# ريق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ريق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ريق

راقَ الماءُ يَرِيقُ رَيْقاً: انْصَبَّ؛ حكاه الكسائي، وأَراقَه هو إِراقة وهَراقَه على البدل؛ عن اللحياني، وقال: هي لغة يمانية ثم فشَت في مصر، والمستقبل أُهَرِيقُ، والمصدر الإِراقهُ والهِراقهُ. وقال مرة: أُرِيقَتْ عينُه دَمْعاً وهُرِيقت. وفي الحديث: كأَنَّما تُهْرَاقُ الدِّماء. وراقَ السَّرابُ يَرِيقُ رَيْقاً: جرى وتضَحْضَحَ فَوقَ الأَرض؛ قال رؤبة:
إِذا جَرى، من آلها الرَّقْراقِ،
رَيْقٌ وضَحْضاحٌ على القَياقِي
والرَّيْقُ: تَردُّد الماء على وجه الأَرض من الضَّحْضاح ونحوه إِذا انْصَبَّ الماء.
الليث: الرِّيقُ ماء الفَم غُدْوة قبل الأَكل ويؤَنث في الشعر فيقال ريقَتُها؛ غيره: والرِّيق الرُّضابُ، والرِّيقة أَخصّ منه. ورِيقهُ الفم ورِيقُه: لعابُه، وجمع الرِّيق أَرْياقٌ ورِياق؛ قال القطامي: وكأَنَّ طَعْم مُدامةٍ عانِيّةٍ
شَمِلَ الرِّياقَ، وخالَطَ الأَسْنانا
ورجل رَيِّقٌ، على فَيْعِل، وعلى الرِّيق أَي لم يُفْطِر. وقولهم: أَتيتُه على رِيقِ نفْسي أَي لم أَطْعَم شيئاً. ويقال: أَتيته رَيِّقاً وأَتيته رائقاً أَي على رِيقٍ لم أَطعم شيئاً؛ حكاه يعقوب. والماء الرائقُ: الذي يُشرب على الرِّيق غُدْوة، زاد الجوهري: ولا يقال إِلاَّ للماء؛ وأَكلت خبزاً رَيْقاً أَي بغير إِدام؛ وجاءَ فلان رائقاً عَثَرِيّاً أَي فارِغاً بلا شيء؛ حكاه سيبويه، وقال ابن الأَعرابي: معناه جاءَ غير محمود المَجِيء، ويقال: شربت الماءَ رائقاً وهو أَن يشرَبه شارِبه غُدوة بلا ثُفْل، ولا يقال إِلاَّ للماء. وراقَ الرَّجلُ يَرِيقُ إِذا جادَ بنفْسه عند الموت، وقال الكسائي: هو يَرِيق بنفسه رُيُوقاً أَي يَجُود بها عند الموت. ورَيِّقُ كل شيء أَفضلهُ وأَوَّله، تقول: رَيِّقُ الشَّباب ورَيِّقُ المطر وقد يخفَّف فيقال رَيْقٌ؛ قال لبيد:
مَدَحْنا لها رَيْقَ الشَّبابِ، فعارَضَتْ
جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَما
قال ابن بري: رَيِّقُ الشباب فيْعِل من راقَني الشيءُ يَرُوقني أَي أَعجبني، قال: فحقه أَن يذكر في ترجمة روق لا ريق، فأَما قولهم رجُل رَيِّق إِذا كان على رِيقِه، فهو من الياء، قال: والرَّيْقُ تخفيف الرَّيِّق؛ وأَنشد المُفَضَّل:
على كُلِّ رَيْقٍ ترَى مُعْلَماً
يُهَدِّرُ، كالجمَلِ الأَجْرَب
أَي رَيْق مُعْجب يعني فرساً؛ وقيل: رَيِّقُ المطر ناحِيته وطرفهُ؛ يقال: كان رَيِّقُهُ علينا وحِمِرُّه على بني فلان؛ وحِمِرُّه: مُعظَمُه، ويقال: رَيِّق المطر أَوَّل شُؤْبُوبه؛ ابن سيده: ورَيِّقُ الشباب أَوله، وقيل: إنما أَصله الواو، ورَيِّقُ الليل أَوله؛ قال العجاج: أَلجَأَه رَعْدٌ من الأَشْراطِ،
ورَيْقُ الليلِ إِلى أَراطِ
وقوله:
فأَدْنى حِمارَيْكِ ازْجُرِي، إِنْ أَرَدْتِنا،
ولا تَذْهَبي في رَيْقِ ليْلٍ مُضَلَّل
يجوز أَن يُعْنَى بالرِّيْقِ أَوَّل الشيء وأَن يعنى به السَّراب لأَنه مما يَكْنُون به عن الباطل. وراقَ السَّرابُ يَرِيقُ رَيْقاً إِذا لمَعَ فوق الأَرض، وتَرَيَّقَ مثله. ويقال: ذهب رَيْقاً أَي باطلاً؛ وأَنشد: حِمارَيْكِ سُوقي وازْجُري، إِن أَطعْتِني،
ولا تَذْهَبي في رَيْق لُبٍّ مُضَلَّلِ
(* قوله «في ريق» تقدم في مادة حمر: في رنق بالنون والصواب ما هنا) ويقال: أَقصِرْ عن رَيْقك أَي عن باطِلك. ابن بري: الرَّيْقُ الباطل؛ قال حَسَّان بنُ يَعْلى العَنْبري:
أَقُولُ لِمَنْ أَرْجُو نَصِيحةَ صَدْرِه:
لَعَنَّك مِن صَهْباءَ في رَيْقِ باطِلِ
التهذيب: التِّرْياقُ اسم تِفْعالٌ سمي بالرِّيق لما فيه من رِيق الحيَّات، ولا يقال تَرْياقٌ، ويقال دِرْياقٌ. ويقال: كان هذا الأَمْر وبنا رَيْقٌ أَي قُوَّة، وكذلك كان هذا الأَمر وبنا رَمَقٌ وبُلَّةٌ كله الرَّخاء والرِّفْق؛ وقول ذي الرُّمَّة يصف ثوراً:
حتَّى إِذا شَمَّ الصَّبا وأَبْرَدا،
سَوْفَ العَذَارَى الرَّائقَ المُجَسَّدا
قيل: أَراد بالرائِق ثوباً قد عُجِن بالمِسْك، والمُجَسَّد المُشْبَع صِبْغاً؛ وقيل: الرَّائقُ الشَّباب الذي يَرُوقُها حُسْنُه وشَبابه؛ وذكر ابن الأَثير في هذه الترجمة قال: وفي حديث علي فإِذا بِرَيْقِ سيف، يروى بفتح الراء وكسر الباء، من راقَ
السَّرابُ إِذا لمَعَ، ولو روي بفتحها على أَنها أَصلية من برَق السيفُ لكان وجهاً بَيِّناً؛ قال الواقدي: لم أَسمع أَحداً إِلاَّ يقول: بِرَيْقِ سيفٍ من ورَائي يعني بكسر الباء وفتح الراء.

### Türkçe

**راقَ** su **يَرِيقُ** **رَيْقاً**: döküldü/akıverdi; onu **الكسائي** nakletti; ve onu o döktü: **إِراقة** olarak ve **هَراقَه** bedel üzere; **اللحياني**’den. Ve dedi: o Yemenî bir lugattır, sonra Mısır’da yayıldı; ve gelecek (kipi): **أُهَرِيقُ**; ve mastar: **الإِراقهُ** ve **الهِراقهُ**. Ve bir kere dedi: gözü yaş olarak **أُرِيقَتْ** ve **هُرِيقت**. Ve hadiste: “Sanki kanlar **تُهْرَاقُ**.” Ve **راقَ** serap **يَرِيقُ** **رَيْقاً**: aktı ve yerin üstünde yayıldı; **رؤبة** dedi:

Eğer aktıysa, onun âlinden **الرَّقْراقِ**,
**رَيْقٌ** ve **ضَحْضاحٌ** **القَياقِي** üzerinde

Ve **الرَّيْقُ**: su döküldüğü zaman, **الضَّحْضاح** ve benzeri şeylerden, suyun yer yüzü üzerinde gidip gelmesidir.

**الليث**: **الرِّيقُ** sabahleyin yemekten önce ağzın suyudur; ve şiirde müennes yapılır da “**ريقَتُها**” denir. Başkası: ve **الرِّيق** **الرُّضابُ**’dır; ve **الرِّيقة** ondan daha özeldir. Ve **رِيقهُ** ağız ve **رِيقُه**: onun salyasıdır; ve **الرِّيق**’in cem‘i **أَرْياقٌ** ve **رِياق**’tır; **القطامي** dedi:

Ve sanki yıllanmış bir şarabın tadı
**الرِّياقَ**’ı kuşatmış ve dişlere karışmış

Ve bir adam **رَيِّقٌ**, **فَيْعِل** vezni üzere; ve **الرِّيق** üzere, yani kahvaltı etmemiş olarak. Ve onların sözü: “Ona nefsimin **رِيقِ**i üzere geldim” yani hiçbir şey tatmadım. Ve denir: ona **رَيِّقاً** geldim ve ona **رائقاً** geldim; yani bir **رِيقٍ** üzere, hiçbir şey tatmadım; onu **يعقوب** nakletti. Ve **الرائقُ** su: sabahleyin **الرِّيق** üzere içilen şeydir; **الجوهري** artırdı: ve ancak su için söylenir. Ve **رَيْقاً** ekmek yedim: yani katıksız. Ve falan kimse **رائقاً عَثَرِيّاً** geldi: yani boş, hiçbir şeysiz; onu **سيبويه** nakletti. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: manası, gelişi övülmemiş olarak geldi. Ve denir: suyu **رائقاً** içtim; o, içenin onu sabahleyin tortusuz içmesidir; ve ancak su için söylenir. Ve adam **راقَ** **يَرِيقُ**: ölüm anında canını cömertçe verdiği zaman; ve **الكسائي** dedi: o, ölürken canıyla **يَرِيق** **رُيُوقاً**; yani onu ölümde cömertçe verir.

Ve her şeyin **رَيِّقُ**’u: onun en faziletlisi ve evvelidir; dersin: **رَيِّقُ الشَّباب** ve **رَيِّقُ المطر**; ve hafifletilir de **رَيْقٌ** denir; **لبيد** dedi:

Onun için **رَيْقَ الشَّبابِ**’ı övdük; derken karşı koydu
Gençliğin yanı, sırrı gizleyende, yabancılaştı

**ابن بري** dedi: **رَيِّقُ الشباب** “**راقَني** şey **يَرُوقني**”den **فَيْعِل**’dir; yani beni beğendirdi. Dedi: o halde hakkı, **روق** maddesinde zikredilmesidir, **ريق**’te değil. Ama onların “adam **رَيِّق**” sözü, kendi **رِيقِ**i üzere olduğu zaman, o **ياء**dandır. Dedi: ve **الرَّيْقُ**, **الرَّيِّق**’in hafifletilmesidir. Ve **المُفَضَّل** şu beyti okudu:

Her **رَيْقٍ** üzerinde bir nişan görürsün
Gürler; uyuz deve gibi

Yani beğenilmiş **رَيْق**; bir at kastediyor. Ve denildi: **رَيِّقُ المطر** onun yönü ve ucudur; denir: onun **رَيِّقُهُ** bize idi, ve onun **حِمِرُّه** falan oğullarına idi; ve **حِمِرُّه**: onun çoğudur. Ve denir: **رَيِّق المطر** onun ilk sağanağıdır. **ابن سيده**: ve **رَيِّقُ الشباب** onun evvelidir; ve denildi: aslında o **واو**dur. Ve **رَيِّقُ الليل** onun evvelidir; **العجاج** dedi:

Onu şartlardan bir gök gürültüsü sığındırdı,
Ve **رَيْقُ الليلِ** **أَراطِ**’a kadar

Ve onun sözü:

İki eşeğini yaklaştır; bizi istersen sür,
Ve sapkın bir gecenin **رَيْقِ**inde gitme

Caizdir ki **الرِّيْقِ** ile şeyin evveli kastedilsin; ve caizdir ki onunla serap kastedilsin; çünkü o, bâtıldan kinaye ettikleri şeylerdendir. Ve **راقَ** serap **يَرِيقُ** **رَيْقاً**: yerin üstünde parladığı zaman; ve **تَرَيَّقَ** da onun gibidir. Ve denir: **رَيْقاً** gitti; yani bâtıl olarak. Ve şu beyti okudu:

İki eşeğini sür ve kov; bana itaat edersen,
Ve sapkın bir aklın **رَيْقِ**inde gitme

(* Onun “**في ريق**” sözü, **حمر** maddesinde geçti: **في رنق** **النون** ile; ve doğrusu buradaki gibidir.)

Ve denir: **رَيْقك**’inden kıs; yani bâtılından. **ابن بري**: **الرَّيْقُ** bâtıldır; **حَسَّان بنُ يَعْلى العَنْبري** dedi:

Göğsünün öğüdünü umduğum kimseye derim:
Lanet olsun sana; **صَهْباءَ**dan, bâtıl bir **رَيْقِ** içinde

**التهذيب**: **التِّرْياقُ** “**تِفْعالٌ**” ismidir; içinde yılanların **رِيق**’inden **رِيق** bulunduğu için **الرِّيق** ile adlandırıldı; ve **تَرْياقٌ** denmez; ve **دِرْياقٌ** denir. Ve denir: bu iş oldu ve bizde **رَيْقٌ** vardı; yani kuvvet. Ve yine: bu iş oldu ve bizde **رَمَقٌ** ve **بُلَّةٌ** vardı; hepsi bolluk ve yumuşaklıktır. Ve **ذو الرُّمَّة**’nin, bir boğayı vasfederken sözü:

Nihayet sabayı kokladı ve serinlediği zaman,
Genç kızların **الرَّائقَ** **المُجَسَّدا**’sı, örtü

Denildi: **الرائِق** ile miskle yoğrulmuş bir elbise istedi; ve **المُجَسَّد** boya ile doyurulmuş olandır. Ve denildi: **الرَّائقُ** o gençliktir ki, onun güzelliği ve gençliği onu beğendirir. Ve **ابن الأَثير** bu maddede zikretti, dedi: Ali’nin hadisinde: “Bir de bakarsın ki kılıcın **بِرَيْقِ**i”; **راقَ** serap parladığı zaman (manasında), **الراء**’ın fethi ve **الباء**’ın kesriyle rivayet olunur. Eğer **الباء**’ın fethiyle, onun aslî olduğuna göre “kılıç parladı”dan rivayet edilseydi, apaçık bir vecih olurdu. **الواقدي** dedi: “Arkamdan bir kılıcın **بِرَيْقِ**i” diyen dışında kimseyi işitmedim; yani **الباء**’ın kesri ve **الراء**’ın fethiyle.
