# ريغ (ر-ي-غ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%BA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D8%BA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ي - غ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%BA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الغين والراء
غرا ، غور ، غير ، وغر ، رغا ، ريغ ، روغ ، غير .
غرا : قال الليث : الغِراءُ ما غرَّيت به شيئاً ما دامَ لَوْناً واحداً ، ويقال أيضاً : أغْرَيتُهُ ، ويقال : مطليٌّ مُغَرًّى بالتشديد .
وأخبرني الإياديُّ عن شمر : غرِيتُ به أي : أولعتُ به أَغْرَى بهِ غَراءً ، ممدودٌ .
عن ابن الأعرابيِّ قال : وقال يونس : غَريَ بهِ غِراءً ، ممدُودٌ ، قال : ونقصه أبو الخطاب .
وقال شمرٌ : الغراءُ ممدودٌ هو الطلاءُ الذي يُطلى به ، ويقال : إنه الغَرَى بفتح الغيْن مقصورٌ .
وقال أبو الهيثم : غَرِيتُ به غَراً مَنقوصٌ ، وغارَيتُه أُغارِيه مُغاراةً وغِراءً : إذا لاجَجْتَه ، قال : ولا أَعرِفُ غَرِيَ به ممدوداً .
وقال في قول كُثَيِّرٍ :
إذا قلتُ أَسْلُو غارت العَين بالبُكا
غِراءاً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّل
مِنْ غارَيْتُ ، وقال خالدُ بنُ كُلثوم : غارَيتُ بين اثنين وغادَيتُ بين اثنين : أَي وَالَيت .
وأنشد بيت كُثَيِّرٍ هذا ( غارت العينُ بالبُكا ) ، وقال : غارتْ فاعَلتْ من الوِلاءِ .
وقال أبو عبيدة : هي فاعَلتْ مِنْ غَرِيتُ به أَغْرَى غَراءً عَلَى فَعَالٍ .
وقال أبو الهيثم : الغَرَا وَلَدُ البقرة الوحْشِيَّة .
وقال الفرَّاءُ مثلَه ، وقال : يُكتب بالألِف وتثْنِيتُه غَرَوان ، ويقال للحُوارِ أولَ ما يولدُ غَراً أيضاً .
وقال ابن شميل : الغرا مَنقوصٌ : هو الوَلد الرَّطْبُ جدّاً ، وكلُّ مولودٍ غراً حتى يشتدَّ لحمُه ، ويقال : أيُكَلِّبُنِي فلانٌ وهو غَراً وغِرْسٌ للصَّبيِّ .
وقال ابن السكيت : الغَرِيُّ : الرَّجل الحَسن الوجه .
وقال أبو سعيد : الغَرِيُّ : نُصُبٌ كان يُذبَحُ
عليه العَتائرُ ، وأنشد :
كغَرِيَ أَجْسَدتْ رَأْسَه
فُرُعٌ بين رئاسٍ وحامِ
ويقال : غَرَوْتُ السَّهْمَ وغرَيتُه بالواو والياء أَغْرُوه وأَغرِيه ، وَهو سَهْمٌ مَغرُوٌّ ومَغْريٌّ .
وقال أَوْسُ بن حجَرٍ يَصِفُ نبَالاً :
لأَسْهمه غارٍ وبار ورَاصِفُ
ومن أمثالهم : أَنْزِلْنِي ولوْ بأَحد المَغْرُوَّيْن ، حكاه المُفضَّل أي بأَحد السَّهمين .
قال : وذلك أنَّ رَجلاً ركِب بعيراً صعْباً فَتَقَحَّمَ به فاستغاثَ بصاحبٍ له معه سهمان فقال : أَنْزِلْني ولو بأَحد الْمَغْرُوَّيْنِ .
ويقال : أُغرِيَ فلانٌ بفلانٍ إِغراءً وغَرَاةً : إذا أُولع به .
ومِثله : أُغرِم به فهو مُغْرًى به ومُغرَمٌ وَيقال : أَغريْتُ الكلبَ : إذا آسدْتَه وأَرَّشْتَه .
غور غير : قال الليث : الغار نباتٌ طيِّبٌ الرَّائحة على الوَقود ، ومنه السُّوس .
وقال عدِيُّ بنُ زيد :
رُبَّ نارٍ بِتُّ أَرْمُقها
تَقْضمُ الهنْديَّ والغارَا
وغارُ الفَمِ : نِطْعاه في الحَنَكَيْن ، والغارُ مغارةٌ في الجبَل كأنه سَرَبٌ ، والغارُ : لُغةٌ في الغيْرَة ، والغارُ : الجماعةُ من الناس .
أبو عبيد عن الأصمعي : فلانٌ شديدُ الغار على أَهْله ، من الغيرة ، قال : وأَغار فلانٌ أَهْلَه : إذا تزوَّج عليها ، والغارُ : الجمْعُ الكثير من الناس .
ويُرْوَى عن الأحنف بن قيس أنه قال في الزُّبَيْر ، مُنْصرَفه عن وقْعةِ الجَمل : ما أَصْنع به إن كان جمعَ بين غارَين من الناس ثم ترَكهم وذَهب .
وقال الأصمعيُّ يقال لفَم الإنسان وفرْجه : هما الغاران ، يقال : المرْء يَسعَى لغَاريْه ، والغار شجَر .
وفي حديث عمرَ أنه قال لرجلٍ أَتَاه بمنْبوذٍ وَجَده : ( عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً ) وذلك أنَّه اتَّهمه أَن يَكون صاحب المنبوذ حتى أَثنَى على المُلتقِط عَرِيفُه خيراً ، فقال عمر حينئذٍ : هو حرٌّ ووَلاؤُه لك .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيُّ : وأَصْلُ هذا المثَل : أَنه كان غارٌ فيه ناسٌ فانهار عليهم ، أو قال : فأَتاهم فيه عدوٌّ فقتَلهم فيه فصار مثَلاً لكلِّ شيءٍ يُخافُ أَنْ يَأْتي منه شرٌّ ثمَّ صُغِّر الغار فقيل : غوَيْرٌ .
قال أبو عبيد : وأخبرني ابنُ الكلبيِّ بغير هذا ، زَعم أنَّ الغُوَيرَ ماءٌ لكلبٍ معروفٌ بناحية السَّمَاوَة ، وأَنّ هذا المثَل إنما تكلَّمتْ به الزَّباءُ لمَّا وَجَّهَت قصِيراً اللّخْميَّ بالْعِير إلى العراق ليَحْمل لها من بَزِّه ، وكان قَصيرٌ يطلبها بثأْر جَذيمةَ الأَبْرشِ فجَعل الأحمالَ صناديق فيها
الرِّجالُ مع السلاح ثمَّ عدَل عن الجادَّة وأَخَذ عَلَى الغُوَيْر فأَحسَّتْ بالشَّرِّ وقالت : عسى الغُوَير أبْؤُساً ، عَلَى إضمار فِعْلٍ . أَرادتْ عسى أَنْ يُحدِث الغوَيرُ أَبْؤُساً .
وأَمَّا الغارة فلها مَعْنيَان .
يقال : أغار الحَبلُ يُغيرُه إغارةً وغارةً إذا شَدَّ فَتْلُه . وحبلٌ مغارٌ : شديدُ الفتلِ وما أشدَّ غارتَه ، فالإغارة مصدرٌ حقيقيٌّ ، والغارةُ اسمٌ يقومُ مقام المصدرِ ، ومثلهُ أَعَرْتُه الشيء أُعيرُه إعارةً وعارَةً ، وأطعتُ الله إطاعةً وطاعةً .
والمعنى الثاني في الغَارَةِ أنه يقال : أغارَ الفرسُ إِغارةً وغارَةً ، وهو سُرْعة حُضرِه ، ويُقال للخيْلِ المُغيرَة : غَارَةٌ ، أي أنها ذاتُ غارةٍ ، أيْ ذاتُ عَدْوٍ شديد ، وكانت العرب تقول للخيْلِ إذا شُنَّتْ على حَيَ نازلينَ صباحاً وهم غارُّونَ : فِيحِي فَيَاج : أي اتَّسعِي وتفَرَّقي أيتُها الخيلُ لتُحِيطِي بالحَيِّ ، ثمّ قِيلَ لِلنَّهْبِ غارَة لإغارة الخيْلِ عَليها .
وقال امرؤ القيس :
وغارةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تَتْفُلِ
والسِّرْحانُ : الذِّئْبُ ، وغارَتُه شِدّةُ عَدْوِه .
وقال الله جل وعزّ : ( قَدْحاً فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحاً ) ( العاديات : 3 ) .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : غارَني الرَّجُلُ ، يَغيرُني ويغورُني : إذا وَدَاكَ من الدِّيةِ ، والاسمُ الغِيرَةُ ، وجمعُها الغِيرُ .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجل طلب القَوَد بوليّ له قُتل : ( ألا الغِيَرَ تُريدُ ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : الغِيَرُ : الدّيَةُ ، وجمعه أَغيارٌ .
وقال أبو عمرو : والغِيَرُ جمعُ غِيرَةٍ ، وهي الدِّيةُ .
وأنشد :
لنَجْدَعَنَّ بأيدينا أنوفَكُمو
بني أمَيمةَ إن لم تقبلوا الغيَرَا
قال أبو عبيد : وإنما سُمِّيَتِ الدِّيةُ غيراً فيما نرى لأنه كان يجبُ القَوَدُ فغُيِّرَ القَوَدُ دِيةً ، فسمِّيَتِ الدِّيةُ غيراً ، وأصلُه منَ التّغييرِ .
الحرانيُّ عن ابن السكيت : غارَ فلانٌ أهلَهُ يَغيرُهم غياراً : إذا مارَهم ، وغارهُم الله بالخيرِ يغورُهم ويغِيرُهم .
قال الأصمعيُّ : وهي الغِيرة ، وأنشدنا قولَ الهذليِّ :
ماذا بغيرِ ابنتيْ رِبْعٍ عوِيلُهما
لا ترْقُدانِ ولا بُؤسى لمَنْ رَقَدا
وقال اللحيانيُّ : غارهُم اللَّهُ بالمطَرِ يغورهم ويَغيرُهم إذا سقاهم ، ويقالُ : اللهم غِرنا بخير : أي أَغِثنا .
أبو عبيد عن الأصمعي : الغائرةُ : القائلة ،
وقد غوّر القومُ تغويراً : إذا قالوا من القائلة ، ويُقال : غَوِّرُوا بنا فقد أرْمَضتمُونا : أي انزِلوا وقتَ الهاجرة حتى نُبرِدَ ثمّ تروَّحوا .
قال ابن شميل : التَّغوِيرُ أن يسيرَ الرَّاكبُ إلى الزَّوال ثمّ ينزلَ .
شمرٌ عن ابن الأعرابي : المُغوِّرُ : النازِلُ نصف النهار هُنيهةً ثم يرحل .
وقال الليث : التَّغويرُ يكون نزُولاً للقائلة ويكون سيراً في ذلك الوقتِ ، والحُجَّة للنزُولِ .
قول الراعي :
ونحنُ إلى دُفُوفِ مُغَوِّرَاتٍ
نَقِيسُ عَلَى الحصى نُطَفاً بَقينا
وقال ذُو الرُّمة في التغويرِ فجعَلهُ سَيْراً :
برَاهُنّ تغوِيري إِذا الآلُ أرْفَلتْ
به الشمسُ أُزْرَ الحزْوَراتِ العوانكِ
قال : أرْفلَتْ : أيْ بلغتْ به الشمسُ أوْساطَ الحزْوَراتِ .
وقال الأصمعي : غارَ النهارُ إذا اشتَدّ حَرُّهُ .
قلتُ : والغائرةُ هي القائلةُ ، والتغوِيرُ كلُّه أُخذَ من هذا .
وقال ذو الرمة :
نزَلنا وقد غارَ النهارُ وأَوقَدَتْ
علينا حَصى المَعزَاء شمسٌ تنالُها
أي : من قُربِها كأنكَ تنالُها .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : قال : الغَوْرَةُ : الشمس .
وقالت امرأةٌ من العرب لبنتٍ لها : هي تشفيني مِنَ الصَّوْرَة وتستُرُني من الغوْرة ، والصَّوْرَة : الحِكَّة .
وقال ابنُ بُزرج : غوّرَ النهارُ : أي : زالت الشمسُ .
وقال الأصمعي : يُقال : غار الرجُل يغور إذا سار في بلادِ الغَوْرِ ، وهكذ قال الكِسائي .
وأنشد قولَ جَرير :
يا أُمَّ طَلْحَةَ ما رأيْنا مِثْلكم
في المُنْجِدين ولا بغَوْرِ الغائر
وسُئل الكسائي عن قوله :
أغارَ لعَمْرِي في البلاد وأنجَدَا
فقال : ليسَ هذا من الغَوْر ، وإنما هو مِنْ أغارَ إذا أسرعَ ، وكذلك قال الأصمعيّ .
شمرٌ عن ابن الأعرابي : غارَ القومُ وأغارُوا : إذا أَخذوا نحو الغَوْرِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : العربُ تقول : ما أدْرِي أغارَ فلانٌ أمْ مار ، قال : أغارَ : أتَى الغَوْر ، ومارَ : أتى نجداً .
وقال ابنُ السكيت : قال الفراء : أغارَ لغةٌ بمعنى غارَ واحتَجّ ببيتِ الأعشى ، ويقال : غارتْ عينُه تغُور غؤُوراً وغَوْراً ، وغارَ الماءُ يَغورُ غوْراً وغؤوراً .
قال الله تعالى : ( مُّبِينٍ قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُكُمْ غَوْراً فَمَن يَأْتِيكُمْ بِمَآءٍ مَّعِينٍ ) ( الملك : 30 ) ، سمّاه بالمصدرِ ، كما يقالُ : ماءٌ سَكْبٌ وأُذُنٌ حشْرٌ ودِرْهم ضرْب : أي : ضُرِبَ ضرباً ، وغارَتِ الشمسُ فهي تغُورُ غؤوراً إذا سقطت في الغَوْر حينَ تغيبُ ، وغار على أهله يَغارُ غَيرَةً ، وامرأَةٌ غيُورٌ من نِسْوة غُيُر وامرأة غيْرَى من نِسْوة غيَارَى ، ورَجُلٌ غَيُور من قوم غُيُرٍ .
وقال غيره : رجل مِغوارٌ : كثير الغارات على أعدائِه ، وجمعُه مَغاوِيرُ .
وقال الليث : فرَس مُغارٌ : شديدُ المَفاصِلِ .
قلتُ : معناه : شدّةُ الأسْرِ كأنما فُتِل فَتْلاً ، والغوْرُ : تِهامةُ وما يلي الْيَمَنَ .
وقال الأصمعي : ما بين ذات عرق إلى البحر غوْر تهامة .
وقال الباهليُّ : كل ما انحدَرَ سيْلُه مَغربيّاً فهو غوْر .
وقال الليث : يقال : غارتِ الشمسُ غِياراً ، وأنشد :
فلمّا أَجَنّ الشمسَ عنِّي غيارُها
واسْتغارَ الجُرْحُ والقَرْح : إذا وَرِمَ .
وأنشد :
رَعَتْه أشْهراً وحلاَ عليها
فطارَ النِّيُّ فيها واستغارا
قلتُ : معنى استغارَ في هذا البيت أي : اشتدّ وصلبَ ، يعني شَحْمَ النّاقةِ ولحْمَها إذا اكتنزَ كما يَسْتغيرُ الحبلُ إذا أُغيرَ أيْ : شُدّ فَتْلُه .
وقال بعضهم : استَغارَ شَحْمُ البعير : إذا دخلَ جَوْفَه ، والقوْلُ هو الأولُ ، ويقال : إنكَ غُرْتَ في غيرِ مغارٍ : معناه : طَلَبْتَ في غيرِ مطلَبٍ ، ورَجُل بعيدُ الغَوْرِ : إذا كانَ جيِّدَ الرأي قَعيرَهُ .
وغر : ابن السكيت : يقال : في صدره عليه وغرٌ ، ساكن الغين ، وقد أوغرت صدره ، أي : أوقدْته من الغيْظ وأحميته ، وأصله من وغرة القَيْظ ، وهي شِدّة حرِّه ، ويقال : سمعْتُ وغرَة الجيش أي : أصواتهم .
وأنشد :
كأن وغرَ قطاه وغرُ حادينا
قال الليث : الوَغْرُ : احتراقُ الغيظ ، يقال : وغِرَ صدرُه عليه يوْغَرُ ، وهو أَن يَحترِقَ القلب من شدّة الغيْظ ، وقدْ وغر صدْرُه وغَراً ، وأوغرَ صدْرَه عليه ، وكذلك أَرِيَ صدرُه عليه يأْرَى مِثلُ وغِرَ وغراً سَوَاءٌ .
قاله أبو زيد فيما روَى عنه أبو عبيد ، ويقال : وغرتِ الهاجرَةُ تَوغر وَغَراً : إذا رَمِضتْ ، واشتدّ حرها ولَقيتهُ في وغرة الهاجِرَة حينَ تتوسَّط العينُ السماءَ ، ويقال : نزلنا في وَغْرةِ القيْظِ على ماء كذا وكذا ، وأوْغرتُ الماءَ إيغاراً : إذا أحْرَقْته
حتى غلاَ ، ومنه المَثَل السائر : كما كَرِهتِ الخنازير الحميمَ المُوغَر .
وقال الشاعر :
ولقدْ رأيتَ مكانهمْ فكرِهْتهم
ككراهة الخِنزير للإيغار
وقال ابن السكيت : الوَغيرة : اللّبَنُ وحدَه محضاً يُسخَّن حتى ينضَجَ وربما جُعِلَ فيه السمنُ ، يقال : أوْغرت اللّبنَ .
قال : وفي لُغة الكِلابيينَ : الإيغار : أن تُسَخِّن الرضافَ وتُحرقهَا ثم تُلقيها في الماءِ لتُسخِّنه .
وقال الليث : الوَغير : لحْمٌ يُشوى على الرَّمْضاء .
قال : ووغَّر العامل الخرَاج : إذا استوفاه .
وقال أبو سعيدٍ : أوْغرْت فلاناً إلى كذا : أي : ألجأتُه . وأنشد :
وتطاوَلَتْ بكَ هِمّةٌ محطوطةٌ
قد أوْغرَتْك إلى صباً وهُجون
أي : أَلجأَتْكَ إلى الصبا .
قال : واشْتِقاقُه من إيغار الخَراج ، وهو أن يُؤدِّي الرجلُ خرَاجه إلى السلطان الأكبر فِراراً من العمال ، يقال : أوْغرَ الرجل خراجه إذا فعل ذلك .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ : الوغْر : الصَّوْتُ .
وقال ابن الفرج : قال الأصمعي : الوغرُ والوغم : الذحلُ .
قال : وقال بعضهم : ذهبَ وغَر صدْره ووغَم صدره : أي : ذهب ما فيه من الغلِّ والعداوة .
وقال اللحياني : وغِرَ عليه صدري يَوْغَرُ ويَغِرُ ووَعِرَ يَوْعَرُ ويعِرُ بالعين : أي : امتلأ غيظاً وحقداً .
روغ ريغ : أبو عبيد عن اليزيديِّ : هذه رِيَاغَةُ بني فلانٍ ورِوَاغَتُهُمْ حيث يَصْطَرِعُون .
وقال الليث : الرَّوَّاغُ : الثعلب ، وهو أروَغُ من ثعلبٍ ، وطريقٌ رائغٌ مائلٌ ، وراغَ فلانٌ إلى فلانٍ : إذا مال إليه سراً .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( مُّنكَرُونَ فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَآءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ ) ( الذاريات : 26 ) .
وقال أيضاً : ( لاَ تَنطِقُونَ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً ) ( الصافات : 93 ) ، كل ذلك انحرافٌ في استخفاء ، ويقال : فلانٌ يُرِيغُ كذا وكذا ويُلِيصُهُ : أي : يديره ويطلبه ، وتقول للرجل يحُومُ حولك ما تُرِيغُ : أي : ما تطلب ، وفلانٌ يُديرني عن أمرٍ وأنا أُرِيغُهُ .
وقال دارة أبو سالم :
يُدِيروننيَ عن سالم وأُريغه
وجلدة بين العين والأنف سالم
ومنه قول عبيد : وقال عبيد بن الأبرص يردّ على امرىء القيس كلمته :
أتُوعِدُ أسرتي وتركت حجراً
يُرِيغُ سوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ
أي : يطلبه لينتزعه فيأكله .
وفي الحديث : ( إذا كَفى أحدكم خادمهُ حَرَّ طعامهِ فليُقعده معه وإلا فَلْيُرَوِّغْ له لُقمةً ) .
يقال : روَّغَ فلان طعامه ومَرَّغَهُ : إذا روَّاه دَسَماً ، وفلان يُراوِغُ فلاناً : إذا كان يحيدُ عمَّا يُدِيره ويُحايصُه .
وقال شمرٌ : الرِّياغُ : الرَّهَج والغبار .
قال رؤبة يصف عَيْراً وأتْنَه :
( وإن ) أثارتْ من رِياغٍ سَمْلَقاً
تهْوِي حَوامِيها به مُدَقَّقَا
قلت : وأحسب الموضع الذي يتمرَّغُ فيه الدوابُّ سمِّي مَرَاغاً من الرِّياغِ وهو الغُبار .
رغا : قال الليث : رَغَا البعير يَرْغُو رُغاء .
قال : والضَّبعُ ترغُو ، وسمعت رَوَاغِيَ الإبل : أي : رُغاءَها وأصواتها ، وأرْغَى فلانٌ بعيره : إذا فعل به فعلاً يَرْغُو منه ليسمع الحيُّ صوته فيدعوه إلى القِرَى ؛ وقد يُرْغِي صاحب الإبل إبله بالليل ليسمع ابن السبيل رُغاءَها فيميل إليها وأن الضيف إذا أرغى بعيره وجد فيها قِرىً .
وقال ابن فسوة يصف إبلاً :
طوال الذُّرى مايلعنُ الضيفُ أهلها
إذا هو أرْغَى وسطَها بعد ما يَسْرِي
أي : يُرْغِي ناقته في ناحية هذه الإبل .
وأنشد ابن الأعرابي :
من البِيضِ تُرْغِينا سِقاطَ حديثها
وتنكدُنا لَهْوَ الحديث الْمُمَتّعِ
أي : تُطعمنا حديثاً قليلاً بمنزلة الرَّغوة .
وقال الليث : الارْتِغَاءُ : سحفُ الرَّغوة واحتِساؤُها ، ومن أمثالهم : هو يُسِرُّ حَسْواً في ارْتِغاءٍ ، يُضرب مثلاً لمن يظهرُ طلب القليل وهو يُسِرُّ أخذ الكثير .
ويقال : رَغَا اللَّبنُ وأرْغَى : إذا كثرت رغوته .
أبو عبيد عن الكسائي : هي رَغْوَةُ اللبن ورُغْوَةٌ ورِغْوَةٌ ورِغايةٌ وزاد غيرُهُ رُغايةً ، ولم نسمع رُغاوةً .
أبو زيد ، يقال للِرَّغْوَةِ رُغاوَى وجمعها رَغَاوَى ، رواه ابن نَجدة عنه .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : الرَّغْوَةُ : الضَّجْرةُ ، ويقال : رغَّاهُ : إذا أغضبه ، وغَرَّاه إذا أجبره .
غير : في حديث جَرير بن عبد الله ، أنه سمع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( ما من قوم يعمل فيهم بالمعاصي ، يقدرون أن يُغَيِّرُوا فلا يُغَيِّرُون ، إلا أصابهم الله بعقاب ) .
قال الزجاج : معنى يغيِّرون ، أي : يدفعون ذلك المنكر بغيره من الحق ، وهو مشتق من غير ، يقال : مَرَرْت برجل غيرك ، أي ليس بِكَ .
قال الليث : غَيْرٌ يكون استثناء مثل قولك : هذا درهمٌ غَيْرَ دانق ، معناه : إلا دانقاً ويكون غَيْر اسماً تقول : مَرَرْتُ بِغَيْرِكَ ، وهذا غَيْرُكَ .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ ) ( الفاتحة : 7 ) ، خفضت غَيْرٌ لأنها نعتٌ للذين ، وهو غَيْرُ مصمودِ صمدهُ وإن كان فيه الألف واللام .
وقال أبو العباس : جعل الفراء الألف واللام فيها بمنزلة النَّكرة ويجوز أن يكون غَيْرٌ نعتاً للأسماء التي في قوله : ( أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ) ( الفاتحة : 7 ) ، وهي غير مصمودٍ : صمْدها أيضاً ، وهذا قول بعضهم ، والفراء يأبَى أن تكون غَيْرٌ نعتاً لغير الذين لأنها بمنزلة النكرة عنده .
وقال الأخفش : غَيْرٌ : بدلٌ .
قال ثعلب : وليس يمتنع ما قال ، ومعناه التكرير كأنه أراد : صِراط غيرِ المغضوب عليهم .
وقال الفراء : معنى غيرٍ معنى لا ، ولذلك رُدَّت عليها لا ، كما تقول : فلان غيرُ مُحْسنٍ ولا مُجْمِل ، قال : وإذا كانت غَيْرٌ بمعنى سِوًى لم يجز أن يُكرَّ عليها ، ألا ترى أنه لا يجوز أن تقول : عندي سِوى عبد الله ولا زيدٍ ، قال : وقد قال من لا يعرف العربية إن معنى غيرٍ ها هنا بمعنى سِوًى ، وإنَّ لا صلةٌ .
قلت : وهذا قول أبي عبيدة .
وقال أبو زيد : من نصب قوله ( غَيْرَ المغضوب عليهم ) فهو قطعٌ .
وقال الزجاج : من نصب غَيْراً فهو على وجهين ، أحدهما : الحال ، والآخر : الاستثناء .
قلت : والمُغَيِّرُ : الذي يُغَيِّر على بعيره أداته ليُريحه ويخفِّف عنه .
وقال الأعشى :
واستُحِثَّ المُغَيِّرون من القوم وكان النِّظاف ما في العزالي
شمر عن ابن الأعرابي : يقال : غَيَّرَ فلان عن بعيره : إذا حطَّ عنه رحْلَه وأصلح من شأنه .
وقال القطامي :
إلا مُغَيِّرنا والمُسْتَقِي العَجِلُ
وتَغَيِّرَ فلان عن حاله فهو مُتَغَيِّر .

##### Türkçe

غayn ve râ بابı
غرا ، غور ، غير ، وغر ، رغا ، ريغ ، روغ ، غير .

**غرا**: Leys dedi: **الغِراءُ**, bir şeyi onunla **غرَّيت** ettiğin (yapıştırdığın) şeydir; tek bir renk üzere kaldığı müddetçe. Ve ayrıca: **أغْرَيتُهُ** de denir. Ve denir: şeddeli olarak **مُغَرًّى** (sıvanmış/yapıştırılmış).

İyâdî bana Şemr’den haber verdi: **غرِيتُ به** yani: ona tutuldum; **أَغْرَى بهِ غَراءً**; medli (uzatmalı).

İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki; Yûnus da dedi: **غَريَ بهِ غِراءً**; medli. Dedi ki: Ebü’l-Hattâb onu eksiltti.

Şemr dedi: **الغراءُ** medlidir; o, onunla sıvanan boyadır; ve denir ki: o, **الغَرَى**dır; **الغين**’in fethasıyla, maksûr (kısaltılmış).

Ebü’l-Heysem dedi: **غَرِيتُ به غَراً**; menkûs (eksiltilmiş). Ve **غارَيتُه أُغارِيه مُغاراةً وغِراءً**: onunla çekiştiğin zaman. Dedi ki: **غَرِيَ به**’yi medli olarak bilmem.

Kesîr’in sözü hakkında dedi ki:

إذا قلتُ أَسْلُو غارت العَين بالبُكا
غِراءاً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّل

**غارَيْتُ**’dendir. Hâlid b. Kulthûm dedi: **غارَيتُ بين اثنين** ve **غادَيتُ بين اثنين**: yani peş peşe geldim/ard arda tuttum.

Kesîr’in bu beytini ( **غارت العينُ بالبُكا** ) okuttu ve dedi ki: **غارتْ**; **الوِلاء**’dan **فاعَلتْ**tir.

Ebü Ubeyde dedi: O, **غَرِيتُ به أَغْرَى غَراءً**’dan **فاعَلتْ**tir; **فَعَالٍ** vezni üzere.

Ebü’l-Heysem dedi: **الغَرَا** yaban ineğinin yavrusudur.

Ferrâ da onun benzerini söyledi ve dedi ki: elif ile yazılır; tesniyesi **غَرَوان**’dır. Ve **الحُوارِ**a ilk doğduğu vakit **غَراً** da denir.

İbn Şümeyl dedi: **الغرا** menkûstur: o, pek çok taze yavrudur; her doğan, eti sertleşinceye kadar **غراً**dır. Ve denir: falan kimse beni azarlıyor/üzerime köpek salıyor, hâlbuki o **غَراً**dır; ve çocuk için **غِرْسٌ**.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الغَرِيُّ**: yüzü güzel adam.

Ebü Saîd dedi: **الغَرِيُّ**: üzerinde **العَتائرُ** kesilen bir dikili taştır; ve okudu:

كغَرِيَ أَجْسَدتْ رَأْسَه
فُرُعٌ بين رئاسٍ وحامِ

Ve denir: **غَرَوْتُ السَّهْمَ** ve **غرَيتُه**; vav ve yâ ile; **أَغْرُوه** ve **أَغرِيه**. Ve o, **سَهْمٌ مَغرُوٌّ** ve **مَغْريٌّ**dur.

Evs b. Hacer, okları vasfederek dedi:

لأَسْهمه غارٍ وبار ورَاصِفُ

Onların darb-ı mesellerindendir: **أَنْزِلْنِي ولوْ بأَحد المَغْرُوَّيْن**; Müfaddal rivayet etti; yani iki oktan biriyle.

Dedi ki: Bu, şu sebepledir: bir adam zor bir deveye bindi, onunla kendini tehlikeye attı; yanında iki oku bulunan bir arkadaşından yardım istedi ve dedi: **أَنْزِلْني ولو بأَحد الْمَغْرُوَّيْنِ**.

Ve denir: **أُغرِيَ** falan kimse falan kimseye **إِغراءً** ve **غَرَاةً**: ona tutulduğu zaman.

Bunun benzeri: ona **أُغرِم** edildi; o da ona **مُغْرًى به** ve **مُغرَمٌ**dur. Ve denir: **أَغريْتُ الكلبَ**: onu kışkırttığın ve üzerine saldığın zaman.

**غور غير**: Leys dedi: **الغار**; yakacak üzerinde hoş kokulu bir bitkidir; ondan **السُّوس** da (çıkar).

Adiyy b. Zeyd dedi:

رُبَّ نارٍ بِتُّ أَرْمُقها
تَقْضمُ الهنْديَّ والغارَا

**غارُ الفَمِ**: iki damaktaki iki deri parçasıdır. **الغار**: dağda bir mağaradır; sanki bir tünel gibidir. **الغار**: **الغيْرَة** hakkında bir lugattır. **الغار**: insanlardan bir topluluktur.

Ebü Ubeyd, Asmaî’den: Falan kimse, ehli hakkında **الغار**ı şiddetlidir; **الغيرة**’dendir. Dedi ki: Falan kimse, ehline **أَغار** etti: üzerine evlendiği zaman. **الغار**: insanlardan çok kalabalık topluluktur.

Ahnef b. Kays’tan rivayet olunur: Zübeyr hakkında, Cemel vak‘asından dönüşünde dedi ki: Eğer insanlardan iki **غار**ı bir araya toplamış sonra onları bırakıp gitmişse, onunla ne yapayım?

Asmaî dedi: İnsanın ağzına ve ferçine: ikisi **الغاران** denir. Denir: kişi iki **غَاريْه** için koşar. Ve **الغار** ağaçtır.

Ömer’in hadisinde: bir adam, bulduğu bir terk edilmiş çocukla ona geldi; ( **عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً** ) dedi. Bu, onu, terk edilmiş çocuğun sahibi olmakla itham etmesinden dolayıydı; nihayet onu bulanı, onun **عَرِيفُه** hayırla övünce, Ömer o vakit dedi ki: o hürdür; velâsı senindir.

Ebü Ubeyd dedi: Asmaî dedi: Bu meselin aslı: içinde insanlar bulunan bir **غار** vardı; üzerlerine çöktü; yahut dedi ki: içinde onlara bir düşman geldi de onları orada öldürdü; böylece, kendisinden şer gelmesinden korkulan her şey için mesel oldu. Sonra **الغار** küçültüldü de **غوَيْرٌ** denildi.

Ebü Ubeyd dedi: İbnü’l-Kelbî bana bunun dışında bir şey haber verdi: zannetti ki **الغُوَيرَ**; **السَّمَاوَة** tarafında, Kelb kabilesine ait bilinen bir sudur. Ve bu meseli ancak Zebba, Kasîr el-Lahmî’yi yük hayvanıyla Irak’a, ona kumaşından taşıması için gönderdiği vakit söylemiştir. Kasîr ise onu, Cezîme el-Ebraş’ın kan davasıyla arıyordu; yükleri, içinde silahla birlikte adamlar bulunan sandıklar yaptı; sonra yoldan saptı ve **الغُوَيْر** üzerine gitti; o da şerri sezdi ve dedi: **عسى الغُوَير أبْؤُساً**; bir fiilin hazfi üzere. İstediği: **عسى أَنْ يُحدِث الغوَيرُ أَبْؤُساً**.

**الغارة**’ye gelince, onun iki manası vardır.

Denir: **أغار الحَبلُ يُغيرُه إغارةً وغارةً**: bükümü sıkılaştığı zaman. Ve **حبلٌ مغارٌ**: bükümü şiddetli. Ve onun **غارتَه**si ne şiddetlidir! Böylece **الإغارة** hakiki bir masdardır; **الغارة** ise masdarın yerini tutan bir isimdir. Benzeri: **أَعَرْتُه** şeyi, **أُعيرُه إعارةً وعارَةً**; ve Allah’a itaat ettim: **إطاعةً وطاعةً**.

**الغَارَة**de ikinci mana: denir: **أغارَ الفرسُ إِغارةً وغارَةً**; bu, onun koşuşunun süratidir. Ve hücum eden atlara **غَارَةٌ** denir; yani onlar **ذاتُ غارةٍ**dır; yani şiddetli koşuş sahibidir. Araplar, sabahleyin konaklamış bir mahalle üzerine, onlar gaflette iken atlar salındığında, atlara şöyle derlerdi: **فِيحِي فَيَاج**; yani genişle ve dağıl ey atlar; mahalleyi kuşatasın. Sonra, atların onun üzerine **إغارة**sinden dolayı, yağmaya **غارَة** denildi.

İmruü’l-Kays dedi:

وغارةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تَتْفُلِ

**السِّرْحانُ**: kurttur; onun **غارَتُه** şiddetli koşuşudur.

Allah, aziz ve celil, dedi: ( **قَدْحاً فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحاً** ) ( **العاديات**: 3 ).

Ebü Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **غارَني** adam, **يَغيرُني** ve **يغورُني**: diyetten beni razı ettiği zaman. İsim: **الغِيرَةُ**; cem‘i: **الغِيرُ**.

Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), velisi öldürülmüş olup kısas isteyen bir adama dedi: ( **ألا الغِيَرَ تُريدُ** ).

Ebü Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **الغِيَرُ**: diyettir; cem‘i **أَغيارٌ**.

Ebü Amr dedi: **الغِيَرُ**, **غِيرَةٍ**nin cem‘idir; o da diyettir.

Ve okundu:

لنَجْدَعَنَّ بأيدينا أنوفَكُمو
بني أمَيمةَ إن لم تقبلوا الغيَرَا

Ebü Ubeyd dedi: Görüşümüze göre diyete **غيراً** denilmesi ancak şundandır: kısas vacipti; sonra kısas diyete çevrildi; böylece diyete **غيراً** denildi. Aslı **التّغيير**dendir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Falan kimse, ehlini **غارَ** etti; **يَغيرُهم غياراً**: onlara azık verdiği zaman. Ve Allah onları hayırla **غارهُم** eder: **يغورُهم** ve **يغِيرُهم**.

Asmaî dedi: O, **الغِيرة**dir. Ve bize Hüzeylî’nin sözü okutturuldu:

ماذا بغيرِ ابنتيْ رِبْعٍ عوِيلُهما
لا ترْقُدانِ ولا بُؤسى لمَنْ رَقَدا

Lihyânî dedi: Allah onları yağmurla **غارهُم** eder; **يغورهم** ve **يَغيرُهم**: onları suladığı zaman. Ve denir: **اللهم غِرنا بخير**: yani bize imdat et.

Ebü Ubeyd, Asmaî’den: **الغائرةُ**: **القائلة** (öğle istirahati vakti)dir. Ve kavim **قد غوّر** etti, **تغويراً**: **القائلة** vaktinde konakladıkları zaman. Ve denir: **غَوِّرُوا بنا فقد أرْمَضتمُونا**: yani öğle sıcağı vaktinde inin; serinleyelim; sonra akşamüstü gidin.

İbn Şümeyl dedi: **التَّغوِيرُ**; binekli kişinin zevâle kadar yürümesi, sonra inmesidir.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُغوِّرُ**: öğle vaktinin yarısında azıcık inen, sonra göçendir.

Leys dedi: **التَّغويرُ**, **القائلة** için iniş de olur, o vakitte yürüyüş de olur; iniş için delil vardır.

Râ‘î’nin sözü:

ونحنُ إلى دُفُوفِ مُغَوِّرَاتٍ
نَقِيسُ عَلَى الحصى نُطَفاً بَقينا

Zü’r-Rumme, **التغوير** hakkında söyledi; onu yürüyüş kıldı:

برَاهُنّ تغوِيري إِذا الآلُ أرْفَلتْ
به الشمسُ أُزْرَ الحزْوَراتِ العوانكِ

Dedi ki: **أرْفلَتْ**: yani güneş, onunla **الحزْوَراتِ**ın ortalarına ulaştı.

Asmaî dedi: **غارَ النهارُ**: sıcağı şiddetlendiği zaman.

Ben dedim: **الغائرةُ** işte **القائلة**dir; **التغوِيرُ**ün hepsi bundan alınmıştır.

Zü’r-Rumme dedi:

نزَلنا وقد غارَ النهارُ وأَوقَدَتْ
علينا حَصى المَعزَاء شمسٌ تنالُها

Yani: yakınlığından; sanki ona erişirsin.

Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الغَوْرَةُ**: güneştir.

Araplardan bir kadın, kızına dedi: o beni **الصَّوْرَة**den şifalandırır ve beni **الغوْرة**den örter. **الصَّوْرَة**: kaşıntıdır.

İbn Büzerc dedi: **غوّرَ النهارُ**: yani güneş zevâl etti.

Asmaî dedi: denir: adam **غار** eder, **يغور**: **بلادِ الغَوْرِ**da yürüdüğü zaman. Kisâî de böyle dedi.

Cerîr’in sözü okundu:

يا أُمَّ طَلْحَةَ ما رأيْنا مِثْلكم
في المُنْجِدين ولا بغَوْرِ الغائر

Kisâî’ye şu sözü soruldu:

أغارَ لعَمْرِي في البلاد وأنجَدَا

Dedi ki: bu, **الغَوْر**dan değildir; ancak **أغارَ**dan, süratle gittiği zaman. Asmaî de böyle dedi.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: kavim **غارَ** etti ve **أغارُوا**: **الغَوْر** tarafına yöneldikleri zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: Araplar der: bilmem falan **أغارَ** mı yoksa **مار** mı. Dedi ki: **أغارَ**: **الغَوْر**a geldi; **مارَ**: Necd’e geldi.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ferrâ dedi: **أغارَ**; **غارَ** manasında bir lugattır; A‘şâ’nın beytiyle delil getirdi. Ve denir: gözü **غارتْ**; **تغُور**; **غؤُوراً** ve **غَوْراً**. Ve su **غارَ** eder; **يَغورُ غوْراً** ve **غؤوراً**.

Allah تعالى dedi: ( **قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُكُمْ غَوْراً فَمَن يَأْتِيكُمْ بِمَآءٍ مَّعِينٍ** ) ( **الملك**: 30 ); onu masdar ile isimlendirdi; nitekim denir: **ماءٌ سَكْبٌ** ve **أُذُنٌ حشْرٌ** ve **دِرْهم ضرْب**: yani **ضُرِبَ ضرباً**. Ve güneş **غارَتِ**; **تغُورُ غؤوراً**: batarken **الغَوْر**a düştüğü zaman. Ve kişi ehli üzerine **غار** eder; **يَغارُ غَيرَةً**. Ve kadın **غيُورٌ**; kadınlardan **غُيُر**. Ve kadın **غيْرَى**; kadınlardan **غيَارَى**. Ve erkek **غَيُور**; kavimden **غُيُرٍ**.

Başkası dedi: **رجل مِغوارٌ**: düşmanlarına çok **الغارات** yapan; cem‘i **مَغاوِيرُ**.

Leys dedi: **فرس مُغارٌ**: eklemleri şiddetli.

Ben dedim: manası: bağlamanın şiddetidir; sanki bükümle bükülmüş gibidir. Ve **الغوْرُ**: Tihâme ve Yemen’e bitişik olan yerlerdir.

Asmaî dedi: **ذات عرق** ile deniz arası, Tihâme’nin **غوْر**udur.

Bâhilî dedi: seli batıya doğru inen her şey **غوْر**dur.

Leys dedi: denir: güneş **غارتِ**; **غِياراً**. Ve okudu:

فلمّا أَجَنّ الشمسَ عنِّي غيارُها

Ve yara ve çıban **اسْتغارَ** eder: şiştiği zaman.

Ve okundu:

رَعَتْه أشْهراً وحلاَ عليها
فطارَ النِّيُّ فيها واستغارا

Ben dedim: bu beyitte **استغارَ**ın manası: şiddetlendi ve katılaştı; yani devenin yağı ve eti, toplandığı zaman; nitekim ip **يَسْتغيرُ** eder: **أُغيرَ** edildiği zaman; yani bükümü sıkılaştırıldı.

Bazıları dedi: devenin yağı **استَغارَ** etti: iç boşluğuna girdiği zaman. Söz birincisidir. Ve denir: sen, **غيرِ مغارٍ**da **غُرْتَ** ettin: manası, istenmeyen bir yerde aradın. Ve **رَجُل بعيدُ الغَوْرِ**: görüşü iyi, derin olan kimse.

**وغر**: İbnü’s-Sikkît: denir: göğsünde ona karşı **وغرٌ** vardır; **الغين** sakin. Ve ben onun göğsünü **أوغرت** ettim: yani onu öfkeden tutuşturdum ve kızıştırdım. Aslı, yaz sıcağının **وغرة**sindendir; o, sıcağın şiddetidir. Ve denir: ordunun **وغرة**sini işittim: yani seslerini.

Ve okundu:

كأن وغرَ قطاه وغرُ حادينا

Leys dedi: **الوَغْرُ**: öfkenin yanmasıdır. Denir: göğsü ona karşı **وغِرَ** etti; **يوْغَرُ**: kalbin, öfkenin şiddetinden yanmasıdır. Ve göğsü **وغَر** etti; **وغَراً**. Ve onun göğsünü ona karşı **أوغرَ** etti. Keza: göğsü ona karşı **أَرِيَ** etti; **يأْرَى**; **وغِرَ** ve **وغراً** gibidir; eşittir.

Bunu, Ebû Zeyd, Ebû Ubeyd’in ondan rivayetinde söyledi. Ve denir: öğle sıcağı **وغرتِ**; **تَوغر وَغَراً**: kızgınlaştığı zaman; sıcağı şiddetlendi. Ve onu, öğle sıcağının **وغرة**sinde, gözün göğün ortasına geldiği vakitte karşıladım. Ve denir: falan falan su başında, yaz sıcağının **وَغْرة**sinde indik. Ve suyu **أوْغرتُ**; **إيغاراً**: onu yaktığın zaman; kaynayıncaya kadar. Ondan, dolaşan mesel: domuzların, yakıcı sıcak suyu **الحميمَ المُوغَر**u kerih görmesi gibi.

Şair dedi:

ولقدْ رأيتَ مكانهمْ فكرِهْتهم
ككراهة الخِنزير للإيغار

İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَغيرة**: yalnız süt; saf olarak ısıtılır, pişinceye kadar; bazen içine sadeyağ konur. Denir: sütü **أوْغرت** ettim.

Dedi ki: Kilâbîlerin lugatında: **الإيغار**; taşları ısıtıp yakman, sonra onları suya atıp onu ısıtmandır.

Leys dedi: **الوَغير**: kızgın taş üzerinde kızartılan ettir.

Dedi ki: âmîl, haracı **وغَّر** etti: onu tam aldı.

Ebü Saîd dedi: falanı şuna **أوْغرْت** ettim: yani onu mecbur ettim. Ve okudu:

وتطاوَلَتْ بكَ هِمّةٌ محطوطةٌ
قد أوْغرَتْك إلى صباً وهُجون

Yani: seni gençliğe mecbur etti.

Dedi ki: onun اشتقاقı, haracı **إيغار** etmektendir; o da, kişinin haracını, âmillerden kaçmak için, en büyük sultana ödemesidir. Denir: adam haracını **أوْغرَ** etti: bunu yaptığı zaman.

Ebü Ubeyd, Asmaî’den: **الوغْر**: sestir.

İbnü’l-Ferec dedi: Asmaî dedi: **الوغرُ** ve **الوغم**: **الذحلُ** (kin/öç)tir.

Dedi ki: bazıları dedi: göğsünün **وغَر**ı gitti ve göğsünün **وغَم**ı gitti: yani içinde olan kin ve düşmanlık gitti.

Lihyânî dedi: göğsüm ona karşı **وغِرَ** etti; **يَوْغَرُ** ve **يَغِرُ**. Ve **وَعِرَ**; **يَوْعَرُ** ve **يعِرُ**; **العين** ile: yani öfke ve kinle doldu.

**روغ ريغ**: Ebü Ubeyd, Yezîdî’den: bu, falan oğullarının **رِيَاغَةُ**sidir ve onların **رِوَاغَتُهُمْ**dur; güreştikleri yer.

Leys dedi: **الرَّوَّاغُ**: tilkidir. Ve o, bir tilkiden daha **أروَغُ**dur. Ve **طريقٌ رائغٌ**: meyilli yoldur. Ve falan kimse falana **راغَ** etti: ona gizlice meylettiği zaman.

Ondan, Allah aziz ve celil’in sözü: ( **مُّنكَرُونَ فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَآءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ** ) ( **الذاريات**: 26 ).

Ve yine dedi: ( **لاَ تَنطِقُونَ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً** ) ( **الصافات**: 93 ); bunların hepsi, gizlenerek bir sapmadır. Ve denir: falan kimse şunu şunu **يُرِيغُ** eder ve onu **يُلِيصُهُ**: yani onu çevirir ve arar. Ve sen, etrafında dolaşan adama dersin: **ما تُرِيغُ**: yani ne arıyorsun? Ve falan kimse beni bir işten çeviriyor, ben de onu **أُرِيغُهُ**.

Dâre Ebû Sâlim dedi:

يُدِيروننيَ عن سالم وأُريغه
وجلدة بين العين والأنف سالم

Ondan: Ubeyd’in sözü. Ubeyd b. el-Ebras, İmruü’l-Kays’ın sözünü reddederek dedi:

أتُوعِدُ أسرتي وتركت حجراً
يُرِيغُ سوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ

Yani: onu arar; koparıp yesin diye.

Hadiste: ( Biriniz, hizmetkârına yemeğinin sıcağını kâfi kılarsa, onu kendisiyle oturtsun; değilse, onun için bir lokmayı **فَلْيُرَوِّغْ** etsin. )

Denir: falan kimse yemeğini **روَّغَ** etti ve onu **مَرَّغَهُ**: onu yağlı kıldığı zaman. Ve falan kimse falan kimseyi **يُراوِغُ** eder: onun çevirdiği şeyden sıyrıldığı ve ondan kaçamak yaptığı zaman.

Şemr dedi: **الرِّياغُ**: toz ve dumandır.

Rü’be, bir yaban eşeğini ve dişisini vasfederek dedi:

( وإن ) أثارتْ من رِياغٍ سَمْلَقاً
تهْوِي حَوامِيها به مُدَقَّقَا

Ben dedim: binek hayvanlarının yuvarlandığı yerin **مَرَاغاً** diye adlandırılması, **الرِّياغِ**dan; o da tozdandır, sanırım.

**رغا**: Leys dedi: deve **رَغَا** eder; **يَرْغُو رُغاء**.

Dedi ki: sırtlan da **ترغُو** eder. Ve ben, develerin **رَوَاغِيَ**sini işittim: yani onların **رُغاء**sını ve seslerini. Ve falan kimse devesini **أرْغَى** etti: ondan **يَرْغُو** edeceği bir fiil yaptığı zaman; mahalle onun sesini işitsin de onu konuklamaya çağırsın diye. Ve deve sahibi, geceleyin develerini **يُرْغِي** edebilir; yolcu, onların **رُغاء**sını işitsin de onlara meyletsin diye. Ve misafir, devesini **أرغى** ederse, onda bir ikram bulur.

İbn Fesve, develeri vasfederek dedi:

طوال الذُّرى مايلعنُ الضيفُ أهلها
إذا هو أرْغَى وسطَها بعد ما يَسْرِي

Yani: bu develerin bir tarafında, dişi devesini **يُرْغِي** eder.

İbnü’l-A‘râbî okuttu:

من البِيضِ تُرْغِينا سِقاطَ حديثها
وتنكدُنا لَهْوَ الحديث الْمُمَتّعِ

Yani: bize, köpük menzilesinde az bir söz yedirir.

Leys dedi: **الارْتِغَاءُ**: köpüğü sıyırmak ve onu içmektir. Ve onların mesellerindendir: o, **يُسِرُّ حَسْواً في ارْتِغاءٍ**; azı istemeyi gösterip çoğu gizlice alan kimseye mesel vurulur.

Ve denir: süt **رَغَا** etti ve **أرْغَى** etti: köpüğü çoğaldığı zaman.

Ebü Ubeyd, Kisâî’den: o, sütün **رَغْوَةُ**sidir; **رُغْوَةٌ** ve **رِغْوَةٌ** ve **رِغايةٌ**. Başkası **رُغايةً** da ekledi. **رُغاوةً** işitmedik.

Ebü Zeyd: **الرَّغْوَة**ye **رُغاوَى** denir; cem‘i **رَغَاوَى**dır. İbn Necde, ondan rivayet etti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الرَّغْوَةُ**: **الضَّجْرةُ**dır. Ve denir: onu **رغَّاهُ**: onu kızdırdığı zaman. Ve onu **غَرَّاه**: onu zorladığı zaman.

**غير**: Cerîr b. Abdillah hadîsinde: Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle derken işitti: ( İçlerinde günahlarla amel edilen bir kavim yoktur ki, değiştirmeye güçleri yettiği halde değiştirmesinler; ancak Allah onları bir azapla yakalar. )

Zeccâc dedi: **يغيِّرون**un manası: yani o münkeri, haktan başka bir şeyle defederler; o, **غير**den türemiştir. Denir: **مَرَرْت برجل غيرك**: yani sen değilsin.

Leys dedi: **غَيْرٌ**, senin: bu bir dirhemdir, **غَيْرَ دانق** sözün gibi istisna olur; manası: ancak bir dânik hariç. Ve **غَيْر** isim de olur; dersin: **مَرَرْتُ بِغَيْرِكَ**; ve bu, **غَيْرُكَ**dır.

Allah aziz ve celil dedi: ( **غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ** ) ( **الفاتحة**: 7 ); **غَيْرٌ** mecrûr kılındı; çünkü o, **الذين** için sıfattır. Ve o, **غَيْرُ مصمودِ صمدهُ**dur; her ne kadar onda elif-lâm bulunsa da.

Ebü’l-Abbâs dedi: Ferrâ, ondaki elif-lâmı nekre menzilesinde kıldı. Ve caizdir ki **غَيْرٌ**, ( **أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ** ) ( **الفاتحة**: 7 ) sözündeki isimlere sıfat olsun. Ve o, **غير مصمودٍ**dur; onun **صمْد**ı da. Bu, bazılarının sözüdür. Ferrâ ise, **غَيْرٌ**un, **الذين**den başkasına sıfat olmasını reddeder; çünkü ona göre nekre menzilesindedir.

Ahfeş dedi: **غَيْرٌ**: bedeldir.

Sa‘leb dedi: onun dediği men edilmez; manası tekrardır; sanki istedi: **صِراط غيرِ المغضوب عليهم**.

Ferrâ dedi: **غيرٍ**in manası, **لا** manasıdır; bu yüzden ona **لا** iade edildi; nitekim dersin: falan **غيرُ مُحْسنٍ ولا مُجْمِل**. Dedi ki: **غَيْرٌ** **سِوًى** manasında olursa, onun üzerine tekrar edilmesi caiz olmaz. Görmez misin, caiz değildir ki: bende Abdullah’tan **سِوى** var, **ولا زيدٍ**. Dedi ki: Arapçayı bilmeyenlerden biri demiştir ki: buradaki **غيرٍ**in manası **سِوًى** manasındadır; ve **لا** sıla’dır.

Ben dedim: bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür.

Ebü Zeyd dedi: ( **غَيْرَ المغضوب عليهم** ) sözünü nasbeden kimse için bu, **قطعٌ**dur.

Zeccâc dedi: **غَيْراً**yı nasbeden kimse için iki vecih vardır: biri hâl, diğeri istisna.

Ben dedim: **المُغَيِّرُ**: devesi üzerinde, onu rahatlatmak ve ondan hafifletmek için, edatını değiştiren kimsedir.

A‘şâ dedi:

واستُحِثَّ المُغَيِّرون من القوم وكان النِّظاف ما في العزالي

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: falan kimse, devesinden yana **غَيَّرَ** etti: üzerinden semerini indirdiği ve işini düzelttiği zaman.

Katemî dedi:

إلا مُغَيِّرنا والمُسْتَقِي العَجِلُ

Ve falan kimse hâlinden **تَغَيِّرَ** etti; o da **مُتَغَيِّر**dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%BA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرِّياغُ: الترابُ، وقيل: التراب المُدَقَّقُ. شمر: الرِّياغُ الرَّهَجُ والتراب، قال رؤبة يصف عَيْراً وأُتُنَه:
وإنْ أَثارَتْ من رِياغٍ سَمْلَقا،
تَهْوِي حَوامِيها به مُدَقَّقا
قال الأَزهري: وأَحسَب الموضِع الذي يَتَمَرَّغُ فيه الدوابُّ سُمِّي مَراغاً من الرِّياغِ، وهو الغُبارُ.

##### Türkçe

**الرِّياغُ**: toprak; ve denildi ki: inceltilmiş toprak. Şمر: **الرِّياغُ** **الرَّهَجُ** ve toprak(tır). Rؤبة, bir yaban eşeğini ve onun dişilerini vasfederek dedi:

Ve eğer **رِياغٍ**’dan bir **سَمْلَقا** kaldırırsa,
Onun toynakları onunla, inceltilmiş olarak, aşağı iner.

الأَزهري dedi: Ve sanırım, binek hayvanlarının içinde yuvarlandığı yer, **الرِّياغِ**’dan, o da **الغُبارُ** iken, **مَراغاً** diye adlandırıldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%BA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الريغ، بالكسر، أهمله الجوهري وهو هكذا في سائر النسخ، وصوابه: الرياغ، كما هو نص العباب واللسان والتكملة، قالوا: قال شمر: الرياغ: الغبار والرهج.
 وقيل: التراب عامة، وقيل: المدقق منه، قال رؤبة يصف عيرا، وأتنه:
  وإن أثارت من رياغ سملقا
  تهوي حواميها به مدققـا أراد أثارت رياغا من سملق، فقلب.
 وقيل: الرياغ: النفار، قال الصاغاني: وثلاثتها يدخل في التركيبين، يعني هذا التركيب و الذي قبله.
 وأبو محمد عبد الله بن إبراهيم المغربي الريغي بالكسر: قاضي الإسكندرية، سمع أبا الطاهر بن عوف، وعمر دهرا طويلا، ومات سنة 645 وذريته بعده وأقاربه: محدثون متأخرون.
 وقال النضر: ريغ الثريدة أي: روغها فتريغت بالدسم.
 وقال العزيزي: المريغ، كمعظم: الشيء المترب.
 ومما يستدرك عليه: تريغت اللقمة بالسمن، أي: تروت قاله النضر.
 وقال الأزهري: وأحسب الموضع الذي يتمرغ فيه الدواب سمي مراغا من الرياغ، وهو: الغبار.

##### Türkçe

**الريغ**; kesre ile; Cevherî onu ihmal etti ve o, sair nüshaların hepsinde böyledir; doğrusu: **الرياغ**’dır; **العباب** ve **اللسان** ve **التكملة**’nin nassı üzere olduğu gibi. Dediler: Şemmer dedi: **الرياغ**: toz ve toz-duman.

Ve denildi: genel olarak toprak; ve denildi: ondan ince dövülmüş olan. Rü’be bir yaban eşeğini ve onun dişisini vasfederek dedi:
  Ve eğer **رياغ**’dan bir **سملق**’ı kaldırıp savurursa
  onun toynakları onunla, ince dövülmüş olarak, aşağı iner
“**سملق**’tan bir **رياغ** kaldırıp savurdu” demek istedi; sonra ters çevirdi.

Ve denildi: **الرياغ**: ürküp kaçma. Sâgânî dedi: Ve üçünün de iki terkibe girişi vardır; yani bu terkip ve ondan önceki.

Ve Ebû Muhammed Abdullah b. İbrâhîm el-Mağribî **الريغي**; kesre ile: İskenderiye kadısıdır; Ebû’t-Tâhir b. Avf’u işitti; uzun bir ömür yaşadı; 645 senesinde öldü; ondan sonra zürriyeti ve akrabaları: müteahhir muhaddislerdir.

Ve Nadr dedi: **ريغ الثريدة**; yani: onun yağını akıttı; böylece o, iç yağıyla yağlandı.

Ve Azîzî dedi: **المريغ**, **معظم** gibi: tozlu şey.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **تريغت اللقمة بالسمن**; yani: yağlandı; Nadr söyledi.

Ve Ezherî dedi: Ve sanırım ki, davarların içinde yuvarlandığı yer, **الرياغ**’dan **مراغا** diye adlandırıldı; o da: tozdur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%BA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ريّغ
2 ريّغ ذ (assumed tropical:) He smeared, seasoned, imbued, or soaked, a mess of ثَرِيد [i. e. broken, or crumbled, bread, بِالدَّسَمِ] with grease, or gravy, or dripping; i. q. رَوَّغَهَا (En-Nadr, K, TA) بِالدَّسَمِ (En-Nadr, TA.)

تريّغت اللُّقْمَةُ بِالسَّمْنِ
5 تريّغت اللُّقْمَةُ بِالسَّمْنِ ذ (assumed tropical:) The morsel, or mouthful, was [smeared, seasoned,] imbued, or soaked, (تَرَوَّت,) with clarified butter. (En-Nadr, TA.) [In the CK, and in some MS. copies of the K, this verb is mentioned as quasi-pass. of 2.]

رِيغٌ
رِيغٌ ذ : see what next follows.

رِيَاغٌ
رِيَاغٌ ذ , as in the [T and] O and Tekmileh and L; in the K, erroneously, ↓ رِيغٌ; (TA;) Dust, or dust raised: (Sh, K:) or, as some say, (TA,) dust, or earth, (K, TA,) in a general sense: or such as is comminuted. (TA.) Ru-beh says, describing an ass [i. e. a wild ass] and his females,
وَاـِنْ أَثَارَتْ مِنْ رِيَاغٍ سَمْلَقَا
تَهْوِى حَوَامِيهَا بِهِ مُدَقَّقَا
using an inversion, for he means أَثَارَتْ رِيَاغًا مِنْ سَمْلَقٍ [i. e. And if they raise earth from a level plain, the sides of their hoofs make it to fall down reduced to powder]. (TA.) -A2- And i. q. نِفَارٌ [The act of fleeing, going away or aside or apart or to a distance, retiring to a distance, shrinking, &c.; inf. n. of نَفَرَ, q. v.]: (K:) so some say. (TA.) -A3- Sgh says that this word may belong to the present art. and to art. روغ, q. v. (TA.)

مَرَاغٌ
مَرَاغٌ ذ , signifying The place in which beasts roll, or turn themselves over, is thought by Az to be so called from رِيَاغٌ in the first of the senses assigned to it above. (TA.)

مُرَيَّغٌ
مُرَيَّغٌ ذ A thing defiled with dust or earth, or much sprinkled with dust. (El-'Azeezee, K.)

##### Türkçe

ريّغ
2 **ريّغ** ذ (farazî mecaz:) **ثَرِيد** [yani kırılmış yahut ufalanmış ekmek, **بِالدَّسَمِ**] yemeğini yağ ile, yahut sos ile, yahut kızartma yağı ile sıvadı, tatlandırdı, içine işledi yahut ıslattı; **رَوَّغَهَا** ile aynı anlamdadır. (En-Nadr, K, TA) **بِالدَّسَمِ** (En-Nadr, TA.)

تريّغت اللُّقْمَةُ بِالسَّمْنِ
5 **تريّغت اللُّقْمَةُ بِالسَّمْنِ** ذ (farazî mecaz:) Lokma yahut ağız dolusu, sade yağ ile ( **تَرَوَّت** ,) [sıvanmış, tatlandırılmış,] içine işlemiş yahut ıslanmış oldu. (En-Nadr, TA.) [CK’de ve K’nın bazı yazma nüshalarında, bu fiil 2’nin quasi-pass. olarak zikredilmiştir.]

رِيغٌ
**رِيغٌ** ذ : hemen ardından gelen şeye bak.

رِيَاغٌ
**رِيَاغٌ** ذ, [T ve] O ve Tekmileh ve L’de olduğu üzere; K’da hatalı olarak ↓ **رِيغٌ**; (TA;) Toz, yahut kalkan toz: (Sh, K:) yahut bazılarının dediğine göre, (TA,) genel anlamda toz yahut toprak, (K, TA,) : yahut ufalanmış olan türden. (TA.) Ru-beh, bir eşeği [yani bir yaban eşeğini] ve onun dişilerini vasfederek şöyle der,
وَاـِنْ أَثَارَتْ مِنْ رِيَاغٍ سَمْلَقَا
تَهْوِى حَوَامِيهَا بِهِ مُدَقَّقَا
bir takdim-tehir kullanarak; çünkü onun kastı **أَثَارَتْ رِيَاغًا مِنْ سَمْلَقٍ**’dır [yani: Ve eğer düz bir ovadan toprak kaldırırlarsa, toynaklarının yanları onu toz haline getirilmiş olarak aşağı düşürür]. (TA.) -A2- Ve **نِفَارٌ** ile aynı anlamdadır [kaçma, uzaklaşma yahut yana/ayrı yahut bir mesafeye gitme, bir mesafeye çekilme, ürküp geri durma, vb.; **نَفَرَ**’ın mastarı; bkz.]: (K:) bazıları böyle der. (TA.) -A3- Sgh, bu kelimenin mevcut maddeye ve **روغ** maddesine ait olabileceğini söyler; bkz. (TA.)

مَرَاغٌ
**مَرَاغٌ** ذ, “hayvanların yuvarlandığı yahut kendilerini çevirdiği yer” anlamında; Az’a göre, yukarıda ona verilen anlamların birincisindeki **رِيَاغٌ**’dan dolayı böyle adlandırılmıştır. (TA.)

مُرَيَّغٌ
**مُرَيَّغٌ** ذ Toz yahut toprak ile kirletilmiş bir şey; yahut toz ile çok serpilmiş. (El-'Azeezee, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%BA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَاغَ
رَاغَ ( y )
a.  II, Greased, mixed with grease, gravy &c. ( food ).

تَرَيَّغَ
تَرَيَّغَ V ,
a.  Was greasy, soaked in grease &c.

رِيْغ
رِيْغ 2 ,  رِيَاْغ 23 ,
a.  Earth, dust.

##### Türkçe

**رَاغَ**
**رَاغَ** (ي)
a. II, yağladı, yağ ile, sos vb. ile karıştırdı (yiyecek).

**تَرَيَّغَ**
**تَرَيَّغَ** V,
a. yağlı oldu, yağ vb. içine işlemiş oldu.

**رِيْغ**
**رِيْغ** 2, **رِيَاْغ** 23,
a. toprak, toz.
