# زأد — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A3%D8%AF/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A3%D8%AF/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A3%D8%AF.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: زأد

ز د ( و ا ي ء )
زود ، زدو ، زيد ، زأد ، أزد : مستعملات .
زود : قال الليث : الزَّوْدُ : تأسيسُ الزّاد ، وهو الطعام الّذي يُتّخذ للسّفر والحَضَر جميعاً .
والمِزْوَدُ : وعاءٌ يُجعَل فيه الزّاد ، وكلُّ من انتقل مَعَه بخيرٍ أو شَرَ مِن عمَلٍ أو كسبٍ فقد تَزَوَّد .
وزُوَيْدة : اسمُ امرأةٍ من المَهالِبة ، قال : والْمَزادَة بمنزلةِ رِاويَةٍ لا عَزْلاَءَ لها .
قلتُ : المَزادُ بغير ها هي الفَرْدة الّتي يَحتقِبُها الراكب خَلف رَحْله ولا عَزْلاءَ لها ؛ وأما الرّاوية فهي مَجمَع المزادتَين اللَّتَين تعكمان على جَنْبَي البعير ويُرَوَّى عليهما بالرِّواءِ ، وكلّ واحدةٍ منهما مَزادة ، والجميع المَزايد وربّما حَذَفوا الهاء فقالوا مَزاد ، أنشدني أعرابي :
تَميميٌّ رَفيقٌ بالمَزادِ
وقال النضر : السطيحة : جلدان مقابلان . قال : والمزادة تكون جلدين ونصفاً وثلاثة جلود . سميت مزادة لأنها تزيد على السطيحتين ، وهما المزادتان .
( زيد ) : أبو عبيد : زادَ الشيءُ يَزيد ، وزِدْتُه أنا أَزِيدُه زِيادةً .
سمعتُ العربَ تقول للرّجل يُخبِرُ عن أمرٍ أو يَستفْهم خَبَراً ، فإذا أخبرَ حَقّقَ الخَبَرَ وقال له : وزادَ وزادَ ؛ كأنه يقول : زاد الأَمْرُ على ما وَصَفْتَ وأخبرتَ .
وقال الليث : يقال : هذه إبلٌ كثيرة الزَّيايِد ، أي : كثيرةُ الزِّيادات ؛ وأنشَد :
بهَجْمةٍ تَملأُ عينَ الحاسدِ
ذاتِ سُروحٍ جَمَّة الزَّيَايِد
ومن قال : الزوائد : فإنها هي جماعةُ الزائدة ، وإنَّما قالوا الزوائد في قوائم الدَّابة . ويقال للأَسد : إنّه لذو زَوائد ، وهو الّذي يتزيّد في زَئيره وصوته .
والناقةُ تتزيّد في سَيْرها : إذا تكلّفَتْ فوقَ قَدْرها . والإنسانُ يتزيّد في حدِيثِه وكلامِه : إذا تَكلّف مجاوَزَة ما يَنبغِي ؛ وأَنشَد :
إذا أنتَ فاكَهْتَ الرِّجالَ فلا تَلَعْ
وقُلْ مِثلَ ما قالوا ولا تَتزَيَّدِ
قال : وزائدة الكَبِد : قطعةٌ معلَّقةٌ منها ، والجميع الزّيائد .
قال : والمَزادَة : مَفْعلة من الزّيادة والجميع المزايد . قلت : الزادة مفعلة من الزاد يُتزَوَّد فيها الماءُ .
والمِزْوَدُ : شبه جِرابٍ من أَدَم يُتزوَّد فيه الطعامُ للسّفر ، وجمعُه المزَاوِد .
وزوَّدتُ فلاناً الزادَ تَزْوِيداً فتزوّدَ تزوُّداً . واستزَادَ فلانٌ فلاناً : إذا عَتَب عليه أمْراً لم يَرضَه . وإذا أَعطَى رجلٌ رَجلاً مالاً وطلبَ زيادةً على ما أعطاه ، قيل : قد استزادَه . ويقال للرّجل إذا أُعطِيَ شيئاً : هل تزدادُ ؟ المعنى : هل تَطلُب زيادةً على ما أعطيْتُك . وتَزايَدَ أهلُ السُّوق على السِّلعة : إذا بِيعَت فيمن يزيد .
زأد : أبو عبيد عن الأصمعي : زُئِدَ الرجلُ زُءدُداً فهو مَزْءُود : إذا زُعِر ، وسُئفَ سأْفاً مِثله ، وهو الزُّؤْد والزُّؤُد وأَنشَد :
يُضحِي إذا العِيسُ أدرَكْنا نكايتَها
خَرْقاءُ يعتادُها الطُّوفانُ والزُّؤُدُ
زدو : قال الليث : الزَّدْوُ لغةٌ في السَّدْوِ ، وهو من لعب الصِّبيان بالجَوْز ، والغالب عليه الزَّاي ، يَسْدُونَه في الحَفِيرة .
أزد : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : أزدَى : صَنَع مَعْروفاً ، وأَسْدَى : إذا أَصلَح بين اثنين . والأزْداءُ : لغةٌ في الأصْداء ، جمعُ صَدًى . والأزْد : لغةٌ في الأَسْد ، يجمع قبائلَ وعمائرَ كثيرةً من اليَمَن .

### Türkçe

ز د ( و ا ي ء )
**زود** , **زدو** , **زيد** , **زأد** , **أزد**: kullanılagelenlerdir.
**زود**: Leys dedi: **الزَّوْدُ**: **الزّاد**’ın tesis edilmesidir; o da hem sefer hem hazar için birlikte edinilen yiyecektir.
Ve **المِزْوَدُ**: içine **الزّاد** konulan bir kaptır; her kim yanında hayır veya şerden, amel veya kazançtan bir şeyle intikal ederse, muhakkak **تَزَوَّد** etmiştir.
Ve **زُوَيْدة**: **المَهالِبة**’den bir kadının adıdır; dedi ki: ve **الْمَزادَة** **رِاويَة** menzilesindedir; onun **عَزْلاَءَ**’sı yoktur.
Dedim: **المَزادُ** (هاء’sız) binekçinin eyerinin arkasında yük edindiği, tek olan **الفَرْدة**’dir; onun **عَزْلاءَ**’sı yoktur. **الرّاوية** ise, devenin iki yanına bağlanıp düğümlenen iki **مزادة**’nin toplamıdır; onların üzerine **الرِّواءِ** ile su verilir; onların her biri **مَزادة**’dir; hepsi **المَزايد**’dir. Bazen **الهاء**’yı hazfederler de **مَزاد** derler. Bir bedevî bana inşad etti:
تَميميٌّ رَفيقٌ بالمَزادِ
Ve Nadr dedi: **السطيحة**: karşılıklı iki deridir. Dedi ki: ve **المزادة** iki deri ve yarım, ve üç deri olur. Ona **مزادة** adı verildi; çünkü o iki **السطيحة**’nin üzerine ziyade eder; o ikisi **المزادتان**’dır.

( **زيد** ): Ebû Ubeyd: **زادَ** şey **يَزيد**; ben de onu **زِدْتُه**; ben onu **أَزِيدُه** **زِيادةً** (olarak artırırım).
Arapları, bir adam bir işten haber verdiğinde yahut bir haber sorduğunda şöyle derken işittim: haber verdiğinde haberi tahkik eder ve ona: **وزادَ وزادَ** der; sanki şöyle diyor: iş, senin vasfettiğin ve haber verdiğin şeyin üzerine arttı.
Leys dedi: denir ki: bu, **الزَّيايِد**’i çok develerdir; yani: **الزِّيادات**’ı çoktur; ve inşad etti:
بهَجْمةٍ تَملأُ عينَ الحاسدِ
ذاتِ سُروحٍ جَمَّة الزَّيَايِد
Kim **الزوائد** derse, o, **الزائدة**’nin cemaatidir; ancak onlar **الزوائد**’i binek hayvanının ayaklarında söylediler. Ve aslana denir ki: o, **زَوائد** sahibidir; o, kükremesinde ve sesinde ziyade eden kimsedir.
Ve dişi deve, yürüyüşünde **تتزيّد** eder: gücünün üstünde külfete girdiği zaman. Ve insan, hadisinde ve sözünde **يتزيّد** eder: gerektiği şeyi aşmayı külfete girdiği zaman; ve inşad etti:
إذا أنتَ فاكَهْتَ الرِّجالَ فلا تَلَعْ
وقُلْ مِثلَ ما قالوا ولا تَتزَيَّدِ
Dedi ki: ve **زائدة الكَبِد**: ondan asılı bir parçadır; hepsi **الزّيائد**’dir.
Dedi ki: ve **المَزادَة**: **الزّيادة**’dan **مَفْعلة** veznindedir; hepsi **المزايد**’dir. Dedim: **الزادة** **الزاد**’dan **مفعلة** veznindedir; onda su **يُتزَوَّد** edilir.
Ve **المِزْوَدُ**: sefer için yiyeceğin içinde **يُتزوَّد** edildiği, **أَدَم**’den bir **جِراب** benzeridir; cem‘i **المزَاوِد**’dir.
Ve ben falana **الزادَ**’ı **تَزْوِيداً** olarak **زوَّدتُ**; o da **تزوُّداً** olarak **فتزوّدَ** etti. Ve falan, falandan **استزَادَ** eder: razı olmadığı bir işten dolayı ona sitem ettiği zaman. Bir adam bir adama mal verip verdiği şeyin üzerine bir ziyade istediğinde: ona **استزادَه** denir. Ve bir adama, kendisine bir şey verildiğinde denir ki: **هل تزدادُ؟**; mana: sana verdiğim şeyin üzerine bir ziyade ister misin? Ve pazar ehli, meta üzerine **تَزايَدَ** eder: artıranlar arasında satıldığı zaman.

**زأد**: Ebû Ubeyd, Asmaî’den: adam **زُئِدَ** olur, **زُءدُداً**; o da **مَزْءُود**’dur: ürkütüldüğü zaman. Ve **سُئفَ** **سأْفاً** bunun gibidir. Ve o, **الزُّؤْد** ve **الزُّؤُد**’dur. Ve inşad etti:
يُضحِي إذا العِيسُ أدرَكْنا نكايتَها
خَرْقاءُ يعتادُها الطُّوفانُ والزُّؤْدُ

**زدو**: Leys dedi: **الزَّدْوُ** **السَّدْوِ**’da bir lugattır; o, çocukların cevizle oynadığı oyundandır; onda galip olan **الزَّاي**’dır; onu çukura **يَسْدُونَه**.

**أزد**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **أزدَى**: bir iyilik yaptı. Ve **أَسْدَى**: iki kişi arasında ıslah ettiği zaman. Ve **الأزْداءُ**: **الأصْداء**’da bir lugattır; **صَدًى**’nın cem‘idir. Ve **الأزْد**: **الأَسْد**’de bir lugattır; Yemen’den birçok kabileleri ve büyük kolları bir araya toplar.
