: “Ve suyumuz **يريع**”; yani döner ve geri gelir. Ve ondan: **راع عليه القيء**; kusmuk geri dönüp karnına döndüğü zaman. Ve **الحسن**’in **روع**’da hadîsi geçmişti; bir rivayette de: “Eğer ondan bir şey karnına **راع** ederse, artık iftar etmiştir” dedi. Yani: eğer döner ve geri gelirse. Ve aynı şekilde sana geri dönen her şey; artık **راع يريع** etmiştir. **طرفة** dedi:
  تريع إلى صوت المهيب وتتقي                      بذي خصل روعات أكلف ملبد

Ve **البعيث** dedi:
  طمعت بليلى أن تريع وإنمـا                      تقطع أعناق الرجال المطامع

Ve denilir: Ona öğüt verdim de **يريع** etmeyi reddetti. Ve falan kimse senin sözün için de sesin için de **يريع** etmez. Ve denilir: Develer kaçtı; çoban onların üzerine bağırdı da ona **راعت** ettiler. Ve aynı şekilde: **راه يريه**; “döndü ve geri geldi” manasında. **راعت الحنطة**: arındı ve büyüdü. Ve her artış: **ريع**’dir; **أراعت** gibi. **الأزهري** dedi: Bu, **راعت**’tan daha çoktur. Yüce Allah’ın sözü: **أتبنون بكل ريع آية تعبثون**. **الريع** (kesre ile); **الجوهري** bununla yetindi. Ve fetha (ile) de vardır; **ابن أبي عبلة** onunla okudu. **الفراء** dedi: **الريع** ve **الريع** iki lehçedir — **الرير** ve **الرير** gibi —: yerin yüksek olanı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Bazı nüshalarında: yüksek yer. **الأزهري** dedi: Bundan: “Senin yerinin **ريع**’i ne kadardır?”; yani yerinin yüksekliği ne kadardır; yahut manası: her **فج**; yahut her yol; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Bazıları artırdı: girilmiş olsun ya da girilmemiş olsun. Dedi ki:
  كظهر الترس ليس بهن ريع

Ve **الجوهري** **المسيب بن علس**’ten şu beyti okudu:
  في الآل يخفضها ويرفعها                      ريع يلوح كأنه سـحـل

Dedi: yolu beyaz bir elbiseye benzetti. Yahut **الريع**: genişlemiş yol. Bazı nüshalarda: dağdan (açılan). Bu, **الزجاج**’ın sözüdür; ve bu, **الفج** manasının aynısıdır; çünkü **الفج** — geçtiği üzere —: özellikle dağlarda genişlemiş yoldur. **عمارة** dedi: **الريع**: dağdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Bazı nüshalarında: küçük (dağ). **العباب**’da: yüksek yer. Tekili **ريعة** (هاء ile); çoğulu: **رياع**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut denildi ki: **الريع**: her yüksek yerden vadi yatağının akıntı yolu. **الراعي** bir takım develeri ve onların aygırını vasfederek dedi:
  لها سلف يعـوذ بـكـل ريع                      حمى الحوزات واشتهر الإفالا

**السلف**: aygırdır. “**حمى الحوزات**”: yani kendi sürüsünü, kendisinden başka bir aygırın onlara yaklaşmaması için korudu. “**واشتهر الإفالا**”: yani onları, ona benzer halde getirdi. **ابن الأعرابي** dedi: **الريع** (kesre ile): manastır hücresi, güvercin kulesi ve yüksek tepe. **الريع**: **عمرو بن عصم**’ın atı; galip bir sıfattır. **الريع**: fetha ile: her şeyin fazlası; hamurun, unun, tohumun ve benzerlerinin **ريع**’i gibi. Ondan **عمر** hadîsi: “Hamuru **أملكوا** edin; çünkü o iki **الريعين**’den biridir.” O, asıl üzerine artma ve büyümedendir. Ve **الملك**: hamuru sağlamlaştırmak ve güzel yapmak; yani yoğurmasını iyice yapın; çünkü onu iyi yapmanız iki **الريعين**’den biridir. **ابن عباس**’ın yemin kefareti hakkında hadîsinde: “Her miskine bir **مد** buğday; onun **ريعه**’i, katığıdır.” Yani **مد** ile birlikte katık ona gerekmez. Ve **مد**’ın unundan, onu öğüttüğünde elde edilen artışla katık satın alır. **الريع**: serabın çalkantısıdır; denilir: **راع السراب يريع ريعا وريعانا**. **الريع**: **الروع** gibi korkudur. Her şeyden **الريع**: onun evveli ve en faziletlisi; **الريع**’den (yani yüksek yerden) ödünç alınmıştır; müellifin **البصائر**’de tahkik ettiği üzere. Ondan **ريع الشباب**; ve **سويد اليشكري** onu zaruret sebebiyle harekelemiştir:
  فدعاني حب سلمى بعدما                      ذهب الجدة مني والريع

Ve **ن-ز-ع**’da, **كريعانه** olarak gelecektir. **الجوهري** dedi: Her şeyin **ريعان**’ı: onun evvelidir. Ondan: **ريعان الشباب** ve **ريعان السراب**. **الصاغاني** artırdı: ondan geleni ve gidenidir. **اللسان**’da: **ريعان السراب**: ondan çalkalanan şeydir. Ve **ريعان المطر**: onun evvelidir. Ondan: **ريعان الشباب**. Dedi ki:
  قد كان يلهيك ريعان الشباب فقـد                      ولى الشباب، وهذا الشيب منتظر

**الأساس**’ta: “**ريعان الشباب** gitti”: onun karşılayanı ve en faziletlisi; **ريع الطعام**’dan ödünç alınmıştır. Mecazdan: **حذف ريع درعه**. **ريع الدرع**: kollarının, parmak uçlarının kenarları üzerindeki fazlalıklarıdır. **الزمخشري** artırdı: ve eteği. **قيس بن الخطيم** dedi:
  مضاعفة يغشى الأنامل ريعها                      كأن قتيريها عيون الجنـادب

**الريع** (kuşluk vaktinden): onun beyazlığı ve parıltısının güzelliği; bu da mecazdır. **رؤبة** dedi:
  حتى إذا ريع الضحى تريعا

Denilir: Falanın **ريع**’i yoktur; yani geri dönüşü yoktur. Ve **راع يريع** etmiştir; **كرد** gibi; ve geçti. Ve **الريعة** (kesre ile): insanlardan bir topluluktur; ancak **راعوا** ettikleri halde onlara bu denilmez; yani birleşip toplandıkları halde. Bunu **ابن عباد** söyledi. Ve **رائع بن عبد الله المقدسي**: kendisinden **أحمد بن محمد بن الجندي**’nin üç yüz yirmi yılında işittiği bir muhaddistir; doğrusu onu **روع**’da zikretmektir; çünkü o **راع يروع**’dandır. **ابن دريد** dedi: **رياع** (kitap vezninde): **ع**; öyle zannettiler. Dedi: Ve **ناقة مرياع** (mihrap vezninde): sütü hızlı akan; yahut yağı hızlı olan. **الجمهرة**’nin nassı (metni) böyledir; bazen bunu söylerler. Bir bedevî, **هشام بن عبد الملك**’e bir deve hediye etti; o kabul etmedi. Bedevî ona dedi ki: “O, **مرياع مرباع مقراع مسناع مسياع**’dır.” O da kabul etti. Bu, **ر-ب-ع**’da geçti; her lafzın beyanı kendi yerinde gelecektir. Yahut **ناقة مسياع مرياع**: otlağa gider ve kendi kendine döner. **الأزهري** dedi: **ناقة مرياع**: üzerine yolculuk yapılıp tekrar dönülen devedir. Ve **س-ن-ع** tercümesinde **المرياع** hakkında dedi: üzerine yolculuk yapılan ve geri dönülen (binit). Ve **ريعان**: **د**; yahut dağdır. **ربيعة بن كودن الهذلي** dedi:

  ومنها وأصحابي بريعان موهنا                      تلألؤ برق في سنا متـألـق

Ve **كثير** dedi:
  أمن آل ليلـى دمـنة بـالـذنـائب                      إلى الميث من ريعان ذات المطارب

**ريعان**: isimdir. **ابن عباد** dedi: **الريعانة**: sütü çok olan devedir. **الأساس**’ta: **ناقة ريعانة**: **ريع**’i çok olan; o da onun süt akıtmasıdır; bu mecazdır. Ve **أراعوا**: onların yiyeceği **راع** etti; **ابن عباد**’dan. **ابن فارس** dedi: **أراعت الإبل**: yani büyüdü ve yavruları çoğaldı. Bu mecazdır; **الزمخشري** de onu nakletti. Ve **تريع فلان**: oyalanıp bekledi ve durdu; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: yahut durdu. Denilir: “Ben bu işten **متريع**’im” ve **منتو** ve **منتقض**; manaca birdir. **تريع**: şaşırıp kaldı; **استراع** gibi; ikisi de **ابن عباد**’dandır. **تريع السراب** ve **تريه**: geldiği ve gittiği zaman; bunu **رؤبة** söyledi. **ابن عباد** dedi: **تريع القوم**: toplandılar; **ريعوا ترييعا** gibi. Dedi: ve **المتريع**: yağlarla kendini boyayan kaygan (kimse)dir; bu mecazdır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ريع الطعام**: arındı ve büyüdü. Ve **ريعوا**: **الريعة**’ya yükseldiler; bu, **ابن عباد**’dandır. Ve **أراع الشيء** ve **ريعه**: onu büyüttü. Ve **أراع الناس**: ekinleri arındı. Ve **أرض مريعة** (sefîne vezninde): verimli; bunu **الجوهري** nakletti. **أبو حنيفة** dedi: **أراعت الشجرة**: meyvesi çoğaldı. Dedi: ve **راعت**: az bir lehçedir. Ve “Onun iki eli cömertlikle **تريعت** etti”: bağış üstüne bağışla taştı; bu mecazdır. Ve **تريع الماء**: aktı. Ve **تريع الودك والسمن**: onu yemeğe koyduğun ve ondan çoğalttığın zaman; burada ve şurada akışkanlaşır; ona bir yön istikamet etmez. Bunu **الجوهري** nakletti. Ve **مزرد**’e ait şu beyti okudu:
  ولما غدت أمي تحيي بـنـاتـهـا                      أغرت على العكم الذي كان يمنع
  خلطت بصاع الإقط صاعين عجوة                      إلى مد سمن وسـطـه يتـريع

Ve **اللسان**’da ikisinden sonra artırdı:
  ودبلت أمثال الإكار كأنـهـا                      رؤوس نقاد قطعت يوم تجمع
  وقلت لنفسي: أبشري اليوم إنه                      حمى آمن أما تحوز وتجمـع
  فإن تك مصفورا فهـذا دواؤه                      وإن كنت غرثانا فذا يوم تشبع

Ve şöyle rivayet edilir: **ربكت بصاع الإقط**. **ابن شميل** dedi: **تريع السمن على الخبزة**; onun bir kısmının bir kısmının ardına karışmasıdır. **الأساس**’ta: **تريعت الإهالة في الجفنة**: dalgalanıp titrediği zaman. Ve **فرس رائع**: yani iyi at; o iki veçhelidir. Ve **الريعة** (kesre ile): yüksek yerdir. **ابن بري** **أبي عبيدة**’den nakletti: **الريعة** (kesre ile), **ريع**’in çoğuludur; **الجوهري**’nin sözünün hilafına. Ve **ذي الرمة**’den, bir şahini vasfederken şu beyti okudu:
  طراق الخوافي واقع فوق ريعة                      ندى ليله في ريشه يتـرقـرق

Ve **الريع**’in çoğulu: **أرياع** ve **ريوع** ve **رياع**; sonuncusu nadirdir. **ابن هرمة** dedi:
  ولا حل الحجيج منـى ثـلاثـا                      على عرض ولا طلعوا الرياعا

Ve “**ناقة لها ريع**”: yürüyüşten sonra yürüyüş geldiği zaman; “**بئر ذات غيث**” sözleri gibi. **الأساس**’ta: **ناقة ريع** (seyyid vezninde): yürüyüşten sonra yürüyüş getirir; bu mecazdır. Ve **ريع**: yarıldı. Ondan **الكميت**’in sözü:
  إذا حيص منه جانب ريع جانب                      بفتقتين يضحى فيهما المتظلل

Bunu **الجوهري** nakletti. Ve **رائعة بنت سليمان**: Ürdün ehlindendir; **أحمد بن أبي الحواري**’nin eşidir. **ابن ناصر** onu **أبي النرسي**’den böyle kaydetti. Ve **التريع** (emîr vezninde): memleketlerin **ريع**’inin yazıldığı şeydir; **التاء** ziyadedir. Müvelleddir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَاعَ
1 رَاعَ ذ , aor. يَرِيعُ, (Msb, K,) inf. n. رَيْعٌ (S, Mgh, Msb, K) and رُيُوعٌ (TA) and رِيَاعٌ (Lh, TA) and رَيَعَانٌ, (TA,) It increased, or augmented; (S, Mgh, Msb, K;) said of wheat and other things: or, as some say, it denotes زِيَادَة [i. e. it signifies it became redundant, or it exceeded, as will be seen in what follows; but the truth is, that it has both of these significations; the latter] in relation to flour, and to bread. (TA.) You say, رَاعَتِ الحِنْطَةُ, (S, Msb, K,) aor. تَرِيعُ, inf. n. رَيْعٌ [&c.]; (Msb;) and ↓ أَرَاعَت, (S, K,) which latter is said by Az to be more commonly used than the former; (TA;) and الطَّعَامُ ↓ رَيَّعَ [which is the same as رَيَّعَتِ الحِنْطَةُ]; (TA;) The wheat increased, or augmented; or received increase and blessing from God; or throve by the blessing of God: (S, Msb, K, TA:) and in like manner one says of other things. (Msb.) And رَاعَتِ الشَّجَرَةُ, and ↓ اراعت, but the former is rare, The tree became abundant in its produce, or fruit. (AHn.) And sometimes they said, (S,) الاـِبِلُ ↓ اراعت (S, IF, K) (tropical:) The camels had many young ones; (S;) they increased, and had many young ones. (IF, K.) One says also, رَاعَ الطَّعَامُ, and ↓ اراع, The wheat became redundant; or had a part, or portion, redundant; [app. meaning, over and above the original measure;] in the kneading and the making of bread; syn. صَارَ لَهُ زِيَادَةٌ. (S.) [See the first sentence above; and see رَيْعٌ, below.] And رَاعَ فِى يَدِى كَذَا Such a thing was redundant, or remained over and above, in my hand; as also رَاقَ; syn. زَادَ: (L in this art., and TA in art. روع:) Sgh has mistranscribed the explanation, زاد, in his two books, [the TS and the O,] writing فَادَ; and the author of the K has imitated him in mentioning this in art. روع, instead of the present art., which is its proper place, but has written for the explanation أَفَادَ. (TA.) -A2- رَاعَ, aor. يَرِيعُ, (IDrd, S, K,) inf. n. رَيْعٌ, (S, TA,) He, or it, returned; went, or came, back; reverted: (IDrd, S, K:) and رَاعَ, aor. يَرُوعُ, (IDrd, and K in art. روع,) inf. n. رُوَاعٌ, (K in that art.,) signifies the same; (IDrd, and K in art. روع;) or it returned to its place: (TA in that art.:) but the former verb is the more common. (TA in the present art.) One says, of camels that have run away, صَاحَ عَلَيْهَا الرَّاعِى فَرَاعَتْ اـِلَيْهِ [The pastor cried out at them, and] they returned to him. (TA.) And وَعَظْتُهُ فَأَبِى أَنْ يَرِيعَ [I exhorted him, but he refused] to return, or revert. (TA.) And فُلَانٌ مَا يَرِيعُ بِكَلَامِكَ وَلا بِصَوْتِكَ Such a one does not return, or revert, by reason of thy speech nor by reason of thy voice. (TA.) And you say of vomit, رَاعَ مِنْهُ شَىْءٌ Somewhat of it returned: (S:) and رَاعَ عَلَيْهِ it returned to his inside. (TA.) And in like manner one says of anything that returns to him, رَاعَ, aor. يَرِيعُ. (TA.) ― -b2- رَاعُوا, They drew, gathered, or collected, themselves together; (Ibn- 'Abbلd, TA;) as also ↓ تريّعوا; and ↓ ريّعوا, (Ibn-'Abbلd, K,) inf. n. تَرْيِيعٌ. (TA.) ― -b3- See also 5. -A3- It became rent: so in the saying of El-Kumeyt,
اـِذَا حِيصَ مِنْهُ جَانِبٌ رَاعَ جَانِبٌ
[When a side thereof is sewed up, a side becomes rent]. (S.) -A4- [It is also said that] رَاعَ, aor. يَرِيعُ, is like رَدَّ [app. as signifying He returned a reply, or an answer, to a person; for it is mentioned immediately after رَيْعٌ as syn. with مَرْجُوعٌ]. (TA.)

ريّع الطَّعَامُ
2 ريّع الطَّعَامُ ذ : see 1; second sentence. ― -b2- ريّعوا They ascended, or ascended upon, the رِيعَة [n. un. of رِيعٌ, q. v.]. (Ibn- 'Abbلd.) ― -b3- See also 1, near the end of the paragraph. -A2- ريّعهُ: see 4. -A3- [See also رُيِّهَ (in art. ريه), with which رُيِّعَ seems to be syn.]

اراعثِ الحِنْطَةُ
4 اراعثِ الحِنْطَةُ ذ ; &c.: see 1, in the former half of the paragraph, in four places. ― -b2- اراعوا Their wheat increased, or augmented; or received increase and blessing from God; or throve by the blessing of God: (Ibn-'Abbلd, K:) and in like manner, their seed-produce [in general]. (TA.) -A2- اراع الشَّىْءَ He increased, or augmented, the thing; or made it to increase, or augment; as also ↓ ريّعهُ. (TA.)

تريّعوا
5 تريّعوا ذ : see 1, near the end of the paragraph. ― -b2- تريّع said of grease, or gravy, (TA,) or oil, (S,) and of clarified butter, when much thereof has been put into food; (S, TA;) or of melted grease in a bowl; (A, TA;) or of clarified butter upon a cake of bread; (ISh, TA;) It flowed, or ran, hither and thither, having no direct course; (S, TA;) or went to and fro; (A, TA;) or portions thereof followed a little after other portions: (ISh, TA:) and, said of water, it ran, or flowed. (TA.) ― -b3- In like manner, (S,) said of the mirage (سَرَاب), [It quivered, vibrated, or moved to and fro;] it came and went; (S, K;) as also تَرَيَّهَ: (TA:) and ↓ رَاعَ, aor. يَرِيعُ, (TA,) inf. n. رَيْعٌ (K, TA) and رَيَعَانٌ, (TA,) said of the same, it was, or became, in a state of commotion or agitation; it quivered, vibrated, or moved to and fro. (K, TA.) ― -b4- (assumed tropical:) He became confounded, or perplexed, [as though vacillating, or wavering,] and unable to see his right course; as also ↓ استراع. (Ibn- 'Abbلd, K.) ― -b5- (assumed tropical:) He paused; or waited: (O, L, K:) or (so in the L, but in the O and K “ and ”) he paused; or hesitated; or held, refrained, or abstained. (O, L, K.) [See the part. n., below.] ― -b6- تَرَيَّعَتْ يَدَاهُ بِالجُودِ (tropical:) His two hands overflowed with bounty, [as though they went hither and thither,] for one cause after another. (TA.)

10 اـِسْتَرْيَعَ see 5.

رَيْعٌ
رَيْعٌ ذ [see 1, of which it is an inf. n.] Increase; syn. زِيَادَةٌ [which may be meant to include the third of the significations here following]; as in the saying, هٰذَا طَعَامٌ كَثِيرُ الرَّيْعِ [This is wheat of much increase]. (Mgh.) ― -b2- (assumed tropical:) Revenue arising from the increase of land: because it is an augmentation. (Mgh.) ― -b3- (tropical:) Milk; as in the phrase, نَاقَةٌ كَثِيرَةٌ رَيْعُهَا (tropical:) [A she-camel whose milk is abundant]. (A, TA.) ― -b4- Redundance; a part, or portion, redundant; a surplus; or a residue; syn. فَضْلٌ; of anything; as of flour, or meal, (Msb, K,) over and above the measure of the wheat; (Msb;) and of dough [when it has risen]; and of seed for sowing [when it has been sown]; and the like. (K.) Hence it is said, in a trad. of I'Ab, respecting the expiation of an oath, لِكُلِّ مِسْكِينٍ مُدٌّ مِنْ حِنْطَةٍ رَيْعُهُ اـِدَامُهُ [To every poor man, a mudd of wheat: the redundance, or redundant part or portion, thereof shall be for its seasoning]: i. e., it is not necessary for the person to give, with the mudd, seasoning; but the redundance that shall arise, of the flour, or meal, of the mudd [of wheat], when he shall have ground it, therewith shall the seasoning be bought. (TA.) Hence also, the trad. of 'Omar, اِمْلِكُوا العَجِينَ فَاـِنَّهُ أَحَدُ الرَّيْعَيْنِ (assumed tropical:) Knead ye well, or thoroughly, or soundly, the dough; for this action is one of the رَيْعَانِ [here meaning the two causes of redundance; the other cause being the grinding]. (TA.) [Hence also,] رَيْعُ الدِّرْعِ The redundant parts of the two sleeves of the coat of mail, (S, A, K, TA,) over [and beyond] the ends of the fingers; (TA;) and of the skirt thereof. (A, TA.) ― -b5- See also رِيعٌ. ― -b6- Also, (K,) and ↓ رَيْعَانٌ, [which latter is the more common in this sense,] (S, K,) (tropical:) The first (S, K) and most excel-lent (K) part of anything: (S, K:) said in the B to be a metaphorical application from رَيْعٌ as signifying a high, or an elevated, place. (TA.) Hence, (S, TA,) رَيْعُ الشَّبَابِ, by poetic license written ↓ رَيَع, (TA,) or الشَّبَابِ ↓ رَيْعَانُ, (S, A, L, TA,) (tropical:) The first, or prime, (S, A, TA,) and most excellent, (A, TA,) part, or period, of youth or youthfulness or youthful vigour: (S, A, TA:) or this is from رَيْعٌ in relation to wheat: (A, TA:) or from المَطَرِ ↓ رَيْعَانُ (assumed tropical:) the first of rain. (L, TA.) Hence also, (S,) السَّرَابِ ↓ رَيْعَانُ (S, Sgh, L) (assumed tropical:) The first of the mirage; (S, Sgh;) what comes and goes thereof; (Sgh;) or such as is in a state of commotion or agitation, quivering, vibrating, or moving to and fro. (L.) [Hence also,] رَيْعُ الضُّحَى (tropical:) The whiteness, and beautiful splendour, of the first part of the day after sunrise. (K, TA.) ― -b7- نَاقَةٌ لَهَا رَيْعٌ (tropical:) A she-camel having one pace, or rate of going, [app. a quicker pace,] after another. (TA.) ― -b8- فُلَانٌ لَيْسَ لَهُ رَيْعٌ i. e. مَرْجُوعٌ [app. meaning Such a one has no reply, or answer, to give: or, perhaps, to such a one there is no reply, or answer, to be given]. (K, * TA.) -A2- Also Fright, or fear; (K;) like رَوْعٌ. (TA.)

رِيعٌ
رِيعٌ ذ (Fr, S, Msb, K, &c.) and ↓ رَيْعٌ, (Fr, K,) the former occurring, (S,) or the latter accord. to one reading, (TA,) in the Kur [xxvi. 128], (S, TA,) High, or elevated, land or ground: (S, K:) or a high, or an elevated, place; (so in some copies of the S and in the Msb;) which latter signification is also assigned to ↓ رِيعَةٌ; (TA;) and whence the phrase, كَمْ رِيعُ أَرْضِكَ, meaning what is the elevation of thy land? [a phrase not to be mistaken for كَمْ رَيْعُ أَرْضِكَ, in which the meaning is “ increase: ”] (Az, TA:) or any [road such as is termed] فَجّ: (K:) or (so accord. to the Msb and K, but in the S “ and ”) a road (S, Msb, K) of any kind, (K, TA,) to which some add, whether travelled or not: (TA: [see an ex. in the first paragraph of art. سمت:]) or a road opening so as to form a gap in a mountain; (Zj, K;) or, as in some copies of the K, from a mountain; but the former is what is termed فَجٌّ, before mentioned: (TA:) or a mountain; (S, Msb;) so accord. to 'Omلrah: (S:) or, as in some copies of the S, a small mountain: (TA:) or signifying also a high mountain: (O, K:) n. of un. with ة [i. e. ↓ رِيعَةٌ, as it is written in the S; and ↓ رَيْعَةٌ also, as implied in the K]: (S, K: [in the former immediately following the signification of “ mountain; ” and in the latter, so following that of “ high mountain; ” whence it seems that رِيعٌ and رَيْعٌ are sometimes used, at least in one sense, as coll. gen. ns.:]) pl. [of mult.] رِيَاعٌ, (S, TA,) which is extr., (TA,) and رُيُوعٌ, and [of pauc.] أَرْيَاعٌ: (TA:) but AO says, contr. to J, that ↓ رِيعَةٌ is pl. of رِيعٌ: (IB, TA:) or رِيعٌ and رَيْعٌ signify the channel of the torrent of a valley from any, or every, high, or elevated, place. (K.) Also the former, A high mound, or heap of sand, or hill: and a Christian's cloister or cell; syn. صَوْمَعَةٌ: and a pigeon-turret. (IAar, K.)

رَيَعُ الشَّبَابِ
رَيَعُ الشَّبَابِ ذ : see رَيْعٌ.

رَيْعَةٌ
رَيْعَةٌ ذ : see رِيعٌ.

رِيعَةٌ
رِيعَةٌ ذ : see رِيعٌ, in three places. -A2- Also A number of men who have drawn, gathered, or collected, themselves together: (Ibn-'Abbلd, K: *) otherwise, they are not so called. (Ibn-'Abbلd.)

رَيْعَانٌ
رَيْعَانٌ ذ : see رَيْعٌ, in four places.

رَيْعَانَةٌ
رَيْعَانَةٌ ذ (tropical:) A she-camel abounding with milk. (A, K, TA.)

فَرَسٌ رَائِعٌ
فَرَسٌ رَائِعٌ ذ A fleet, or swift, and excellent, horse. (S, TA.) [See also art. روع, to which, as well as to the present art., it is said in the TA to belong.]

تَرِيعٌ
تَرِيعٌ أراع راع ريع تريع A register in which is written the رَيْع [i. e. increase, or revenue arising from the increase, of the lands] of districts: the ت being augmentative: but it is a post-classical word. (TA.)

أَرْضٌ مَرِيعَةٌ
أَرْضٌ مَرِيعَةٌ ذ , with fet-h to the م, A land [of much رَيْع, or increase;] abounding with herbage; fruitful; or plentiful. (S, Msb, TA.)

مُرَيَّعٌ
مُرَيَّعٌ ذ , as an epithet applied to the سَرَاب [or mirage]: see مُرَيَّهٌ, in art. ريه.

مِرْيَاعٌ
مِرْيَاعٌ ذ A she-camel that goes away in the place of pasturing and returns by herself; (K;) or such is termed مِسْيَاعٌ مِرْيَاعٌ: (S, TA:) or upon which one repeatedly journeys: or upon which one journeys and returns: (Az, TA:) or (assumed tropical:) that quickly yields an abundant flow of milk: or (assumed tropical:) that quickly becomes fat: (K:) sometimes used in this sense. (Jm, TA.)

مُتَرَيِّعٌ
مُتَرَيِّعٌ ذ (tropical:) A slippery man, who anoints himself with oils. (Ibn-'Abbلd, K.) ― -b2- أَنَا مُتَرَيِّعٌ عَنْ هٰذَا الأَمْرِ (assumed tropical:) I am holding, refraining, or abstaining, from this affair. (TA.)

##### Türkçe

**رَاعَ**
1 **رَاعَ** **ذ**, muzâri‘ **يَرِيعُ**, (Msb, K,) mastar **رَيْعٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **رُيُوعٌ** (TA) ve **رِيَاعٌ** (Lh, TA) ve **رَيَعَانٌ**, (TA,) Arttı, çoğaldı; (S, Mgh, Msb, K;) buğday ve başka şeyler hakkında söylenir: yahut bazılarına göre, **زِيَادَة**’yı [yani fazlalık oldu, yahut aştı, aşağıda görüleceği üzere; fakat hakikat şudur ki bunun bu iki anlamı da vardır; ikincisi] un ve ekmekle ilgili olarak (TA.) Sen dersin ki, **رَاعَتِ الحِنْطَةُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ **تَرِيعُ**, mastar **رَيْعٌ** [&c.]; (Msb;) ve ↓ **أَرَاعَت**, (S, K,) ki bu ikincisinin, Az tarafından, birinciden daha çok kullanıldığı söylenmiştir; (TA;) ve **الطَّعَامُ** ↓ **رَيَّعَ** [ki bu, **رَيَّعَتِ الحِنْطَةُ** ile aynıdır]; (TA;) Buğday arttı, çoğaldı; yahut Allah’tan artış ve bereket aldı; yahut Allah’ın bereketiyle gelişti: (S, Msb, K, TA:) ve aynı şekilde başka şeyler hakkında da söylenir. (Msb.) Ve **رَاعَتِ الشَّجَرَةُ**, ve ↓ **اراعت**, fakat birincisi nadirdir, Ağaç ürününde, yahut meyvesinde, bol oldu. (AHn.) Ve bazen dediler ki, (S,) **الاـِبِلُ** ↓ **اراعت** (S, IF, K) (mecaz:) Develerin çok yavrusu oldu; (S;) arttılar ve çok yavruları oldu. (IF, K.) Yine denir: **رَاعَ الطَّعَامُ**, ve ↓ **اراع**, Buğday fazla oldu; yahut onda bir parça, yahut bir pay, fazla oldu; [görünüşe göre, asıl ölçünün üstünde;] yoğurma ve ekmek yapmada; eş anlamlısı **صَارَ لَهُ زِيَادَةٌ**. (S.) [Yukarıdaki ilk cümleye bak; ve aşağıda **رَيْعٌ**’e bak.] Ve **رَاعَ فِى يَدِى كَذَا** Şöyle bir şey elimde fazla oldu, yahut artıp kaldı; **رَاقَ** da böyledir; eş anlamlısı **زَادَ**: (L bu maddede, ve TA **روع** maddesinde:) Sgh, iki kitabında [TS ve O], açıklama olan **زاد**’ı yanlış yazmıştır; **فَادَ** yazmıştır; ve K’nin müellifi, bunu **روع** maddesinde zikretmekte onu taklit etmiştir; hâlbuki bunun yeri bu maddedir; fakat açıklama olarak **أَفَادَ** yazmıştır. (TA.)
-A2- **رَاعَ**, muzâri‘ **يَرِيعُ**, (IDrd, S, K,) mastar **رَيْعٌ**, (S, TA,) Döndü; geri gitti, yahut geri geldi; rücû etti: (IDrd, S, K:) ve **رَاعَ**, muzâri‘ **يَرُوعُ**, (IDrd, ve K **روع** maddesinde,) mastar **رُوَاعٌ**, (K o maddede,) aynı anlama gelir; (IDrd, ve K **روع** maddesinde;) yahut yerine döndü: (TA o maddede:) fakat birinci fiil daha yaygındır. (TA bu maddede.) Kaçmış develer hakkında denir: **صَاحَ عَلَيْهَا الرَّاعِى فَرَاعَتْ اـِلَيْهِ** [Çoban onlara bağırdı da] ona döndüler. (TA.) Ve **وَعَظْتُهُ فَأَبِى أَنْ يَرِيعَ** [Ona öğüt verdim; fakat] dönmeyi, yahut rücû etmeyi, reddetti. (TA.) Ve **فُلَانٌ مَا يَرِيعُ بِكَلَامِكَ وَلا بِصَوْتِكَ** Böyle biri, senin sözün sebebiyle de sesin sebebiyle de dönmez, yahut rücû etmez. (TA.) Ve kusmuk hakkında dersin: **رَاعَ مِنْهُ شَىْءٌ** Ondan bir şey geri döndü: (S:) ve **رَاعَ عَلَيْهِ** onun içine geri döndü. (TA.) Ve aynı şekilde, kendisine dönen her şey hakkında **رَاعَ**, muzâri‘ **يَرِيعُ**, denir. (TA.)
― -b2- **رَاعُوا**, Kendilerini bir araya çektiler, toplandılar; (Ibn- 'Abbād, TA;) ↓ **تريّعوا** da böyledir; ve ↓ **ريّعوا**, (Ibn-'Abbād, K,) mastar **تَرْيِيعٌ**. (TA.)
― -b3- 5’e de bak.
-A3- Yırtık oldu: el-Kumeyt’in sözünde olduğu gibi,
**اـِذَا حِيصَ مِنْهُ جَانِبٌ رَاعَ جَانِبٌ**
[Ondan bir yan dikilince, bir yan yırtık olur]. (S.)
-A4- [Şu da söylenmiştir ki] **رَاعَ**, muzâri‘ **يَرِيعُ**, **رَدَّ** gibidir [görünüşe göre “birine cevap döndürdü” anlamında; çünkü hemen **رَيْعٌ**’den sonra **مَرْجُوعٌ** ile eş anlamlı olarak zikredilmiştir]. (TA.)

**ريّع الطَّعَامُ**
2 **ريّع الطَّعَامُ** **ذ**: 1’e bak; ikinci cümle.
― -b2- **ريّعوا** **رِيعَة**’ye [**رِيعٌ**’in isim birimi; bk. o] çıktılar, yahut üzerine çıktılar. (Ibn- 'Abbād.)
― -b3- Paragrafın sonuna yakın, 1’e de bak.
-A2- **ريّعهُ**: 4’e bak.
-A3- [Ayrıca **رُيِّهَ**’ye de bak ( **ريه** maddesinde); onunla **رُيِّعَ** eş anlamlı görünür.]

**اراعثِ الحِنْطَةُ**
4 **اراعثِ الحِنْطَةُ** **ذ**; &c.: 1’e bak, paragrafın önceki yarısında, dört yerde.
― -b2- **اراعوا** Buğdayları arttı, çoğaldı; yahut Allah’tan artış ve bereket aldı; yahut Allah’ın bereketiyle gelişti: (Ibn-'Abbād, K:) ve aynı şekilde, onların tohum mahsulü [genel olarak]. (TA.)
-A2- **اراع الشَّىْءَ** Şeyi arttırdı, çoğalttı; yahut onu artar, çoğalır kıldı; ↓ **ريّعهُ** da böyledir. (TA.)

**تريّعوا**
5 **تريّعوا** **ذ**: 1’e bak, paragrafın sonuna yakın.
― -b2- **تريّع** yağ, yahut et suyu, (TA,) yahut zeytinyağı, (S,) ve sade yağ hakkında, ondan çokça yemeğe konulduğunda; (S, TA;) yahut bir kâsede erimiş yağ hakkında; (A, TA;) yahut ekmek yufkası üzerinde sade yağ hakkında; (ISh, TA;) Bir doğrultusu olmaksızın, sağa sola aktı, yahut koştu; (S, TA;) yahut gidip geldi; (A, TA;) yahut onun parçaları, başka parçalardan biraz sonra peş peşe geldi: (ISh, TA:) ve su hakkında söylenince, aktı, yahut aktı durdu. (TA.)
― -b3- Aynı şekilde, (S,) serap (**سَرَاب**) hakkında, [titredi, dalgalandı, yahut gidip geldi;] gelip gitti; (S, K;) **تَرَيَّهَ** de böyledir: (TA:) ve ↓ **رَاعَ**, muzâri‘ **يَرِيعُ**, (TA,) mastar **رَيْعٌ** (K, TA) ve **رَيَعَانٌ**, (TA,) aynı şey hakkında, çalkantı yahut hareketlilik hâlinde oldu; titredi, dalgalandı, yahut gidip geldi. (K, TA.)
― -b4- (farz edilen mecaz:) Şaşırdı, bocaladı, [sanki gidip gelir gibi,] ve doğru yolunu göremez oldu; ↓ **استراع** da böyledir. (Ibn- 'Abbād, K.)
― -b5- (farz edilen mecaz:) Duraksadı; yahut bekledi: (O, L, K:) yahut (L’de böyle; fakat O ve K’de “ve”) duraksadı; yahut tereddüt etti; yahut tuttu, geri durdu, yahut kaçındı. (O, L, K.) [Aşağıda ism-i fâile bak.]
― -b6- **تَرَيَّعَتْ يَدَاهُ بِالجُودِ** (mecaz:) İki eli cömertlikle taştı, [sanki sağa sola gidip gelir gibi,] bir sebepten sonra başka bir sebeple. (TA.)

10 **اـِسْتَرْيَعَ** 5’e bak.

**رَيْعٌ**
**رَيْعٌ** **ذ** [1’e bak; onun mastarıdır.] Artış; eş anlamlısı **زِيَادَةٌ** [burada ardından gelen üçüncü anlamı da kapsaması kastedilmiş olabilir]; şu sözde olduğu gibi: **هٰذَا طَعَامٌ كَثِيرُ الرَّيْعِ** [Bu, artışı çok buğdaydır]. (Mgh.)
― -b2- (farz edilen mecaz:) Arazinin artışından doğan gelir: çünkü o bir artıştır. (Mgh.)
― -b3- (mecaz:) Süt; şu ibarede olduğu gibi: **نَاقَةٌ كَثِيرَةٌ رَيْعُهَا** (mecaz:) [Sütü bol bir dişi deve]. (A, TA.)
― -b4- Fazlalık; fazla kalan bir parça, yahut bir pay; artan; yahut bakiye; eş anlamlısı **فَضْلٌ**; her şeyde; un, yahut öğütülmüş tahıl (Msb, K,) buğdayın ölçüsünün üstünde; (Msb;) ve hamurda [kabardığında]; ve ekim için tohumda [ekildiğinde]; ve benzeri. (K.) Bundan dolayı, I‘Ab’dan bir rivayette, yemin kefareti hakkında şöyle denmiştir: **لِكُلِّ مِسْكِينٍ مُدٌّ مِنْ حِنْطَةٍ رَيْعُهُ اـِدَامُهُ** [Her yoksula buğdaydan bir mudd: onun fazlası, onun katığıdır]: yani kişinin, mudd ile birlikte katık vermesi gerekli değildir; fakat mudd [buğday]ın ununun, onu öğüttüğünde, ortaya çıkacak fazlasıyla katık satın alınır. (TA.) Bundan dolayı ayrıca, ‘Ömer’in rivayeti: **اِمْلِكُوا العَجِينَ فَاـِنَّهُ أَحَدُ الرَّيْعَيْنِ** (farz edilen mecaz:) Hamuru iyice, sağlamca yoğurunuz; çünkü bu iş, **رَيْعَانِ**’dan biridir [burada “fazlalığın iki sebebi” anlamında; diğer sebep öğütmedir]. (TA.) [Bundan dolayı ayrıca,] **رَيْعُ الدِّرْعِ** Zırhın iki kolunun parmak uçlarının üstüne [ve ötesine] taşan fazla kısımları; (S, A, K, TA,) ve onun eteğinin fazlası. (A, TA.)
― -b5- **رِيعٌ**’e de bak.
― -b6- Ayrıca, (K,) ve ↓ **رَيْعَانٌ**, [bu anlamda ikincisi daha yaygındır,] (S, K,) (mecaz:) Her şeyin ilk (S, K) ve en seçkin (K) kısmı: (S, K:) B’de bunun, **رَيْعٌ**’den “yüksek yer” anlamından mecazî aktarım olduğu söylenmiştir. (TA.) Bundan dolayı, (S, TA,) **رَيْعُ الشَّبَابِ**, şiir zaruretiyle ↓ **رَيَع** yazılır, (TA,) yahut **الشَّبَابِ** ↓ **رَيْعَانُ**, (S, A, L, TA,) (mecaz:) gençliğin yahut gençlik kuvvetinin ilk, yahut en parlak, (S, A, TA,) ve en seçkin, (A, TA,) kısmı yahut dönemi: (S, A, TA:) yahut bu, buğdayla ilgili **رَيْعٌ**’dendir: (A, TA:) yahut ↓ **رَيْعَانُ المَطَرِ** (farz edilen mecaz:) yağmurun ilki. (L, TA.) Bundan dolayı ayrıca, (S,) **السَّرَابِ** ↓ **رَيْعَانُ** (S, Sgh, L) (farz edilen mecaz:) serabın ilki; (S, Sgh;) ondan gelip giden şey; (Sgh;) yahut çalkantı hâlinde olan, titreyen, dalgalanan, gidip gelen tür. (L.) [Bundan dolayı ayrıca,] **رَيْعُ الضُّحَى** (mecaz:) güneş doğduktan sonraki günün ilk kısmının beyazlığı ve güzel parıltısı. (K, TA.)
― -b7- **نَاقَةٌ لَهَا رَيْعٌ** (mecaz:) bir yürüyüş hızından sonra başka bir yürüyüş hızı olan dişi deve. (TA.)
― -b8- **فُلَانٌ لَيْسَ لَهُ رَيْعٌ** yani **مَرْجُوعٌ** [görünüşe göre: böyle birinin verecek cevabı yoktur; yahut belki: böyle birine verilecek cevap yoktur]. (K, * TA.)
-A2- Ayrıca Korku; (K;) **رَوْعٌ** gibidir. (TA.)

**رِيعٌ**
**رِيعٌ** **ذ** (Fr, S, Msb, K, &c.) ve ↓ **رَيْعٌ**, (Fr, K,) birincisi (S,) yahut bir kıraate göre ikincisi, (TA,) Kur’ân’da [xxvi. 128] vâki olmuştur, (S, TA,) Yüksek arazi yahut yer: (S, K:) yahut yüksek yer; (S’nin bazı nüshalarında ve Msb’de böyle;) bu ikinci anlam ↓ **رِيعَةٌ**’ya da verilmiştir; (TA;) buradan şu ibare: **كَمْ رِيعُ أَرْضِكَ**, yani “arazinin yüksekliği ne kadardır?” [**كَمْ رَيْعُ أَرْضِكَ** ile karıştırılmamalıdır; onda anlam “artış”tır:] (Az, TA:) yahut herhangi bir **فَجّ** [denilen yol]: (K:) yahut (Msb ve K’ye göre böyle; fakat S’de “ve”) bir yol (S, Msb, K) her türden, (K, TA,) buna bazıları “gidilmiş olsun olmasın” kaydını ekler: (TA: [örnek için **سمت** maddesinin ilk paragrafına bak:]) yahut bir dağda yarık açılarak oluşan yol; (Zj, K;) yahut K’nin bazı nüshalarında “dağdan”; fakat birincisi, yukarıda zikredilen **فَجٌّ** diye adlandırılandır: (TA:) yahut bir dağ; (S, Msb;) ‘Omārah’a göre böyledir: (S:) yahut S’nin bazı nüshalarında küçük bir dağ: (TA:) yahut ayrıca yüksek bir dağ anlamına gelir: (O, K:) isim birimi ة iledir [yani ↓ **رِيعَةٌ**, S’de yazıldığı gibi; ve ↓ **رَيْعَةٌ** da, K’de ima edildiği üzere]: (S, K: [birincide “dağ” anlamının hemen ardından; ikincide “yüksek dağ” anlamının ardından; buradan **رِيعٌ** ve **رَيْعٌ**’in bazen, en azından bir anlamda, cins isim olarak kullanıldığı anlaşılır:]) çoğulu [kesret] **رِيَاعٌ**, (S, TA,) ki bu şâzdır, (TA,) ve **رُيُوعٌ**, ve [kıllet] **أَرْيَاعٌ**: (TA:) fakat AO, J’ye muhalif olarak, ↓ **رِيعَةٌ**’nın **رِيعٌ**’in çoğulu olduğunu söyler: (IB, TA:) yahut **رِيعٌ** ve **رَيْعٌ**, vadinin sel yatağını, herhangi bir yüksek yerden, yahut her yüksek yerden, ifade eder. (K.) Ayrıca birincisi: yüksek bir kum tümseği, yahut yığını, yahut tepe; ve bir Hristiyanın manastırı yahut hücresi; eş anlamlısı **صَوْمَعَةٌ**; ve güvercin kulesi. (IAar, K.)

**رَيَعُ الشَّبَابِ**
**رَيَعُ الشَّبَابِ** **ذ**: **رَيْعٌ**’e bak.

**رَيْعَةٌ**
**رَيْعَةٌ** **ذ**: **رِيعٌ**’e bak.

**رِيعَةٌ**
**رِيعَةٌ** **ذ**: **رِيعٌ**’e bak, üç yerde.
-A2- Ayrıca Kendilerini bir araya çekmiş, toplanmış erkeklerden bir topluluk: (Ibn-'Abbād, K: *) aksi hâlde böyle adlandırılmazlar. (Ibn-'Abbād.)

**رَيْعَانٌ**
**رَيْعَانٌ** **ذ**: **رَيْعٌ**’e bak, dört yerde.

**رَيْعَانَةٌ**
**رَيْعَانَةٌ** **ذ** (mecaz:) sütü bol bir dişi deve. (A, K, TA.)

**فَرَسٌ رَائِعٌ**
**فَرَسٌ رَائِعٌ** **ذ** Çevik, yahut hızlı, ve seçkin bir at. (S, TA.) [Ayrıca **روع** maddesine de bak; TA’da bunun, o maddeye de bu maddeye de ait olduğu söylenmiştir.]

**تَرِيعٌ**
**تَرِيعٌ** **أراع راع ريع تريع** Bölgelerin **رَيْع**’inin [yani arazilerin artışının, yahut artıştan doğan gelirinin] yazıldığı bir defter: **ت** artırma içindir: fakat bu, klasik sonrası bir kelimedir. (TA.)

**أَرْضٌ مَرِيعَةٌ**
**أَرْضٌ مَرِيعَةٌ** **ذ**, **م**’ye fetha ile, Çok **رَيْع**’li [yahut artışı çok] bir arazi; otça bol; verimli; yahut bereketli. (S, Msb, TA.)

**مُرَيَّعٌ**
**مُرَيَّعٌ** **ذ**, **سَرَاب** [serap] için bir sıfat olarak: **ريه** maddesinde **مُرَيَّهٌ**’ye bak.

**مِرْيَاعٌ**
**مِرْيَاعٌ** **ذ** Otladığı yerde uzaklaşıp kendi kendine dönen dişi deve; (K;) yahut buna **مِسْيَاعٌ مِرْيَاعٌ** denir: (S, TA:) yahut üzerine tekrar tekrar yolculuk yapılan; yahut onunla gidilip dönülen: (Az, TA:) yahut (farz edilen mecaz:) çabucak bol süt akıtan: yahut (farz edilen mecaz:) çabucak semiren: (K:) bazen bu anlamda kullanılır. (Jm, TA.)

**مُتَرَيِّعٌ**
**مُتَرَيِّعٌ** **ذ** (mecaz:) yağlarla yağlanan kaygan bir adam. (Ibn-'Abbād, K.)
― -b2- **أَنَا مُتَرَيِّعٌ عَنْ هٰذَا الأَمْرِ** (farz edilen mecaz:) Ben bu işten geri duran, kaçınan, yahut sakınanım. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَاعَ
رَاعَ ( y )  I ( n. ac. رَيْع 1 ,  رِيَاْع 23 ,  رُيُوْع 27 ,  رَيَعَاْن 36 ),
a.  Grew, throve; increased.

b.  Returned.

c.  Undulated, quivered ( mirage ).

d.  [ Min ], Feared.

أَرْيَعَ
أَرْيَعَ IV ,
a.  Increased, multiplied; throve, flourished, prospered.

تَرَيَّعَ
تَرَيَّعَ V ,
a.  Assembled, gathered.

b.  Paused, stopped hesitated, wavered; was perplexed.

c.  see I (c) .

رَيْع
رَيْع 1 ,
a.  Growth; increase; surplus.

b.  The best, the prime of.

c.  Quivering, undulation ( of the mirage ); brightness ( of the day ).

d.  Fear.

رِيْع
رِيْع 2 , ( pl. رِيَاْع 23 ,  رُيُوْع 27 ,  أَرْيَاْع 38 ),
a.  Hill.

b.  Pigeonhouse, dove-cot.

رِيْعَة
رِيْعَة 2t ,
a.  Crowd; gathering.

رَيَعَاْن
رَيَعَاْن 36 ,
a.  see 1 .

##### Türkçe

رَاعَ
رَاعَ ( y ) I ( n. ac. **رَيْع** 1 , **رِيَاْع** 23 , **رُيُوْع** 27 , **رَيَعَاْن** 36 ),
a. Büyüdü, serpilip gelişti; arttı.

b. Geri döndü.

c. Dalgalandı, titredi (serap).

d. [ Min ], Korktu.

أَرْيَعَ
أَرْيَعَ IV ,
a. Arttırdı, çoğalttı; serpilip gelişti, gelişip serpildi, refaha erdi.

تَرَيَّعَ
تَرَيَّعَ V ,
a. Toplandı, bir araya geldi.

b. Durakladı, durdu; tereddüt etti, bocaladı; şaşkın kaldı.

c. I (c)’ye bak.

رَيْع
**رَيْع** 1 ,
a. Büyüme; artış; fazlalık.

b. En iyi, en seçkin olan; (bir şeyin) en olgun çağı.

c. Titreme, dalgalanma (serabın); parlaklık (günün).

d. Korku.

رِيْع
**رِيْع** 2 , ( pl. **رِيَاْع** 23 , **رُيُوْع** 27 , **أَرْيَاْع** 38 ),
a. Tepe.

b. Güvercinlik, güvercin yuvası.

رِيْعَة
**رِيْعَة** 2t ,
a. Kalabalık; toplanma.

رَيَعَاْن
**رَيَعَاْن** 36 ,
a. 1’e bak.
