# زأز (ز-أ-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A3%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A3%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - أ - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A3%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الزاي
ز ي ي، ز و ي، ز و ز ي، ز و ز ي، و ز و ز، أ ز ي، ز أ ز، أ و ز، و ز ي مستعملات
زيي:
الزّاي والزّاء لغتنان، فالزّاي ألفها يرجع في التّصريف إلى الياء، فتكون من تأليف زاي وياءين، وتصغيرها: زُيَيَّة.
والزِّيّ: حُسْنُ الهيئة من اللّباس، ويقال: تزيّا فلانٌ بزيّ حَسَن، وقد زَيَّيْتُهُ تَزِيّةً.
زوي:
وزَوَيْتُ الشَّيْءَ عن موضعه زَيّاً، في حال التَّنْحية وفي حالٍ الانْقِباض، كقوله:
يزيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ عنّي كأنّما		زَوَى بينَ عَيْنَيْهِ عليَّ المَحاجِمُ
أي: قبض، وزوى فهو: مَزْويّ.
وتزوّتِ الجِلْدة في النّار، أي: تَقَبَّضَتْ من مَسِّها. وزاويةُ البيتِ اشتُقّتْ منه، يقال: تَزَوَّى فلانٌ في زاويةٍ.
والزّاويةُ: مَوْضعٌ بالبَصْرة.
زوزي:
الوَزَى: من أسماء الحِمارِ المِصَكّ الشّديد.
زوزى: الزّوزاة: شِبْه الطَّرْد والشَّلِّ، تقول: زَوْزَيْت به.
والزِّيزاةُ من الأرض: الأَكَمةُ الصَّغيرةُ، والجميعُ: الزَّيازي.
والزِّيزاة: الرِّيش.
وزوز:
الوَزْواز: الرّجلُ الطّائش، الخفيف في مَشْيهِ وعمله، قالت:
فلستَ بوَزْوازٍ ولا بـزَوَنّـكٍ		مكانَكَ حتّى يَبْعَثَ الخَلْقَ باعثُهْ
الزَّوَنَّكُ: القصير.
الأزّ: ضَرَبانُ عِرقٍ يأتز، أو وجعٌ في خُراج. وفلان يأتزّ، أي: يجد أزّاً من الوجع.
والأَزَزُ: امتلاء البيت من النّاس، يقال: البيتُ منهم أَززٌ إذا لم يكن فيه مُتَّسَعٌ، لا يشتق منه فِعْل، ولا يُجمع.
والأزّ:أن تؤزّ إنساناً، أي: أن تحمله على أمرٍ برفقٍ واحتيال حتّى يفعله كأنّه يُزَيَّنُ به. أززته فائتزّ. وقوله جلّ وعزّ: "إنّا أَرْسَلْنا الشَّياطِينَ على الكافِرينَ تَؤُزُّهم أَزّا"، أي: تُزْعجهم إلى المَعْصِية، و تغريهم بها.
وأَزَّتِ القِدْرُ أزيزاً، وائتَزَّتِ ائتِزازاً. والأَزيزُ: صوتُ النَّشِيش، وفي الحديث: "لجَوْفِةِ أَزيزٌ كأَزِيزِ المِرْجَل".
والأَزَزُ: حسابٌ من مَجاري القَمَرِ، وهو فُضُولُ ما يَدْخُلُ بينَ الشُّهورِ والسِّنين.
أزي:
أَزَى الشّيء يأْزي بَعْضُه إلى بعضٍ، نحو اكْتِناز اللّحْم، وما انْضَمَّ من نحوه، قال:
عضّ السِّقالِ فهو آزٍ زِيَمُهْ
زأز:
تقول: تَزَأْزَأَ عنّي فلانٌ إذا هابك وفَرِقَ منك وزأزأني الخوف.
أوز:
الإوَزّ: من طَيْر الماءِ، والواحدة بالهاء ورجلٌ إوَزٌّ، وإمرأة إوَزَّةٌ، أي: غليظة لَحِيمةٌ في غَيْر طُولٍ، لا يُحْذَفُ أَلِفُها. وإِوَزّة على فِعَلَّه، ومَأْوَزَة على مَفْعَلة، وكان ينبغي أن تقول: مَأْوَزَّة، ولكنّه قبيحٌ. ومن العَرَب من يَحْذف ألف إوَزَّة ويقول: وَزَّة، ويُقال من ذلك: مَوَزّة.
وزي:
الإيزاء: وَضْعُك شيئاً على مَصَبِّ الماءِ في مَجْراه إلى الحَوْض أَوْزَى إيزاءً.
وأَوْزَى ظَهْرَه إلى الحائط: أسنده، قال:
لَعمْرُ أبي عَمْرٍو لقد ساقه المَنَى		إلى جَدَثٍ يُوزَى له بالأَهاضِبِ
والإزاء: مصبّ الماء في الحوض، وتقول: آزيت إذا صببت على الإزاء. وفلانٌ بإزاء فُلانٍ، وإذا كان قِرْناً له.
وإزاء المعيشة: ما سبّب من رَغَدها وخَفْضِها، وقوله:
إزاءُ معاشٍ ما تَـحُـلُّ إزاءهـا		من الكَيْس فيها سَوْرةٌ وهي قاعِدُ
يريد: قيّمة المال.
والإزاء: المحاذاة، تقول: هو بإزاء فلان، أي: بحِذائه.
وأَزَيتُه أَزْياً، أي أتيتُه من وَجه مأْمَنِه لأَخْتِله. وكلُّ شيء ينضمُّ إلى شيءٍ فقد أزَى إليه يأزي أَزْياً.

##### Türkçe

باب اللفيف من الزاي
ز ي ي، ز و ي، ز و ز ي، ز و ز ي، و ز و ز، أ ز ي، ز أ ز، أ و ز، و ز ي مستعملات

زيي:
**الزّاي** ve **الزّاء** iki lugattır; **الزّاي**’ın elif’i tasrifte **الياء**’a döner; böylece **زاي** ve iki **ياء**’dan telif olur; onun tasğiri: **زُيَيَّة**.
Ve **الزِّيّ**: elbiseden heyetin güzelliğidir; ve denilir: falan, güzel bir **زيّ** ile **تزيّا** etti; ve ben onu **تَزِيّةً** olarak **زَيَّيْتُهُ**.

زوي:
Ve şeyi yerinden **زَيّاً** olarak **زَوَيْتُ**; uzaklaştırma hâlinde ve büzülme hâlinde; onun sözü gibi:
يزيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ عنّي كأنّما		زَوَى بينَ عَيْنَيْهِ عليَّ المَحاجِمُ
Yani: büzdü; ve **زوى** etti, o hâlde o: **مَزْويّ**’dir.
Ve deri ateşte **تزوّتِ** etti; yani: ona dokunmasından büzüldü. Ve evin **زاويةُ**’si ondan türetilmiştir; denilir: falan bir **زاويةٍ**’de **تَزَوَّى** etti.
Ve **الزّاويةُ**: Basra’da bir yerdir.

زوزي:
**الوَزَى**: şiddetli, sert sesli eşeğin adlarındandır.

زوزى: **الزّوزاة**: kovalamaya ve felce benzer; dersin ki: onunla **زَوْزَيْت**.
Ve yerden **الزِّيزاةُ**: küçük tepeciktir; hepsi: **الزَّيازي**.
Ve **الزِّيزاة**: tüydür.

وزوز:
**الوَزْواز**: şaşkın adam; yürüyüşünde ve işinde hafif olan; o dedi ki:
فلستَ بوَزْوازٍ ولا بـزَوَنّـكٍ		مكانَكَ حتّى يَبْعَثَ الخَلْقَ باعثُهْ
**الزَّوَنَّكُ**: kısa boylu olandır.
**الأزّ**: bir damarın iki vuruşudur; **يأتز**; yahut bir çıbanda ağrıdır. Ve falan **يأتزّ** eder; yani: ağrıdan bir **أزّ** bulur.
Ve **الأَزَزُ**: evin insanlarla dolmasıdır; denilir: içinde genişlik yoksa ev onlardan **أَززٌ**’dür; ondan fiil türetilmez ve çoğul yapılmaz.
Ve **الأزّ**: bir insanı **تؤزّ** etmen; yani: onu bir işe yumuşaklık ve hile ile, onu yapıncaya kadar, sanki onunla süsleniyormuş gibi, sevk etmendir. Onu **أززته** de o **ائتزّ** etti. Ve O’nun (celâli ve izzeti yüce olanın) sözü: “إنّا أَرْسَلْنا الشَّياطِينَ على الكافِرينَ تَؤُزُّهم أَزّا”; yani: onları masiyete doğru rahatsız eder, ve ona kışkırtırlar.
Ve kazan **أَزَّتِ** bir **أزيزاً** ile; ve **ائتَزَّتِ** bir **ائتِزازاً** ile. Ve **الأَزيزُ**: kaynamanın sesidir; ve hadiste: “لجَوْفِةِ أَزيزٌ كأَزِيزِ المِرْجَل”.
Ve **الأَزَزُ**: ayın menzillerinden bir hesaplamadır; o, aylar ile yıllar arasına giren fazlalıklardır.

أزي:
Şey **أَزَى** eder, **يأْزي**; onun bir kısmı bir kısmına (doğru); etin yığılması gibi ve benzerinden birleşen şey; dedi ki:
عضّ السِّقالِ فهو آزٍ زِيَمُهْ

زأز:
Dersin ki: falan benden **تَزَأْزَأَ** etti; seni heybetli bulduğunda ve senden korktuğunda; ve korku beni **وزأزأني**.

أوز:
**الإوَزّ**: su kuşlarındandır; tekili **الهاء** ile (yani **إوَزّة**); ve bir adam **إوَزٌّ**’dür, ve bir kadın **إوَزَّةٌ**’dir; yani: uzunluk olmaksızın kalın, etli. Onun elif’i hazfedilmez. Ve **إِوَزّة** **فِعَلَّه** vezni üzerinedir; ve **مَأْوَزَة** **مَفْعَلة** üzerinedir; ve gerekirdi ki **مَأْوَزَّة** diyesin; fakat o çirkindir. Ve Araplardan kimi **إوَزَّة**’nin elif’ini hazfeder ve **وَزَّة** der; ve bundan denilir: **مَوَزّة**.

وزي:
**الإيزاء**: bir şeyi, suyun havuza akış yolunda, suyun döküldüğü yere koymandır; **أَوْزَى** bir **إيزاءً** ile.
Ve sırtını duvara **أَوْزَى** etti: onu dayadı; dedi ki:
لَعمْرُ أبي عَمْرٍو لقد ساقه المَنَى		إلى جَدَثٍ يُوزَى له بالأَهاضِبِ
Ve **الإزاء**: havuzda suyun döküldüğü yerdir; ve dersin ki: **آزيت**; eğer **الإزاء** üzerine döktüysen. Ve falan, falanın **بإزاء**’sındadır; ve eğer ona denk bir rakip ise.
Ve geçimin **إزاء**’sı: onun bolluğundan ve rahatlığından sebep kılınan şeydir; ve onun sözü:
إزاءُ معاشٍ ما تَـحُـلُّ إزاءهـا		من الكَيْس فيها سَوْرةٌ وهي قاعِدُ
İster: malın kıymetini belirleyen.
Ve **الإزاء**: hizalama/karşı karşıya olma; dersin ki: o falanın **بإزاء**’sındadır; yani: onun hizasındadır.
Ve onu **أَزَيتُه** bir **أَزْياً** ile; yani: onu, onu aldatmak için, onun emniyet yüzünden (geldiği yönden) geldim. Ve her şey bir şeye birleşirse, ona **أزَى** eder, **يأزي** bir **أَزْياً** ile.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A3%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَِأْئْزَاء بالمدّ: ما غلُظ من الأرض. والزِئزَاءَةُ أخصُّ منه وهي الأكمة. والزيزاءُ أيضاً: أطرافُ الريشِ. وقِدْرٌ زُوازِيَةٌ، أي عظيمةٌ. ورجل زُوازية، أي قصير غليظ، وقوم زُوازِيَةٌ أيضاً. ويقال: رجلٌ زَوَنْزَى وزَوَزَّى، للمتحذلق المتكايِس. وزَوزَيْتُ به زَوْزاءَةً، إذا استحقَرْته وطردته.

##### Türkçe

**الزَِأْئْزَاء** med ile: yerden kalın olan şey. Ve **الزِئزَاءَةُ** ondan daha özeldir; o da tepeciktir. Ve **الزيزاءُ** da: tüyün uçları. Ve **قِدْرٌ زُوازِيَةٌ**; yani büyük. Ve **رجل زُوازية**; yani kısa, kalın; ve **قوم زُوازِيَةٌ** da. Ve denilir: **رجلٌ زَوَنْزَى** ve **زَوَزَّى**, mütehazzlık eden, kurnazlık taslayan için. Ve **زَوزَيْتُ به زَوْزاءَةً**, onu küçük gördüğün ve kovduğun zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A3%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَزَأّْزَ منه: هابه وتصاغر له وزَأْزَأَهُ الخوف. وتَزَأْزَأَ منه: اخْتَبَأَ. الليث: تَزَأْزَأَ عني فلان إِذا هابك وفَرِقَكَ، وتَزَأْزأَتِ المرأَةُ إِذا اختبأَت؛ قال جرير:
تَدْنُو فَتُبْدِي جَمالاً زانه خَفَرٌ،
إِذا تَزَأْزَأَتِ السُّودُ العَناكِيبُ
أَبو زيد: تَزَأْزَأْتُ من الرجل تَزَأْزؤاً شديداً إِذا تصاغرت له وفَرِقْتَ منه. وزَأْزَأَ: عدا. وزَأْزَأَ الظلِيم: مشى مسرعاً ورفع قُطْرَيْهِ. وتَزَأْزَأَتِ المرأَةُ: مشت وحركت أَعطافها كمِشْيَةِ القِصَارِ. وقِدْرٌ زُؤَازِئَةٌ وزُؤَزِئَةٌ: عظيمة تَضُمُّ الجَزورَ.

##### Türkçe

**تَزَأّْزَ** ondan: ondan korktu ve ona karşı küçüldü; korku onu **زَأْزَأَ** etti. Ve **تَزَأْزَأَ**
ondan: gizlendi. **الليث**: Bir kimse, seni sakınıp senden ürktüğü zaman “Falanca benden **تَزَأْزَأَ** etti” denir;
kadın da gizlendiği zaman **تَزَأْزَأَتِ** denir; **جرير** şöyle dedi:
Yaklaşır da, hayâ ile süslenmiş bir güzellik gösterir,
kara örümcekler **تَزَأْزَأَتِ** ettiği zaman.
**أَبو زيد**: Bir adama karşı çok şiddetli **تَزَأْزَأْتُ** (yaptım), ona karşı küçüldüğün
ve ondan ürktüğün zaman. Ve **زَأْزَأَ**: koştu. Ve **زَأْزَأَ الظلِيم**: hızlı yürüdü ve
iki yanını kaldırdı. Ve **تَزَأْزَأَتِ المرأَةُ**: yürüdü ve yanlarını, keten dokuyucunun yürüyüşü gibi, hareket ettirdi.
Ve **قِدْرٌ زُؤَازِئَةٌ** ve **زُؤَزِئَةٌ**: büyük; **الجَزورَ**’u içine alır.
