# رين (ر-ي-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Reyn Pas demektir

- Harfler: ر - ي - ن
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رَانَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E.md) | فَعَلَ | Paslandı | 1 | 1 | [83:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/ayet/83:14.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kazandı
2. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
3. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رين |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9.md), [ختم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85.md), [غلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%81.md), [غشى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [جلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Parlak veya saydam bir yüzeyin üzerini katman katman kaplayarak işlevsizleştiren tortu, kir ve pas |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi kesbiyle (günah ve haksızlıklarla) kalbin idrak ve basiret yüzeyini bürüyen karartıcı tabaka |
| Çekirdek Özet 3 | Birikimsel eylemlerin geri dönülmez bilişsel ve ahlaki körleşmeye, algı felcine yol açması |
| Kritik Hata Riski | Kökün doğrudan ilahi bir ön mühürleme veya kaderi bir kilit olarak anlaşılıp, insanın kesb ve alışkanlık süreçlerinin doğurduğu ontolojik kirlenmenin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ري | Akışkanlık, gevşeme, bir şeyin üzerine yayılma veya kuşatıp bürüme hareketi; [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) kökünde şüphenin zihni kaplayıp sarsması, [ريع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B9.md) kökünde yükselip yayılma, [ريش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B4.md) kökünde örtücü ve koruyucu tüy ve elbise anlamı bulunur | ن | Yayılma ve bürüme hareketine nüfuz edicilik, süreklilik, yerleşme ve yapışkan bir tortu gibi nesnenin üzerine oturup onu bütünüyle baskılama vasfı katmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Üstte olma, öncelik, nesnenin en üst tabakası veya bilinç ve algı merkezi |
| ي | El ve kol | Eylem, tutma, etkin müdahale ve yapıp etmelerin somutlaşması |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, akışkan yayılma, canlı biçimde yüzeye yerleşip çoğalan süreç |
| رين | Bilinç ve idrak yüzeyine eylemler yoluyla yapışıp sürekli yayılan baskı | İnsanın yapıp ettiklerinin birikerek en üst algı ve basiret merkezini katman katman örtmesi, hareket kabiliyetini ve saydamlığını yok etmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Parlak kılıç veya ayna yüzeyini kaplayan pas, tortu ve kireç tabakası; şarabın veya uykunun zihne galebe çalıp idraki örtmesi; kişinin içinden çıkamayacağı bir borç veya helak içine batması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Abdü Yegûs veya Abde b. et-Tabîb şiirinde uykunun ve sersemliğin kavmi sarıp kuşatması anlamında geçer: أوردته القوم قد ران النعاس بهم / فقلت إذ نهلوا من جمه قيلوا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in aşırı borçlanıp iflas eden Üseyfi' hakkında söylediği sözde borcun kişiyi çepeçevre kuşatıp batırması anlamında kullanılmıştır: ألا إن الأسيفع أسيفع جهينة رضي من دينه بأن يقال سبق الحاج فادان معرضا فأصبح قد رين به |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Mufaddaliyyât.

### Sami etimolojik katman

Arapça رين kökü, Sami dillerinde birikme, ağırlaşma, üstü örtülme ve çökme semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan r-y-n biçiminde tam fonetik denkliği sınırlı olmakla birlikte, zihnin bulanması, kirlenmesi ve ağır bir uyuşuklukla kaplanması anlamındaki köklerle semantik matris bağı bulunur. Süryanicede r-y-n / r-n-y çizgisi daha çok derin düşünme, zihni meşgul eden ağır kaygı ve fikir yüküyle bağ kurarken; Arapçada kök, somut nesnelerin (kılıç, ayna, maden) üzerini örten pas (sadâ') ve yapışkan tortu ekseninde yoğunlaşmış, buradan zihni ve kalbi kuşatan uyuşukluk, sarhoşluk ve ahlaki körelmeye aktarılmıştır. Kökün Afro-Asyatik düzlemdeki ilksel hareketi, bir sıvının veya tortunun alttaki yapıyı görünmez kılacak şekilde üst yüzeye çökmesi ve katılaşmasıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رين kökünden türeyen رَانَ / يَرِينُ fiili ve رَيْن ismi | Kılıç ve aynanın paslanması, şarabın veya uykunun zihne galebe çalması, borcun insanı çaresiz bırakması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice zihinsel meşguliyet, dert ve ağırlık bildiren r-n-y / r-w-n biçimleri | Anlamsal olarak içe çökme, zihnin ağır bir örtü altında kalması ve uyuşma ile örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir bir soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رين | Anlamlı | Pas, örtü, galebe | Üst yüzeyi kaplayarak işlevsizleştiren tortu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D9%8A.md) | Anlamlı | Sürekli bakmak, gözünü dikmek | Gözü bir hedefe dikip uzun süre ayırmadan bakma hali | Hedef kökle görsel sabitlik ve tutulma yönünden ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| [يرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B1%D9%86.md) | Anlamlı | Kına, fil beyni, sert zemin | Boyayan ve renk değiştiren madde, koyu yoğun kütle | Yüzeyi kaplayıp rengini değiştirme bağı; Kur'an'da geçmez |
| [ينر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim Arapçada kök kurmaz |
| نري | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [نير](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%B1.md) | Anlamlı | Işık, belirgin çizgi, boyunduruk | Kumaşın atkısı, öküzün boyunduruğu veya aydınlık | Kalb veya zıtlık; örtü ve esaret ile nûr/aşikar olma ilişkisi; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رين | Merkez | Paslanma, örtülme | Yapıp etmelerin birikerek yüzeyde tortu ve pas tabakası oluşturmasıyla gerçekleşen körleşme | Kendi eylemleriyle saydamlığın yitirilmesi |
| [طبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Mühürleme, kalıba dökme | Bir nesneye dışarıdan vurulan nihai damga, kabartma veya fıtri eğilim | Karakter haline gelmiş, dışsal tescil vurgusu |
| [ختم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85.md) | Komşu | Kapatıp kilitleme | Bir kabın veya yazının açılmasını engelleyecek şekilde sonunun mühürlenmesi | Çıkış ve giriş kapısının tamamen kapanması |
| [غلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%81.md) | Komşu | Kılıfa sokma | Bir nesnenin doğuştan veya sonradan kalın bir kılıf içine girerek dış etkilere kapanması | Kalın bir zar veya mahfaza içinde bulunma |
| [غشى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) | Komşu | Bürüyüp örtme | Bir şeyin üzerini gece veya örtü gibi saran, her yönden kaplayan örtü | Ani veya geçici olarak tüm yüzeyi kaplama |
| [جلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%88.md) | Zıt | Pası silme, açığa çıkarma | Aynanın veya kılıcın pasını giderip parlatma, hakikati apaçık kılma | Tortunun temizlenmesiyle saydamlığın geri kazanılması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رين | Paslanma, örtülme, galebe | Parlak yüzeyi katman katman bürüyen kir ve algı körlüğü | Kesin |
| Latince | rubigo, obducere, obnubilare | Pas, üzerini kaplamak, bulutla örtmek | Rubigo doğrudan madeni pası; obnubilare ise zihnin kararmasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | incrustation, rust, tarnishing, encumbrance | Paslanma, kireçlenme, kararma, tortu bağlama | Pas ve lekelenmenin yüzeyin saydamlığını ve yansıtma yetisini yok etmesini tam karşılar | Kesin |
| Almanca | Verkrustung, Rosten, Trübung, Überwältigung | Kabuk bağlama, paslanma, bulanma | Hem fiziksel tortulaşmayı hem de zihinsel/ahlaki kararmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | encroûtement, rouille, ternissure | Pas tutma, kabuklaşma, matlaşma | Maddenin kendi nemi ve kirliliğiyle matlaşıp körelmesini yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ | Günahların birikerek kalbi köreltmesi, basiret aynasını paslandırması | İnsanın kazandığı günahların kalpte tortu bağlaması ve vahyi yalanlamaya sürüklemesi; inkarcıların ceza tehdidini masal saymaları bağlamı (Mutaffifîn [83:14](https://lisan.digital/tr/ayet/83:14.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb, hidayet ve dalalet meselesi | Kalbin mühürlenmesinin cebri bir kader mi yoksa kulun kendi kesbinin bir neticesi mi olduğu tartışması; Mu'tezile ve Ehl-i Sünnet reynin kulun amellerinin sonucu olduğunda birleşir | Amellerin kalpte ontolojik ve epistemolojik kararmaya yol açması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan bir fıkhi ahkam terimi değildir; ancak iflas ve borcun kuşatması (kad rîne bihi) lafzı borçlar hukukunda iflas tasviri için rivayetlerde anılır | Borcun malı ve tasarrufu bütünüyle rehin alması |
| Tefsir | Mutaffifîn [83:14](https://lisan.digital/tr/ayet/83:14.md) tefsiri | Hasan-ı Basrî'nin "günah üstüne günah işleyerek kalbin kararması" izahı; hatm ve tab' mertebelerinden önceki birikimsel bozulma aşaması | Saydam basiretin tortu ile körleşmesi |
| Hadis | Kalp terbiyesi ve günah psikolojisi | Kul bir günah işlediğinde kalbinde siyah bir nokta oluşması, tevbe etmezse bu lekenin yayılarak kalbi bütünüyle bürümesi hadisi | Günahların kümülatif etkisiyle kalbin duyarsızlaşması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve kalp metafiziği | Manevi kireçlenme ve paslanma | Hakikati yansıtma yetisini sıfırlama | İşlenen günahların tevbe ile temizlenmemesi sonucu kalbin vahye duyarsız hale gelmesi | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Zihinsel dogmatizm ve ön yargı tortusu | Veri akışını ve hakikati filtreleme | Yanlış kabullerin ve taassubun zihni kaplayarak yeni ve doğru bilginin girişini engellemesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kurumlar | Yozlaşma ve bürokratik körelme | Kurumsal körlük oluşturma | Haksızlıkların ve denetimsizliğin yönetim mekanizmasını işlemez bir pas tabakası gibi sarması | Muhtemel |
| İktisadi | Ticaret ahlakı ve piyasa | Hile, faiz ve borç bataklığı | Değer üretme kabiliyetini boğma | Aşırı hırs ve hak gasplarının (tatfîf) iktisadi bünyeyi çökertip aktörleri borç ve bataklığa gömmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Korozyon, oksidasyon ve yüzey kirlenmesi | İletken veya yansıtıcı bir metalin oksijen ve nemle tepkimeye girerek yüzeyinde elektron akışını kesen pas tabakası üretmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Alışkanlık kemikleşmesi ve ahlaki duyarsızlaşma | Tekrarlanan ahlak dışı eylemlerin psikolojik eşiği düşürerek suçluluk hissini tamamen yok etmesi ve bilişsel körlük yaratması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca soyut ve kaderi bir kilitlenme olarak görülüp, maddi ve eylemsel boyutunun (nebevi hadisteki leke ve birikim metaforunun) unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | رين fiili, ayette açıkça "mâ kânû yeksibûn" (kazandıkları şeyler) ifadesine bağlanmıştır; bu da körleşmenin dışsal veya tesadüfi değil, insanın doğrudan amellerinin bir sonucu olduğunu gösterir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkarcılığın ve ahlaksızlığın faturasının ilahi bir ön engellemeye kesilerek kulun ahlaki sorumluluğunun zedelenmesi ve tevbenin işlevsiz sanılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın günah-algı ilişkisine dair kurduğu epistemolojik modeli tek bir somut metaforla açıklaması bakımından merkezidir; ahlak ile idrak arasındaki kopmaz bağı gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mutaffifîn suresinde ölçü ve tartıda hile yapanların, ahireti ve vahyi yalanlamaya nasıl sürüklendiğini açıklayan ayet grubunda (Mutaffifîn [83:1](https://lisan.digital/tr/ayet/83:1.md)-17) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikati inkar etmenin safi bir entelektüel tercih olduğu yanılgısını düzeltir; inkarın gerisinde pratik ahlaki sapmaların ve birikmiş haksızlıkların oluşturduğu algı körlüğü olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Maden, kılıç ve ayna gibi parlak ve yansıtıcı yüzeyleri kaplayarak onların ışıltısını, keskinliğini ve saydamlığını yok eden tortu, pas ve kireçlenme tabakası.
- Soyut anlam: İnsanın yapıp ettiği haksızlıklar ve günahlar sebebiyle idrak, vicdan ve basiret merkezinin kararması; dışarıdan gelen hakikat uyarılarını algılayamaz ve yansıtamaz hale gelmesi.
- Sistematik karşılık: Birikimsel amellerin (kesb) zamanla epistemolojik bir bariyere ve ontolojik bir perdeye dönüşerek bilişsel ve ahlaki dönüşümü imkansız kılan korozyon hali.
- LaTeX modeli: $$R(t) = \int_{0}^{t} k(u) \, du \quad \implies \quad \lim_{R(t) \to R_{\max}} I(t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $k(u)$ bireyin zaman içindeki eylem ve günah birikimini (kesb), $R(t)$ kalp yüzeyinde biriken pas ve tortu katmanını (reyn) temsil eder. Birikim maksimum eşiğe ($R_{\max}$) ulaştığında, kalbin hakikati algılama ve yansıtma kapasitesi olan basiret fonksiyonu $I(t)$ sıfıra yaklaşarak mutlak algı körlüğüne dönüşür.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Mutaffifun 83:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/ayet/83:14.md) — رَانَ

كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Hayır; onların kazandıkları, kalblerini paslandırıp körletmiştir.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Reyn Pas demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الراء والنون و و ا ي ء معهما
ر ن و، ر و ن، ن و ر، ر ي ن، ي ر ن، ن ي ر، ر ن أ، أ ر ن مستعملات
رنو:
رنا يَرْنُو إليها رُنُوّا، إذا نظر إليها، ورَنَوْته أَرْنُوه رنا ورُنُواً فأنا رانٍ، قال:
إذاهُنَّ فَصَّلْنَ الحديث لأَهله		حديثَ الرَّنا فَصَّلنَهُ بالتَّهانُفِ
وفُلانٌ رُنُوُّ فُلانة، أي: يُديمُ النَّظَرَ إليها حيثُ ذَهَبَتْ.
وأَرْناني حُسْنُ ما رأيتُ، أي: أعجبني وحملني على الرُّنُوّ.
وكأسٌ رَنَوْناةٌ، أي: دائمة... والرّنوّ: اللّهو مع شَغْل القلب، قال العجّاج: فقد أرانَى ولقد أُرَنِّي أي: أُلَهَّى وأُلَهِّي.
وأَرْنَى إرناءً: نَظَرورنا، أي: أدام النَّظَر، قال: أَرْنَى لبَهْجَتِها وحُسْنِ حَدِيثها والرّاني: الطَّرِبُ، ورَنَوْتُ: طَرِبْتُ، وهذه كلمةٌ سائرةٌ في أفواه العَرَب. وحُكِيَ عن امرأة من بني يَرْبوع سُئِلَتْ عن رجلٍ، فقالت: في القُبّة يُرْنَى، أي: يُغَنَّى ليَطرَب، قال: فما سَكَتَتْ حتّى رَنَوْت لُصوتها، أي: طَرِبْت.
وفُلانٌ رُنُوُّ الأَمانيّ، أي: هو صاحِبُ أَمانِيَّ يَتَوَقَّعُها، قال: يا صاحبيَّ إنَّني أَرْنُوكَما لاتَحرِماني إنّني أرجوكُما
رون:
يَوْمٌ أَرْوَنانٌ، وليلةٌ أرْوَنانة، أي: شَديدٌ صَعْبٌ. لا فِعل له، وأَرْوَنانيٌّ وأَرْوَنانيّةٌ أيضاً، قال:
فَظَلَّ لنِسْوةِ النُّعمان منّا		على سَفَوانَ يومٌ أَرْوَنانُ
نور:
النُّور: الضيّاء، والفعل: نار وأنار ونَوْراً وإنارةً. واستنار، أي: أضاء.
والنُّور: نَوْرُ الشَّجَر، والفِعْل: التَّنوير، وتنوير الشَّجَرة: إزْهارُها. والنُّوّار: نَوْرُ الشَّجَر.
وتنوَّرْت ناراً: قَصَدْت إليها.
والنّائرةُ: الكائنةُ تقعُ بينَ القَوْمِ.
والمَنارة، مَفْعَلة من الإنارة، وبَدْء ذلك أَنَّهم كانوا يُنَوِّرونَ في الجاهِليّة ليُهْتَدَى ويُقْتَدَى بها.
والمنارة: الشَّمعةُ ذات السِّراج. والمنارةُ: ما يُوضَعُ عليه المِسرَجة، قال:
وكِلاهُما في كَفِّهِ يَزَنِـيَّةٌ		فيها سِنانٌ كالمنارةِ أَصْلَعُ
والمنارة: للمؤذِّن.
والنَّؤُورُ: دُخانُ الفَتيلة، يُتَّخَذُ كُحلاً أو وَشْماً.
والنُّورة: يُطْلَى بها.
وفُلانٌ يُنَوِّر على فلان، إذا شبّه عليه أمراً، ولَيْسَت الكلمةُ بعربيّة مَحْضة، واشْتِقاقُهُ: أنّ امرأة كانت تُسَمَّى نُورة من أَسحَر النّاس، فكل من فعل فِعْلَها قيل له: قد نوّر فهو مُنَوِّر.
وامرأة نَوارٌ: وهي العَفيفةُ النّافرةُ عن الشَّرِّ والقَبيح، والجميعُ: النُّورُ، أو هي التي تكره الرِّجال.
وبقرةٌ نَوارٌ: تَنْفِرُ من الفَحل، قال: من نساءٍ عن الفواحشِ نُورِ ونُرْتُ فلاناً، أي: أَنْفَرته بقولٍ أو فِعلٍ.
رين:
الرَّيْنُ: الطَّبْع على القلب.. رانَ يَرِينُ على قَلبه، أي: طُبع، وقوله جلّ وعزّ: "بل ران على قُلُوبهم".
قال الحَسَن: الذّنب على الذّنب حتّى يَسْوَدَّ القلب. وهذا من الغلبة عليه.
ورِينَ بفلانٍ، أي: وقع فيما لا يَستطيعُ الخُرُوج منه.
وران النُّعاسُ والخمر في الرَّأسْ: رَسَخَ فيه رينا ورُيُوناً، قال الطِّرِمّاح:
مخافةَ أن يَرينَ النَّوْمُ فيهم		بسُكْرِ سِناتِهم كلَّ الرُّيُونِ
والرُّءُون في هذا غلط.
والمَوْتُ يَرِينُ على الإنسان فيَذْهَبُ به، ويُقالُ: أصبح فُلانٌ قد ريِنَ به، أي: ذهب.
يرن:
اليَرُونُ: دِماغُ الفِيلِ.. ويَرْنا: اسم رملة.. واليرون أيضا الرّجل، قال النّابغة:
وأنت الغَيْث يُنعش مَنْ يليه		وأنت السَّمُّ خالطه اليَرُونُ
نير:
نِيرُ الثَّوْر: الخَشَبة التّي على عُنُقه، وجَمْعُهُ: أَنيار. ونِيرُ الثَّوْب: عَلَمُه.. ونِيرُ الطّريق: أُخدوده الواضح، قال:
دنانيرُنا من نِيرِ ثَوْر ولـم تـكـن		من الذَّهَبِ المَضرُوب عند القَساط
رنأ:
اليُرَنّاءُ: الحِنّاءُ.
أرن:
أَرِنَ يَأْرَنُ أَرَنا وإراناً، أي: نَشِطَ. والفاعلُ: أَرِنٌ وأَرُونٌ، كما يُقال: مَرِحٌ ومَرُوحٌ.
والإرانُ: سَرِير الميّت، قال:
وعَنْسٍ كأَلْواحِ الإرانِ نَسَأْتُها		على لاحِبٍ كأنّه ظَهْرُ بُرجُدِ
وأَرانَ القَوْمُ: هَلَكَتْ مَواشِيهم، أو هُزِلَتْ فهم مُرِينونّ.

##### Türkçe

باب **الراء** ve **النون** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ر ن و**، **ر و ن**، **ن و ر**، **ر ي ن**، **ي ر ن**، **ن ي ر**، **ر ن أ**، **أ ر ن** kullanımdadırlar

**رنو**:
**رنا يَرْنُو** إليها **رُنُوّا**، ona baktığı zaman; ve **رَنَوْته أَرْنُوه** **رنا** ve **رُنُواً** (yaptım), ben **رانٍ**’ım. Dedi ki:
إذاهُنَّ فَصَّلْنَ الحديث لأَهله		حديثَ الرَّنا فَصَّلنَهُ بالتَّهانُفِ
Ve falan, falancanın **رُنُوُّ**’sudur; yani, nereye giderse ona bakmayı sürdürür.
Ve **أَرْناني** gördüğüm şeyin güzelliği; yani, beni hayran bıraktı ve beni **الرُّنُوّ**’a sevk etti.
Ve bir kadeh **رَنَوْناةٌ**; yani, sürekli... ve **الرّنوّ**: kalbin meşguliyetiyle birlikte eğlence; el-‘Accâc dedi ki: **فقد أرانَى ولقد أُرَنِّي** yani: oyalanırım ve oyalarım.
Ve **أَرْنَى إرناءً**: **نَظَرورنا**; yani, bakışı sürdürdü. Dedi ki: **أَرْنَى لبَهْجَتِها وحُسْنِ حَدِيثها** ve **الرّاني**: coşkun (tarablı) olan; ve **رَنَوْتُ**: coştum. Bu, Arapların ağızlarında dolaşan bir kelimedir. Benî Yerbû‘dan bir kadın hakkında rivayet edildi; bir adam hakkında kendisine soruldu da dedi ki: “Kubbenin içinde **يُرْنَى**”; yani, coşsun diye bana şarkı söylenir. Dedi ki: “Sesine **رَنَوْت** oluncaya kadar susmadı”; yani, coştum.
Ve falan, **رُنُوُّ الأَمانيّ**’dir; yani, o, beklediği temennilerin sahibidir. Dedi ki: **يا صاحبيَّ إنَّني أَرْنُوكَما لاتَحرِماني إنّني أرجوكُما**

**رون**:
Bir gün **أَرْوَنانٌ**, bir gece **أرْوَنانة**; yani, şiddetli, zor. Fiili yoktur. **أَرْوَنانيٌّ** ve **أَرْوَنانيّةٌ** de (vardır). Dedi ki:
فَظَلَّ لنِسْوةِ النُّعمان منّا		على سَفَوانَ يومٌ أَرْوَنانُ

**نور**:
**النُّور**: aydınlık; fiil: **نار** ve **أنار** ve **نَوْراً** ve **إنارةً**. Ve **استنار**; yani, aydınlandı.
Ve **النُّور**: ağacın **نَوْرُ**’u; fiil: **التَّنوير**; ve ağacın **تنوير**’i: çiçek açmasıdır. Ve **النُّوّار**: ağacın **نَوْرُ**’udur.
**وتنوَّرْت** bir ateşe: ona yöneldim.
Ve **النّائرةُ**: kavim arasında vuku bulan (şey).
Ve **المَنارة**: **الإنارة**’dan **مَفْعَلة** vezninde; bunun başlangıcı şudur: câhiliyyede, kendisiyle yol bulunsun ve kendisine uyulsun diye **يُنَوِّرونَ** idiler.
Ve **المنارة**: kandilli mum. Ve **المنارةُ**: kandilin üzerine konulduğu şey. Dedi ki:
وكِلاهُما في كَفِّهِ يَزَنِـيَّةٌ		فيها سِنانٌ كالمنارةِ أَصْلَعُ
Ve **المنارة**: müezzin içindir.
Ve **النَّؤُورُ**: fitilin dumanı; sürme veya dövme olarak edinilir.
Ve **النُّورة**: onunla sıvanır.
Ve falan, falana karşı **يُنَوِّر** eder; bir işi ona karıştırdığı zaman. Kelime saf Arapça değildir; onun iştikakı: insanların en sihirbazlarından, adı **نُورة** olan bir kadın idi; kim onun fiilini yaparsa ona “**قد نوّر فهو مُنَوِّر**” denirdi.
Ve bir kadın **نَوارٌ**: o, iffetli, şerden ve çirkinden ürken (kadın)dır; çoğulu: **النُّورُ**; yahut o, erkeklerden hoşlanmayan (kadın)dır.
Ve bir inek **نَوارٌ**: boğadan ürker. Dedi ki: **من نساءٍ عن الفواحشِ نُورِ** ve **نُرْتُ** falanı; yani, söz veya fiille onu ürküttüm.

**رين**:
**الرَّيْنُ**: kalp üzerine mühür vurma.. **رانَ يَرِينُ** onun kalbi üzerine; yani, mühürlendi. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: “**بل ران على قُلُوبهم**”.
El-Hasen dedi ki: günah üstüne günah, nihayet kalp kararıncaya kadar. Bu, onun üzerine galebe çalmasındandır.
Ve falana **ورِينَ** olundu; yani, çıkmaya güç yetiremediği bir şeye düştü.
Ve başta uyuklama ve şarap **ران** etti: onda yerleşti; **رينا** ve **رُيُوناً** (olarak). Et-Tırimmâh dedi ki:
مخافةَ أن يَرينَ النَّوْمُ فيهم		بسُكْرِ سِناتِهم كلَّ الرُّيُونِ
Ve bu (beyitteki) **الرُّءُون** yanlıştır.
Ve ölüm insanın üzerine **يَرِينُ** eder de onu götürür. Ve denilir ki: falan sabahladı, ona **ريِنَ** olundu; yani, gitti.

**يرن**:
**اليَرُونُ**: filin beyni.. ve **يَرْنا**: bir kumluğun adı.. ve **اليرون** ayrıca adamdır. En-Nâbiga dedi ki:
وأنت الغَيْث يُنعش مَنْ يليه		وأنت السَّمُّ خالطه اليَرُونُ

**نير**:
**نِيرُ الثَّوْر**: boynundaki tahta; çoğulu: **أَنيار**. Ve **نِيرُ الثَّوْب**: onun alâmeti.. ve **نِيرُ الطّريق**: onun açık hendek izi. Dedi ki:
دنانيرُنا من نِيرِ ثَوْر ولـم تـكـن		من الذَّهَبِ المَضرُوب عند القَساط

**رنأ**:
**اليُرَنّاءُ**: kına.

**أرن**:
**أَرِنَ يَأْرَنُ** **أَرَنا** ve **إراناً**; yani, canlılık gösterdi. Fail: **أَرِنٌ** ve **أَرُونٌ**; tıpkı **مَرِحٌ** ve **مَرُوحٌ** denildiği gibi.
Ve **الإرانُ**: ölünün sediri. Dedi ki:
وعَنْسٍ كأَلْواحِ الإرانِ نَسَأْتُها		على لاحِبٍ كأنّه ظَهْرُ بُرجُدِ
Ve kavim **أَرانَ** etti: hayvanları helâk oldu; yahut zayıfladı; onlar **مُرِينونّ**’dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَيْنُ: الطَبَعُ والدنس. يقال: رانَ على قلبه ذَنْبُهُ يَرينُ رَيْناً ورُيوناً، أي غَلَب. قال أبو عبيدة في قوله تعالى: "كَلا بَلْ رانَ على قُلوبهم ما كانوا يَكْسِبون". أي غَلَب. وقال الحسن: هو الذَنْب على الذنب حتّى يسوادَّ القلب. وقال أبو عبيد: كلُّ ما غلبك فقد رانَ بك، ورانَكَ، ورانَ عليك. ورانَ النعاس في العَين. ورانَتِ الخمر عليه: غلبته. وقال القَنانيُّ الأعرابيُّ: رينَ به، أي انقُطِع به. ورانَتْ نفسه تَرينُ رَيْناً، أي خَبُثَتْ وغَثَتْ. وأَرانَ القوم، أي هلكتْ ما شيتُهم، وهم مُرينونَ.

##### Türkçe

**الرَيْنُ**: tab‘ ve kir. Denilir: **رانَ** onun kalbi üzerine günahı **يَرينُ** **رَيْناً** ve **رُيوناً**; yani galip geldi. Ebû Ubeyde, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: "كَلا بَلْ **رانَ** على قُلوبهم ما كانوا يَكْسِبون". Yani galip geldi. Hasan dedi: O, günah üzerine günahdır; ta ki kalp kararıp simsiyah oluncaya kadar. Ebû Ubeyd dedi: Sana galip gelen her şey, muhakkak seninle **رانَ** etmiştir, ve seni **رانَ** etmiştir, ve senin üzerine **رانَ** etmiştir. Ve uyuklama gözde **رانَ** etti. Ve şarap onun üzerine **رانَتِ**: onu yendi. Ve el-Kanânî el-A‘râbî dedi: onunla **رينَ** edildi; yani onunla kesildi. Ve nefsi **رانَتْ**; **تَرينُ** **رَيْناً**; yani kötüleşti ve bozuldu. Ve kavim **أَرانَ** etti; yani onların yürüyüşleri helâk oldu; ve onlar **مُرينونَ**dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والياء وما يثلثهما)
  (ريب)  الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])  والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا. وأرابَ الرّجلُ: صارَ ذا رِيبةٍ. وقد رابَنِي أمْرُه. ورَيْب الدّهر: صُروفه؛ والقياس واحد. قال:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])فأمّا قولُ القائل:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])  فيقال: إنّ الرَّيب الحاجة. وهذا ليس ببعيدٍ؛ لأنَّ طالبَ الحاجة شاكٌّ، على ما به من خوف الفَوْت.
  (ريث)  الراء والياء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على البُطء، وهو الرَّيثُ: خِلاف العَجَل. قال لبيد:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])  تقول منه راثَ يَرِيث. واستَرَثْتُ فلاناً* استبطأتُه. وربّما قالوا:  استَرْيَث، وليس بالمستعمَل. ويقال رجلٌ رَيِّثٌ، أي بطيء.
  (ريح)  الراء والياء والحاء. قد مضى مُعظَم الكلام فيها في الراء والواو والحاء، لأنَّ الأصل ذاك، والأصل فيما نذكر آنفاً الواو أيضاً، غير أنَّا نكتب كلماتٍ لِلَّفْظ. فالرِّيح معروفة، وقد مرَّ اشتقاقها. والرَّيحان معروف. والرَّيْحان: الرِّزْق. وفي الحديث: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". والرِّيح: الغَلَبة والقُوّة، في قوله تعالى: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. وقال الشّاعر:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])  وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد مَضَى.
(ريخ)  الراء والياء والخاء كلمةٌ واحدةٌ فيها نظر. يقال رَاخَ يَريخ ريْخاً، إذا ذلَّ وانكسَر. والترييخ: وَهْيُ الشيء. وضربوا فلاناً حتى ريَّخوه. وراخَ الرجلُ يَريخ رَيخا، إذا حَار. وراخَ البعيرُ، إذا أَعْيا.
  (ريد)  الراء والياء والدال كلمتان: الريْد: أنْف الجبَل. والرِّيد: التِّرب.
  (رير)  الراء والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها ولا يفرّع منها. فالرِّير: المُخّ الفاسد، وهو الرّيْرُ والرَّار. وأرَارَ اللهُ مُخَّ هذه النّاقةِ، أي تركه رِيراً.
وحدّثَني عليُّ بن إبراهيمَ قال: سألتُ ثعلباً عن قول القائل:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
  فقلت: أكذا هو، أم: أراني الله مُخَّك في السُّلامى؟ وأيُّهما أجود وأحبُّ إليك؟ فقال: كلاهما واحد. ومعنى أرَارَ أرَقَّ. والسُّلامَى: عظام الرِّجْل.
  (ريس)  الراء والياء والسين كلمتانِ متفاوتٌ ما بينَهما. فالرِّياس: قائم السَّيف([6]). [قال]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ  وقال آخر:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
  والكلمة الأخرى: الرَّيْسُ والرَّيَسَان: التَّبختُر. قال:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *
  (ريش)  الراء والياء والشين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسْن الحال، وما يكتسب([9]) الإنسانُ من خَيْر. فالرِّيش: الخير. والرِّياش: المال. ورِشْت فلاناً أَرِيشُه رَيشاً، إذا قُمْتَ بمصلحةِ حالِه. وهو قوله:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])  وكان بعضُهم يذهب إلى أنّ الرائش الذي في الحديث في "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])"، أنّه الذي يسعى بين الرَّاشي والمرتَشِي. وإنما سُمِّي رائشاً للذي ذكَرْناه. يقال رِشْتُ فلاناً: أنلتُه خيراً. وهذا أصحُّ القولين بقوله:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
  وقال آخر:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما  وقال أيضاً:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي  ومن الباب رِيشُ الطائر. ويقال منه رِشْت السهمَ أَرِيشَه رَيْشاً. وارتاش فلانٌ، إذا حسُنَتْ حالُه. وذكَرُوا أَنَّ الأرْيَشَ الكثيرُ شَعْر الأذُنين خاصّةً.
فهذا أصل الباب. ثم اشتُقّ منه، فقيل للرُّمح الخَوّار: رَاشٌ. وإنما سمِّيَ بذلك لأنه شُبِّه في ضَعْفِه بالرِّيش. ومنه ناقةٌ راشةُ الظَّهر، أي ضعيفة.
  (ريط)  الراء والياء والطاء كلمةٌ واحدة، وهي الرَّيطة، وهي كلُّ مُلاءةٍ لم تَكُ لِفْقين؛ والجمع رَيْط ورِياط.
وحدثني أبي عن أبي نصْرٍ ابن أخْت اللَّيث بن إدريس، عن ابن السكّيت قال: يقال لكلِّ ثوبٍ رقيقٍ ليِّنٍ: رَيْطة.
  (ريع)  الراء والياء والعين أصلان: أحدهما الارتفاع والعلُوّ، والآخَر الرُّجوع.
  فالأوَّل الرِّيع، وهو الارتفاع من الأرض. ويقال بل الرِّيع جمعٌ، والواحدة رِيعة، والجمع رياعٌ. قال ذو الرمة:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
  ومن الباب الرِّيع: الطريق. قال الله تعالى: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. فقالوا: أراد الطريق. وقالوا: المرتفع من الأرض.
  ومن الباب الرَّيْع، وهو النَّماء والزيادة. ويقال إنّ رَيْع الدُّروع: فضول أكمامها وأَراعَت الإبلُ: نمَتْ وكثُر أولادُها ورَاعت الحِنطةُ: زَكَت. ويقولون إنّ ريع البِئر ما ارتفع من حَواليها. ورَيْعانُ كلِّ شيء: أفضلُه وأوّلُه.
  وأما الأصل الآخر فالرَّيع: الرُّجوع إلى الشيء. وفي الحديث: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" أراد: رجع. وقال:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])  (ريف)  الراء والياء والفاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خِصْب. يقال أرَافَتِ الأرضُ. وأرْيَفْنا، إذا صِرْنا إلى الرِّيف. ويقال أرضٌ رَيِّفَةٌ، من الرِّيف. ورافت الماشيةُ: رعت الرِّيف.
  (ريق)  الراء والياء والقاف، وقد يدخل فيه ما كان من ذوات الواو أيضاً، وهو أصلٌ واحد يدلُّ على تردُّد شيءٍ مائعٍ، كالماء وغيرِه، ثم يشتقّ من ذلك. فالتريُّق: تردُّد الماءِ على وجه الأرض. ويقال: راقَ السّرابُ فوقَ الأرض رَيْقا.
  ومن الباب رِيق الإنسانِ وغيرِه. والاستعارة من هذه الكلمة، يقولون رَيِّقُ كلِّ شيءٍ: أوّله وأفضلُه. وهذا ريِّق الشراب، وريِّق المطر: أوّله. ومنه قول طرفة:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
  وقد يخفّف ذلك فيقال رَيْق. وينشد بيتُ البعيث كذا:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])  وحكى ابنُ دريد([16]): أكلت خبزاً رَيْقاً: بغير أُدْم. وهو من الكلمة، أي إنه هو الذي خالط ريقي الأوّل. والماء الرائِق: أن يشرب على الرِّيق غداةً بلا ثُفْل. قال: ولا يقال ذلك إلاّ للماء. ومن الباب الرائق: الفارغ؛ وهو منه، كأنَّه على الرِّيق بَعْدُ. وحكى اللِّحيانيّ: هو يَرِيق بنفسه رُيوقاً، أي يَجُود بها، وهذا من الكلمة الأولى؛ لأنَّ نَفَسه عند ذلك يتردَّد في صدره.
  (ريم)  الراء والياء والميم كلماتٌ متفاوتة الأصول، حتى لا يكاد يجتمع منها ثِنتانِ واشتقاقٌ واحد. فالرَّيْم: الدَّرَج([17]). يقال اسْمُكْ في الرَّيْم، أي اصْعَد الدَّرَج([18]): والرَّيْم: العظم الذي يَبقَى بعد قِسمة الجَزُور. والرَّيْم: القَبْر. والرَّيْم: السّاعة من النّهار. ويقال رِيمَ بالرّجُل، إذا قُطِع به. قال:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
  قال ابن السكّيت: رَيَّمَ بالمكان: أقام به. ورَيَّمَتِ السَّحابة وأغْضَنَت، إذا دامت فلم تُقْلِع. ولا أرِيمُ أفعل كذا، أي لا أبرَح. والرَّيْم: الزِّيادة؛ يقال: لي عليك رَيْمُ كذا، أي زيادة.
  (رين)  الراء والياء والنون أصلٌ يدلُّ على غِطاء وسَتْر. فالرَّيْن: الغِطاء على الشيء. وقد رِينَ عليه، كأنّه غُشِي عليه. ومن هذا حديث عمر: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" يريد أنّه مات. وران النُّعاسُ يَرِين. ورانَت الخْمرُ عَلَى قلبه: غَلَبَتْ. ومن الباب: رانَتْ نفسي تَرِين، أي غَثَتْ. ومنه أرَانَ القومُ فهم مُرِينُونَ، إذا هَلَكت مواشِيهم. وهو من القياس؛ لأنَّ مواشيهم، إذا هلكت فقد رِينَ بها.
  (ريه)  الراء والياء والهاء كلمةٌ من باب الإبدال. يقال تَرَيَّه السَّحابُ، إذا تَرَيَّع. وإنّما الأصل بالواو: تروَّهَ وقد مضى.
--------------------------------------------------------
([1]) لساعدة بن جؤية في ديوانه 232 واللسان (حصر، لحم). حصروا به، بفتح الصاد: أحاطوا به. وروى السكري: "حصروا به" بكسر الصاد، أي ضاقوا به.
([2]) لأبي ذؤيب الهذلي، وهو مطلع أول قصيدة له في ديوانه. المفضليات (2: 221).
([3]) لكعب بن مالك الأنصاري، في اللسان (ريب)، وقصيدته في السيرة 870 جوتنجن.
([4]) مفتح قصيدة له في ديوانه 11 طبع 1881.
([5]) يروى لتأبط شراً، وللسليك بن السلكة، ولأعشى فهم. انظر اللسان (3: 283).
([6]) هو مسهل المهموز "رئاس"، وهو في سائر المعاجم في مادة (رأس). وفي اللسان (7: 397) نص ابن سيده على الشك في الكلمة، أهي يائية الأصل، أم مخففة من المهموز.
([7]) لابن مقبل في اللسان (رأس، شسف). وصدره: * ثم اضطغنت سلاحي عند مغرضها *
([8]) لأبي زبيد الطائي، في اللسان (ريس). وصدره فيه:
* فلما أن رآهم قد تدانوا *     وصدره في الجمهرة (2: 340):
* قصاقصة أبو شبلين ورد *
([9]) في الأصل: "يكتسي".
([10]) نسب في اللسان (ريش) إلى عمير بن حباب، وفي تاج العروس إلى سويد الأنصاري؛ وهو الصواب كما في البيان 4: 66. وفي الأصل: "وشر الموالي"، تحريف.
([11]) أول الحديث: "لعن الله...".
([12]) عجزه كما في ديوانه 400 واللسان (ربع 499). * ندى ليله في ريشه يترقرق *
([13]) البيت للبعيث كما في اللسان (ريع 498). وأنشده في المجمل.
([14]) ثيبه: ما يثوب عنه ويرجع. وفي الأصل: "ثنية"، صوابه في الديوان 16، وصدره:
* فساورته فاستلبت الخشيب *
([15]) ورد البيت بنسبته إلى البعيث في (ورق 425) وجاء في (ريق 429) منسوباً إلى لبيد خطأ، وليس في ديوانه.
([16]) في الجمهرة (2: 411).
([17]) في اللسان والقاموس: "الدرجة". قال ابن منظور: "والريم: الدرجة والدكان. يمانية".
([18]) في اللسان (سمك): "ويقال اسمك في الريم، أي اصعد في الدرجة".
([19]) البيت في المجمل واللسان (ريم).
([20]) أي استدان معرضاً عن الأداء. وهذه التكملة من اللسان.
ـ

##### Türkçe

(رâ ve **الياء** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
  (**ريب**)  **الراء** ve **الياء** ve **الباء**; şüpheye, yahut şüphe ve korkuya delâlet eden köklü bir asıldır. Şu hâlde **الرَّيْب**: şüphedir. Allah, yüce senâsı: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2] buyurdu; yani: şüphe yok. Sonra şair dedi:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1])  Ve **الرَّيب**: seni bir işten kuşkulandıran şeydir. Dersin ki: **رابَنِي** bu iş; yani sana şüphe ve korku soktuğu zaman. Ve **أرابَ** adam: **رِيبة** sahibi oldu. Ve onun işi bana kuşku verdi. Ve **رَيْب الدّهر**: onun dönüp dolaşmalarıdır; kıyas birdir. Dedi:
أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])  Amma söyleyenin sözü:
قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3])  hakkında şöyle denir: **الرَّيب** ihtiyaçtır. Bu uzak değildir; çünkü ihtiyaç talibi, kaçırma korkusundan dolayı üzerinde bulunduğu hâl üzere şüphe içindedir.
  (**ريث**)  **الراء** ve **الياء** ve **الثاء** tek bir asıldır; yavaşlığa delâlet eder; o da **الرَّيث**tir: aceleciliğin zıddı. Lebîd dedi:
إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4])  Bundan: **راثَ يَرِيث** dersin. Ve **استَرَثْتُ** falanı: onu yavaş buldum. Bazen: **استَرْيَث** dediler; fakat kullanılmuş değildir. Ve “adam **رَيِّث**tir” denir; yani yavaştır.
  (**ريح**)  **الراء** ve **الياء** ve **الحاء**. Bunun hakkında sözün çoğu **الراء** ve **الواو** ve **الحاء**da geçti; çünkü asıl odur; az önce zikrettiğimizde de asıl **الواو**dur; ancak biz lafız için kelimeler yazarız. Şu hâlde **الرِّيح** bilinir; onun iştikakı geçti. Ve **الرَّيحان** bilinir. Ve **الرَّيْحان**: rızıktır. Hadiste: “إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله” (çocuk Allah’ın **رَيْحان**ındandır). Ve **الرِّيح**: galebe ve kuvvettir; Allah Teâlâ’nın şu sözünde: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. Şair dedi:
أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5])  Bunun hepsinin aslı **الواو**dur; geçmişti.
(**ريخ**)  **الراء** ve **الياء** ve **الخاء**: içinde nazar olan tek bir kelimedir. **رَاخَ يَريخ ريْخاً** denir; zelil olup kırıldığı zaman. Ve **الترييخ**: şeyin gevşekliğidir. “Falanı dövdüler, ta ki onu **ريَّخوه** ettiler.” Ve **راخَ** adam **يَريخ رَيخا**: şaşırdığı zaman. Ve **راخَ** deve: yorulduğu zaman.
  (**ريد**)  **الراء** ve **الياء** ve **الدال** iki kelimedir: **الريْد**: dağın burnu. Ve **الرِّيد**: toprak.
  (**رير**)  **الراء** ve **الياء** ve **الراء**: kendisine kıyas yapılmayan ve ondan dallandırılmayan tek bir kelimedir. Şu hâlde **الرِّير**: bozuk iliktir; o **الرّيْر** ve **الرَّار**dır. Ve “Allah bu devenin iliğini **أرَارَ** etti” (yani onu **رِيراً** bıraktı).
Bana Ali b. İbrâhîm haber verdi; dedi ki: Sâlib’e, söyleyenin şu sözü hakkında sordum:
  * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى *
  Dedim ki: Bu böyle midir, yoksa: “**أراني الله مُخَّك في السُّلامى**” mı? İkisinden hangisi daha iyi ve sana daha sevimlidir? Dedi ki: İkisi de birdir. **أرَارَ**ın mânası: inceltti. Ve **السُّلامَى**: bacağın kemikleridir.
  (**ريس**)  **الراء** ve **الياء** ve **السين**: aralarında farklılık bulunan iki kelimedir. Şu hâlde **الرِّياس**: kılıcın dik duran kısmı([6]). [Dedi]:
إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ  Ve bir başkası dedi:
  * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) *
  Diğer kelime: **الرَّيْس** ve **الرَّيَسَان**: salınarak yürüme. Dedi:
  * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) *
  (**ريش**)  **الراء** ve **الياء** ve **الشين** tek bir asıldır; hâlin güzelliğine ve insanın kazandığı hayra delâlet eder. Şu hâlde **الرِّيش**: hayırdır. Ve **الرِّياش**: maldır. “Falanı **رِشْتُه** **أَرِيشُه رَيشاً**” denir; onun hâlinin ıslahıyla ilgilendiğin zaman. Bu, şu sözüdür:
فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10])  Bazıları, hadisteki “**الرّاشِي** ve **المرتَشِي** ve **الرّائش**([11])”te geçen **الرائش**in, **الرَّاشي** ile **المرتَشِي** arasında koşuşturan kimse olduğunu düşünürdü. Oysa ona **رائش** denmesi, zikrettiğimiz şey sebebiyledir. “Falanı **رِشْتُ**”: ona hayır ulaştırdım, denir. Bu, iki sözün daha sahih olanıdır; şu sözüyle:
  * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي *
  Ve bir başkası dedi:
فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما  Ve yine dedi:
سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي  Ve bâbdan: kuşun **رِيش**i. Ve ondan: “oku **رِشْتُه أَرِيشُه رَيْشاً**” denir. Ve “falan **ارتاش** etti” denir; hâli güzelleştiği zaman. Ve **الأرْيَش**in, özellikle kulakların kılları çok olan (kimse) olduğunu zikrettiler.
İşte bâbın aslı budur. Sonra ondan iştikak edildi; böylece zayıf mızrağa **رَاشٌ** denildi. Ancak ona bu ad verildi; çünkü zayıflığında **الرِّيش**e benzetildi. Ve ondan: “sırtı **راشة** deve” (yani zayıf) denir.
  (**ريط**)  **الراء** ve **الياء** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o da **الرَّيطة**dır; o, iki parçadan birleşik olmayan her örtüdür; çoğulu **رَيْط** ve **رِياط**tır.
Babam bana, Ebû Nasr b. Uht el-Leys b. İdrîs’ten, İbn es-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: Her ince yumuşak elbiseye **رَيْطة** denir.
  (**ريع**)  **الراء** ve **الياء** ve **العين** iki asıldır: biri yükselme ve yücelik, diğeri dönüştür.
  Birincisi **الرِّيع**tir; o, yerden yükselti demektir. Hatta “**الرِّيع** bir çoğuldur; tekili **رِيعة**dır; çoğulu **رياع**dır” denir. Zû’r-Rumme dedi:
  * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) *
  Ve bâbdan **الرِّيع**: yoldur. Allah Teâlâ: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128] buyurdu. Dediler ki: yol kastedildi. Ve dediler ki: yerden yüksek olan.
  Ve bâbdan **الرَّيْع**: büyüme ve artıştır. Ve “**رَيْع الدُّروع**: kollarının fazlalıklarıdır” denir. Ve “develer **أَراعَت**”: büyüdü ve yavruları çoğaldı. Ve “buğday **رَاعت**”: bereketlendi. Ve “kuyunun **ريع**i: çevresinden yükselen şeydir” derler. Ve her şeyin **رَيْعان**ı: onun en iyisi ve ilkidir.
  Amma diğer asıl: **الرَّيع**; şeye dönüş demektir. Hadiste: “Bir adam, oruçlu için kusma hakkında Hasan’a sordu; o da: ‘Ondan bir şey **راعَ** etti mi?’ dedi”; yani: döndü. Ve dedi:
طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13])  (**ريف**)  **الراء** ve **الياء** ve **الفاء**: berekete delâlet eden tek bir kelimedir. “Toprak **أرَافَت**” denir. Ve “biz **أرْيَفْنا**” denir; **الرِّيف**e vardığımız zaman. Ve “**رَيِّفَة** toprak” denir; **الرِّيف**ten. Ve “davar **رافت**”: **الرِّيف**i otladı.
  (**ريق**)  **الراء** ve **الياء** ve **القاف**; içine **الواو**lu olanlardan da girer; tek bir asıldır: su ve başkası gibi akışkan bir şeyin gidip gelmesine delâlet eder; sonra bundan iştikak edilir. Şu hâlde **التريُّق**: suyun yer yüzünde gidip gelmesidir. Ve “serap yerin üstünde **راقَ** etti **رَيْقا**” denir.
  Ve bâbdan: insanın ve başkasının **رِيق**i. Bu kelimeden mecazdır; “her şeyin **رَيِّق**i: onun ilki ve en iyisidir” derler. Ve bu, içeceğin **ريِّق**idir; ve yağmurun **ريِّق**i: onun ilki. Ve bundan, Tarafe’nin sözü:
  * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) *
  Bu bazen hafifletilir de **رَيْق** denir. Bu‘ays’ın beyti şöyle okunur:
مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15])  İbn Düreyd([16]) nakletti: “**رَيْقاً** ekmek yedim”: katıksız. Bu kelimedendir; yani o, ilk **ريقي**me karışan şeydir. Ve **الرائِق** su: sabahleyin tortusuz, **الرِّيق** üzere içilen (su)dur. Dedi ki: Bu, ancak su için söylenir. Ve bâbdan **الرائق**: boş (kimse)dir; o da ondandır; sanki hâlâ **الرِّيق** üzeredir. Lihyânî nakletti: “O, nefsiyle **يَرِيق** eder **رُيوقاً**”; yani onunla cömertlik eder. Bu, ilk kelimedendir; çünkü o sırada nefesi göğsünde gidip gelir.
  (**ريم**)  **الراء** ve **الياء** ve **الميم**: asılları farklı kelimelerdir; öyle ki onlardan iki tanesi ve tek bir iştikak neredeyse bir araya gelmez. Şu hâlde **الرَّيْم**: merdivendir([17]). “**اسْمُكْ في الرَّيْم**” denir; yani merdivene çık([18]). Ve **الرَّيْم**: deve kesiminin paylaştırılmasından sonra kalan kemiktir. Ve **الرَّيْم**: kabirdir. Ve **الرَّيْم**: gündüzden bir saattir. Ve “adamla **رِيمَ** olundu” denir; onunla yol kesildiği zaman. Dedi:
  * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) *
  İbn es-Sikkît dedi: “Mekânda **رَيَّمَ**”: orada ikamet etti. Ve “bulut **رَيَّمَت** ve **أغْضَنَت**”: devam etti de dağılmadığı zaman. Ve “ben şunu yapmam **ولا أرِيمُ**”: yani ayrılmam. Ve **الرَّيْم**: artıştır; “senin üzerinde bana **رَيْمُ** şu kadar var” denir; yani artış.
  (**رين**)  **الراء** ve **الياء** ve **النون**: örtü ve perdeye delâlet eden bir asıldır. Şu hâlde **الرَّيْن**: şeyin üzerindeki örtüdür. Ve “onun üzerine **رِينَ** olundu”; sanki onun üzerine örtü çekildi. Bundan, Ömer’in hadisi: “أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به”; onun öldüğünü kasteder. Ve uyku hâli **ران** eder **يَرِين**. Ve şarap onun kalbi üzerine **رانَت**: galip geldi. Ve bâbdan: “nefsim **رانَت** eder **تَرِين**”; yani ağırlaştı. Ve ondan: “kavim **أرَانَ** etti; onlar **مُرِينُونَ**dur”; davarları helâk olduğu zaman. Bu kıyastandır; çünkü davarları helâk olunca, onlara **رِينَ** olunmuş olur.
  (**ريه**)  **الراء** ve **الياء** ve **الهاء**: ibdâl bâbından bir kelimedir. “Bulut **تَرَيَّه** etti” denir; **تَرَيَّع** ettiği zaman. Asıl ancak **الواو** iledir: **تروَّهَ**; geçmişti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرين: صدأ يعلو الشيء الجلي، قال: ﴿بل ران على قلوبهم﴾ [المطففين/ 14]، أي: صارذلك كصدإ على جلاء قلوبهم، فعمي عليهم معرفة الخير من الشر، قال الشاعر:
-*- قد ران النعاس بهم*
(البيت بتمامه:
*أوردته القوم قد ران النعاس بهم**فقلت إذ نهلوا من جمه: قيلوا*
وهو لعبدة بن الطبيب في مفضليته، والبيت في أمالي القالي 1/273؛ والمفضليات ص 141؛ والاختيارين: 93)
وقد رين على قلبه.

##### Türkçe

- **الرين**: cilalı şeyin üzerine yükselen pas; dedi ki: ﴿بل ران على قلوبهم﴾ [المطففين/ 14], yani: bu, kalplerinin cilası üzerinde bir pas gibi oldu; böylece onlara hayrı şerden bilme körleşti; şair dedi:
-*- **قد ران النعاس بهم***
(beyit bütünüyle:
*أوردته القوم قد ران النعاس بهم**فقلت إذ نهلوا من جمه: قيلوا*
ve o, Mufaddaliyye’sinde **عبدة بن الطبيب**’indir; beyit **أمالي القالي** 1/273’te; **المفضليات** s. 141’de; **الاختيارين**: 93’tedir)
Ve **رين** onun kalbi üzerine.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ي ن
أعـوذ باللـه مـن الـري والـران وهـو ما غطى على القلب وركبه من القسوة للذنب بعد الذنب ‏"‏ كلا بـل ران علـى قلوبهـم مـا كانـوا يكسبون ‏"‏ من قولهم‏:‏ ران عليه الشراب والنعاس وران به إذا غلب على عقله‏.‏
ورين بفلان ونظيره الغين وقولك‏:‏ إنه ليغان على قلبي‏.

##### Türkçe

ر ي ن
Allah’a sığınırım: **الري**’den ve **الران**’dan; o, kalbin üzerine örtülen ve günah üzerine günah sebebiyle ona katılık olarak binen şeydir: “Hayır; bilakis kazandıkları şey, kalplerinin üzerine pas bağladı”: onların sözünden: içki ve uyuklama onun üzerine pas bağladı; ve **ران** onunla, aklına galip geldiği zaman.

Ve falanla **ورين**; onun benzeri **الغين**’dir; ve senin sözün: “Şüphesiz benim kalbimin üzerine mutlaka **ليغان**.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّيْنُ: الطَّبَعُ والدَّنَسُ. والرَّيْن: الصَّدأُ الذي يعلو السيفَ والمِرآة. ورَانَ الثوبُ رَيْناً: تَطَبَّعَ. والرَّيْنُ: كالصَّدَإ يَغْشى القلب. ورَانَ الذَّنْبُ على قلبه يَرِينُ رَيْناً ورُيُوناً: غلب عليه وغطاه. وفي التنزيل العزيز: كلا بل رَانَ على قلوبهم ما كانوا يكسبون؛ أَي غَلَبَ وطَبَعَ وخَتَم؛ وقال الحسن: هو الذَّنْب على الذنب حتى يسوادَّ القلب؛ قال الطِّرِمَّاحُ:
مخافَةَ أَن يَرِينَ النَّوْمُ فيهم،
بسُكْرِ سِناتِهم، كلَّ الرُّيونِ.
ورِينَ على قلبه: غُطِّي. وكل ما غطى شيئاً فقد رانَ عليه. ورانَتْ عليه الخمر: غلبته وغشيته، وكذلك النُّعاس والهم، وهو مَثَل بذلك، وقيل: كل غلبة رَيْنٌ؛ وقال الفراء في الآية: كثرت المعاصي منهم والذنوب فأَحاطت بقلوبهم فذلك الرَّيْن عليها. وجاء في الحديث: أَن عمر، رضي الله عنه، قال في أُسَيْفِع جُهَينة لما ركبه الدَّيْن: قد رِينَ به؛ يقول قد أَحاط بماله الدين وعلته الديون، وفي رواية: أَن عمر خطب فقال: أَلا إن الأُسََيْفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَينة قد رضي من دينه وأَمانته بأَن يقال سَبَقَ الحاجّ فادَّانَ مُعْرِضاً وأَصْبَحَ قد رِينَ به؛ قال أَبو زيد: يقال رِينَ بالرجل رَيْناً إذا وقع فيما لا يستطيع الخروج منه ولا قِبَل له به، وقيل: رِينَ به انقُطِعَ به، وقوله فادَّان مُعْرِضاً أَي استدان مُعْرِضاً عن الأَداء، وقيل: استدان مُعْتَرِضاً لكل من يُقْرِضه، وأَصل الرَّيْن الطَّبْعُ والتغطية. وفي حديث علي، عليه السلام: لَتَعْلَمُ أَيُّنا المَرِينُ على قلبه والمُغَطَّى على بصره؛ المَرِينُ: المفعول به الرَّيْنُ، والرَّيْنُ سوادا لقلب، وجمعه رِيانٌ. وروى أَبو هريرة أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، سئل عن قوله تعالى: كلا بل رانَ على قلوبهم، قال: هو العبد يذنب الذنب فَتُنْكَتُ في قلبه نُكَتْةٌ سوداءُ، فإن تاب منها صُقِلَ قلبه، وإن عاد نُكِتت أُخرى حتى يسودّ القلب، فذلك الرَّيْنُ؛ وقال أَبو معاذ النحوي: الرَّيْن أَن يسودّ القلب من الذنوب، والطَّبَع أَن يُطْبَع على القلب، وهو أَشد من الرَّيْن، قال: وهو الختم، قال: والإِقْفال أَشد من الطَّبْع، وهو أَن يُقْفَل على القلب؛ وقال الزجاج: رانَ بمعنى غَطَّى على قلوبهم. يقال: رَانَ على قلبه الذنبُ إذا غُشِيَ على قلبه. وفي حديث مجاهد في قوله تعالى: وأَحاطت به خطيئتُه؛ قال: هو الرَّانُ والرَّيْنُ سواء كالذَّامِ والذَّيْمِ ولعابِ والعَيْبِ. قال أَبو عبيد: كل ما غلبك وعَلاك فقد رانَ بك ورانك ورانَ عليك؛ وأَنشد لأَبي زُبَيْدٍ يصف سكرانَ غلبت عليه الخمر:
ثم لما رآه رانَتْ به الخمـ
ـرُ، وأَن لا تَرِينَه باتِّقاءِ.
قال: رانت به الخمر أَي غلبت على قلبه وعقله. ورانتِ الخمرُ عليه: غلبته. والرَّيْنَة: الخمرة، وجمعها رَيْناتٌ. ورانَ النُّعاسُ في العين. ورانت نَفْسُه: غَثَتْ. ورِينَ به: ماتَ. ورِينَ به رَيْناً: وقع في غم، وقيل: رِينَ به انْقُطِع به وهونحو ذلك؛ أَنشد ابن الأَعرابي: ضَحَّيْتُ حتى أَظْهَرَتْ ورِينَ بي،
ورِينَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي
ورانَ عليه الموتُ ورانَ به: ذهب. وأَرانَ القومُ، فهم مُرِينُون: هلكت مواشيهم وهُزِلَتْ، وفي المحكم: أَو هُزِلَتْ، وهم مُرِينُون؛ قال أَبو عبيد: وهذا من الأَمر الذي أَتاهم مما يغلبهم فلا يستطيعون احتماله. ورانَتْ نَفْسُه تَرِين رَيْناً أَي خَبُثَتْ وغَثَت. وفي الحديث: إن الصُّيَّام يدخلون الجنة من باب الرَّيَّان؛ قال الحَرْبي: إن كان هذا اسماً للباب وإلا فهو من الرَّواء، وهو الماء الذي يُرْوِي، فهو رَيَّان، وامرأَة رَيَّا، فالرَّيَّان فَعْلان من الرَّيّ، والأَلف والنون زائدتان مثلهما في عطشان، فيكون من باب رَيّا لا رين، والمعنى أَن الصُّيَّام بتعطيشهم أَنفسهم في الدنيا يدخلون من باب الريان ليأْمنوا من العطش قبل تمكنهم من الجنة.

##### Türkçe

**الرَّيْنُ**: tab‘ ve kir. Ve **الرَّيْن**: kılıcın ve aynanın üzerine yükselen pas. Ve elbise **رَانَ** **رَيْناً**: tab‘landı. Ve **الرَّيْنُ**: pas gibi, kalbi kaplar. Ve günah onun kalbi üzerine **رَانَ**; **يَرِينُ** **رَيْناً** ve **رُيُوناً**: ona galip geldi ve onu örttü. Aziz tenzilde: “Hayır; bilakis, kazandıkları şey kalplerinin üzerine **رَانَ**”; yani galip geldi ve tab‘ladı ve mühürledi; Hasan dedi: o, günah üzerine günahdır; ta ki kalp kararıncaya kadar; **الطِّرِمَّاحُ** dedi:
مخافَةَ أَن يَرِينَ النَّوْمُ فيهم،
بسُكْرِ سِناتِهم، كلَّ الرُّيونِ.

Onun kalbi üzerine **رِينَ**: örtüldü. Ve her ne bir şeyi örterse, muhakkak onun üzerine **رانَ**. Ve şarap onun üzerine **رانَتْ**: ona galip geldi ve onu kapladı; aynı şekilde uyuklama ve keder; ve o bununla bir meseldir; ve denildi: her galebe **رَيْنٌ**dur; ve Ferrâ âyette dedi: onlardan masiyetler ve günahlar çoğaldı da kalplerini kuşattı; işte bu, onun üzerindeki **الرَّيْن**dir. Hadiste geldi: Ömer, Allah ondan razı olsun, borç ona bindiği vakit Cüheyne’nin Useyfi‘si hakkında dedi: onunla **رِينَ** olundu; yani borç onun malını kuşattı ve borçlar onun üzerine yükseldi; ve bir rivayette: Ömer hutbe okudu da dedi: Dikkat edin, Cüheyne’nin Useyfi‘si, Useyfi‘, dininden ve emanetinden, “hacı geçti” denilmesiyle razı oldu; sonra yüz çevirerek borçlandı ve sabahladı ki onunla **رِينَ** olundu; Ebû Zeyd dedi: kişi hakkında **رِينَ** ile **رَيْناً** denilir; eğer çıkmaya güç yetiremediği ve ona takati olmadığı bir şeye düşerse; ve denildi: onunla **رِينَ** olundu: onunla kesildi (yolu tıkandı); ve “yüz çevirerek borçlandı” sözü: yani edadan yüz çevirerek borç aldı; ve denildi: kendisine borç verecek her kimseden borç isteyerek borçlandı; ve **الرَّيْن**in aslı tab‘ ve örtmedir. Ali’nin, عليه السلام, hadisinde: “Elbette bileceksin, hangimiz kalbi üzerine **المَرِينُ** olan ve gözü üzerine örtülmüş olandır”; **المَرِينُ**: **الرَّيْنُ** kendisine yapılmış olandır; ve **الرَّيْنُ** kalbin kararmasıdır; ve onun çoğulu **رِيانٌ**dur. Ebû Hureyre rivayet etti ki Peygamber, صلى الله عليه وسلم, “Hayır; bilakis, kalplerinin üzerine **رانَ**” sözü hakkında soruldu; dedi: o, kulun günah işlemesidir; böylece kalbinde siyah bir nokta noktalanır; eğer ondan tevbe ederse kalbi parlatılır; ve eğer dönerse bir başkası noktalanır; ta ki kalp kararıncaya kadar; işte bu **الرَّيْنُ**dir; Ebû Muâz en-Nahvî dedi: **الرَّيْن** günahlardan kalbin kararmasıdır; ve **الطَّبَع** kalbin üzerine tab‘ vurulmasıdır; ve o, **الرَّيْن**den daha şiddetlidir; dedi: ve o, mühürlemedir; dedi: ve **الإِقْفال** **الطَّبْع**dan daha şiddetlidir; ve o, kalbin üzerine kilit vurulmasıdır; Zeccâc dedi: **رانَ** “kalplerinin üzerine örttü” manasınadır. Günah kalbin üzerine örtüldüğü vakit “günah onun kalbi üzerine **رَانَ**” denilir. Mücâhid’in, تعالى sözü “ve hatası onu kuşattı” hakkında hadisinde: dedi: **الرَّانُ** ve **الرَّيْنُ** birdir; **الذَّامِ** ve **الذَّيْمِ** gibi, ve **لُعابِ** ve **العَيْبِ** gibi. Ebû Ubeyd dedi: her ne sana galip gelir ve senin üzerine yükselirse, muhakkak seninle **رانَ** ve seni **رانَ** ve senin üzerine **رانَ**; ve Ebû Zübeyd’den, şarabın kendisine galip geldiği sarhoşu vasfederken, inşad etti:
ثم لما رآه رانَتْ به الخمـ
ـرُ، وأَن لا تَرِينَه باتِّقاءِ.

Dedi: şarap onunla **رانَتْ**: yani onun kalbi ve aklı üzerine galip geldi. Ve şarap onun üzerine **رانَتِ**: ona galip geldi. Ve **الرَّيْنَة**: şarap; ve onun çoğulu **رَيْناتٌ**dur. Ve uyuklama gözde **رانَ**. Ve nefsi **رانَتْ**: ağırlaştı. Ve onunla **رِينَ** olundu: öldü. Ve onunla **رِينَ** olundu **رَيْناً**: bir gam içine düştü; ve denildi: onunla **رِينَ** olundu: onunla kesildi ve bunun benzeri; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
ضَحَّيْتُ حتى أَظْهَرَتْ ورِينَ بي،
ورِينَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي

Ve ölüm onun üzerine **رانَ** ve onunla **رانَ**: gitti. Ve kavim **أَرانَ** etti; artık onlar **مُرِينُون**dur: davarları helâk oldu ve zayıfladı; ve **المحكم**’de: yahut zayıfladı; ve onlar **مُرِينُون**dur; Ebû Ubeyd dedi: bu, onlara gelen, kendilerine galip gelen bir iştendir; onu yüklenmeye güç yetiremezler. Ve nefsi **رانَتْ**; **تَرِين** **رَيْناً**: yani kötüleşti ve ağırlaştı. Hadiste: “Oruç tutanlar cennete **الرَّيَّان** kapısından girerler”; Harbî dedi: eğer bu kapının bir adı ise; yoksa o, **الرَّواء**dandır; ve o, kandıran sudur; o halde o **رَيَّان**dır; ve kadın **رَيَّا**dır; böylece **الرَّيَّان** **الرَّيّ**den **فَعْلان**dır; ve elif ile nûn ziyadedir; tıpkı onların **عطشان**’daki gibi; böylece **رَيّا** babından olur, **رين**den değil; ve mana şudur: oruç tutanlar, dünyada nefislerini susatmaları sebebiyle, cennete yerleşmeleri gerçekleşmeden önce susuzluktan emin olmak için **الرَّيَّان** kapısından girerler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ي ن * * الرَّيْنُ * الطبع والدنس يقال * رَانَ * ذنبه على قلبه من باب باع و * رُيُونا * أيضا أي غلب قال أبو عبيدة في قوله تعالى ﴿كلا بل ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون﴾ أي غلب وقال الحسن رضي الله عنه هو الذنب على الذنب حتى يسواد القلب وقال أبو عبيد كل ما غلبك فقد * رَانَ * بك و * رَانَكَ * و * رَانَ * عليك و * رِينَ * بالرجل إذا وقع فيما لا يستطيع الخروج منه ولا قبل له به وهو في حديث عمر رضي الله عنه وقيل رين به انقطع به

##### Türkçe

* ر ي ن * * **الرَّيْنُ** * tab‘ ve kirlenmedir; “**رَانَ** onun günahı kalbinin üzerine” denir; **باع** babındandır; ve “**رُيُونا**” da (denir), yani galip geldi. Ebû Ubeyde, Yüce Allah’ın sözü hakkında: { كلا بل ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون } “yani galip geldi” dedi. Hasan (Allah ondan razı olsun) dedi ki: O, günahın günah üzerine (binmesi)dir; nihayet kalp kararıncaya kadar. Ebû Ubeyd dedi ki: Sana galip gelen her şey, muhakkak seninle “**رَانَ**” etmiştir; ve “**رَانَكَ**” ve “**رَانَ**” senin üzerine (oldu). Ve “adam hakkında **رِينَ** (denir)”; çıkmaya güç yetiremediği ve ona takati olmadığı bir şeye düştüğü zaman; ve o, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisindedir. Ve denildi ki: “onunla **رين** edildi”; onunla kesildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!الرَّيْنُ : الطَّبَعُ والدَّنَسُ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقالَ الرَّاغبُ : صَدَأَ يَعْلو الشَّيءَ الجَلِي ؛ ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿كلاَّ بَلْ *!رَانَ على قُلُوبِهم﴾ ، أَي صارَ ذلِكَ كصَدَإٍ على جَلاءِ قلُوبِهِم فعَمِي عليهم مَعْرفِةُ الخَيْرِ مِنَ الشَّرِّ .
وقالَ أَبو معاذٍ النَّحَويُّ : الرَّيْنُ : أَنْ يَسودَّ القَلْبُ مِن الذّنوبِ ، والطَّبَعُ أَنْ يُطْبَعَ على القلْبِ ، وهو أَشَدّ مِن الرَّيْن ، والإقْفالُ أَشَدّ مِن الطَّبعِ ، وهو أَنْ يُقْفَل على القلْبِ .
وقالَ الحَسَنُ : هو الذَّنْبُ على الذَّنْبِ حتى يَسودَّ القلْبُ .
( *!ورَانَ ذَنْبُهُ على قَلْبِهِ *!رَيْناً *!ورُيُوناً : غَلَبَ ) عليه وغَطَّاهُ ؛ وجاءَ في الحدِيثِ عن أَبي هُرَيْرَةَ ، رَضِيَ اللهاُ تعالى عنه في تفْسِيرِ الآيَةِ رَفَعَه : ( هو العَبْد يُذْنبُ الذّنْبَ فَتُنْكَتُ في قلْبِهِ نُكْتَةٌ سَوْداءُ ، فإن تابَ منها صُقِلَ قلْبُه ، وإن عادَ نُكِتَ أُخْرى حتى يَسودَّ القَلْب ، فذلِكَ الرَّيْنُ ) .
( و ) قالَ أَبو عُبَيْدٍ : ( كلُّ ما

غَلَبَكَ ) : فقد ( *!رَانَكَ ، و ) *!رَانَ ( بكَ و ) *!رَانَ ( عليك ) ؛ ومنه : رَانَ النُّعاسُ ، ورَانَ الشَّراب بنفْسِه : إذا غَلَبَ على عقْلِه ؛ قالَ الطِّرمَّاحُ :
مخافَةَ أَن *!يَرِينَ النَّوْمُ فيهم بسُكْرِ سِنانِهم كلَّ *!الرُّيون ِوأَنْشَدَ أَبو عُبَيْدٍ لأَبي زُبَيْدٍ يَصِفُ سكراناً :
ثم لما رآه *!رانَتْ به الخمرُ وأن لا تَرِينَه باتِّقاءِ ( و ) *!رانَتِ ( النَّفْسُ ) *!تَرِينُ *!رَيْناً : ( خَبُثَتْ وغَثَتْ .
( *!وأَرانُوا : هَلَكَتْ ماشِيَتُهُم ) ، كما في الصِّحاحِ ، زادَ غيرُهُ : وهُزِلَتْ وفي المُحْكَم : أَو هُزِلَتْ ( وهُم *!مُرينُونَ ) .
قالَ أَبو عُبَيْدٍ : وهذا في الأمْرِ الذي أَتاهُم ممَّا يغْلبُهم فلا يَسْتَطِيعُون احْتِمَالَه .
( *!ورِينَ به ، بالكسْرِ ) ، أَرادَ به البِناءَ للمَجْهولِ كما يقُولُونَ تارَةً بالضمِّ كذلِكَ ، ( وَقَعَ فيما لا يَسْتطِيعُ الخُروجَ منه ) ولا قِبَلَ له به ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ عن أَبي زيْدٍ . وبه فسّرَ حدِيثُ عُمَرَ ، رضِيَ الّلهُ تعالى عنه : أَنَّه خَطَبَ فقالَ : ( أَلا إنَّ الأُسَيْفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة قد رضِيَ مِن دِينِه وأَمانَتِه بأنْ يقالَ : سَبَقَ الحاجّ فادَّانَ مُعْرِضاً وأَصْبَحَ قد *!رِينَ به ) ؛ ونَصَّ الأَزْهرِيّ : بأنْ يقالَ : سَبَقَ الحاجَّ ، وقالَ غيرُه رِينَ به : انْقُطِعَ به ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ عن

القنانيِّ الأَعْرابيِّ وقيلَ : أَحاطَ بما له الدين .
( *!ورايانُ : جَبَلٌ بالحِجازِ ) ؛ عن نَصْر .
( و ) *!رايانُ : ( ة بهَمَدانَ .
( و ) أَيْضاً : ( ة بالأَعْلَمِ ) ، اسمٌ لكُورَةِ بَني هَمَدانَ وزُنْجان ، والظاهِرُ أنَّهما واحِدَةٌ .
( *!والرَّيْنَةُ : الخَمْرَةُ ) لأنَّها *!تَرينُ على العَقْلِ أَي تغلبُ ؛ ( ج *!رَيْناتٌ .
( *!والرَّانُ ، كالخُفِّ إلاَّ أنَّه لا قَدَمَ له ، وهو أَطْولُ مِن الخُفِّ ) .
قالَ شيْخُنا ووجِدَ بخطِّ صاحِبِ المِصْباحِ على هامِشِه : خرْقَةٌ تُعْمَل كالخُفِّ مَحْشوَّة قطناً تلبَسُ تَحْته للبَرْدِ .

قالَ السَّبكيّ : لم أَرَه في كتُبِ الُّلغَةِ ؛ قالَ : وصرَّحَ غيرُهُ مِن الأَثْباتِ بمثْلِهِ .
وكلامُ المصنِّفِ رَحِمَه اللهاُ تعالَى صَرِيحٌ في أنَّه عربيٌّ صَحِيحٌ وهو مِن الغَلَطِ المحْضِ ا ه .
قلْتُ : وقد مَرَّ في رَبَنَ في قوْلِ رُؤْبة :
مُسَرْوَل في آلِهِ مُرَوْ بَنِ قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : فارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ ، وأَحْسَبُه الذي يُسَمَّى *!الرَّانَ .
قلْتُ : فصَرَّحَ أنَّه في الأصْلِ فارِسِيٌّ قد عُرِّبَ .
( و ) الرَّانُ : ( كُورَةٌ مُتاخِمَةٌ لأَذْرَبِيجانَ ) ؛ وقالَ ابنُ السّمعانيّ : مَدينَةٌ بإِرْمِينِيَة ؛ ( وهي غَيْرُ أَرَّانَ ) التي ذُكِرَتْ ، وهي مِن أَقالِيم أَذَرْبيجان ؛ ( منها : أَبو الفَضْلِ أَحمدُ بنُ الحَسَنِ ) ، الواعِظُ دمَشْقِيٌّ نَزَلَ دِمَشْقَ وحدَّثَ عن أَبي الحَسَنِ بنِ صَخْر الأزْدِيّ . ( والوَليدُ بنُ كثيرٍ ) أَبو سعيدٍ ، عن مالِكٍ والضَّحاك بنِ

عَمْرٍ و ، وعنه سُلَيْمنُ بنُ أَبي شيْخٍ وولدُهُ سعيدُ بنُ الوَليدِ عن ابنِ المُبارَكِ وعنه أَبو كريبٍ ، ( *!الرَّانِيَّانِ .
( *!ورُويانُ ، بالضَّمِّ : د بطَبَرِسْتانَ ، منه : الإِمامُ أَبو المَحاسِنِ عبدُ الواحِدِ بنُ إسمعيلَ ) بنِ أَحمدَ بنِ محمدٍ الطَّبَرِسْتانيُّ الرُّويانيُّ الكَبيرُ الصِّيتِ والمعْرُوفُ ( صاحِبُ البَحْرِ ) ، أَي بَحْر المذَاهِبِ ، ( وغيرِهِ ) ، سَمِعَ مِن عبْدِ الغافِرِ الفارِسِيّ ، وتفَقَّه بميافارقين على عبدِ الّلهِ محمد بن بيانِ بنِ محمدٍ الكازَرْونيّ ، وعنه زاهرُ بنُ طاهِرٍ الشحاميُّ وإسمعِيلُ بنُ محمدِ بنِ الفَضْلِ الأصْبَهانيُّ ، وُلِدَ سَنَة 415 ، وقُتِلَ شهيداً بآبل طَبَرِسْتان في المحرم سَنَة 502 .
( و ) *!رُويانُ : ( محلَّةٌ بالرَّيِّ .
( و ) أَيْضاً : ( ة بحَلَبَ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!رَانَ الثَّوْبُ *!رَيْناً : تَطَبَّعَ .
ورجُلٌ *!مرينٌ عليه : أُحِيطَ به .
*!والرّانُ *!الرَّيْنُ كالذَّامِ والذَّيمِ .
*!ورِينَ به : ماتَ .
ورِينَ به *!رَيْناً : وَقَعَ في غمَ .
*!ورِينَ به انْقُطِعَ به ، وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيِّ :
ضَحَّيْتُ حتى أظْهَرَتْ *!ورِينَ بي *!ورِينَ بالسَّاقي الذي كانَ مَعِي *!ورانَ عليه الموتُ ورانَ به : ذَهَبَ .
*!وريانُ ، كسحابٍ : قَرْيةٌ بنَسَا ، وتُعْرَفُ برذان ، منها : أَبو جَعْفرٍ محمدُ بنُ أَحْمدَ صاحِبُ حميد بنِ زِنْجَوَيْة ، وأَبو جَعْفرٍ محمدُ بنُ أَحْمدَ النوويُّ عن عليِّ بنِ حَجَر ، هكذا ضَبَطَه ابنُ نُقْطَةَ والذَّهبيُّ ، وأَمَّا الأَميرُ فإنَّه ضَبَطَه بالياءِ المشدَّدَةِ

( فصل الزاي ) مع النون

##### Türkçe

: **الرَّيْنُ**: tab‘ ve denes; Sıhâh’ta olduğu gibi.
Râgıb dedi ki: parlak şeyin üzerine çıkan pas; bundan, Yüce’nin sözü: ﴿كلاَّ بَلْ **رَانَ على قُلُوبِهم**﴾ yani bu, kalplerinin cilâsı üzerinde bir pas gibi oldu da hayrın şerden bilgisi onlara körleşti.
Ebû Muâz en-Nahvî dedi ki: **الرَّيْنُ**: günahlardan kalbin kararmasıdır; **الطَّبَعُ** ise kalbin üzerine mühür vurulmasıdır ve o, **الرَّيْن**’den daha şiddetlidir; **الإقْفالُ** da tab‘dan daha şiddetlidir; o da kalbin üzerine kilit vurulmasıdır.
Hasen dedi ki: o, günah üstüne günahdır; nihayet kalp kararır.

(**ورَانَ ذَنْبُهُ على قَلْبِهِ** **رَيْناً** **ورُيُوناً**: galip geldi) ona ve onu örttü; Ebû Hureyre’den, Allah Teâlâ ondan razı olsun, âyetin tefsirinde merfû olarak hadiste geldi: (O, kuldur; günah işler de kalbinde siyah bir nokta nokta edilir; ondan tevbe ederse kalbi parlatılır; dönerse başka bir nokta edilir; nihayet kalp kararır; işte bu **الرَّيْنُ**’dir).
(ve) Ebû Ubeyd dedi ki: (Sana galip gelen her şey): artık (**رَانَكَ**; ve) **رَانَ** (sana; ve) **رَانَ** (üzerine); bundan: uyku bastı, içki bizzat kendisi (aklına galip gelirse); Tırimmâh dedi ki:
Onlarda uykunun, mızraklarının sarhoşluğu ile, her **الرُّيون**’u bastırmasından korkarak
Ebû Ubeyd, Ebû Zübeyd’den, sarhoşu vasfederken şu beyti rivayet etti:
Sonra onu görünce şarap ona **رانَتْ** ve sakınmakla onu bastırmaman (ve) **رانَتِ** (**النَّفْسُ**) **تَرِينُ** **رَيْناً**: (kötüleşti ve bozuldu.
(**وأَرانُوا**: hayvanları helâk oldu), Sıhâh’ta olduğu gibi; başkası artırdı: ve zayıfladı; Muhkem’de: yahut zayıfladı (ve onlar **مُرينُونَ**).
Ebû Ubeyd dedi ki: bu, onlara gelen, kendilerine galip gelen, taşıyamadıkları iş hakkındadır.
(**ورِينَ به**، kesre ile): bununla meçhule bina etmeyi kastetti; nitekim bazen damme ile de böyle derler; (içinden çıkmaya güç yetiremediği şeye düştü) ve ona karşı gücü yoktur; Cevherî bunu Ebû Zeyd’den nakletti. Bununla, Ömer’in hadisi tefsir edildi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: onun hutbe irad edip şöyle dediği: (Dikkat edin, Useyfi‘, Cüheyne’nin Useyfi‘i, dininden ve emanetinden, “Hacı geçti de yüz çevirerek borçlandı ve sabahladı da **رِينَ به** oldu” denilmesine razı oldu); Ezherî, “hacı’yı geçti” denilmesini nass etti; başkası dedi ki: **رِينَ به**: onunla yolu kesildi; Cevherî bunu Kınânî el-A‘râbî’den nakletti; ve denildi ki: borç, malını kuşattı.
(**ورايانُ**: Hicaz’da bir dağdır); Nasr’dan.
(ve) **رايانُ**: (Hemedan’da bir yer).
(ve) ayrıca: (A‘lem’de bir yer); Benî Hemedan ve Züncân’ın bir kûresi için isimdir; zâhir olan, ikisinin bir olmasıdır.
(**الرَّيْنَةُ**: şaraptır) çünkü o, akla **تَرينُ** eder; yani galip gelir; (çoğulu **رَيْناتٌ**).
(**الرَّانُ**: huff gibidir; ancak onun ayağı yoktur; ve huff’tan daha uzundur).
Şeyhimiz dedi ve Misbâh sahibinin hattıyla onun kenarında bulundu: huff gibi yapılan, pamukla doldurulmuş bir bez parçasıdır; soğuk için onun altına giyilir.

Sübkî dedi ki: onu lugat kitaplarında görmedim; dedi ki: sika olanlardan başkası da bunun benzerini açıkça söyledi.
Musannifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, sözü, onun sahih Arapça olduğuna dair sarihtir; hâlbuki bu, sırf hatadır, h.
Ben dedim: Raben maddesinde, Ru’be’nin şu sözünde geçti:
Âlinde müservel, mürev-benî
İbn Düreyd dedi ki: Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; ve zannederim ki o, **الرَّانَ** diye adlandırılandır.
Ben dedim: aslında Farsça olup Arapçalaştırıldığını açıkça söyledi.
(ve) **الرَّانُ**: (Azerbaycan’a bitişik bir kûredir); İbnü’s-Sem‘ânî dedi ki: Ermeniye’de bir şehirdir; (o, zikredilen **أَرَّانَ** değildir); o, Azerbaycan’ın iklimlerindendir; (ondan: Ebû’l-Fazl Ahmed b. el-Hasen), Dımaşkî vaiz; Dımaşk’a indi ve Ebû’l-Hasen b. Sahr el-Ezdî’den rivayet etti. (ve Velîd b. Kesîr) Ebû Saîd; Mâlik’ten ve Dahhâk b. Amr’dan; ondan Süleymân b. Ebî Şeyh ve oğlu Saîd b. el-Velîd, İbnü’l-Mübârek’ten; ondan Ebû Kureyb; (**الرَّانِيَّانِ**).
(**رُويانُ**، damme ile: Taberistân’da bir beldedir; ondan: imam Ebû’l-Mehâsin Abdülvâhid b. İsmâîl) b. Ahmed b. Muhammed et-Taberistânî er-Rûyânî, büyük şöhretli ve ma‘rûf (**صاحِبُ البَحْرِ**) yani mezhepler denizi, (ve başkası); Abdülgâfir el-Fârisî’den işitti; Miyâfârikîn’de Abdullah Muhammed b. Beyân b. Muhammed el-Kâzerûnî yanında fıkıh tahsil etti; ondan Zâhir b. Tâhir eş-Şahhâmî ve İsmâîl b. Muhammed b. el-Fazl el-İsfahânî; 415 yılında doğdu; 502 yılında Muharrem’de Âbil Taberistân’da şehid olarak öldürüldü.
(ve) **رُويانُ**: (Reyy’de bir mahalledir).
(ve) ayrıca: (Haleb’de bir yer).
Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**رَانَ الثَّوْبُ** **رَيْناً**: tab‘landı.
Üzerine **مرينٌ** olan adam: kuşatıldı.
**الرّانُ** **الرَّيْنُ**: **الذَّامِ** ve **الذَّيمِ** gibi.
**ورِينَ به**: öldü.
**ورِينَ به** **رَيْناً**: gam içine düştü.
**ورِينَ به**: onunla yolu kesildi; İbnü’l-A‘râbî şu beyti rivayet etti:
Kuşluk vaktinde kestim; nihayet ortaya çıkardı ve **ورِينَ بي**
Benimle olan sâkî ile **ورِينَ**
Ölüm onun üzerine **ورانَ** ve onunla **رانَ**: gitti.
**وريانُ**، **كسحابٍ**: Nesâ’da bir köydür; Rızân diye bilinir; ondan: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ahmed, Humeyd b. Zinceveyh’in sahibi; ve Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ahmed en-Nevevî, Ali b. Hacer’den; İbn Nukta ve Zehebî onu böyle ضبط etti; fakat emir onu şeddeli yâ ile ضبط etti.

(**فصل الزاي**) مع النون

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَانَ
1 رَانَ ذ , [aor. يَرِينُ,] inf. n. رَيْنٌ, [in its primary acceptation, app. signifies It was, or became, rusty, or covered with rust. And hence,] It (a garment, or piece of cloth,) was, or became, dirty, or filthy; syn. تَطَبَّعَ. (M, TA.) ― -b2- [Hence also,] رانت نَفْسَهُ, (S, M, K, *) aor. تَرِينُ, inf. n. as above, (S,) His soul [or stomach] became heavy; or heaved, or became agitated by a tendency to vomit; syn. غَثَتْ, (S, M, K,) and خَبُثَتْ. (S, K.) ― -b3- And ران عَلَيْهِ, (A'Obeyd, T, S, M, Mgh, Msb, K,) aor. and inf. n. as above, (Msb,) It (anything) covered it; namely, a thing: (M:) or it (anything) overcame him; (A'Obeyd, T, S, M, * Mgh, Msb, K;) as also ران بِهِ; (A'Obeyd, T, S, Mgh, K;) and رَانَهُ. (A'Obeyd, S, Mgh, K.) [And رَانَ with يَرُونُ for its aor. signifies the same; as will be seen from a verse cited below.] You say of a sin, misdeed, or transgression, (ذَنْب,) ران عَلَى قَلْبِهِ, (Zj, T, S, Mgh, K,) aor. as above, (Zj, T, S,) inf. n. رَيْنٌ (Zj, T, S, M, K) and رُيُونٌ, (S, M, K,) It covered his heart: (Zj, T, M:) or it overcame his heart. (S, Mgh, K.) رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبوُنَ, in the Kur [lxxxiii. 14], means [What they used to do] hath become like rust upon the clearness of their hearts, so as to make the knowledge of good from evil to be obscured to them: (Er-Rلghib, TA:) or hath covered their hearts: (Zj, T:) or hath overcome their hearts: [or hath spread a blackness upon their hearts; for,] accord. to El-Hasan, it means that sin has followed upon sin so that the heart has become black: (S:) and accord. to Aboo-Mo'adh the Grammarian, and a saying of the Prophet, الرَّيْنُ means the heart's becoming black in consequence of sins. (T.) You say also, رِينَ عَلى قَلْبِهِ His heart became covered [&c.]. (M.) And رِينَ بِهِ He was overcome: (T, Mgh:) or his property was beset by debt: (T:) or he fell into grief, by reason of debt: (M:) or he fell into that from which he could not escape, (AZ, T, S, Mgh, K,) and with which he had not power to cope: (AZ, T, S:) or i. q. اُنْقُطِعَ بِهِ [i. e. he became disabled from prosecuting his journey, his means having failed him, or his beast breaking down with him or perishing]; (T, S, M;) so says El-Kanلnee El-Aarلbee: (T, S:) and he died. (M.) And رَانَتْ بِهِ الخَمْرُ, (T,) or رانت عَلَيْهِ الخَمْرُ, (S, M, [in one copy of the S الحُمَّى,]) The wine overcame him; (S, M;) and overwhelmed him: (M:) or overcame his heart and his reason: (T:) and in like manner one says of drowsiness, and of anxiety; by way of comparison. (M.) And ران النُّعَاسُ فِى العَيْنِ Drowsiness overcame the eye: (S, TA: *) or infected, or pervaded, the eye. (Msb.) Et-Tirimmلh says,
مَخَافَةَ أَنْ يَرُونَ النَّوْمُ فِيهِمْ
بِسُكْرِ سِنَاتِهِمْ كُلَّ الرُّيُونِ
[In fear that sleep might overcome them, by reason of the intoxication of their sensations of drowsiness, with every degree of overcoming]. (TA. [This, together with a signification assigned to مَرُونَ in art. رون in the K, shows that رَانَ signifying “ he, or it, overcame, ” &c., has يَرُونَ as well as يَرِينُ for its aor.]) And you say also, ران عَلَيْهِ المَوْتُ, and ران بِهِ, Death took him away. (M.)

ارانوا
4 ارانوا ذ Their cattle perished, or died: (ElUmawee, T, S, M, K:) and (so in the T, but in the M “ or ”) their cattle became lean, or emaciated. (El-Umawee, T, M.) This also, says A'Obeyd, is from an event that has happened to them and overcome them, and which they have not been able to bear. (T.)

رَانٌ
رَانٌ ذ : see the next paragraph. -A2- Also [A kind of legging;] a thing like a خُفّ [or boot], but longer, and without a foot: (K:) described by the author of the Msb, in his handwriting upon the margin, as a piece of cloth made like the خُفّ, stuffed with cotton, worn beneath it on account of the cold: not a genuine Arabic word: (MF:) it is a Persian word, arabicized. (TA.)

رَيْنٌ
رَيْنٌ ذ , originally an inf. n.: (Msb:) Rust that overspreads the sword and the mirror; (M;) rust that overspreads a polished thing: (Er-Rلghib, TA:) or much dirtiness from rust: or simply dirt, filth, soil, or pollution: syn. طَبَعٌ and ذَنَسٌ: (S, K: [in a copy of the S, and in the CK, الطَّبْعُ is erroneously put for الطَّبَعُ:]) or a cover, or covering. (Msb.) [And hence,] The like of rust, covering the heart: (Zj, T:) black- ness of the heart: pl. رِيَانٌ. (T.) And ↓ رَانٌ signifies the same as رَيْنٌ. (TA.)

رَيْنَةٌ
رَيْنَةٌ ذ i. q. خَمْرَةٌ [i. e. Wine, or some wine, or a kind of wine]: pl. رَيْنَاتٌ: (IAar, Th, T, K:) so called because it overcomes the reason. (TA.)

رَجُلٌ مَرِينٌ عَلَيْهِ
رَجُلٌ مَرِينٌ عَلَيْهِ ذ A man beset, or encompassed. (TA.)

مُرِينُونَ
مُرِينُونَ ذ Persons whose cattle have perished, or died: (El-Umawee, T, S, K:) and whose cattle have become lean, or emaciated. (El-Umawee, T.)

##### Türkçe

**رَانَ**
1 **رَانَ** ذ , [muzâri‘ı **يَرِينُ**,] mastar ismi **رَيْنٌ**, [aslî kabulünde, görünüşe göre “paslandı, yahut pasla kaplandı” mânâsınadır. Buradan da,] O (bir elbise yahut kumaş parçası) kirli oldu yahut pis oldu; müradifi **تَطَبَّعَ**. (M, TA.) ― -b2- [Yine buradan,] **رانت نَفْسَهُ**, (S, M, K, *) muzâri‘ı **تَرِينُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, (S,) Onun nefsi [yahut midesi] ağırlaştı; yahut kusmaya meyil sebebiyle kabardı, yahut çalkalandı; müradifi **غَثَتْ**, (S, M, K,) ve **خَبُثَتْ**. (S, K.) ― -b3- Ve **ران عَلَيْهِ**, (A'Obeyd, T, S, M, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (Msb,) O (herhangi bir şey) onu örttü; yani bir şey: (M:) yahut o (herhangi bir şey) ona galip geldi; (A'Obeyd, T, S, M, * Mgh, Msb, K;) bunun gibi **ران بِهِ**; (A'Obeyd, T, S, Mgh, K;) ve **رَانَهُ**. (A'Obeyd, S, Mgh, K.) [Ve **رَانَ** muzâri‘ı **يَرُونُ** olmak üzere de aynı mânâyı ifade eder; aşağıda nakledilen bir beyitten görüleceği üzere.] Günah, kötülük yahut taşkınlık hakkında, (**ذَنْب,**) **ران عَلَى قَلْبِهِ**, (Zj, T, S, Mgh, K,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (Zj, T, S,) mastar ismi **رَيْنٌ** (Zj, T, S, M, K) ve **رُيُونٌ**, (S, M, K,) Onun kalbini örttü: (Zj, T, M:) yahut onun kalbine galip geldi. (S, Mgh, K.) **رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبوُنَ**, Kur’ân’da [lxxxiii. 14] şu mânâyadır: [Yapmakta oldukları şey] kalplerinin berraklığı üzerinde pas gibi olmuştur; böylece hayrı şerden bilme onlara kapalı kalmıştır: (Er-Rلghib, TA:) yahut kalplerini örtmüştür: (Zj, T:) yahut kalplerine galip gelmiştir: [yahut kalplerinin üzerine bir karalık yaymıştır; zira,] El-Hasan’a göre, mânâsı şudur: günah günahı takip etmiştir de kalp kararmıştır: (S:) ve Nahivci Aboo-Mo'adh’a göre ve Peygamber’in bir sözüne göre, **الرَّيْنُ** günahlar sebebiyle kalbin kararması demektir. (T.) Yine şöyle denir: **رِينَ عَلى قَلْبِهِ** Onun kalbi örtüldü [&c.]. (M.) Ve **رِينَ بِهِ** O mağlup edildi: (T, Mgh:) yahut malı borçla kuşatıldı: (T:) yahut borç sebebiyle kedere düştü: (M:) yahut kaçamayacağı şeye düştü, (AZ, T, S, Mgh, K,) ve onunla baş etmeye gücü yetmedi: (AZ, T, S:) yahut **اُنْقُطِعَ بِهِ** ile aynı mânâdadır [yani yoluna devam etmekten âciz kaldı; imkânı tükendiği için, yahut biniti onunla birlikte çöktüğü yahut helâk olduğu için]; (T, S, M;) El-Kanلnee El-Aarلbee böyle demiştir: (T, S:) ve öldü. (M.) Ve **رَانَتْ بِهِ الخَمْرُ**, (T,) yahut **رانت عَلَيْهِ الخَمْرُ**, (S, M, [S’nin bir nüshasında **الحُمَّى**]) Şarap ona galip geldi; (S, M;) ve onu bastırdı: (M:) yahut onun kalbine ve aklına galip geldi: (T:) ve aynı şekilde uyuklama ve kaygı hakkında da, benzetme yoluyla, söylenir. (M.) Ve **ران النُّعَاسُ فِى العَيْنِ** Uyuklama göze galip geldi: (S, TA: *) yahut gözü bulaştırdı, yahut göze yayıldı. (Msb.) Et-Tirimmلh şöyle der,
مَخَافَةَ أَنْ يَرُونَ النَّوْمُ فِيهِمْ
بِسُكْرِ سِنَاتِهِمْ كُلَّ الرُّيُونِ
[Uyuklama duyumlarının sarhoşluğu sebebiyle, her türlü galip gelme ile, uykunun onların içinde kendilerine galip gelmesinden korkarak]. (TA. [Bu, K’de **رون** maddesinde **مَرُونَ** için verilen bir mânâ ile birlikte, **رَانَ** “o, yahut o şey, galip geldi” &c. mânâsında iken muzâri‘ının **يَرُونُ** olduğu gibi **يَرِينُ** de olduğunu gösterir.]) Ve yine şöyle denir: **ران عَلَيْهِ المَوْتُ**, ve **ران بِهِ**, Ölüm onu alıp götürdü. (M.)

**ارانوا**
4 **ارانوا** ذ Onların davarları helâk oldu, yahut öldü: (ElUmawee, T, S, M, K:) ve (T’de böyle, fakat M’de “yahut”) onların davarları zayıfladı, yahut cılızlaştı. (El-Umawee, T, M.) A'Obeyd der ki, bu da, onlara vâki olmuş ve onlara galip gelmiş, ve onların da taşımaya güç yetiremedikleri bir hâdiseden dolayıdır. (T.)

**رَانٌ**
**رَانٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak. -A2- Ayrıca [bir çeşit tozluk;] **خُفّ** [yahut çizme] gibi, fakat daha uzun ve ayaksız bir şey: (K:) Msb’nin müellifi tarafından, kenarına kendi hattıyla, soğuk sebebiyle onun altında giyilen, pamukla doldurulmuş, **خُفّ** gibi yapılmış bir kumaş parçası olarak vasfedilmiştir: sahih bir Arapça kelime değildir: (MF:) Farsça bir kelimedir, Arapçalaştırılmıştır. (TA.)

**رَيْنٌ**
**رَيْنٌ** ذ , aslında bir mastar ismidir: (Msb:) Kılıcın ve aynanın üzerine yayılan pas; (M;) cilalı bir şeyin üzerine yayılan pas: (Er-Rلghib, TA:) yahut pastan dolayı çok kirlilik: yahut sadece kir, pislik, toprak, yahut necaset: müradifi **طَبَعٌ** ve **ذَنَسٌ**: (S, K: [S’nin bir nüshasında ve CK’de, **الطَّبْعُ** yanlışlıkla **الطَّبَعُ** yerine konmuştur:]) yahut bir örtü, yahut örtme. (Msb.) [Buradan,] Kalbi örten pas benzeri şey: (Zj, T:) kalbin karalığı: çoğulu **رِيَانٌ**. (T.) Ve ↓ **رَانٌ** **رَيْنٌ** ile aynı mânâya gelir. (TA.)

**رَيْنَةٌ**
**رَيْنَةٌ** ذ **خَمْرَةٌ** ile aynı mânâdadır [yani şarap, yahut bir miktar şarap, yahut bir çeşit şarap]: çoğulu **رَيْنَاتٌ**: (IAar, Th, T, K:) akla galip geldiği için böyle adlandırılmıştır. (TA.)

**رَجُلٌ مَرِينٌ عَلَيْهِ**
**رَجُلٌ مَرِينٌ عَلَيْهِ** ذ Kuşatılmış, yahut çevrelenmiş bir adam. (TA.)

**مُرِينُونَ**
**مُرِينُونَ** ذ Davarları helâk olmuş, yahut ölmüş kimseler: (El-Umawee, T, S, K:) ve davarları zayıflamış, yahut cılızlaşmış kimseler. (El-Umawee, T.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَانَ
رَانَ ( y )  I ( n. ac. رَيْن 1 ,  رُيُوْن 27 )
a.  [ acc. or 'Ala or Bi ], Overcame, overpowered, vanquished, conquered; subdued.

b.  Was vicious, depraved.

أَرْيَنَ
أَرْيَنَ IV ,
a.  Perished.

رَيْن
رَيْن 1 , ( pl. رِيَاْن 23 ),
a.  Rust; dirt.

رَيْنَة
رَيْنَة 1t ,
a.  Wine.

رَان
رَان P. ,
a.  Leggings, gaiters.

##### Türkçe

**رَانَ**
**رَانَ** (y) I (mast. **رَيْن** 1, **رُيُوْن** 27)
a. [mef‘ûl alır veya **عَلَى** yahut **بِ** ile], Üstün geldi, galip geldi, yenilgiye uğrattı, fethetti; boyun eğdirdi.

b. Kötü huylu oldu, bozulmuş oldu.

**أَرْيَنَ**
**أَرْيَنَ** IV,
a. Helâk oldu.

**رَيْن**
**رَيْن** 1, (çoğ. **رِيَاْن** 23),
a. Pas; kir.

**رَيْنَة**
**رَيْنَة** 1t,
a. Şarap.

**رَان**
**رَان** P.,
a. Tozluklar, paçalıklar.
