# رين — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%8A%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رين

: ( *!الرَّيْنُ : الطَّبَعُ والدَّنَسُ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقالَ الرَّاغبُ : صَدَأَ يَعْلو الشَّيءَ الجَلِي ؛ ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿كلاَّ بَلْ *!رَانَ على قُلُوبِهم﴾ ، أَي صارَ ذلِكَ كصَدَإٍ على جَلاءِ قلُوبِهِم فعَمِي عليهم مَعْرفِةُ الخَيْرِ مِنَ الشَّرِّ .
وقالَ أَبو معاذٍ النَّحَويُّ : الرَّيْنُ : أَنْ يَسودَّ القَلْبُ مِن الذّنوبِ ، والطَّبَعُ أَنْ يُطْبَعَ على القلْبِ ، وهو أَشَدّ مِن الرَّيْن ، والإقْفالُ أَشَدّ مِن الطَّبعِ ، وهو أَنْ يُقْفَل على القلْبِ .
وقالَ الحَسَنُ : هو الذَّنْبُ على الذَّنْبِ حتى يَسودَّ القلْبُ .
( *!ورَانَ ذَنْبُهُ على قَلْبِهِ *!رَيْناً *!ورُيُوناً : غَلَبَ ) عليه وغَطَّاهُ ؛ وجاءَ في الحدِيثِ عن أَبي هُرَيْرَةَ ، رَضِيَ اللهاُ تعالى عنه في تفْسِيرِ الآيَةِ رَفَعَه : ( هو العَبْد يُذْنبُ الذّنْبَ فَتُنْكَتُ في قلْبِهِ نُكْتَةٌ سَوْداءُ ، فإن تابَ منها صُقِلَ قلْبُه ، وإن عادَ نُكِتَ أُخْرى حتى يَسودَّ القَلْب ، فذلِكَ الرَّيْنُ ) .
( و ) قالَ أَبو عُبَيْدٍ : ( كلُّ ما

غَلَبَكَ ) : فقد ( *!رَانَكَ ، و ) *!رَانَ ( بكَ و ) *!رَانَ ( عليك ) ؛ ومنه : رَانَ النُّعاسُ ، ورَانَ الشَّراب بنفْسِه : إذا غَلَبَ على عقْلِه ؛ قالَ الطِّرمَّاحُ :
مخافَةَ أَن *!يَرِينَ النَّوْمُ فيهم بسُكْرِ سِنانِهم كلَّ *!الرُّيون ِوأَنْشَدَ أَبو عُبَيْدٍ لأَبي زُبَيْدٍ يَصِفُ سكراناً :
ثم لما رآه *!رانَتْ به الخمرُ وأن لا تَرِينَه باتِّقاءِ ( و ) *!رانَتِ ( النَّفْسُ ) *!تَرِينُ *!رَيْناً : ( خَبُثَتْ وغَثَتْ .
( *!وأَرانُوا : هَلَكَتْ ماشِيَتُهُم ) ، كما في الصِّحاحِ ، زادَ غيرُهُ : وهُزِلَتْ وفي المُحْكَم : أَو هُزِلَتْ ( وهُم *!مُرينُونَ ) .
قالَ أَبو عُبَيْدٍ : وهذا في الأمْرِ الذي أَتاهُم ممَّا يغْلبُهم فلا يَسْتَطِيعُون احْتِمَالَه .
( *!ورِينَ به ، بالكسْرِ ) ، أَرادَ به البِناءَ للمَجْهولِ كما يقُولُونَ تارَةً بالضمِّ كذلِكَ ، ( وَقَعَ فيما لا يَسْتطِيعُ الخُروجَ منه ) ولا قِبَلَ له به ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ عن أَبي زيْدٍ . وبه فسّرَ حدِيثُ عُمَرَ ، رضِيَ الّلهُ تعالى عنه : أَنَّه خَطَبَ فقالَ : ( أَلا إنَّ الأُسَيْفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة قد رضِيَ مِن دِينِه وأَمانَتِه بأنْ يقالَ : سَبَقَ الحاجّ فادَّانَ مُعْرِضاً وأَصْبَحَ قد *!رِينَ به ) ؛ ونَصَّ الأَزْهرِيّ : بأنْ يقالَ : سَبَقَ الحاجَّ ، وقالَ غيرُه رِينَ به : انْقُطِعَ به ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ عن

القنانيِّ الأَعْرابيِّ وقيلَ : أَحاطَ بما له الدين .
( *!ورايانُ : جَبَلٌ بالحِجازِ ) ؛ عن نَصْر .
( و ) *!رايانُ : ( ة بهَمَدانَ .
( و ) أَيْضاً : ( ة بالأَعْلَمِ ) ، اسمٌ لكُورَةِ بَني هَمَدانَ وزُنْجان ، والظاهِرُ أنَّهما واحِدَةٌ .
( *!والرَّيْنَةُ : الخَمْرَةُ ) لأنَّها *!تَرينُ على العَقْلِ أَي تغلبُ ؛ ( ج *!رَيْناتٌ .
( *!والرَّانُ ، كالخُفِّ إلاَّ أنَّه لا قَدَمَ له ، وهو أَطْولُ مِن الخُفِّ ) .
قالَ شيْخُنا ووجِدَ بخطِّ صاحِبِ المِصْباحِ على هامِشِه : خرْقَةٌ تُعْمَل كالخُفِّ مَحْشوَّة قطناً تلبَسُ تَحْته للبَرْدِ .

قالَ السَّبكيّ : لم أَرَه في كتُبِ الُّلغَةِ ؛ قالَ : وصرَّحَ غيرُهُ مِن الأَثْباتِ بمثْلِهِ .
وكلامُ المصنِّفِ رَحِمَه اللهاُ تعالَى صَرِيحٌ في أنَّه عربيٌّ صَحِيحٌ وهو مِن الغَلَطِ المحْضِ ا ه .
قلْتُ : وقد مَرَّ في رَبَنَ في قوْلِ رُؤْبة :
مُسَرْوَل في آلِهِ مُرَوْ بَنِ قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : فارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ ، وأَحْسَبُه الذي يُسَمَّى *!الرَّانَ .
قلْتُ : فصَرَّحَ أنَّه في الأصْلِ فارِسِيٌّ قد عُرِّبَ .
( و ) الرَّانُ : ( كُورَةٌ مُتاخِمَةٌ لأَذْرَبِيجانَ ) ؛ وقالَ ابنُ السّمعانيّ : مَدينَةٌ بإِرْمِينِيَة ؛ ( وهي غَيْرُ أَرَّانَ ) التي ذُكِرَتْ ، وهي مِن أَقالِيم أَذَرْبيجان ؛ ( منها : أَبو الفَضْلِ أَحمدُ بنُ الحَسَنِ ) ، الواعِظُ دمَشْقِيٌّ نَزَلَ دِمَشْقَ وحدَّثَ عن أَبي الحَسَنِ بنِ صَخْر الأزْدِيّ . ( والوَليدُ بنُ كثيرٍ ) أَبو سعيدٍ ، عن مالِكٍ والضَّحاك بنِ

عَمْرٍ و ، وعنه سُلَيْمنُ بنُ أَبي شيْخٍ وولدُهُ سعيدُ بنُ الوَليدِ عن ابنِ المُبارَكِ وعنه أَبو كريبٍ ، ( *!الرَّانِيَّانِ .
( *!ورُويانُ ، بالضَّمِّ : د بطَبَرِسْتانَ ، منه : الإِمامُ أَبو المَحاسِنِ عبدُ الواحِدِ بنُ إسمعيلَ ) بنِ أَحمدَ بنِ محمدٍ الطَّبَرِسْتانيُّ الرُّويانيُّ الكَبيرُ الصِّيتِ والمعْرُوفُ ( صاحِبُ البَحْرِ ) ، أَي بَحْر المذَاهِبِ ، ( وغيرِهِ ) ، سَمِعَ مِن عبْدِ الغافِرِ الفارِسِيّ ، وتفَقَّه بميافارقين على عبدِ الّلهِ محمد بن بيانِ بنِ محمدٍ الكازَرْونيّ ، وعنه زاهرُ بنُ طاهِرٍ الشحاميُّ وإسمعِيلُ بنُ محمدِ بنِ الفَضْلِ الأصْبَهانيُّ ، وُلِدَ سَنَة 415 ، وقُتِلَ شهيداً بآبل طَبَرِسْتان في المحرم سَنَة 502 .
( و ) *!رُويانُ : ( محلَّةٌ بالرَّيِّ .
( و ) أَيْضاً : ( ة بحَلَبَ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!رَانَ الثَّوْبُ *!رَيْناً : تَطَبَّعَ .
ورجُلٌ *!مرينٌ عليه : أُحِيطَ به .
*!والرّانُ *!الرَّيْنُ كالذَّامِ والذَّيمِ .
*!ورِينَ به : ماتَ .
ورِينَ به *!رَيْناً : وَقَعَ في غمَ .
*!ورِينَ به انْقُطِعَ به ، وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيِّ :
ضَحَّيْتُ حتى أظْهَرَتْ *!ورِينَ بي *!ورِينَ بالسَّاقي الذي كانَ مَعِي *!ورانَ عليه الموتُ ورانَ به : ذَهَبَ .
*!وريانُ ، كسحابٍ : قَرْيةٌ بنَسَا ، وتُعْرَفُ برذان ، منها : أَبو جَعْفرٍ محمدُ بنُ أَحْمدَ صاحِبُ حميد بنِ زِنْجَوَيْة ، وأَبو جَعْفرٍ محمدُ بنُ أَحْمدَ النوويُّ عن عليِّ بنِ حَجَر ، هكذا ضَبَطَه ابنُ نُقْطَةَ والذَّهبيُّ ، وأَمَّا الأَميرُ فإنَّه ضَبَطَه بالياءِ المشدَّدَةِ

( فصل الزاي ) مع النون

### Türkçe

: **الرَّيْنُ**: tab‘ ve denes; Sıhâh’ta olduğu gibi.
Râgıb dedi ki: parlak şeyin üzerine çıkan pas; bundan, Yüce’nin sözü: ﴿كلاَّ بَلْ **رَانَ على قُلُوبِهم**﴾ yani bu, kalplerinin cilâsı üzerinde bir pas gibi oldu da hayrın şerden bilgisi onlara körleşti.
Ebû Muâz en-Nahvî dedi ki: **الرَّيْنُ**: günahlardan kalbin kararmasıdır; **الطَّبَعُ** ise kalbin üzerine mühür vurulmasıdır ve o, **الرَّيْن**’den daha şiddetlidir; **الإقْفالُ** da tab‘dan daha şiddetlidir; o da kalbin üzerine kilit vurulmasıdır.
Hasen dedi ki: o, günah üstüne günahdır; nihayet kalp kararır.

(**ورَانَ ذَنْبُهُ على قَلْبِهِ** **رَيْناً** **ورُيُوناً**: galip geldi) ona ve onu örttü; Ebû Hureyre’den, Allah Teâlâ ondan razı olsun, âyetin tefsirinde merfû olarak hadiste geldi: (O, kuldur; günah işler de kalbinde siyah bir nokta nokta edilir; ondan tevbe ederse kalbi parlatılır; dönerse başka bir nokta edilir; nihayet kalp kararır; işte bu **الرَّيْنُ**’dir).
(ve) Ebû Ubeyd dedi ki: (Sana galip gelen her şey): artık (**رَانَكَ**; ve) **رَانَ** (sana; ve) **رَانَ** (üzerine); bundan: uyku bastı, içki bizzat kendisi (aklına galip gelirse); Tırimmâh dedi ki:
Onlarda uykunun, mızraklarının sarhoşluğu ile, her **الرُّيون**’u bastırmasından korkarak
Ebû Ubeyd, Ebû Zübeyd’den, sarhoşu vasfederken şu beyti rivayet etti:
Sonra onu görünce şarap ona **رانَتْ** ve sakınmakla onu bastırmaman (ve) **رانَتِ** (**النَّفْسُ**) **تَرِينُ** **رَيْناً**: (kötüleşti ve bozuldu.
(**وأَرانُوا**: hayvanları helâk oldu), Sıhâh’ta olduğu gibi; başkası artırdı: ve zayıfladı; Muhkem’de: yahut zayıfladı (ve onlar **مُرينُونَ**).
Ebû Ubeyd dedi ki: bu, onlara gelen, kendilerine galip gelen, taşıyamadıkları iş hakkındadır.
(**ورِينَ به**، kesre ile): bununla meçhule bina etmeyi kastetti; nitekim bazen damme ile de böyle derler; (içinden çıkmaya güç yetiremediği şeye düştü) ve ona karşı gücü yoktur; Cevherî bunu Ebû Zeyd’den nakletti. Bununla, Ömer’in hadisi tefsir edildi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: onun hutbe irad edip şöyle dediği: (Dikkat edin, Useyfi‘, Cüheyne’nin Useyfi‘i, dininden ve emanetinden, “Hacı geçti de yüz çevirerek borçlandı ve sabahladı da **رِينَ به** oldu” denilmesine razı oldu); Ezherî, “hacı’yı geçti” denilmesini nass etti; başkası dedi ki: **رِينَ به**: onunla yolu kesildi; Cevherî bunu Kınânî el-A‘râbî’den nakletti; ve denildi ki: borç, malını kuşattı.
(**ورايانُ**: Hicaz’da bir dağdır); Nasr’dan.
(ve) **رايانُ**: (Hemedan’da bir yer).
(ve) ayrıca: (A‘lem’de bir yer); Benî Hemedan ve Züncân’ın bir kûresi için isimdir; zâhir olan, ikisinin bir olmasıdır.
(**الرَّيْنَةُ**: şaraptır) çünkü o, akla **تَرينُ** eder; yani galip gelir; (çoğulu **رَيْناتٌ**).
(**الرَّانُ**: huff gibidir; ancak onun ayağı yoktur; ve huff’tan daha uzundur).
Şeyhimiz dedi ve Misbâh sahibinin hattıyla onun kenarında bulundu: huff gibi yapılan, pamukla doldurulmuş bir bez parçasıdır; soğuk için onun altına giyilir.

Sübkî dedi ki: onu lugat kitaplarında görmedim; dedi ki: sika olanlardan başkası da bunun benzerini açıkça söyledi.
Musannifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, sözü, onun sahih Arapça olduğuna dair sarihtir; hâlbuki bu, sırf hatadır, h.
Ben dedim: Raben maddesinde, Ru’be’nin şu sözünde geçti:
Âlinde müservel, mürev-benî
İbn Düreyd dedi ki: Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; ve zannederim ki o, **الرَّانَ** diye adlandırılandır.
Ben dedim: aslında Farsça olup Arapçalaştırıldığını açıkça söyledi.
(ve) **الرَّانُ**: (Azerbaycan’a bitişik bir kûredir); İbnü’s-Sem‘ânî dedi ki: Ermeniye’de bir şehirdir; (o, zikredilen **أَرَّانَ** değildir); o, Azerbaycan’ın iklimlerindendir; (ondan: Ebû’l-Fazl Ahmed b. el-Hasen), Dımaşkî vaiz; Dımaşk’a indi ve Ebû’l-Hasen b. Sahr el-Ezdî’den rivayet etti. (ve Velîd b. Kesîr) Ebû Saîd; Mâlik’ten ve Dahhâk b. Amr’dan; ondan Süleymân b. Ebî Şeyh ve oğlu Saîd b. el-Velîd, İbnü’l-Mübârek’ten; ondan Ebû Kureyb; (**الرَّانِيَّانِ**).
(**رُويانُ**، damme ile: Taberistân’da bir beldedir; ondan: imam Ebû’l-Mehâsin Abdülvâhid b. İsmâîl) b. Ahmed b. Muhammed et-Taberistânî er-Rûyânî, büyük şöhretli ve ma‘rûf (**صاحِبُ البَحْرِ**) yani mezhepler denizi, (ve başkası); Abdülgâfir el-Fârisî’den işitti; Miyâfârikîn’de Abdullah Muhammed b. Beyân b. Muhammed el-Kâzerûnî yanında fıkıh tahsil etti; ondan Zâhir b. Tâhir eş-Şahhâmî ve İsmâîl b. Muhammed b. el-Fazl el-İsfahânî; 415 yılında doğdu; 502 yılında Muharrem’de Âbil Taberistân’da şehid olarak öldürüldü.
(ve) **رُويانُ**: (Reyy’de bir mahalledir).
(ve) ayrıca: (Haleb’de bir yer).
Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**رَانَ الثَّوْبُ** **رَيْناً**: tab‘landı.
Üzerine **مرينٌ** olan adam: kuşatıldı.
**الرّانُ** **الرَّيْنُ**: **الذَّامِ** ve **الذَّيمِ** gibi.
**ورِينَ به**: öldü.
**ورِينَ به** **رَيْناً**: gam içine düştü.
**ورِينَ به**: onunla yolu kesildi; İbnü’l-A‘râbî şu beyti rivayet etti:
Kuşluk vaktinde kestim; nihayet ortaya çıkardı ve **ورِينَ بي**
Benimle olan sâkî ile **ورِينَ**
Ölüm onun üzerine **ورانَ** ve onunla **رانَ**: gitti.
**وريانُ**، **كسحابٍ**: Nesâ’da bir köydür; Rızân diye bilinir; ondan: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ahmed, Humeyd b. Zinceveyh’in sahibi; ve Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ahmed en-Nevevî, Ali b. Hacer’den; İbn Nukta ve Zehebî onu böyle ضبط etti; fakat emir onu şeddeli yâ ile ضبط etti.

(**فصل الزاي**) مع النون
