# زبد (ز-ب-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zebed köpük demektir

- Harfler: ز - ب - د
- Kur'an'da: 3 geçiş · 1 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الزَّبَدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8F.md) | الْفَعَلُ | Köpük | 1 | 1 | [13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/ayet/13:17.md) |
| [زَبَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Köpük | 1 | 1 | [13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/ayet/13:17.md) |
| [زَبَدٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8C.md) | فَعَلٌ | Köpük | 1 | 1 | [13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/ayet/13:17.md) |

## Mücavir kökler — 24 mücavir (31 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir
2. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Sel demektir
3. [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Oturup bekleyen adam demektir
4. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hilye takı demektir
5. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
6. [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Onun yakıtı
7. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
8. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
9. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fayda eder
10. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haml: İple yüklenen yük demektir
11. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Örnek verdi
12. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
13. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Su
14. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
15. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Buğa boğa demektir
16. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kıdr kazandır
17. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
18. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir
19. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nezle” konaklama yeri demektir
20. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
21. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
22. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
23. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
24. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زبد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D9%88.md), [طفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%AD.md), [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının çalkalanması, kaynaması veya mayalanması sonucu yüzeye çıkan köpük, kaymak ve tereyağı |
| Çekirdek Özet 2 | Hak ile batılın çatışmasında yüzeye çıkan, hacimli fakat özsüz, kalıcılığı bulunmayan geçici tortu |
| Çekirdek Özet 3 | Asıl cevher ile yüzeydeki geçici atığın ayrışması; varoluşsal arınma ve kalıcılık yasası |
| Kritik Hata Riski | Köpüğü sadece değersiz bir yokluk sayıp onun alttaki faydalı cevherin arınma ve ayrışma sürecindeki zorunlu dışavurumu olduğunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زب | İtme, kabarma, baskı altında yüzeye doğru hareket etme ve yoğunlaşma anlamı taşır; [زبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1.md) ve [زبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86.md) köklerinde de görüldüğü gibi birikme ve dışa doğru itilme hareketini barındırır. | د | Kapı, sınır ve dışarı çıkış imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle içteki çalkantı ve hareketin yüzeyde toplanan, kabaran ve nihayetinde atılan bir tabakaya (köpük, tereyağı) dönüşmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Birleşik olanı ayıran, sıvının içindeki özü veya tortuyu ana kütleden çözüp koparan ayrıştırıcı dinamizm. |
| ب | Ev, çadır, iç alan | Hapsolunan kap, akış yatağı veya kabın içindeki korunaklı, kapalı sıvı hacmi. |
| د | Kapı, eşik, çıkış | İçerideki hareketin ve basıncın eşiği aşarak yüzeye varması, dışarı taşması veya ayrışarak atılması. |
| زبد | İçerideki basıncın eşiği aşarak yüzeyde ayrışması | Sıvının veya eriyiğin iç hacminde gerçekleşen çalkantı neticesinde çözünen unsurların yüzeye fırlayıp ana kütleden bağımsız bir kabartı oluşturması hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün yayıkta çalkalanmasıyla üste çıkan tereyağı (zühd), sel suyunun veya kaynayan tencerenin yüzeyinde oluşan beyaz köpük, kızgın devenin ağzında beliren tükürük köpüğü. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sulmâ beytinde kökün ikram ve bağış türevini kullanarak cömertlik ve bahşiş anlamında zikreder: أصحابُ زَبْدٍ وأيام لهم سلفـتْ / من حاربوا أعذبوا عنهم بتنكيل |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in müşriklerin hediyesini kabul etmeme bağlamında söylediği hadiste hediye ve karşılıksız bağış anlamında yer alır: إنّا لا نَقْبل زَبْد المُشركين |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça زبد kökü, Sami dillerinde sıvıların çalkalanması, yağ çıkarma ve yüzey köpüğü ekseninde güçlü bir ortak mirasa dayanır. İbranicede yer alan zabad (bağışlamak, ihsan etmek) fiili ve zebed (armağan, çeyiz payı) ismi, Arapçadaki «köpük gibi bolca vermek» veya «sütün en seçkin kısmını (tereyağını) ikram etmek» mecazıyla doğrudan anlamsal örtüşme gösterir. Süryanicede zbd kökü benzer şekilde bahşetme ve pay verme semantiğine bağlanırken, Güney Arapça epigrafik metinlerde de adak ve sunu terimleriyle kesişir. Asıl fiziksel çekirdek olan «çalkantı neticesinde üste çıkan yağ ve köpük», zamanla hem arta kalan atık köpük hem de sütün en kıymetli özü olan tereyağı şeklinde iki yönlü bir semantik genişleme üretmiştir; bu durum Arapçada hem değersiz atık (sel köpüğü) hem de en seçkin ikram (kaymak, tereyağı) çift kutupluluğunu doğurmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sıvının çalkalanmasıyla yüzeyde kabaran madde | Yayıkta toplanan yağ ile selin sürüklediği atık köpük arasında biçimsel ve hareketsel analoji kurulmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zabad ve Süryanice zebad | Çalkantıdan doğan zenginliğin pay edilmesi ve ikram edilmesi mecazıyla hibe, ihsan ve bağış anlamına evrilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrulanmış doğrudan bir morfolojik denkliğe rastlanmamıştır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زبد | Anlamlı | Köpürmek, yağ çıkarmak | Sıvının çalkalanmasıyla üste çıkan köpük, kaymak veya tereyağı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [زدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AF%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| [بزد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| بدز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| دزب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| دبز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زبد | Merkez | Yüzey kabarması ve atık köpük | İç dinamizmle yüzeye çıkan, hacimli görünen fakat içi boş, sönücü tabaka. | Hem faydalı özü (tereyağı) hem de atılan boş kabartıyı ifade eden çift yönlü kök. |
| [رغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D9%88.md) | Komşu | Süt ve sıvı köpüğü | Daha çok sağılan sütün veya kaynayan sıvının üstündeki hafif ve ince kabartı. | زبد kadar yoğun, sel gibi sürükleyici ve hacimli değildir. |
| [طفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%AD.md) | Komşu | Taşma ve yüzeye çıkma | Kabın veya yatağın dolup sınırlarını aşması hali. | Sıvının kendi köpürmesinden ziyade hacimsel doluluğun dışa taşmasını anlatır. |
| [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) | Komşu | Dışarı fırlatma ve atma | Bir nesneyi veya unsuru hızla uzağa fırlatma eylemi. | زبد kökündeki kendiliğinden yüzeye birikip atılma neticesinin fail eliyle yapılışını vurgular. |
| [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) | Zıt | Kök salma, dibe yerleşme, sebat | Yüzeyde uçup gitmek yerine zemine sağlamca tutunup kalıcı olma. | Köpüğün uçuculuğunun aksine derinlikte sabit kalmayı bildirir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زبد | Köpük, yayık yağı, cüruf | Sıvı veya eriyik çalkantısından üste çıkan geçici kabartı ve öz. | Kesin |
| Latince | spuma, scoria | Köpük, maden cürufu | spuma su ve dalga köpüğünü, scoria ise eriyik madenin atığını tam karşılar; tereyağı anlamını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | foam, froth, dross, scum | Köpük, maden tortusu, yüzey atığı | Dross maden cürufunu, foam su köpüğünü karşılar; kökün semantik iki kutupluluğunu ancak birden fazla kelime verir. | Güçlü |
| Almanca | Schaum, Schlacke | Köpük, cüruf, eriyik atığı | Schlacke maden arıtımındaki posayı, Schaum su yüzeyindeki geçici kabarcıkları ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | écume, scorie | Köpük, maden posası | écume hem denizin hem öfkenin köpüğünü, scorie ise arınma sürecinde atılan maden tortusunu anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزَّبَدُ / زَبَدٌ / زَبَدًا | Hak karşısında batılın geçici, hacimli fakat dayanaksız varlığı | Hak ile batılın çatışmasını ve varoluşsal arınmayı anlatan sel ve maden temsilinde Ra'd [13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hak-batıl ontolojisi ve şer problemi | Batılın ve şerrin varoluşsal olarak asıl değil, hakikatin tecellisi sırasında ortaya çıkan arızi ve geçici bir tortu oluşu. | Özsüzlük, arızilik ve yok oluşa mahkûmiyet. |
| Fıkıh | Hediye, ganimet ve ikram hükümleri | Müşriklerin hediyesinin (zebd) kabul edilip edilmeyeceği ve temiz gıdaların ayrıştırılması bahsi. | En seçkin ikram veya sakınılması gereken karşılıksız menfaat. |
| Tefsir | Temsil ve teşbih metodolojisi | Ra'd suresi 17. ayetteki çift katmanlı temsilin (su seli ve maden eriyiği) zihni ve ameli boyutları. | Hakikatin fayda vererek kalması, yanılsamanın atılması. |
| Hadis | Ahlak ve cömertlik / sakınma | Müşriklerin hediyesini niteleyen ifadeler ile öfkelenen kişinin ağzındaki köpürme tasvirleri. | Şiddetli iç dalgalanmanın dışa vurumu veya karşılıksız bağış. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin toplumdaki arındırıcı etkisi | Şüphe ve bâtıl iddialar | Ayıklanma nesnesi | Vahiy indiğinde toplumda oluşan çalkantı batılı görünür kılar ve nihayetinde onu tasfiye eder. | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretim ve doğrulama süreçleri | Yanıltıcı hipotezler ve sahte bilgi | Metodolojik eleme | Deney ve eleştiri süzgecinde yüzeyde kalan temelsiz iddiaların ayıklanıp hakiki bilginin zeminde kalması. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal krizler ve inkılaplar | Popülist söylemler ve demagoji | Geçici meşruiyet illüzyonu | Kriz anlarında yüzeyi kaplayan gürültülü ve içi boş siyasi hareketlerin zamanla sönmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa dalgalanmaları ve üretim | Finansal balonlar ve spekülatif köpük | Reel değerden ayrışma | Üretim ve faydaya dayanmayan, suni fiyat artışlarının kriz anında patlayarak yok olması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Metalurjide cüruf ayrışması ve akışkanlar mekaniğinde faz ayrımı | Yüksek sıcaklıkta eriyen metalin üzerindeki oksit ve yabancı maddelerin özkütle farkıyla yüzeyde toplanıp atılması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide kitle histerisi ve geçici kolektif yanılsamalar | Toplumsal sarsıntılarda ortaya çıkan, geniş kitleleri sürükleyen fakat yapısal temeli olmadığı için hızla sönen akımlar. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece fiziksel bir kir veya önemsiz bir atık sayarak, onun oluşumu için gereken dinamik süreçten (çalkantı, erime, ayrışma) soyutlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hakikat ile sahtenin ayrışması için gereken arınma sürecinin kaçınılmaz bir yan ürünü ve hakikatin kalıcılığını ispatlayan zıt kutup. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal krizlerde veya zihni arayışlarda ortaya çıkan çalkantı ve köpürmeleri mutlak bir yıkım zannederek, arınma ve cevherin ortaya çıkış sürecini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, bilgi ve toplum felsefesindeki hakikat-bâtıl diyalektiğini somut fiziksel ve metalurjik bir temsil üzerinden mükemmel bir netlikle kurduğu için anahtar kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin mahiyetini, kalplere inişini ve insanlığa sağladığı kalıcı faydayı anlatan temsil ve mesel ayetlerinde (özellikle Ra'd [13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bâtılın veya kötülüğün çok görünür, gürültülü ve hacimli olmasını onun güçlü veya kalıcı olduğu vehmini çürütür; hacmin değil özün ve faydanın baki kalacağını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sıvının çalkalanması veya madenin eritilmesi neticesinde yoğunluk farkıyla yüzeye çıkan, hava kabarcıkları veya yabancı maddelerden oluşan geçici tabaka.
- Soyut anlam: Özden yoksun, hacimce büyük fakat ağırlıksız, dış dinamiklerin etkisiyle kabaran ve hakikatin arınma sürecinde kendiliğinden yok olmaya mahkûm olan yanılsama.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin kriz, arınma ve dönüşüm evrelerinde ürettiği, hakiki cevheri görünür kılmak üzere tasfiye edilen entropik tortu.
- LaTeX modeli: $$V(t) = C \cdot e^{-kt} \cdot \Theta(t) \quad \text{ve} \quad \lim_{t \to \infty} V(t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V$, yüzeydeki köpüğün veya bâtılın algılanan hacmini temsil eder. $C$, başlangıçtaki çalkantının şiddetine bağlı olan ilk kabarma katsayısıdır. $e^{-kt}$ terimi, sistemdeki hakikatin arındırıcı yasası gereği köpüğün zamanla ($t$) üstel olarak sönümlenmesini ve yok oluşunu simgeler. $\Theta$, sürecin ancak bir dalgalanma veya erime anında tetiklendiğini gösteren basamak fonksiyonudur. Formülün limiti, zaman sonsuza giderken hacimli görünen köpüğün sıfıra yaklaşarak yok olduğunu ve geriye yalnızca zeminde kalan cevherin (faydanın) kaldığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Rad 13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/ayet/13:17.md) — زَبَدًا · زَبَدٌ · الزَّبَدُ

أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ

Meal (IK): Göten su indirir de dereler onunla dolar taşar. Üste çıkan köpüğü sel alır götürür. Süslenmek veya yararlanmak için ateşle erittiklerinizin üzerinde de buna benzer bir köpük vardır. Böyle misal verir Allah hak ile batıl için. Köpük; uçar gider, insanlara fayda veren ise yerde kalır. İşte böyle; Allah daha nice misaller verir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zebed köpük demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والدال والباء معهما
ز ب د مستعمل فقد
زبد:
الزُّبْد: زُبْدُ السَّمْن قبل أن يسلأ، والقِطْعةُ منه: زُبْدة.
والزَّبَدُ: لعاب ابيض على مِشفر الجَمَل، وأكثر ما يكون في الاغتلام.
والبحر واللّبن زَبَدٌ، وهو ما يرتفع فوقه إذا حلبت أَزْبَد اللَّبَنُ والبحر. وتزبّد الإنسان: خرج على شِدْقَيْهِ زَبَدٌ من الغَضَب.
والزَّبْد: الرِّفْد زَبَدْته أزبِدُه زَبْداً: رَفَدْته ووهبت له، قال زهير:
أصحابُ زَبْدٍ وأيام لهم سلفـتْ		من حاربوا أعذبوا عنهم بتنكيل

##### Türkçe

باب **الزاي** و**الدال** و**الباء** معهما
**ز ب د** مستعمل فقد

**زبد**:
**الزُّبْد**: **زُبْدُ السَّمْن**; henüz eritilmeden önceki içyağı köpüğü; ondan bir parça: **زُبْدة**.
Ve **الزَّبَدُ**: devenin dudağı üzerinde beyaz salya; en çok da azgınlıkta olur.
Ve deniz ve süt **زَبَدٌ**’dir; o, sağdığında onun üstüne yükselen şeydir: **أَزْبَدَ اللَّبَنُ** ve deniz. Ve insan **تزبّد** etti: öfkeden iki yanağının üzerinde **زَبَدٌ** çıktı.
Ve **الزَّبْد**: ihsan; **زَبَدْته أزبِدُه زَبْداً**: ona ihsanda bulundum ve ona bağışladım. Züheyr dedi ki:
أصحابُ **زَبْدٍ** وأيام لهم سلفـتْ		من حاربوا أعذبوا عنهم بتنكيل

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزبَدُ: زَبَدُ الماءِ والبعيرِ والفضة وغيرها. والزَبَدَةُ أَخصُّ منه. تقول: أَزْبَدَ الشَرابُ. وبحرٌ مُزْبِدٌ، أي مائِجٌ يقذف بالزَبد. وأَزْبَدَ السِدْرُ، أي نوَّرَ. والزُبْدُ بالضم: زُبْدُ اللبن. والزُبدَةُ أخصُّ منه. وزَبَدْتُ الرجل أَزْبِدهُ بالكسر زَبْداً، أي رَضختُ له من مال. وفي الحديث: إنَّا لا نقبلُ زَبْدَ المشركينَ، أي رِفْدَهُمْ. وزَبَدتِ المرأةُ سِقَاءَها، أي مَخَضَتْهُ حتى يخرُجَ زُبْدُهُ. وَزَبَدْتُهُ أزْبُدُهُ بالضم، أي أطعمته الزُبدَ وتَزْبيدُ القطن: تنفيشُهُ. وزَبَّدَ شِدْقُ فلان وتَزَبَّدَ، بمعنىً. ويقال: تَزَبَّدَ اليَمينَ، إذا أسرع إليها. وزُبَّادُ اللبن، بالضم والتشديد: ما لا خير فيه، وفي المثل: اختلط الخاثر بالزُبَّادِ. والزُبَّادُ أيضاً: نَبْتٌ؛ وكذلك الزُبَّادى.

##### Türkçe

**الزبَدُ**: suyun, devenin ve gümüşün ve başkalarının **زَبَدُ**’i. Ve **الزَبَدَةُ** ondan daha özeldir. Dersin ki: içecek **أَزْبَدَ**. Ve **مُزْبِدٌ** bir deniz; yani dalgalı, **الزَبد**’i fırlatır. Ve **السِدْرُ** **أَزْبَدَ**; yani çiçek açtı. Ve **الزُبْدُ** (ötre ile): sütün **زُبْدُ**’ü. Ve **الزُبدَةُ** ondan daha özeldir. Ve ben adamı **زَبَدْتُ**; onu kesre ile **أَزْبِدهُ**; **زَبْداً** (olarak); yani ona maldan bir şey verdim. Ve hadiste: “Biz müşriklerin **زَبْدَ**’ini kabul etmeyiz”; yani onların **رِفْدَ**’ini. Ve kadın tulumunu **زَبَدتِ**; yani onu çalkaladı, ta ki onun **زُبْدُ**’ü çıkıncaya kadar. Ve ben onu **زَبَدْتُ**; onu ötre ile **أزْبُدُهُ**; yani ona **الزُبدَ** yedirdim. Ve pamuğun **تَزْبيدُ**’i: onun kabartılmasıdır. Ve falanın yanağı **زَبَّدَ** ve **تَزَبَّدَ**; aynı anlamda. Ve denilir: **تَزَبَّدَ** yemine; ona çabuk davrandığı zaman. Ve sütün **زُبَّادُ**’ı, ötre ve şeddeli olarak: içinde hayır olmayan şeydir; ve meselde: “**الخاثر** **بالزُبَّادِ** ile karıştı.” Ve **الزُبَّادُ** ayrıca: bir bitkidir; ve كذلك **الزُبَّادى**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز د ب
زبد
استُعمِل من وجوهه : زبد .
زبد : اللّيث : أَزْبَدَ البحرُ إزْباداً فهو مُزْبِد . وتَزَبَّدَ الإنسان : إذا غَضِب فظَهر على صِماغَيْه زَبَددْان ، والزُّبْدُ : زُبْد السَّمن ، قَبلَ يُسْلأ ، والقِطْعة منه زُبْدة ، وهو ما خَلَص من اللّبن إذا مُخِض ، وإذا أَخذَ الرجلُ صفوَ الشيء قيل : قد تَزَبّده ، ومن أمثالهم : قد صَرّح المَحْضُ عن الزَّبَد ، يَعنُون بالزَّبَد رغْوَةَ اللّبن ، والصَّريحُ : اللبنُ المَحْض الّذي تحت الرّغوة ، يُضرَب مَثلاً للصِّدق الّذي تتبين حقيقتُه بعد الشّك فيه .
ويقال : ارتجنَتِ الزُّبدةُ إذا اختلَطَتْ باللّبن فلم تخلَص منه ، وإذا خَلَصت الزُّبدة فقد ذهب الارتجال ، يُضرب هذا مَثَلاً للأمر الذي يَلتبِس فلا يُهتدَى لوجه الصواب فيه .
والزَّبدُ : زبدُ الجمَل الهائج ، وهو لُغامُه الأبيضُ الذي يجتمِع على مَشافره إذا هاج . وللبحرِ زَبدٌ : إذا ثارَ مَوْجُه . وزَبدُ اللّبن : رغْوَته .
وفي الحديث : أنّ رجلاً من المشركين أهدَى النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) هديّة فَردَّها وقال : ( إنا لا نقبَل زَبْدَ المشركين ) .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال : زَبدْتُ فلاناً أَزْبده : إذا أعطيتَه ، فإِن أطعمته زُبْداً قلتَ : أزبُدُهُ زَبداً بضم الباء من أَزْبده .
أبو عمرو : تزبّدَ فلانٌ يَميناً فهو متزبِّد : إذا حَلف بها ؛ وأَنشد :
تزَبَّدها حَذّاءَ يَعلمُ أنّه
هو الكاذبُ الآتي الأمورَ البُجارِيَا
قال : الحَذّاء : الأُمور المنكَرة . وتَزَبَّدها : ابتَلَعها ابتلاعَ الزُّبدة ، ونحوٌ منه قولهم :
جَذَّها جَذَّ العَيْر الصِّلِّيانة .
والزُّبّاد : نبتٌ معروف ، والزُّبّاد : الزُّبد ، ومنه قولهم : اختَلَط الخاثِرُ بالزُّبّاد ، وذلك إذا ارتَجَن ، يُضرَب مَثلاً لاختلاط الحقّ بالباطل .
وزُبَيد : قبيلةٌ من قبائل اليَمن . وزَبِيد : مدينةٌ من مُدُن اليَمَن . وزُبَيْدة : لقبُ امرأة ، قيل لها : زُبَيدة لنَعْمة كانت في بَدَنها ، وهي أمّ الأمين محمد . ويقال : زَبّدَتِ المرأةُ قُطْنَها : إذا نَتَفَته وجوّدَتّه لَتغزِلَه .

##### Türkçe

ز د ب
**زبد**
Kullanıldı, vecihlerinden: **زبد**.

**زبد**: el-Leys: Deniz **أَزْبَدَ** etti, **إزْباداً**; o hâlde o **مُزْبِد**dir. Ve insan **تَزَبَّدَ** etti: öfkelendiği zaman; böylece iki şakağı üzerinde iki **زَبَددْان** ortaya çıkar. Ve **الزُّبْدُ**: sade yağın **زُبْد**’ü; **يُسْلأ** edilmeden önce; ondan parça **زُبْدة**’dir. Ve o, süt çalkalandığı zaman ondan arınan şeydir. Ve adam bir şeyin safını aldığı zaman denilir: onu **تَزَبّده** etti. Ve onların darb-ı mesellerinden: “**قد صَرّح المَحْضُ عن الزَّبَد**”; **الزَّبَد** ile sütün köpüğünü kastederler. Ve **الصَّريحُ**: köpüğün altındaki katıksız süt; şüphten sonra hakikati ortaya çıkan doğruluk için mesel olarak vurulur.

Ve denilir: **ارتجنَتِ الزُّبدةُ**; sütle karıştığı zaman, ondan arınmaz. Ve **الزُّبدة** arındığı zaman, **الارتجال** gitmiş olur. Bu, içinde doğru yönüne ulaşılamayan, karışık kalan iş için mesel olarak vurulur.

Ve **الزَّبدُ**: azmış devenin **زبد**’ü; o, azdığı zaman dudakları üzerinde toplanan beyaz salyasıdır. Ve denizin **زَبد**’ü vardır: dalgası kabardığı zaman. Ve sütün **زَبد**’ü: köpüğüdür.

Hadiste: müşriklerden bir adamın Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) bir hediye sunduğu, onun da onu geri çevirdiği ve şöyle dediği: “( Biz müşriklerin **زَبْد**’ünü kabul etmeyiz )”.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: denilir: “Falancayı **زَبدْتُ** ederim, onu **أَزْبده** ederim”: ona verdiğim zaman. Şayet ona **زُبْداً** yedirirsen, dersin ki: “Onu **أزبُدُهُ زَبداً**”; **أَزْبده**’den, **الباء**’nın dammesiyle.

Ebû Amr: Falanca bir yemini **تزبّدَ** etti; o hâlde o **متزبِّد**dir: onunla yemin ettiği zaman. Ve inşad etti:
تزَبَّدها حَذّاءَ يَعلمُ أنّه
هو الكاذبُ الآتي الأمورَ البُجارِيَا

Dedi: **الحَذّاء**: münker işlerdir. Ve **تَزَبَّدها**: onu, **الزُّبدة**’yi yutuş gibi yuttu. Ve buna benzer onların sözü:
جَذَّها جَذَّ العَيْر الصِّلِّيانة .

Ve **الزُّبّاد**: bilinen bir bitkidir. Ve **الزُّبّاد**: **الزُّبد**’dür. Ondandır onların sözü: “**اختَلَط الخاثِرُ بالزُّبّاد**”; bu, **ارتَجَن** ettiği zaman olur. Hak ile bâtılın karışmasına mesel olarak vurulur.

Ve **زُبَيد**: Yemen kabilelerinden bir kabiledir. Ve **زَبِيد**: Yemen şehirlerinden bir şehirdir. Ve **زُبَيْدة**: bir kadının lakabıdır; bedeninde bulunan bir nimet sebebiyle ona **زُبَيدة** denildi; o, el-Emîn Muhammed’in annesidir. Ve denilir: Kadın pamuğunu **زَبّدَتِ**: onu yolduğu ve onu güzelleştirdiği zaman; onu eğirmek için.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والباء وما يثلثهما)
(زبد) الزاء والباء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تولُّد شيءٍ عن شيء. من ذلك زَبَدُ الماءِ وغيرِه. يقال أزْبَدَ إزْباداً. والزُّبد من ذلك أيضاً. يقال زَبَدْتُ الصبي أزبُده، إذا أطعمتَه الزُّبد.
وربَّما حملوا على هذا واشتقّوا منه. فحكى الفرّاءُ عن العرب: أَزْبَدَ السِّدرُ، إذا نَوَّر. ويقال زَبَدَتْ فلانةُ سِقاءَها، إِذا مَخَضَتْه حتَّى يُخرِج زُبْدَه.
ومن *الباب الزَّبْد، وهو العطيّة. يقال زَبَدْتُ الرّجلَ زَبْدا: أعطيتُهُ. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّا لا نَقْبل زَبْد المُشركين" يريد هداياهم.
(زبر) الزاء والباء والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على إحكام الشيء وتوثيقه، والآخَر يدلُّ على قراءةٍ وكتابةٍ وما أشبه ذلك.
فالأوّل قولهم زَبَرْت البِئر، إِذا طويتَها بالحجارة. ومنه زُبْرة الحديدِ، وهي القطعة منه، والجمع زُبَر. ومن الباب الزُّبْرة: الصّدر. وسُمّي بذلك لأنه كالبئر المزبورة، أي المطويّة بالحجارة. ويقال إنَّ الزُّبْرة من الأسد مُجتمع وَبَرِه في مِرفقيْهِ وصدرهِ. وأسد مَزْبَرانيٌّ، أي ضخم الزُّبْرة.
ومن الباب الزَّبير، وهي الدَّاهية. ومن الباب: أخَذَ الشَيءَ بزَوْبَرِه، أي كُلِّه. ومنه قول ابن أحمر([1]) في قصيدته:
* عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا([2]) *
فيقال إنَّ معناهُ نُسِِبتْ إليَّ بكمالها. ومن الباب: ما لِفلاَنٍ زَبْرٌ، أي ما لـه عقلٌ ولا تماسُك. ومنه ازبأَرَّ الشّعر، إذا انتفَش تقوى([3]).
والأصل الآخر: زَبَرْتُ الكتابَ، إذا كتبتَه. ومنه الزبور. وربَّما قالوا: زبَرتَه، إذا قرأتَهُ. ويقولون في الكلمة:"أنا أعرفُ تَزْبِرَتِي([4])". أي كتابتي.
(زبق) الزاء والباء والقاف ليس من الأصول التي يُعوّل على صحّتها، وما أدري ألِما قيل فيه حقيقةٌ أم لا؟ لكنّهم يقولون: زَبَقَ شَعره، إذا نَتَفَه. ويقولون: انْزَبَق في البيت: دخل. وزَبَقْت الرّجلَ:حبستُه.
(زبل) الزاء والباء واللام كلمةٌ واحدة. يقولون: ما أصبت مِنْ فلان زُِبالاً([5])، قالوا: هو الذي تحمله النّملة بفيها. وليس لها اشتقاق. وذكر ناسٌ إن كان صحيحاً ـ : ما في الإناء زُبَالة، إذا لم يكن فيه شيء. وأما قولهم زَبَلْتَ الزّرعَ، إذا سَمَّدته بالزِّبل، فإن كان صحيحاً فهو من الباب أيضاً، لأن الزِّبْل  من الساقط الذي لا يُعْتَدّ به.
وحكى أنَّ الزَّأْبَل: الرجلُ القصير. وينشدون:
* حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل([6]) *
وهذا وشِبهه مما لا يُعرَّج عليه.
(زبن) الزاء والباء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدّفع. يقال ناقة زَبُون، إذا زَبَنَتْ حالبَها. والحرب تزبِنُ النّاسَ، إذا صَدَمتهم. وحربٌ زَبُون. ورجلٌ ذو زَبُّونةٍ، إذا كان مانعاً لجانبِه دَفُوعاً عن نفسه. قال:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])ويقال فيه زَبُّونَةٌ، أي كِبر، ولا يكونُ كذا إلاّ وهو دافعٌ عن نفسه. والزَّبانِيَةُ سُمُّوا بذلك، لأنّهم يدفعون أهلَ النار إلى النار. فأمَّا المُزابَنَة فبيع الثمر في رؤوس النّخل، وهو الذي جاء الحديث بالنَّهي عنه. وقال أهل العلم: إنّه مما يكون بعد ذلك من النِّزاع والمدافَعة. ويقولون إن الزَّبْن البُعْد. وأما زُبَانَى العقرب فيجوز أن يكون من هذا أيضاً، كأَنّها تدفَع عن نفسها به، ويجوز أن يكون شاذّاً.
(زبي) الزاء والباء والياء يدلُّ على شرٍّ لا خير. يقال: لقيت منه الأَزابِيَّ، إذا لقي منه شرّاً. ومن الباب: الزُّبْية: حفيرة يُزَبِّي فيها الرجلُ للصيد، وتحفر للذئب والأسد فيصادان فيها. ومن الباب: زَبَيْت أَزْبِي، إذا سقت إليه ما يكرهه. [قال]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])(زبع) الزاء والباء والعين قريبٌ من الذي قبله، وهو يدلُّ على تغيُّظٍ وعزيمةِ شرّ. يقال تزبّع فلانٌ، إذا تهيَّأ للشر. وتزبّع: تغيَّر. وهو في شعر متمّم:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])قال الشيبانيّ: الأزْبَع([10]) الدّاهية، والجمع الأزابع*. وأنشد:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
وهذا إنْ صح فهو من الإبدال، وهو من الباب قبله.

([1]) في الأصل: "ابن الحمر"، صوابه من المجمل واللسان.
([2]) البيت بتمامه كما في اللسان:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
  وفي الصحاح:"إذا قال غاو من تنوخ". وكلمة "زوبر" إحدى الكلمات التي لم تسمع إلا في شعر ابن أحمر، ومثلها "ماموسة" علم للنار، جاءت في قوله يصف بقرة:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
   وكذلك سمى حوار الناقة "بابوسها" ولم يسمع في شعر غيره. وهو قوله:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
    وسمى ما يلف على الرأس "أرنة"، ولم توجد لغيره، وهو قوله:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) كذا وردت هذه الكلمة في الأصل، وليست في المجمل.
([4]) في اللسان: "إني لا أعرف تزبرتي".
([5]) الزبال، بالكسر والضم.
([6]) الرجز في المجمل واللسان (زبل).
([7]) لسوار بن المضرب، كما في اللسان (زبن). وروايته: "عن أحساب قومي".
([8]) في اللسان: "تلك استفدها" بالفاء.
([9]) أنشده في اللسان (زبع، قذر). وهو من قصيدة في المفضليات (2: 65-70) وجمهرة أشعار العرب 141- 143.
([10]) لم أجدها في المعاجم المتداولة. لكن في اللسان: "الزوابع: الدواهي".

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**زبد**) **الزاء** ve **الباء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden türemesine delâlet eder. Bundan: suyun ve başkasının **زَبَدُ**’i. Denir: **أزْبَدَ** **إزْباداً**. Ve **الزُّبد** de bundan (dır) ayrıca. Denir: **زَبَدْتُ** çocuğu **أزبُده**; ona **الزُّبد** yedirdiğin zaman.

Bazen bunu bunun üzerine taşırlar ve ondan türetirler. Nitekim el-Ferrâ, Araplardan nakletti: **أَزْبَدَ** **السِّدرُ**; çiçek açtığı zaman. Ve denir: falanca kadın tulumunu **زَبَدَتْ**; onu çalkaladığı zaman, ta ki **زُبْدَه**’ini çıkarsın.

Ve babdan: **الزَّبْد**; o, عطية (bağış/ihsan)dır. Denir: **زَبَدْتُ** adama **زَبْدا**: ona verdim. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Biz müşriklerin **زَبْد**’ini kabul etmeyiz”; onların hediyelerini kasteder.

(**زبر**) **الزاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin sağlamlaştırılmasına ve pekiştirilmesine delâlet eder; diğeri bir okumaya ve yazmaya ve buna benzer şeye delâlet eder.

Birincisi onların sözü: **زَبَرْت** kuyuyu; onu taşlarla ördüğün zaman. Ve ondan: **زُبْرة الحديدِ**; o, ondan bir parçadır; çoğulu **زُبَر**. Ve babdan: **الزُّبْرة**: göğüs. Bununla adlandırıldı; çünkü o, **المزبورة** kuyu gibidir; yani taşlarla örülmüş. Ve denir ki: **الزُّبْرة** aslandan, onun iki dirseğinde ve göğsünde tüyünün toplandığı yerdir. Ve **مَزْبَرانيٌّ** bir aslan; yani **الزُّبْرة**’si iri.

Ve babdan: **الزَّبير**; o, musibettir. Ve babdan: şeyi **بزَوْبَرِه** ile aldı; yani tamamını. Ve ondan İbn Ahmer’in([1]) kasidesindeki sözü:
* عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا([2]) *
Denir ki onun manası: bütünüyle bana nisbet edildi. Ve babdan: falancanın **زَبْرٌ**’ü yok; yani onun aklı yok ve tutunması yok. Ve ondan: **ازبأَرَّ** saç; kabarıp dikleştiği zaman([3]).

Diğer asıl: **زَبَرْتُ** kitabı; onu yazdığın zaman. Ve ondan **الزبور**. Ve bazen derler: onu **زبَرتَه**; onu okuduğun zaman. Ve kelimede derler: “Ben **تَزْبِرَتِي**’mi([4]) bilirim”; yani yazımı.

(**زبق**) **الزاء** ve **الباء** ve **القاف**, sıhhatine dayanılan asıllardan değildir; onda söylenende bir hakikat var mıdır yok mudur bilmiyorum. Lâkin onlar derler: **زَبَقَ** saçını; onu yolduğu zaman. Ve derler: evin içine **انْزَبَق**: girdi. Ve **زَبَقْت** adamı: onu hapsettim.

(**زبل**) **الزاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir kelimedir. Derler: falancadan **زُِبالاً**([5]) elde etmedim. Dediler: o, karıncanın ağzında taşıdığı şeydir. Ve onun türeyişi yoktur. Ve bazı kimseler zikretti—eğer sahih ise—: kapta **زُبَالة** yok; içinde bir şey olmadığı zaman. Ama onların sözü: ekini **زَبَلْتَ**; onu **الزِّبل** ile gübrelediğin zaman; eğer sahih ise o da babdandır; çünkü **الزِّبْل** itibar edilmeyen düşmüş şeydendir.

Ve nakledildi ki: **الزَّأْبَل** kısa boylu adamdır. Ve şöyle inşad ederler:
* حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل([6]) *
Ve bu ve benzeri, kendisine dönülmeyen şeylerdendir.

(**زبن**) **الزاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **زَبُون** bir deve; sağanını **زَبَنَتْ** (ittiği) zaman. Ve savaş insanları **تزبِنُ**; onlara çarptığı zaman. Ve **زَبُون** bir savaş. Ve **ذو زَبُّونةٍ** bir adam; kendi tarafını engelleyici, kendinden itici olduğu zaman. Dedi:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])
Ve onda **زَبُّونَةٌ** denir; yani kibir; ve bu ancak kendinden itici olduğu hâlde olur. Ve **الزَّبانِيَةُ** bununla adlandırıldı; çünkü onlar ateş ehlini ateşe iterler. Ama **المُزابَنَة** hurma başlarındaki meyvenin satımıdır; hakkında nehyin geldiği şey odur. Ve ilim ehli dedi: o, bundan sonra olacak çekişme ve itişmedendir. Ve derler ki **الزَّبْن** uzaklıktır. Ama akrebin **زُبَانَى**’sı, bu da bundan olabilir; sanki onunla kendinden iter; ve şâz da olabilir.

(**زبي**) **الزاء** ve **الباء** ve **الياء**, hayır olmayan bir şerre delâlet eder. Denir: ondan **الأَزابِيَّ**’yi gördüm; ondan şer gördüğün zaman. Ve babdan: **الزُّبْية**: av için adamın içine **يُزَبِّي** ettiği çukur; kurt ve aslan için kazılır da içinde avlanırlar. Ve babdan: **زَبَيْت** **أَزْبِي**; ona hoşlanmadığı şeyi sevk ettiğin zaman. [Dedi]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])

(**زبع**) **الزاء** ve **الباء** ve **العين**, bir öncekinin yakınıdır; o, öfkeye ve şer azmine delâlet eder. Denir: falanca **تزبّع**; şerre hazırlandığı zaman. Ve **تزبّع**: değişti. Ve o, Mutammim’in şiirindedir:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])
Eş-Şeybânî dedi: **الأزْبَع**([10]) musibettir; çoğulu **الأزابع**. Ve inşad etti:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
Ve bu sahih ise, o ibdâldendir; ve o, ondan önceki babdandır.

([1]) Asılda: “ابن الحمر”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([2]) Beyit tamamıyla **اللسان**’da olduğu üzere:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
Ve **الصحاح**’ta: “إذا قال غاو من تنوخ”. Ve “**زوبر**” kelimesi, İbn Ahmer’in şiirinden başka işitilmeyen kelimelerden biridir; onun benzeri “**ماموسة**” ateş için bir özel addır; bir ineği vasfederken söylediği sözünde gelmiştir:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
Aynı şekilde devenin yavrusunu “**بابوسها**” diye adlandırdı; onun şiirinden başkasında işitilmedi. O da onun sözüdür:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
Ve başa sarılan şeye “**أرنة**” adını verdi; ondan başkası için bulunmadı; o da onun sözüdür:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) Bu kelime asılda böyle vârid olmuştur; **المجمل**’de değildir.
([4]) **اللسان**’da: “إني لا أعرف **تزبرتي**”.
([5]) **الزبال**; kesre ve damme ile.
([6]) Recez **المجمل** ve **اللسان**’da (**زبل**).
([7]) **سوار بن المضرب**’a aittir; **اللسان**’da (**زبن**) olduğu üzere. Rivayeti: “عن أحساب قومي”.
([8]) **اللسان**’da: “تلك استفدها” fâ ile.
([9]) **اللسان**’da (**زبع**، **قذر**) içinde inşad etmiştir. O, **المفضليات**’ta (2: 65-70) ve **جمهرة أشعار العرب** 141- 143’te bir kasidedendir.
([10]) Onu yaygın sözlüklerde bulmadım. Lâkin **اللسان**’da: “**الزوابع**: الدواهي”.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزبد: زبد الماء، وقد أزبد، أي: صار ذا زبد، قال: ﴿فأما الزبد فيذهب جفاءا﴾ [الرعد/17]، والزبد اشتق منه لمشابهته إياه في اللون، وزبدته زبدا: أعطيته مالا كالزبد كثرة، وأطعمته الزبد، والزباد، والزباد: نور يشبهه بياضا.

##### Türkçe

- **الزبد**: suyun köpüğü; ve o köpürdü; yani: köpüklü oldu. Dedi ki: ﴿فأما **الزبد** فيذهب جفاءا﴾ [الرعد/17]. Ve **الزبد** ondan türetilmiştir; renkte ona benzemesinden dolayı. Ve onu **زبدا** olarak köpürttüm: ona köpük gibi çoklukça mal verdim; ve ona **الزبد** yedirdim. Ve **الزباد**. Ve **الزباد**: beyazlıkça ona benzeyen bir nurdur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ب د
بحر مزبد وأزبد البحر والقدر وفم البعير الهادر ورمى بزبده وأزباده‏.‏
وأطيب مـن الزبـد بالتمـر وعلى التمرة مثلها زبداً‏.‏
وزبد اللبن تزبيداً علاه الزبد‏.‏
وزبدت سقاءها زبداً‏:‏ مخضته حتـى يخـرج زبـده‏.‏
وزبدتـه أزبـده بالضم‏:‏ أطعمته الزبد‏.‏
وزبدت السويق أزبده بالكسر وسويق مزبود‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ كـأن لقـاءك زبـدة العمـر‏.‏
وتزبـد اليميـن‏:‏ تسرطها كالزبدة كما يقال‏:‏ ‏"‏ جذها جذ العير الصليانة ‏"‏ وزبدته ضربة أو رمية‏:‏ عجلتها له كأني أطعمته بها زبدة‏.‏
وزبدته وزبدته أزبده بالكسـر‏:‏ أرفدتـه‏.‏
ونهـى رسـول اللـه صلـى اللـه تعالـى عليـه وسلـم عـن زبد المشركين‏.‏
وفلان يزابد فلاناً‏:‏ يقارضه الكلام ويوازره به‏.‏
وأزبد السدر‏:‏ طلعت له ثمرة بيضاء كالزبد على الماء‏.‏
وأزبـد الشـيء‏:‏ اشتـد بياضـه‏.‏
وأبيـض مزبـد نحـو يقق‏.‏
وزبدت القطن‏:‏ نفشته‏.‏
وسمعت خضيراً الهذلي يقول‏:‏ الحداء زبد الفؤاد أي يرمى به القلب كما يرمى الماء بزبده أراد سهولته عليه‏.‏

##### Türkçe

ز ب د
Köpüklü deniz; ve deniz, tencere ve böğüren devenin ağzı köpürdü; ve köpüğü ve köpükleriyle attı.
Ve hurma ile **الزبد**’den daha hoş; ve hurmanın üzerinde onun gibi **زبداً**.
Sütün **زبد**’i, **تزبيداً**: **الزبد** onun üstüne çıktı.
**زبدت** kırbasını **زبداً**: onu çalkaladı, ta ki **زبده**si çıksın.
**وزبدته أزبده** (ضم ile): ona **الزبد** yedirdi.
**وزبدت** kavrulmuş unlu karışımı, **أزبده** (كسر ile); ve **سويق مزبود**.
Mecazdandır: sanki seninle karşılaşma, ömrün **زبـدة**’sidir.
Ve **تزبـد اليميـن**: onu **الزبدة** gibi yutar; denildiği gibi: "Onu, sertleşmiş yaban eşeğinin koparması gibi kopar." Ve onu bir vuruş veya atışla **زبدته**: onu ona acele ettirdim; sanki onunla ona bir **زبدة** yedirmişim gibi.
Ve **زبدته** ve **زبدته أزبده** (كسر ile): ona destek verdim.
Ve Allah’ın Resûlü, Allah Teâlâ’nın salât ve selâmı onun üzerine olsun, müşriklerin **زبد**’inden nehyetti.
Ve falan, falanla **يزابد** eder: ona sözle karşılıklı ödünçleşir ve onunla ona yardımcı olur.
Ve **أزبد السدر**: ona, su üzerindeki **الزبد** gibi beyaz bir meyve çıktı.
Ve **أزبـد الشـيء**: onun beyazlığı şiddetlendi.
Ve **أبيـض مزبـد**; **يقق** gibi.
**وزبدت** pamuğu: onu kabarttım.
Ve Huzayr el-Huzelî’yi şöyle derken işittim: **الحداء** kalbin **زبد**’idir; yani kalp onunla atılır, suyun **زبده**siyle atılması gibi; onun üzerindeki kolaylığını kastetti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزُّبْدُ: زُبْدُ السمنِ قبل أَن يُسْلأَ، والقطعة منه زُبْدَة وهو ما خلُص من اللبن إِذا مُخِضَ، وزَبَدُ اللبن: رغْوتَه. ابن سيده: الزُّبْدُ، بالضم، خلاصة اللين، واحدته زُبْدَة يذهب بذلك إِلى الطائفة، والزُّبْدة أَخص من الزُّبْدِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
فيها عجوزٌ لا تُساوي فَلْسا،
لا تأْكلُ الزُّبْدة إِلا نَهْسا
يعني أَنه ليس في فمها سن فهي تَنْهَس الزبدة، والزبدة لا تُنهس لأَنها أَلين من ذلك، ولكن هذا تهويل وإِفراط، كقول الآخر:
لو تَمْضَغُ البَيْضَ إِذاً لم يَنْفَلِقْ
وقد زَبَّدَ اللبنَ وزَبَدَه يَزْبِدُه زَبْداً: أَطعمه الزُّبْدَ. وأَزبَدَ القومُ: كثُرَ زُبْدُهم؛ قال اللحياني: وكذلك كل شيءٍ إِذا أَردت أَطعَمْتهم أَو وهَبْت لهم قلت فعلتهم بغير أَلف، وإِذا أَردت أَن ذلك قد كثر عندهم قلت أَفعَلوا.
وقوم زابدون: ذَوُو زُبْد، وقال بعضهم: قوم زابدون كثر زُبدهم؛ قال ابن سيده: وليس بشيء. وتَزَبَّدَ الزّبْدَة: أَخذها. وكل ما أُخِذ خالصه، فقد تُزُبَّد. وإِذا أَخذ الرجل صَفْوَ الشيءِ قيل: تَزَبَّده. ومن أَمثالهم: قد صرّح المحْضُ عن الزَّبَد؛ يعنون بالزَّبَد رغوة اللبن. والصريح: اللبن الذي تحته المحْضُ؛ يضرب مثلاً للصدق يحصل بعد الخبر المظنون. ويقال: ارتَجَنَتِ الزُّبْدَة إِذا اختلطت باللبن فلم تَخْلُصْ منه؛ وإِذا خلصت الزبدة فقد ذهب الارتجان، يضرب هذا مثلاً للأَمر المشكل لا يُهتدي لإِصلاحه. وزَبَدَت المرأَة سقاءَها أَي مَخَضَته حتى يخرج زُبْدُه. وزُبَّاد اللبن، بالضم والتشديد: ما لا خير فيه. والزُّبَّادُ: الزُّبْدُ. وقالوا في موضع الشدَّة: اختَلَط الخاثرُ بالزُّبَّاد أَي اختلط الخير بالشر والجيد بالرديء والصالح بالطالح، وذلك إِذا ارتجن؛ يضرب مثلاً لاختلاط الحق بالباطل.
الليث: أَزْبَدَ البحر إِزباداً فهو مُزْبِدٌ وتَزَبَّدَ الإِنسان إِذا غضِب وظهر على صِماغَيْه زَبدَتان. وزَبَّدَ شِدْق فلان وتَزَبَّد بمعنى.والزَّبَد: زَبَد الجمل الهائج وهو لُغامُه الأَبيض الذي تتلطخ به مشافره إِذا هاج. وللبحر زَبَد إِذا هاج موجُه. الجوهري: الزَّبَدُ زَبَد الماءِ والبعير والفضةِ وغيرها، والزّبْدة أَخص منه، تقول: أَزبَد الشرابُ. وبَحْرٌ مُزْبِدٌ أَي مائج يقذف بالزَّبَد، وزَبَدُ الماءِ والجِرَّةِ واللُّعاب: طُفاوتُه وقَذاه، والجمع أَزْباد. والزَّبْدة: الطائفة منه. وزَبَد وأَزْبَدَ وتَزَبَّدَ: دفع بزَبَدِه. وزَبَدَه يَزْبِدُه زَبْداً: أَعطاه ورضخ له من مال. والزَّبْدُ، بسكون الباءِ: الرِّفْد والعطاء. وفي الحديث: أَن رجلاً من المشركين أَهدى إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، هدية فردَّها وقال: إِنا لا نقبل زَبْد المشركين أَي رَِفْدَهم. الأَصمعي: يقال زَبَدْتُ فلاناً أَزْبِدُه، بالكسر، زَبْداً إِذا أَعطيته زُبداً قلت: أَزبُدُه زَبْداً، بضم الباءِ، من أَزْبُده أَي أَطعمته الزُّبْد؛ قال ابن الأَثير: يشبه أَن يكون هذا الحديث منسوخاً لأَنه قد قبل هدية غير واحد من المشركين: أَهدى له المقوقس مارِيَة والبغلة، وأَهدى له أُكَيْدِرُ دومةَ فقبل منهما، وقيل: إِنما ردَّ هديته لِيَغِيظَه بردها فيحمله ذلك على الإِسلام، وقيل: ردها لأَن للهدية موضعاً من القلب ولا يجوز عليه أَن يميل إِليه بقلبه فردها قطعاً لسبب الميل؛ قال: وليس ذلك مناقضاً لقبول هدية النجاشي وأُكيدر دومة والمقوقس لأَنهم أَهل كتاب. والزَّبْدُ: العَونُ والرِّفْد. أَبو عمرو: تَزَبَّدَ فلان يميناً فهو مُتَزَبِّد إِذا حلف بها وأَسرع إِليها؛ وأَنشد:
تَزَبَّدَها حَذَّاءَ، يَعلم أَنه
هو الكاذبُ الآتي الأُمور البُجاريا
الحذَّاءُ: اليمين المنكرة. وتَزَبَّدَها: ابتلعها ابتلاع الزُّبْدَة، وهذا كقولهم جَذَّها جَذَّ العَير الصِّلَّيانة. والزُّبَّاد: نبت معروف. قال ابن سيده: والزُّبَّادُ والزُّبَّادى والزُّباد كله نبات سُهْلي له ورق عراض وسِنْفَة، وقد ينبت في الجَلَدَ يأْكله الناس وهو طيب؛ وقال أَبو حنيفة: له ورق صغير منقبض غُبر مثل ورق المَرْزَنْجُوش تنفرش أَفنانه. قال وقال أَبو زيد: الزّبَّادُ من الأَحرار.
وقد زَبَّد القَتادُ وأَزبَد: نَدَرت خُوصتُه واشتدّ عُوده واتصلت بَشَرته وأَثمر.
قال أَعرابي: تركت الأَرض مخضرة كأَنها حُوَلاءُ بها فَصِيصَة رَقْطاء وعَرْفَجَة خاصِبة وقَتادة مُزْبِدَة وعوسج كأَنه النعام من سواده، وكل ذلك مفسر في مواضعه. وأَزْبَدَ السِّدرُ أَي نوَّر. وتَزْبيدُ القطن: تنفيشه.
وزَبَّدت المرأَة القطنَ: نفشته وجوَّدته حتى يصلح لأَن تغزله. والزَّباد: مثل السِّنَّوْر
(* قوله «والزباد مثل السنور» صريحه أنه
دابة مثل السنور. وقال في القاموس: وغلط الفقهاء واللغويون في قولهم الزباد دابة يجلب منها الطيب، وانما الدابة السنور، والزباد الطيب إلى آخر ما قال. قال شارحه: قال القرافي: ولك أن تقول انما سموا الدابة باسم ما يحصل منها ومثل ذلك لا يعد غلطاً وإنما هو مجاز) . الصغير يجلب من نواحي الهند وقد يأْنس فيقتنى ويحتلب شيئاً شبيهاً بالزُّبْد، يظهر على حلمته بالعصر مثل ما يظهر على أُنوف الغلمان المراهقين فيجتمع، وله رائحة طيبة وهو يقع في الطيب؛ كل ذلك عن أَبي حنيفة.
وزُبَيْدة: لقب امرأَة قيل لها زُبَيْدة لنعمة كانت في بدنها وهي أُم الأَمين محمد بن هرون، وقد سمت زُبَيْداً وزابِداً ومُزَبِّداً وزَبْداً.التهذيب: وزُبَيْدُ قبيلة من قبائل اليمن. وزبُيَد، بالضم: بطن من مَذْحِج رهط عمرو بن معد يكرب الزُّبَيدي.
وزَبِيدُ، بفتح الزاي: موضع باليمن. وزَبْيَدان: موضع.

##### Türkçe

**الزُّبْدُ**: sade yağın, kaynatılmadan önceki **زُبْدُ**’u; ondan olan parça **زُبْدَة**’dir.
Ve o, süt çalkalandığı zaman sütten arınıp çıkan şeydir; sütün **زَبَدُ**’i: onun köpüğüdür. İbn Sîde:
**الزُّبْدُ**, ötre ile, sütün özüdür; onun teki **زُبْدَة**’dir; bununla “taife”ye gider.
Ve **الزُّبْدة** **الزُّبْد**’den daha özeldir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

İçinde bir kocakarı var, bir fels’e denk olmaz,
**الزُّبْدة**’yi ancak ısırarak yer.

Yani, ağzında diş yoktur; bu yüzden **الزُّبْدة**’yi ısırır; **الزُّبْدة** ısırılmaz; çünkü o bundan daha yumuşaktır. Fakat bu, abartma ve aşırılıktır; başkasının sözü gibi:

Yumurtayı çiğnesen, o zaman yarılmazdı.

Ve sütü **زَبَّدَ** ve onu **زَبَدَه**; onu **يَزْبِدُه** **زَبْداً**: ona **الزُّبْدَ** yedirdi.
Ve kavim **أَزبَدَ**: onların **زُبْدُ**’u çoğaldı; el-Lihyânî dedi: Aynı şekilde her şeyde, eğer “onlara yedirdim” yahut “onlara bağışladım”ı kast edersen, “onlara yaptım” dersin, elifsiz; eğer bunun onlarda çoğaldığını kast edersen, “**أَفعَلوا**” dersin.
Ve **قَوم زابدون**: **زُبْد** sahibi olanlar. Bazıları dedi: **قَوم زابدون**: onların **زُبْدُ**’u çoğaldı. İbn Sîde dedi: Bu bir şey değildir. Ve **تَزَبَّدَ الزّبْدَة**: onu aldı. Ve her ne ki öz olarak alınmışsa, artık **تُزُبَّد** edilmiştir. Ve adam bir şeyin safını aldığı zaman: **تَزَبَّده** denir. Ve onların darbımesellerindendir: **قد صرّح المحْضُ عن الزَّبَد**; **الزَّبَد** ile sütün köpüğünü kastederler. Ve **الصريح**: altında **المحْضُ** bulunan süttür; zannî haberden sonra elde edilen doğruluğa misal olarak vurulur. Ve denir: **ارتَجَنَتِ الزُّبْدَة**; sütle karıştığı zaman, ondan arınıp çıkmadı. **الزبدة** arınıp çıktığı zaman, artık **الارتجان** gitmiştir; bu, ıslahına yol bulunmayan müşkil iş için misal olarak vurulur. Ve kadın tulumunu **زَبَدَت**: yani onu çalkaladı; ta ki onun **زُبْدُ**’u çıksın.
Ve **زُبَّاد اللبن**, ötre ile ve şeddeli: içinde hayır olmayan şeydir. Ve **الزُّبَّادُ**: **الزُّبْدُ**’dur. Ve şiddet yerinde dediler: **اختَلَط الخاثرُ بالزُّبَّاد**; yani hayır şerle, iyi kötüyle, salih talihle karıştı; bu, **ارتجن** ettiği zaman olur; hak ile bâtılın karışmasına misal olarak vurulur.

El-Leys: Deniz **أَزْبَدَ**; **إِزباداً**; o hâlde o **مُزْبِدٌ**’dir. Ve insan **تَزَبَّدَ**; öfkelendiği zaman ve iki şakağı üzerinde iki **زَبدَة** göründüğü zaman. Ve falanın ağzının kenarı **زَبَّدَ** ve **تَزَبَّد**; aynı mânâdadır. Ve **الزَّبَد**: azgın devenin **زَبَد**’idir; o, azdığı zaman dudaklarının bulaştığı beyaz salyasıdır. Ve denizin **زَبَد**’i vardır; dalgası azdığı zaman. El-Cevherî: **الزَّبَدُ**, suyun, devenin, gümüşün ve başkalarının **زَبَد**’idir; **الزّبْدة** ondan daha özeldir. Dersin: içecek **أَزبَدَ**.
Ve **بَحْرٌ مُزْبِدٌ**: yani dalgalı; **الزَّبَد** fırlatır. Ve suyun, küpün ve tükürüğün **زَبَدُ**’i: onun köpüğü ve çöpüdür; çoğulu **أَزْباد**. Ve **الزَّبْدة**: ondan bir taifedir.
Ve **زَبَد** ve **أَزْبَدَ** ve **تَزَبَّدَ**: **زَبَد**’iyle itti. Ve onu **زَبَدَه**; onu **يَزْبِدُه** **زَبْداً**: ona verdi ve maldan ona bir pay kırdı. Ve **الزَّبْدُ**, **الباء**’nın sükûnu ile: yardım ve bağıştır. Hadiste: müşriklerden bir adam Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, bir hediye sundu; onu geri çevirdi ve dedi: Biz müşriklerin **زَبْد**’ünü kabul etmeyiz; yani onların yardımını. El-Asma‘î: denir: Ben falanı **زَبَدْتُ**; onu **أَزْبِدُه**, kesre ile, **زَبْداً**; ona **زُبْد** verdiğim zaman. Dersin: onu **أَزبُدُه** **زَبْداً**, **الباء**’nın ötreli oluşuyla, **أَزْبُده**’den; yani ona **الزُّبْد** yedirdim. İbnü’l-Esîr dedi: Bu hadisin mensuh olması benzer; çünkü müşriklerden birden fazlasının hediyesini kabul etmiştir: Mukavkıs ona Mâriye’yi ve katırı hediye etti; Dûmetü’l-Cendel’in **أُكَيْدِرُ**’i ona hediye etti; ikisinden de kabul etti. Ve denildi: Ancak onu, geri çevirmesiyle onu öfkelendirmek için geri çevirdi; bu da onu İslâm’a sevk etsin diye. Ve denildi: Onu geri çevirdi; çünkü hediyenin kalpte bir yeri vardır; kalbiyle ona meyletmesi ona câiz olmaz; meyl sebebini kesmek için onu geri çevirdi. Dedi: Bu, Necâşî’nin ve Dûmetü’l-Cendel’in **أُكيدر**’inin ve Mukavkıs’ın hediyesini kabul etmeye aykırı değildir; çünkü onlar Ehl-i kitaptır. Ve **الزَّبْدُ**: yardım ve bağıştır. Ebû Amr: Falan bir yemine **تَزَبَّدَ**; o hâlde o **مُتَزَبِّد**’dir; onunla yemin ettiği ve ona çabuk davrandığı zaman. Ve inşâd etti:

Onu, inkâr edilen yemini, yuttu; bilir ki
O, yalancı; büyük işleri getiren.

**الحذَّاءُ**: inkâr edilen yemindir. Ve **تَزَبَّدَها**: onu, **الزُّبْدَة**’yi yutar gibi yuttu. Bu, onların “Onu, eşeğin **الصِّلَّيانة**’yi koparması gibi kopardı” sözleri gibidir.
Ve **الزُّبَّاد**: bilinen bir bitkidir. İbn Sîde dedi: **الزُّبَّادُ** ve **الزُّبَّادى** ve **الزُّباد**; hepsi, düzlüklere ait bir bitkidir; geniş yapraklı ve bir **سِنْفَة**’si vardır. Ve **الجَلَدَ**’da biter; insanlar onu yer; o hoştur. Ebû Hanîfe dedi: Onun, **المَرْزَنْجُوش** yaprağı gibi, küçük, büzülmüş, tozlu yaprakları vardır; dalları yayılır. Dedi ve Ebû Zeyd dedi: **الزّبَّادُ** hürlerden (serbestlerden)dir.
Ve **القَتادُ** **زَبَّدَ** etti ve **أَزبَدَ**: onun kabuğu fırladı; dalı sertleşti; kabuğu birleşti; ve meyve verdi.
Bir a‘râbî dedi: Yeri yemyeşil bıraktım; sanki o, üzerinde benekli **فَصِيصَة** bulunan **حُوَلاءُ**; ve bereketli **عَرْفَجَة**; ve **قَتادة مُزْبِدَة**; ve siyahlığından sanki devekuşu gibi **عوسج**; bütün bunlar yerlerinde açıklanmıştır. Ve **السِّدرُ** **أَزْبَدَ**: yani çiçek açtı. Ve pamuğun **تَزْبيدُ**’i: onu kabartmaktır.
Ve kadın pamuğu **زَبَّدت**: onu kabarttı ve iyileştirdi; ta ki onu eğirmeye elverişli olsun.
Ve **الزَّباد**: **السِّنَّوْر** gibidir.
Küçüğü Hind taraflarından getirilir; bazen ünsiyet eder de beslenir; ve **الزُّبْد**’e benzer bir şey sağılır; sıkmakla memesinin ucunda görünür; tıpkı bıyıkları yeni terleyen oğlanların burunlarında görünen şey gibi; sonra toplanır; hoş bir kokusu vardır; ve kokuya katılır; bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir.
Ve **زُبَيْدة**: bir kadının lakabıdır; bedeninde bulunan bir nimet sebebiyle ona **زُبَيْدة** denildi; o, Emîn Muhammed b. Hârûn’un annesidir. Ve **زُبَيْداً** ve **زابِداً** ve **مُزَبِّداً** ve **زَبْداً** adlarını koymuştur. **التهذيب**: Ve **زُبَيْدُ** Yemen kabilelerinden bir kabiledir. Ve **زبُيَد**, ötre ile: **مَذْحِج**’den bir koldur; **عمرو بن معد يكرب الزُّبَيدي**’nin topluluğudur.
Ve **زَبِيدُ**, **الزاي**’ın fethasıyla: Yemen’de bir yerdir. Ve **زَبْيَدان**: bir yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ب د * * الزَّبَدُ * زبد الماء والبعير والفضة وغيرها و * أزْبَدَ * الشراب وبحر * مُزْبِدٌ * أي مائج يقذف بالزبد و * الزُّبْدُ * معروف و * زَبَدَهُ * من باب نصر أطعمه الزبد وزبده من باب ضرب رضخ له من مال وفي الحديث ﴿إنا لا نقبل * زَبْدَ * المشركين﴾ أي رِفدهم

##### Türkçe

* ز ب د * * **الزَّبَدُ** * suyun, devenin, gümüşün ve başkalarının köpüğü; ve içecek **أزْبَدَ** (köpürdü); ve **مُزْبِدٌ** deniz: yani dalgalı, köpük fırlatır; ve **الزُّبْدُ** bilinen (şey)dir; ve **زَبَدَهُ** “نصر” babından: ona köpük yedirdi; ve onu “ضرب” babından **زبده**: ona maldan bir pay verdi. Hadiste: { Biz müşriklerin **زَبْدَ**’ını kabul etmeyiz } yani onların yardımlarını.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزبد، محركة، للماء وغيره كالبعير، والفضة، وغيرها. والزبد: زبد الجمل الهائج، وهو لغامه الأبيض الذي تتلطخ به مشافره إذا هاج، وللبحر زبد إذا هاج موجه. وزبد: جبل باليمن، عن ابن حبيب. وزبد: ة، بقنسرين لبني أسد، كما في التكملة، والتبصير. وهي التي أوردها المصنف في ري د. وزبد اسم حمص القديم، وبه فسر قول صخر الغي:
  مآبه الروم أوتنوخ أو ال                      آطام من صوران أو زبد أو زبد: ة، بهأ، أي بقربها، ويروى بالنون أيضا. والزبد: ع غربي بغداد، وقد أزبد البحر إزبادا فهو مزبد، قاله الليث، وبحر مزبد، أي مائج يقذف بالزبد، وزبد الماء والجرة واللعأب: طفاوته وقذاه، والجمع: أزباد.

  ومن المجاز: أزبد السدر إزبادا، إذا ثور أي طلعت له ثمرة بيضاء كالزبد على الماء، وزبد القتاد وأزبد: ندرت خوصته واشتد عوده، واتصلت بشرته وأثمر، قال أعرابي: تركت الأرض مخضرة كأنها حولاء، بها فصيصة رقطاء، وعرفجة خاضبة، وقتأدة مزبدة، وعوسج كأنه النعأم من سواده. وكل ذلك مفسر في مواضعه. كذا في اللسان. والزبد، بالضم، وكرمان، الأخيرة عن الصاغاني: زبد السمن قبل أن يسلأ والقطعة منه زبدة، وهو ما خلص من اللبن إذا مخض. وزبد اللبن: رغوته. وفي المحكم: الزبد: خلاصة اللبن، والزبدة أخص من الزبد. وقد زبد اللبن. وزبده يزبده زبدا: أطعمه إياه، أي الزبد وزبد السقاء: مخضة ليخرج زبده. والمزدبد: صاحبه، وزبد له يزبده زبدا: رضخ له من ماله، والزبد، بفتح فسكون: الرفد والعطاء. وفي الحديث: أن رجلا من المشركين أهدى إلى النبي صلى الله عليه وسلم هدية فردها، وقال: إنا لا نفبل زبد المشركين. أي رفدهم. وقال الأصمعي: يقال زبدت فلانا أزبده، بالكسر، زبدا، إذا أعطيته، فإن أعطيته زبدا قلت: أزبده زبدا، بضم الباء من أزبده، أي أطعمته الزبد. وقال اللحياني: وكل شيء إذا أردت أطعمتهم أو وهبت لهم، قلت: فعلتهم بغير ألف وإذا أردت أن ذلك قد كثر عندهم قلت: أفعلوا. وتزبد الإنسان، إذا غضب وظهر على صماغيه زبدتان. وزبد شدقه تزبيدا: تزبد، وتزبدت السويق وزبدته أزبده، وسويق مزبود. والزباد والزبادى كرمان وحوارى: نبت سهلي، له ورق عراض وسنفة، وقد ينبت في الجلد، يأكله الناس، وهو طيب. وقال ابو حنيفة: له ورق صغير منقبض غبر مثل ورق المرزنجوش: تنفرش أفنانه قال: وقال أبو زيد: الزباد من الأحرار، كالزباد، كسحاب. وزباد اللبن، كرمان: مالا خير فيه. وقالوا في موضع الشدة اختلط الخاثر بالزباد أي اختلط الخير بالشر، والجيد بالردئ، والصالح بالطالح، وذلك إذا ارتجن. يضرب مثلا لاختلاط الحق بالباطل. ومزبد، كمحدث: اسم رجل ضاحب النوادر، وضبطه عبد الغني وابن ماكولا: كمعظم، وكذا وجد بخط الشرف الدمياطي، وقال: إنه وجده بخط الوزير المغربي. قال الحافظ: ووجد بخط الذهبي ساكن الزاي مكسور الموحدة. وزبيد كزبير، ابن الحارث أبو عبد الرحمن اليامي، نسبة إلى يام القبيلة، مات سنة 126 وليس في الصحيحين غيره. وفي أسماء رجال الصحيحين للبرماوي: وليس في الصحيح زبيد غيره. وزبيد بطن من مذحج. وهو منبه الأكبر بن صعب بن سعد العشيرة بن مالك، وهو جماع مذحج. وزبيد الأصغر هو منبه بن ربيعة بن سلمة بن مازن بن ربيعة بن زبيد الأكبر، قال ابن دريد: زبيد تصغير زبد وهو العطية. وهم رهط عمرو بن معد يكرب بن عبد الله بن عمرو بن عصم بن عمرو بن زبيد الأصغر، كنيته أبو ثور، قدم في وفد زبيد وأسلم سنة تسع، وشهد الفتوح، وقتل بالقادسية، وقيل بنهاوند، رضي الله عنه. ومنهم: محمد بن الوليد بن عامر الزبيدي القاضي أبوالهذيل الحمصي صاحب محمد بن شهاب الزهري قال أحمد بن عوف: هو من ثقات المسلمين، مات سنة 148 عن سبعين سنة. ومحمية بن جزء بن عبد يغوث ابن جريج بن عمرو بن زبيد الأصغر. قال الكلبي: حليف بني جمح، وقيل بني سهم. قال أبو عمرو: هو عم عبد الله بن الحارث بن جزء، قديم الإسلام من مهاجرة الحبشة. ومحمد بن الحسين الأندلسي صاحب القالي وابناه اللغويون وفي نسخة الزبيديون ومنهم محمد ابن عبيد الله

  بن مذحج بن محمد ابن عبد الله بن بشر الزبيدي الإشبيلي اللغوي نزيل قرطبة. مذحج بن محمد ابن عبد الله بن بشر الزبيدي الإشبيلي اللغوي نزيل قرطبة.
 وزبيد، كأمير: د، باليمن مشهور، اختطه محمد بن زياد مولى المهدي في زمن الرشيد العباسي، إذ بعثه إلى اليمن فاختار هذه البقعة، واختط بها هذه المدينة المباركة، وسورها، وجعل لها أبوابا ثم مات سنة 245. ثم خلفه ابنه إبراهيم بن زياد، واتسمر إلى سنة 289. وخلفه ابنه زياد بن إبراهيم، ثم أخوه إسحاق ومات سنة 391. ثم ابنه زياد وهو طفل، فتوزر له حسين بن سلامة، وهو باني السور، ثم أدار عليها سورا ثانيا الوزير أبو منصور الفاتكي، ثم أدار عليها سورا ثالثا سيف الإسلام طغتكين بن أيوب في سنة 589 وهو الذي ركب على السور أربعة أبواب، قال ابن المجاور: عددت أبراج مدينة زبيد فوجدتها مائة برج وسبعة أبراج?، بين كل برج وبرج ثمانون ذراعا، قال: ويدخل في كل برج عشرون ذراعا، فيكون دور البلد عشرة آلاف ذراع وتسعمائة ذراع. وقد تكفل بتفصيل أخبارها ابن سمرة الجندي في تاريخ اليمن وكذا صاحب المفيد في تاريخ زبيد. منه موسى بن طارق أبو قرة قاضي زبيد، روى عن إسحاق بن راهويه، وابن جريج، والثوري. ومحمد بن يوسف كنيته أبو حمة، روى عن موسى بن طارق وغيره. وتلميذه: محمد بن شعيب بن الحجاج شيخ للطبراني: المحدثون. وقد بقي عليه ممن نسب، إلى زبيد: موسى بن عيسى شيخ للطبراني، وقد وهم فيه ابن ماكولا فسماه محمدا، نبه على ذلك ابن نقطة. ومحمد بن يحيى بن مهران شيخ مسلم، ذكر ابن طاهر أنه من زبيد اليمن. ومحمد ابن يحيى بن علي بن المسلم الزبيدي الزاهد، نزيل بغداد، وأولاده إسماعيل وعمر ومبارك، حدثوا. والحسن والحسين ابنا المبارك الزبيدي، سمأ من أبي الوقت صحيح البخاري، واتصل عنه بالعلو بالديار المصرية والشامية من طريق الحسين، وابن أخيهما عبد العزيز بن يحيى بن المبارك الزبيدي، سمع منه منصور وذكره في الذيل وأبوه يحيى سمع أبا الفتوح الطائي، وأخواه أحمد ومحمد ابنا يحيى، وإسماعيل ابن محمد، وإبراهيم ابن أحمد بن محمد بن يحيى، حدثوا كلهم، وأحمد وإسماعيل ابنا عبد الرحمن بن إسماعيل الزبيدي، سمعأ إسماعيل بن الحسن بن المبارك الزبيدي. ذكره أبو العلا الفرضي. وأبو بكر بن المضرب الزبيدي، انتشر عنه مذهب الشافعي باليمن على رأس الأربعمائة. والحسن بن محمد ابن أبي عقامة الزبيدي قاضي اليمن زمن الصليحي، وابن أخيه أبو الفتوح ابن عبد الله بن أبي عقامة أوحد عصره، نقل عنه صاحب البيان، وآل بيته وهم أجل بيت بزبيد وعبد الله بن عيسى بن أيمن الهرمي من جلة فقهاء زبيد، كان يحفظ المهذب وعلي بن القاسم بن العليف الحكمي الزبيدي صاحب مشكلات المهذب، يقال خرج من تلامذته ستون مدرسا، توفي سنة 640، وتلميذه محمد بن أبي بكر الزوقري الحطاب الزبيدي، وأبو الخير بن منصور بن أبي الخير الشماخ الزبيدي السعدي، سمع من ابن الجميزي، وكان حسن الضبط توفي سنة 680. وابنه أحمد سمع عليه الملك المؤيد داوود، سنن أبي داوود وتوفي نسة 729 كذا في التبصير للحافظ. وزيبدان كفيعلان، بضم العين ع، قال القرافي: في قوله بضم العين غنى عن قوله كفيعلان، لأن الباء عين الكلمة. وزباد كسحاب: طيب م مفرد يتولد من السنور الآتي ذكره وغلط الفقهاء واللغويون في قولهم: الزبأد دابة يحلب منها الطيب. قال القرافي: ولك أن تقول إنما سموا الدابة باسم ما يحصل منها ومثل ذلك لا يعد غلطا، وإنما هو مجاز، علاقته المجاورة، كما في قوله تعالى:  فأنبتنا فيها حبا وعنبا  انتهى.

  قلت: وقد وقع التعبير بهذا في كلام الثقات، كالزمخشري وأضربه من ائمة اللسان، وقال ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة: قال الزمخشري الزباد: هرة. ويقال للزيلع، وهم الذين يحلبون الزباد: يا زيلع: يا زيلع، الزبادة ماتت. فيغضب وإنمأ الدابة: السنور أي البري، وهو كالأهلي، لكنه أطول منه وأكبر جثة، ووبره أميل إلى السواد، ويجلب من بلاد الهند والحبشة. وفي كتاب طبائع الحيوان: ومن السنانير ما يقال له الزبادة. والزباد: الطيب وهو رشح شبيه بالوسخ الأسود اللزج يجتمع تحت ذنبها على المخرج، وفي باطن أفخاذهأ أيضا. كما في عين الحياة للدماميني فتمسك الدابة وتمنع الاضطراب ويسلت ذلك الوسخ المجتمع هنأك بليطة أو ملعقة، وهو الأكثر أو خرقة أو درهم رقيق، وقد نظر القرافي في قوله على المخرج بقوله: إذ لو كان كذلك لكان متنجسا. وفي كتاب طبائع الحيوان: وإذا تفقدت أرفاغه ومغابنه وخواصره وجد فيها رطوبة تحك منها فتكون لها رائحة المسك الذكي، وهو عزيز الوجود.
 وفي اللسان: الزباد مثل السنور الصغير، يجلب من نواحي الهند، وقد يأنس فيقتنى ويحتلب شيئا شبيها بالزبد يظهر على حلمته بالعصر، مثل ما يظهر على أنوف الغلمان المراهقين، فيجتمع وله رائحة طيبة، وهو يقع في الطيب. كل ذلك عن أبي حنيفة. وزباد: د، بالمغرب، منه مالك ابن خير الإسكندراني، قاله أبو حاتم بن حبان. وزباد بن كعب جاهلي. وقال عبد الغني بن سعيد: زباد: بطن من ولد كعب بن حجر بن الأسود بن الكلاع، منهم خالد بن عبدالله الزبادي. وزباد بنت بسطام بن قيس، وهي امرأة الوليد بن عبد الملك التي قال فيها الشاعر:
  لعمر بني شيبان إذ ينكحونه                      زباد لقد ما قصروا بزباد ذكره المبرد في الكامل ومحمد بن أحمد بن زباد المذاري، عن عمرو بن عاصم أو زبداء. والثاني أشهر، وهكذا ذكره الحافظ في التبصير، نقلا عن أبي بكر بن خزيمة. وأحمد بن يحيى التستري وآخرين، وقد وقع في مسند البزار: حدثنا محمد بن زباد عن عمرو بن عاصم. وأبو الزبد، بالضم: محمد بن المبارك بن أبي الخير العامري، هكذا ضبطه الحافظ في التبصير والصاغاني. وتزبده ابتلعه ابتلاع الزبدة كقولهم: حذهأ حذ العير الصليانة أو تزبده: أخذ صفوته، وكل ما أخذ خالصه فقد تزبد، وإذا أخذ الرجل صفو الشيء قيل تزبده. وعن أبي عمرو: تزبد فلان اليمين فهو متزبد، إذا حلف بها وأسرع إليها، وأنشد:
  تزبـدهـا حـذاء يعـلـم أنـه                      هو الكاذب الآتي الأمور البجاريا الحذاء: اليمين المنكرة.
 والزبد ككتف اسم فرس الحوفزان بن شريك. واسم الحوفزان بن شريك. واسم الحوفزان: الحارث. والزعفران أيضا له. وهو الزعفران بن الزبد. وزبدة بنت الحارث، بالضم أم علي أخت بشر الحافي، قدس سره. والحسن بن محمد بن زبدة، بالضم: محدث كنيته أبو علي القيراواني، عن علي بن منير الخلال. وزبد بن سنان، بالفتح فالسكون، وقال الحافظ: ومنهم من ضبطه بالتحتية. وزبد بالتحريك: اسم أم ولد سعد بن أبي وقاص، رضي الله عنه.

  وزبيدة، مصغرا، لقب امرأة الرشيد الخليفة العباسي، لنعمة كانت في بدنها، وهي بنت جعفر ابن المنصور وأم الأمين محمد بن هارون. وزبيد بنت إسماعيل بن الحسن البغدادية، أجاز لها أبو الوقت، توفيت سنة 628. والزبيدية، بالضم ?: بركة ماء بطريق مكة المشرفة، قرب المغيثة. والزبيدية: ة، بالجبال، وأخرى بواسط. وهي أيضا محلة ببغداد وأخرى أسفل منهأ، نسبة كل منها إلى زبيدة المذكورة.
 ومما يستدرك عليه: من الأمثال: قد صرح المحض عن الزبد في الصدق يحصل بعد الخبر المظنون. ويقالك ارتجنت الزبدة إذا اختلطت باللبن، فلم تخلص منه. يضرب في الأمر المشكل لا يهتدى لإصلاحه. وتزبد الإنسان، إذا غضب وظهر على صماغية زبدتان. وأزبد الشراب. ومن المجاز: زبدت المرأة القطن: نفشته وجودته حتى يصلح لأن تعزله، والتزبيد: التنفيش. وكان لقاؤك زبدة العمر. وزبدته ضربة أورمية: عجلتهأ له، كأني أطعمته بها زبدة. وفلان يزابد فلانا: يقأرضه الكلام ويوازره به. وأزبد الشيء: اشتد بياضه، وأبيض مزبد، نحو يقق، وكل ذلك مجاز. وزبيد، كأمير: قرية من بلاد أفريقية بساحل المهدية. وزبدان، كعثمان: منزل بين بعلبك ودمشق، والزبداني، بفتح فسكون: نهر من أنهار دمشق. وأبو طالب يحيى بن سعيد بن زبادة، كسحابة: شيخ الإنشاء، مات سنة 594. وهبة الله بن محمد بن جرير الزبداني، محركة، روى عن ابن ملاعب حضورا. وإبراهيم بن عبد الله بن العلاء بن زيد الزبيدي، بفتح فسكون: محدث. والمنسوب إلى الزبد المأكول: الشمس علي بن سليمان بن الزبدي البغدادي، سمع من عبد الصمد بن أبي الجيش، وتوفي سنة 666. والأنجب بن أبي منصور الزبدي، روى عن أبي الحسين بن يوسف. وأمين الدين محمد بن علي بن يوسف الزبدي، روى عنه قطب الدين الحلبي. والزبدية، بالكسر: صحفة من خزف، والمع. الزبادي.

##### Türkçe

**الزبد**, harekeli, su ve onun dışındakiler için; deve gibi, gümüş ve başkaları için. Ve **الزبد**: azgın devenin **زبد**’i; o, azdığında dudaklarının onunla kirlendiği beyaz salyasıdır. Ve denizin de, dalgası azdığında **زبد**’i vardır. Ve **زبد**: Yemen’de bir dağ; İbn Habîb’den. Ve **زبد**: ة, Kınnesrîn’de Benî Esed’e ait (bir yer), **التكملة** ve **التبصير**’de olduğu gibi. Ve o, musannifin **ري د**’de zikrettiğidir. Ve **زبد** Humus’un eski adıdır; ve onunla Sahr el-Ğayy’ın sözü tefsir edilmiştir:
  “Sığınağı Rum’dur: **أوتنوخ** yahut **ال**
  **آطام** Surân’dan yahut **زبد**”
veya **زبد**: ة, **بهأ**, yani onun yakınında; ve **النون** ile de rivayet olunur. Ve **الزبد**: Bağdat’ın batısında bir **ع**. Ve deniz **أزبد** eder, **إزبادا**; o hâlde o **مزبد**’dir; bunu Leys söylemiştir. Ve **بحر مزبد**: yani dalgalı, **الزبد**’i fırlatır. Ve suyun, testinin ve salyanın **زبد**’i: onun köpüğü ve pisliğidir; çoğulu: **أزباد**.

  Ve mecazdan: **أزبد السدر إزبادا**, yani kabardı; yani su üzerindeki **الزبد** gibi beyaz bir meyve ona çıktı. Ve **زبد القتاد** ve **أزبد**: yaprakçığı döküldü, dalı sertleşti, kabuğu birleşti ve meyve verdi. Bir bedevî dedi ki: “Yeri yemyeşil bıraktım; sanki o şaşıdır; onda benekli **فصيصة**, boyalı **عرفجة**, köpüklü **قتأدة**, ve siyahlığından ötürü sanki devekuşu olan **عوسج** vardır.” Bütün bunlar yerlerinde açıklanmıştır. **اللسان**’da böyledir. Ve **الزبد**, zamme ile, ve Kirmân vezninde; sonuncusu Sâğânî’dendir: eritilmeden önce içyağının **زبد**’i; onun parçası **زبدة**’dir; o, çalkalandığında sütten ayrılan şeydir. Ve sütün **زبد**’i: onun köpüğüdür. Ve **المحكم**’de: **الزبد**: sütün özüdür; **الزبدة** ise **الزبد**’den daha özeldir. Ve süt **زبد** etti. Ve onu **زبده يزبده زبدا**: onu ona yedirdi; yani **الزبد**’i. Ve tulumun **زبد**’i: onun **زبد**’ini çıkarmak için onu çalkaladı. Ve **المزدبد**: onun sahibi. Ve ona **زبد له يزبده زبدا**: malından ona bir pay kırdı (verdi). Ve **الزبد**, fetha sonra sükûn ile: destek ve bağıştır. Ve hadiste: müşriklerden bir adam Peygamber’e صلى الله عليه وسلم bir hediye sundu da onu geri çevirdi ve dedi: “Biz müşriklerin **زبد**’ini kabul etmeyiz.” Yani onların desteğini. Ve Asma‘î dedi: “**زبدت** falancayı, **أزبده**, kesre ile, **زبدا**, yani ona verdim, denir. Eğer ona **زبدا** (köpük/tereyağı) verirsen: **أزبده زبدا** dersin; **أزبده**’deki **الباء**’yı zamme ile; yani ona **الزبد** yedirdim.” Ve Lihyânî dedi: “Her şeyde, onlara yedirmek yahut onlara bağışlamak istediğinde, elifsiz olarak ‘**فعلتهم**’ dersin; ve bunun onlarda çoğaldığını istediğinde ‘**أفعلوا**’ dersin.” Ve insan **تزبد** etti: öfkelendi ve iki şakağında iki **زبدة** göründü. Ve yanağı **زبد** etti, **تزبيدا**: **تزبد** etti. Ve **السويق** **تزبدت**; ve onu **زبدته أزبده**; ve **سويق مزبود**. Ve **الزباد** ve **الزبادي** Kirmân vezninde, ve Havârî vezninde: ova bitkisi; geniş yaprakları ve bir başağı vardır; deride de bitebilir; insanlar onu yer; o hoştur. Ebû Hanîfe dedi: “Onun küçük, büzülmüş, tozlu yaprakları vardır; **المرزنجوش** yaprağı gibidir; dalları yayılır.” Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: “**الزباد** hürlerden (bitkilerden)dir; **الزباد** gibi; Sehâb vezninde.” Ve sütün **زباد**’ı, Kirmân vezninde: içinde hayır olmayan şey. Ve şiddet yerinde dediler ki: “**الخاثر** ile **الزباد** karıştı”; yani hayır şerle, iyi kötüyle, salih talihle karıştı; bu, pıhtılaştığında olur. Hakkın bâtılla karışmasına misal olarak vurulur. Ve **مزبد**, Muhaddis vezninde: **صاحب النوادر**’dan bir adamın adıdır. Abdülganî ve İbn Mâkûlâ onu Mu‘azzam vezninde ضبط ettiler; ve Şeref ed-Dimyâtî’nin hattıyla da böyle bulundu; dedi ki: onu Vezîr el-Mağribî’nin hattıyla buldu. Hâfız dedi: Zehebî’nin hattıyla **الزاي** sâkin, **الموحدة** meksûr olarak bulundu. Ve **زبيد** Zübeyr gibi: el-Hâris’in oğlu, Ebû Abdirrahmân el-Yâmî; Yâm kabilesine nisbetle; 126 yılında öldü; ve Sahîhayn’da ondan başkası yoktur. Ve Bermâvî’nin “Sahîhayn ricâlinin adları”nda: Sahîh’te ondan başka **زبيد** yoktur. Ve **زبيد**: Mezḥic’ten bir batındır. O, Sa‘b b. Sa‘d el-‘Aşîre b. Mâlik’in oğlu el-Munebbih el-Ekber’dir; ve o, Mezḥic’in toplayıcısıdır. Ve **زبيد الأصغر**: **زبيد الأكبر**’in oğlu Rebî‘a b. Mâzin b. Seleme b. Rebî‘a’nın oğlu el-Munebbih’tir. İbn Düreyd dedi: **زبيد**, **زبد**’in küçültmesidir; ve o, bağıştır. Ve onlar, **زبيد الأصغر**’in oğlu ‘Amr b. ‘Ism b. ‘Amr b. Abdillâh b. Ma‘dîkerib’in kavmidir; künyesi Ebû Sevr’dir; **زبيد** heyeti içinde geldi ve dokuzuncu yılda Müslüman oldu; fetihlere katıldı; Kâdisiyye’de öldürüldü; ve Nihâvend’de denildi; رضي الله عنه. Ve onlardan: Muhammed b. el-Velîd b. ‘Âmir ez-Zübeydî, kadı, Ebû’l-Huzeyl el-Hımsî; Muhammed b. Şihâb ez-Zührî’nin arkadaşı. Ahmed b. ‘Avf dedi: “O, Müslümanların sika olanlarındandır.” 148 yılında, yetmiş yaşında öldü. Ve Mahmiye b. Cüz’ b. Abd Yeğûs b. Cüreyc b. ‘Amr b. **زبيد الأصغر**. Kelbî dedi: Benî Cümah’ın müttefiki; ve Benî Sehm denildi. Ebû ‘Amr dedi: O, Cüz’ b. el-Hâris b. Cüz’ün amcasıdır; Habeşistan hicret edenlerinden, eski İslâm’dandır. Ve Muhammed b. el-Hüseyn el-Endelüsî, el-Kâlî’nin arkadaşı ve iki dilci oğlu; ve bir nüshada: **الزبيديون**. Ve onlardan Muhammed b. Ubeydillâh

  b. Mezḥic b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişr ez-Zübeydî el-İşbîlî, dilci, Kurtuba sakini. Mezḥic b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişr ez-Zübeydî el-İşbîlî, dilci, Kurtuba sakini.
 Ve **زبيد**, Emîr gibi: Yemen’de meşhur bir **د**; onu Muhammed b. Ziyâd, Mehdî’nin mevlâsı, Abbâsî Reşîd zamanında planladı; zira onu Yemen’e gönderdi de bu yeri seçti; ve bu mübarek şehri orada planladı; ve onu surladı; ve ona kapılar yaptı; sonra 245 yılında öldü. Sonra onun yerine oğlu İbrâhîm b. Ziyâd geçti; 289 yılına kadar sürdü. Ve onun yerine oğlu Ziyâd b. İbrâhîm geçti; sonra kardeşi İshâk; ve 391 yılında öldü. Sonra oğlu Ziyâd, o bir çocuk iken; ona vezir olarak Hüseyin b. Selâme getirildi; o, surun banisidir. Sonra ona ikinci bir sur dolaştırdı vezir Ebû Mansûr el-Fâtekî. Sonra ona üçüncü bir sur dolaştırdı Seyfü’l-İslâm Tuğtekîn b. Eyyûb, 589 yılında; ve o, sur üzerine dört kapı yerleştiren kimsedir. İbnü’l-Mücâvir dedi: “Zübeyd şehrinin burçlarını saydım; onu yüz burç ve yedi burç(?) buldum; her burç ile burç arasında seksen zira vardır.” Dedi: “Ve her burca yirmi zira girer; böylece beldenin çevresi on bin zira ve dokuz yüz zira olur.” Onun haberlerini tafsil etmeyi İbn Semere el-Cündî “Târîhu’l-Yemen”de üstlenmiştir; ve aynı şekilde “Târîhu Zübeyd”de **المفيد** sahibidir. Ondan: Mûsâ b. Târık Ebû Kurra, Zübeyd kadısı; İshâk b. Râhûye’den, İbn Cüreyc’den ve Sevrî’den rivayet etti. Ve Muhammed b. Yûsuf, künyesi Ebû Humme; Mûsâ b. Târık’tan ve başkasından rivayet etti. Ve onun öğrencisi: Muhammed b. Şu‘ayb b. el-Haccâc, Taberânî’ye şeyh: muhaddisler. Ve nisbet edilenlerden, Zübeyd’e: Mûsâ b. Îsâ, Taberânî’ye şeyh; İbn Mâkûlâ onda vehmetti de onu Muhammed diye adlandırdı; buna İbn Nukta dikkat çekti. Ve Muhammed b. Yahyâ b. Mihrân, Müslim’in şeyhi; İbn Tâhir, onun Yemen Zübeyd’inden olduğunu zikretti. Ve Muhammed b. Yahyâ b. Alî b. el-Müslim ez-Zübeydî, zâhid, Bağdat sakini; ve oğulları İsmâ‘îl, Ömer ve Mübârek; hadis rivayet ettiler. Ve Hasan ve Hüseyin, Mübârek ez-Zübeydî’nin iki oğlu; Ebû’l-Vakt’tan Sahîh-i Buhârî’yi işittiler; Hüseyin yoluyla Mısır ve Şam diyarlarında ondan yüksek isnadla bağlantı kuruldu. Ve onların yeğeni Abdülazîz b. Yahyâ b. el-Mübârek ez-Zübeydî; Mansûr ondan işitti ve onu **الذيل**’de zikretti. Ve babası Yahyâ, Ebû’l-Fütûh et-Tâî’yi işitti. Ve iki kardeşi Ahmed ve Muhammed, Yahyâ’nın iki oğlu; ve İsmâ‘îl b. Muhammed; ve İbrâhîm b. Ahmed b. Muhammed b. Yahyâ; hepsi hadis rivayet ettiler. Ve Ahmed ve İsmâ‘îl, Abdurrahmân b. İsmâ‘îl ez-Zübeydî’nin iki oğlu; İsmâ‘îl b. el-Hasen b. el-Mübârek ez-Zübeydî’yi işittiler. Ebû’l-‘Alâ el-Faradî onu zikretti. Ve Ebû Bekir b. el-Mudrib ez-Zübeydî; Yemen’de dört yüzün başında Şâfiî mezhebi onunla yayıldı. Ve Hasan b. Muhammed b. Ebî ‘Ukâme ez-Zübeydî, Süleyhî zamanında Yemen kadısı; ve onun yeğeni Ebû’l-Fütûh b. Abdillâh b. Ebî ‘Ukâme, asrının bir tanesi; ondan **البيان** sahibi nakletti. Ve onun âl-i beyti; onlar Zübeyd’de en yüce ev halkıdır. Ve Abdullah b. Îsâ b. Eymen el-Hermî, Zübeyd fakihlerinin seçkinlerindendir; **المهذب**’i ezberlerdi. Ve Ali b. el-Kâsım b. el-‘Alîf el-Hakemî ez-Zübeydî, **مشكلات المهذب** sahibi; denilir ki: öğrencilerinden altmış müderris çıktı; 640 yılında vefat etti. Ve onun öğrencisi Muhammed b. Ebî Bekir ez-Zûkrî el-Hattâb ez-Zübeydî. Ve Ebû’l-Hayr b. Mansûr b. Ebî’l-Hayr eş-Şemmâh ez-Zübeydî es-Sa‘dî; İbnü’l-Cümeyzî’den işitti; ضبطı güzeldi; 680 yılında vefat etti. Ve oğlu Ahmed; Melik el-Müeyyed Dâvûd ona **سنن أبي داوود**’u okudu; ve 729 yılında vefat etti; Hâfız’ın **التبصير**’inde böyledir. Ve **زيبدان** Fi‘laylân gibi; **العين**’in zammesiyle, bir **ع**. Karâfî dedi: “Onun ‘**العين**’in zammesiyle’ sözünde, ‘Fi‘laylân gibi’ demekten müstağnî kılan vardır; çünkü **الباء** kelimenin **عين**’idir.” Ve **زباد** Sehâb gibi: tekil bir **م**; aşağıda zikri gelecek olan kedigilden doğar. Fakihler ve lugatçılar, “**الزبأد** güzel koku sağılan bir hayvandır” sözlerinde hata ettiler. Karâfî dedi: “İstersen şöyle dersin: Hayvanı, ondan elde edilene isim olarak adlandırdılar; bunun benzeri hata sayılmaz; bilakis o mecazdır; alâkası komşuluktur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فأنبتنا فيها حبا وعنبا**. Bitti.”

Dedim ki: Bununla ifade ediliş, güvenilirlerin sözünde de vuku bulmuştur; Zemahşerî ve onun gibileri, lisan imamlarından. İbn Ebî’l-Hadîd, Nehcü’l-Belâğa şerhinde dedi: Zemahşerî dedi ki: **الزباد**: dişi kedi. Ve **الزيلع** için denilir; onlar **الزباد**’ı sağanlardır: “Ey **زيلع**: ey **زيلع**! **الزبادة** öldü.”” Böylece öfkelenir. Ve ancak o hayvan: **السنور** yani yabanî olan; o, evcil gibi, fakat ondan daha uzundur ve daha büyük gövdelidir; ve tüyü siyahlığa daha meyillidir; Hind ve Habeş diyarlarından getirilir. Ve **كتاب طبائع الحيوان**’da: “Ve **السنانير**’den, ona **الزبادة** denilen vardır.” Ve **الزباد**: güzel koku; o, siyah yapışkan pisliğe benzer bir sızıntıdır; onun kuyruğu altında, çıkış yerinde toplanır; ve onun uyluklarının iç tarafında da. **عين الحياة**’da ed-Demâmînî’de olduğu gibi: hayvan tutulur ve çırpınması engellenir; orada toplanmış o pislik, bir spatula yahut kaşıkla—ki bu daha çoktur—yahut bir bezle yahut ince bir dirhemle sıyrılır. el-Karâfî, “çıkış yerinde” sözünü şu sözüyle incelemiştir: “Çünkü eğer öyle olsaydı, necislenmiş olurdu.” Ve **كتاب طبائع الحيوان**’da: “Ve onun koltuk altlarını, kasıklarını ve böğürlerini yokladığında, içinde bir rutubet bulursun; ondan kazırsın; böylece onun için keskin misk kokusu olur; ve o, az bulunur.”

Ve **اللسان**’da: **الزباد** küçük **السنور** gibidir; Hind taraflarından getirilir; bazen ünsiyet eder de edinilir; ve sağılır: **الزبد**’e benzer bir şey; sıkmakla memesinin ucunda belirir; tıpkı bıyıkları yeni terleyen oğlanların burunlarında beliren gibi; böylece toplanır ve onun hoş bir kokusu vardır; ve o, güzel kokuda vuku bulur. Bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir. Ve **زباد**: **د**; Mağrib’de; ondan Mâlik b. Hayr el-İskenderânî vardır; bunu Ebû Hâtim b. Hibbân söyledi. Ve **زباد بن كعب** câhiliye devrindendir. Abdülganî b. Saîd dedi: **زباد**: Ka‘b b. Hacer b. el-Esved b. el-Kilâ‘ soyundan bir batındır; onlardan Hâlid b. Abdullâh **الزبادي**’dir. Ve **زباد بنت بسطام بن قيس**; o, Velîd b. Abdülmelik’in karısıdır; şairin hakkında dediği:

  **لعمر بني شيبان إذ ينكحونه                      زباد لقد ما قصروا بزباد**

Onu el-Müberred **الكامل**’de zikretti. Ve Muhammed b. Ahmed b. **زباد** el-Medârî; Amr b. Âsım’dan; yahut **زبداء**. İkincisi daha meşhurdur; hâfız da **التبصير**’de böyle zikretti; Ebû Bekr b. Huzeyme’den naklen. Ve Ahmed b. Yahyâ et-Tüsterî ve başkaları. Ve Bezzâr’ın **مسند**’inde vuku bulmuştur: “Bize Muhammed b. **زباد** haber verdi; Amr b. Âsım’dan.” Ve **أبو الزبد**—zamm ile—: Muhammed b. el-Mübârek b. Ebî’l-Hayr el-Âmirî; hâfız bunu **التبصير**’de ve es-Sâğânî’de böyle ضبط etti. Ve **تزبده**: onu yuttu; tereyağını yutar gibi; onların “Onu, eşeğin **الصليانة**’yı kapışı gibi kaptı” demeleri gibi. Yahut **تزبده**: onun safını aldı; ve her kim onun hâlisini alırsa, muhakkak **تزبد** etmiştir. Ve bir adam bir şeyin safını aldığında “**تزبده**” denilir. Ebû Amr’dan: “Falan, yemine **تزبد** etti; o, **متزبد**’dir”; yani onunla yemin etti ve ona çabuk yöneldi. Ve şu beyit okundu:

  **تزبـدهـا حـذاء يعـلـم أنـه                      هو الكاذب الآتي الأمور البجاريا**

**الحذاء**: inkâr edilen yemindir.

Ve **الزبد**—**كتف** gibi—: el-Havfezân b. Şerîk’in atının adıdır. Ve el-Havfezân b. Şerîk’in adıdır. Ve el-Havfezân’ın adı: **الحارث**. Ve **الزعفران** da onundur. Ve o, **الزعفران بن الزبد**’dir. Ve **زبدة بنت الحارث**—zamm ile—: Bişr el-Hâfî’nin kız kardeşi, Ali’nin annesi; Allah sırrını takdis etsin. Ve el-Hasen b. Muhammed b. **زبدة**—zamm ile—: künyesi Ebû Ali el-Kayrevânî olan bir muhaddis; Ali b. Munîr el-Hallâl’dan. Ve **زبد بن سنان**—fetha sonra sükûn ile—; hâfız dedi: “Onlardan onu **بالتحتية** ile ضبط eden de vardır.” Ve **زبد**—hareke ile—: Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ın—Allah ondan razı olsun—ümmü veledinin adıdır.

Ve **زبيدة**—küçültme olarak—: Abbâsî halifesi Reşîd’in karısının lakabıdır; bedeninde bulunan bir nimet sebebiyle. Ve o, Ca‘fer b. el-Mansûr’un kızıdır ve Hârûn’un oğlu Muhammed el-Emîn’in annesidir. Ve **زبيد بنت إسماعيل بن الحسن** el-Bağdâdiyye; Ebû’l-Vakt ona icâzet verdi; 628 yılında vefat etti. Ve **الزبيدية**—zamm ile—?: Mekke-i müşerrefe yolunda bir su birikintisi; el-Mugîse’ye yakın. Ve **الزبيدية**: **ة**; dağlarda; ve Vâsıt’ta bir başkası. Ve o, Bağdat’ta bir mahalledir ve ondan aşağıda bir başkası; her birinin nisbeti, zikredilen **زبيدة**’yedir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Mesellerden: “**قد صرح المحض عن الزبد**”: doğrulukta, zannî haberden sonra hâsıl olur. Ve “**ارتجنت الزبدة**” denilir; yani sütle karıştı da ondan hâlisleşmedi. Islahına yol bulunmayan müşkil iş hakkında darb-ı meseldir. Ve **تزبد الإنسان**: öfkelendi; ve onun **صماغية**’sinde iki köpük belirdi. Ve **أزبد الشراب**. Ve mecazdandır: kadın pamuğu **زبدت**: onu kabarttı ve iyileştirdi; ta ki onu eğirmesi için uygun olsun; ve **التزبيد**: kabartmadır. “Senin karşılaşman, ömrün kaymağıydı.” Ve “Onun **زبدته**’si bir **أورمية** darbesidir”: onu ona acele ettirdi; sanki onunla ona kaymak yedirdim. Ve “Falan, falanla **يزابد** eder”: ona sözle karşılıklı borçlanır ve onunla ona destek olur. Ve **أزبد الشيء**: beyazlığı şiddetlendi. Ve “**أبيض مزبد**”, **يقق** gibi; bütün bunlar mecazdır. Ve **زبيد**—**أمير** gibi—: İfrîkıyye beldelerinden, Mehdiye sahilinde bir köydür. Ve **زبدان**—**عثمان** gibi—: Ba‘lebek ile Dımaşk arasında bir menzildir. Ve **الزبداني**—fetha sonra sükûn ile—: Dımaşk nehirlerinden bir nehirdir. Ve Ebû Tâlib Yahyâ b. Saîd b. **زبادة**—**سحابة** gibi—: inşâ şeyhidir; 594 yılında öldü. Ve Hibetullâh b. Muhammed b. Cerîr **الزبداني**—harekeli—: İbn Mulâ‘ib’den huzûren rivayet etti. Ve İbrâhîm b. Abdullâh b. el-Alâ b. Zeyd **الزبيدي**—fetha sonra sükûn ile—: bir muhaddistir. Ve yenilen **الزبد**’e nisbet edilen: eş-Şems Ali b. Süleymân b. **الزبدي** el-Bağdâdî; Abdüssamed b. Ebî’l-Ceyş’ten semâ etti; 666 yılında vefat etti. Ve el-Enceb b. Ebî Mansûr **الزبدي**; Ebû’l-Hüseyn b. Yûsuf’tan rivayet etti. Ve Emînüddîn Muhammed b. Ali b. Yûsuf **الزبدي**; ondan Kutbüddîn el-Halebî rivayet etti. Ve **الزبدية**—kesr ile—: çömlekten bir sahan; ve **المع. الزبادي**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَبَدَهُ
1 زَبَدَهُ ذ , (As, S, A, Mgh, Msb, K,) aor. زَبُدَ , (As, S, A, Msb,) inf. n. زَبْدٌ, (As, Msb,) He fed him with, or gave him to eat, زُبْد [i. e. fresh butter]. (As, S, A, Mgh, Msb, K.) ― -b2- And hence, (Mgh,) زَبَدَهُ, (As, S, A, Mgh, Msb,) or زَبَدَ لَهُ, (K, [app. a mistranscription, for its aor. is there mentioned immediately after without the prep.,]) aor. زَبِدَ , (As, S, A, Mgh, Msb, K,) the verb in the sense here following being thus distinguished from that in the sense preceding, (As, Msb,) inf. n. as above, (As, S, Mgh,) (tropical:) He gave him a gift: (As, A, Mgh, Msb:) or he gave him somewhat, a little, not much, (S, K,) of property, (S,) or of his property. (K.) ― -b3- [Hence also,] زَبَدْتُهُ ضَرْبَةً, or رَمْيَةً, (tropical:) I struck him a blow, or shot or cast at him a missile, hastily, or quickly; as though feeding him with a piece of fresh butter. (A, TA.) ― -b4- زَبَدَتْ سِقَآءَهَا, (S, A,) or زَبَدَ السِّقَآءَ, (K,) inf. n. as above, (A,) She agitated her milk-skin, (S, A,) or he agitated the milk-skin, (K,) in order that its butter might come forth, (S, K,) or until its butter came forth. (A.) ― -b5- And زَبَدْتُ السَّوِيقَ [app. I put, or added, fresh butter to the meal of parched barley, like as one says سَمَنْتُ الطَّعَامَ and أَدَمْتُ الخُبْزَ &c.], aor. أَزْبِدُهُ, (A, TA,) with kesr; (A;) and السَّوِيقَ ↓ تَزَبَّدْتُ. (TA. [Both these phrases are mentioned together, as though to indicate that both signify the same: but Ibr D thinks that the latter means I swallowed the سويق like as one swallows fresh butter: in my copy of the A, it is written تَزَبَّدَتِ السَّوِيقُ, which is evidently wrong: perhaps the right reading is تَزَبَّدَ السَّوِيقُ; and the verb in this phrase, quasi-pass. of that in the former phrase.]

زبّد شِدْقُهُ
2 زبّد شِدْقُهُ ذ , (S, K,) inf. n. تَزْبِيدٌ; (K;) and ↓ تزبّد; both signify the same [i. e. The side of his mouth had froth, or foam, appearing upon it; like زَبَّبَ and تَزَبَّبَ]: (S, K:) and ↓ تزبّد said of a man, [like تَزَبَّبَ,] He being angry, froth, or foam, appeared upon each corner of his mouth. (TA.) See also 4, in two places. -A2- زَبَّدَتِ القُطْنَ, (A, L,) inf. n. as above, (S,) She separated, or loosened, the cotton [with her fingers, or by means of the bow and wooden mallet], (S, * L, A,) and prepared it well for spinning. (L.)

فُلَانٌ يُزَابِدُ فُلَانًا
3 فُلَانٌ يُزَابِدُ فُلَانًا ذ (tropical:) Such a one speaks in like manner as does such a one. (A, TA.)

ازبد
4 ازبد ذ , (S, A, Msb, K,) inf. n. اـِزْبَادٌ, (Msb,) said of wine, or beverage, (S,) or of the sea, (A, Msb, K,) &c., (Msb,) or of the sea when in a state of commotion, (S, * A,) and of a cookingpot, and of the mouth of a braying camel, (A,) [&c., see زَبَدٌ,] It frothed, or foamed, or cast forth froth or foam: (S, * A, Msb, K:) and [in like manner] ↓ زبّد, inf. n. تَزْبِيدٌ, said of milk, it [frothed, or foamed; or] had froth, or foam, upon it. (A.) ― -b2- [Hence,] said of the سِدْر [or lote-tree], (S, A, K,) (tropical:) It blossomed; (S, K, TA;) i. e. (TA) it put forth a white produce like the froth, or foam, upon water. (A, TA.) And, said of the قَتَادِ [or tragacantha], (assumed tropical:) It put forth its leaf (خُوصَة), and its wood, or branch, became strong, or hard, and its rind, or outer covering, coalesced, and it blossomed; as also ↓ زبّد. (L.) ― -b3- Also (tropical:) It became intensely white. (A, TA.)

5 تَزَبَّدَ see 1: ― -b2- and see also 2, in two places. ― -b3- تزبّدهُ (assumed tropical:) He swallowed it (K) like as one swallows a piece of fresh butter: (TA:) or he took the clear, or pure, or choice, part of it. (K, TA.) Of anything of which the clear, or pure, or choice part has been taken, one says, تُزُبِّدَ. (TA.) ― -b4- [Hence,] تزبّد اليَمِينَ (assumed tropical:) He took the oath hastily; was hasty in taking it. (AA, S, K.) It is said in a prov., تَزَبَّدَهَا حَذَّآءَ (assumed tropical:) He swallowed it [i. e. took it, namely, an oath, hastily,] like as one swallows butter. (TA in art. حذ.)

زَبْدٌ
زَبْدٌ ذ [originally an inf. n.,] (tropical:) A gift. (S, A, Mgh, Msb.) So in the saying (S, TA) of Mo- hammad, (TA,) mentioned in a trad., اـِنَّا لَا نَقْبَلُ زَبْدَ المُشْرِكِينَ (tropical:) [Verily we will not accept the gift of the believers in a plurality of Gods]. (S, TA.) And so in the saying, نَهَى عَنْ زَبْدِ المُشْرِكِينَ (tropical:) (A, Mgh, Msb) i. e. [He (Mohammad) forbade] the acceptance of the gift [of the believers in a plurality of Gods]. (Msb.)

زُبْدٌ
زُبْدٌ ذ [Fresh butter of the cow or buffalo or sheep or goat;] what is produced by churning from milk (Mgh, Msb) of cows [or buffaloes] and of sheep or goats; what is thus produced from camels' milk being termed جُبَابٌ, not زُبْدٌ; (Msb;) the زُبْد of سَمْن before it is clarified over the fire; (L;) [i. e. butter before it is clarified over the fire;] the زُبْد [in the CK, erroneously, زَبَد] of milk; (S, K;) what is extracted from milk; (M;) and ↓ زُبَّادٌ signifies the same as زُبْدٌ: (K:) ↓ زُبْدَةٌ is a more particular term, (S, M, L, Msb,) meaning a piece, bit, portion, or somewhat, of زُبْد: (L:) and زُبْدُ اللَّبَنِ signifies also the froth (رَغْوَة) of milk [if this be not a mistake occasioned by finding الزُّبْدُ expl. as meaning زَبَدُ اللَّبَنِ instead of زُبْدُ اللَّبَنِ]. (L.) قَدْ صَرَّحَ المَحْضُ عَنِ الزُّبْدِ [The clear milk has become distinct from the fresh butter] is a prov., relating to the appearance of the truth after information that has been doubted. (L.) And ↓ اِرْتَجَنَتِ الزُّبْدَةُ is another prov. [expl. in art. رجن]. (L.) ― -b2- ↓ زُبْدَةٌ has for its pl. زُبَدٌ, which is metonymically applied to (tropical:) The choice, or best, portions, [or what we often term the cream (by which word the sing. also may be rendered) of anything; as, for instance,] of discourse, or of a story or the like. (Har p. 222, q. v.) ― -b3- [And it also means (assumed tropical:) An issue, or event: (see an ex. voce مَخَضَ:) generally, such as is relishable, or pleasing. Hence, app.,] one says, العُمُرِ ↓ كَانَ لِقَاؤُكَ زُبْدَةَ (tropical:) [The meeting with thee was emphatically the event of life; meaning, the most relishable, or pleasing, event of life]. (A, TA.)

زَبَدٌ
زَبَدٌ ذ Froth, foam, spume, or scum: (L:) it is of water, (S, L, K,) &c.; (K;) of the sea, (A, Msb,) &c., like رَغْوَةٌ [in signification]; (Msb;) and of a cooking-pot; (A;) and of a camel, (S,) [i. e.] of a braying camel's mouth, (A,) or the white foam upon the lips of a camel when he is excited by lust; (TA;) and of the cud; and of spittle; (L;) and [the scum, or dross,] of silver: (S:) ↓ زَبَدَةٌ is a more particular term [meaning a portion, or somewhat, thereof]: (S:) the pl. of زَبَدٌ is أَزْبَادٌ. (A, TA.) ― -b2- تَخَرَّمَ زَبَدُهُ: see 5 in art. خرم, in two places.

زُبْدَةٌ
زُبْدَةٌ ذ : see زُبْدٌ, in four places.

زَبَدَةٌ
زَبَدَةٌ ذ : see زَبَدٌ.

زُبْدِىٌّ
زُبْدِىٌّ ذ [Butyraceous: a rel. n. from زُبْدٌ]. See خَشْخَاشٌ.

زَبَادٌ
زَبَادٌ ذ [Civet;] a certain perfume, well known: the lawyers and the lexicologists err in saying that it is a certain beast, [meaning the civet-cat,] from which the perfume is milked: (K:) or this assertion is not to be reckoned as a mistake, the word being tropically thus applied: so says El- Karáfee: and Z and other authors worthy of confidence thus apply it [as a coll. gen. n.]: Z also mentions a saying in which ↓ زَبَادَةٌ is applied [as a n. un.] to an animal of the kind from which the perfume is obtained: (TA:) this animal is the cat, (K,) i. e. the wild cat, which is like the tame, but longer and larger, and its hair inclines more to blackness: it is brought from India and Abyssinia: (TA:) the perfume above mentioned is a fluid, or matter, exuded, (رَشَحٌ, thus in the TA and in my MS. copy of the K, but in the CK وَسَخٌ [i. e. dirt],) resembling black viscous dirt, (TA,) which collects beneath the animal's tail, upon the anus (المَخْرَج), (K,) and in the inner sides of the thighs also, as says Ed-Demámeenee: (TA:) [see also زُهْمٌ:] the beast is taken, and prevented from struggling, and the said exuded fluid or matter, or dirt, (رَشَح, or وَسَخ, accord. to different copies of the K,) collected there, is scraped off with a piece of the exterior part of a cane, (K,) or, more commonly, with a spoon, (TA,) or with a piece of rag, (K,) or a thin [silver coin such as is called] دِرْهَم. (TA. [Other accounts of this perfume, which are less correct, I omit.]) -A2- See also زُبَّادٌ.

زُبَادٌ
زُبَادٌ ذ , like غُرَابٌ [in measure], Fresh butter (زُبْد) that has become bad, or spoiled, in the churning: or, as some say, thin milk. (TA voce اِخْتَلَطَ, q. v.) [See also زُبَّادُ اللَّبَن, below.]

زَبَادَةٌ
زَبَادَةٌ ذ : see زَبَادٌ.

زُبَّادُ اللَّبَنِ
زُبَّادُ اللَّبَنِ ذ [The watery part of milk;] that [part] in which is no good, of milk. (S, K. [See also زُبَادٌ.]) It is said in a prov., اِخْتَلَطَ الخَاثِرُ بِالزُّبَّادِ (S) [The thick milk became mixed with the thin watery part: or] (tropical:) the good became mixed with the bad: relating to a case of difficulty, and applied to the mixture of truth with falsehood. (L. [See Freytag's Arab. Prov., i. 434: and see اِخْتَلَطَ.]) ― -b2- See also زُبْدٌ. -A2- زُبَّادٌ and ↓ زُبَّادَى A certain plant, (S, K,) growing in the plains, or soft land, having broad leaves, and a [pericarp such as is called] سِنْفَة: it sometimes grows in hard ground, is eaten by men, and is good, or pleasant: AHn says that it has small, contracted, dust-coloured leaves, like those of the مَرْزَنْجُوش, and its branches, or twigs, spread out: and he adds, AZ says that the زُبَّاد, as also ↓ زَبَاد, the latter like سَحَاب [in measure], is of the [kind of plants called] أَحْرَار [pl. of حُرٌّ, q. v.]: (TA:) [some say that it is the psyllium. (Freytag's Lex.) See, again, اِخْتَلَطَ.]

زُبَّادَى
زُبَّادَى ذ : see the next preceding paragraph.

زَابِدٌ
زَابِدٌ ذ Possessing, or a possessor of, زُبْد [or fresh butter]; (L;) as also ↓ مُزْدَبِدٌ. (K.)

بَحْرٌ مُزْبِدٌ
بَحْرٌ مُزْبِدٌ ذ [A frothing, or foaming, sea; or] a tumultuous, frothing, or foaming, sea. (S, A.) ― -b2- [Hence,] أَبْيَضُ مُزْبِدٌ (tropical:) Intensely white. (A, TA.)

مُزْدَبِدٌ
مُزْدَبِدٌ ذ : see زَابِدٌ.

##### Türkçe

**زَبَدَهُ**
1 **زَبَدَهُ** ذ , (As, S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **زَبُدَ** , (As, S, A, Msb,) mastarı **زَبْدٌ**, (As, Msb,) Ona yedirdi, yahut ona yedirmesi için verdi, **زُبْد** [yani taze tereyağı]. (As, S, A, Mgh, Msb, K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Mgh,) **زَبَدَهُ**, (As, S, A, Mgh, Msb,) yahut **زَبَدَ لَهُ**, (K, [görünüşe göre bir yanlış yazım; çünkü muzâri‘i orada edatsız olarak hemen ardından zikredilmiştir,]) muzâri‘i **زَبِدَ** , (As, S, A, Mgh, Msb, K,) burada ardından gelen mânâdaki fiil, önceki mânâdaki fiilden böylece ayırt edilmiş olarak, (As, Msb,) mastarı yukarıdaki gibi, (As, S, Mgh,) (mecazen:) Ona bir hediye verdi: (As, A, Mgh, Msb:) yahut ona bir şey, az bir şey, çok değil, (S, K,) maldan, (S,) yahut kendi malından verdi. (K.) ― -b3- [Bundan ayrıca,] **زَبَدْتُهُ ضَرْبَةً**, yahut **رَمْيَةً**, (mecazen:) Ona aceleyle yahut çabucak bir darbe vurdum; yahut ona bir mermi attım yahut fırlattım; sanki ona taze tereyağından bir parça yediriyormuş gibi. (A, TA.) ― -b4- **زَبَدَتْ سِقَآءَهَا**, (S, A,) yahut **زَبَدَ السِّقَآءَ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (A,) O, süt tulumunu çalkaladı, (S, A,) yahut o, süt tulumunu çalkaladı, (K,) içindeki tereyağı çıksın diye, (S, K,) yahut içindeki tereyağı çıkıncaya kadar. (A.) ― -b5- Ve **زَبَدْتُ السَّوِيقَ** [görünüşe göre: kavrulmuş arpa ununa taze tereyağı koydum yahut kattım; tıpkı kişinin **سَمَنْتُ الطَّعَامَ** ve **أَدَمْتُ الخُبْزَ** vb. demesi gibi], muzâri‘i **أَزْبِدُهُ**, (A, TA,) kesre ile; (A;) ve **تَزَبَّدْتُ** ↓ **السَّوِيقَ**. (TA. [Bu iki ibare birlikte zikredilmiştir; sanki ikisinin de aynı mânâya geldiğini göstermek için: fakat İbr D, ikincisinin “**سويق**’i, taze tereyağı yutar gibi yuttum” mânâsına geldiğini düşünür: A nüshamda **تَزَبَّدَتِ السَّوِيقُ** diye yazılıdır ki bu açıkça yanlıştır: belki doğru okunuş **تَزَبَّدَ السَّوِيقُ**’tur; ve bu ibaredeki fiil, önceki ibaredekinin sanki meçhulüdür.])

**زبّد شِدْقُهُ**
2 **زبّد شِدْقُهُ** ذ , (S, K,) mastarı **تَزْبِيدٌ**; (K;) ve ↓ **تزبّد**; ikisi de aynı mânâyı ifade eder [yani: ağzının yan tarafında köpük yahut köpürme belirdi; **زَبَّبَ** ve **تَزَبَّبَ** gibi]: (S, K:) ve ↓ **تزبّد** bir adam hakkında söylenir, [**تَزَبَّبَ** gibi,] O öfkeli iken, ağzının her iki köşesinde köpük yahut köpürme belirdi. (TA.) Ayrıca 4’e, iki yerde, bak. -A2- **زَبَّدَتِ القُطْنَ**, (A, L,) mastarı yukarıdaki gibi, (S,) O, pamuğu ayırdı yahut gevşetti, (S, * L, A,) ve onu eğirmeye iyi bir şekilde hazırladı. (L.)

**فُلَانٌ يُزَابِدُ فُلَانًا**
3 **فُلَانٌ يُزَابِدُ فُلَانًا** ذ (mecazen:) Falanca, falancanın konuştuğu gibi konuşur. (A, TA.)

**ازبد**
4 **ازبد** ذ , (S, A, Msb, K,) mastarı **اـِزْبَادٌ**, (Msb,) şarap yahut içecek hakkında, (S,) yahut deniz hakkında, (A, Msb, K,) vb., (Msb,) yahut çalkantı hâlindeki deniz hakkında, (S, * A,) ve tencere hakkında, ve anıran devenin ağzı hakkında, (A,) [&c., **زَبَدٌ**’e bak,] Köpürdü, yahut köpük çıkardı, yahut köpük fışkırttı: (S, * A, Msb, K:) ve [aynı şekilde] ↓ **زبّد**, mastarı **تَزْبِيدٌ**, süt hakkında, onun üzerinde köpük vardı, yahut köpürdü. (A.) ― -b2- [Bundan,] **سِدْر** [yani sidr ağacı] hakkında söylenir, (S, A, K,) (mecazen:) Çiçek açtı; (S, K, TA;) yani (TA) su üzerindeki köpüğe benzeyen beyaz bir ürün çıkardı. (A, TA.) Ve **قَتَادِ** [yani geven] hakkında söylenir, (varsayılan mecaz:) Yaprağını (**خُوصَة**) çıkardı, ve odunu yahut dalı kuvvetli yahut sert oldu, ve kabuğu yahut dış örtüsü kaynaştı, ve çiçek açtı; bunun gibi ↓ **زبّد** de. (L.) ― -b3- Ayrıca (mecazen:) Pek şiddetli beyaz oldu. (A, TA.)

5 **تَزَبَّدَ** 1’e bak: ― -b2- ve ayrıca 2’ye, iki yerde, bak. ― -b3- **تزبّدهُ** (varsayılan mecaz:) Onu yuttu (K) tıpkı taze tereyağından bir parça yutar gibi: (TA:) yahut onun berrak, yahut saf, yahut seçkin kısmını aldı. (K, TA.) Berrak, yahut saf, yahut seçkin kısmı alınmış olan her şey hakkında, **تُزُبِّدَ** denir. (TA.) ― -b4- [Bundan,] **تزبّد اليَمِينَ** (varsayılan mecaz:) Yemini aceleyle aldı; onu almada acele etti. (AA, S, K.) Bir darbımeselde şöyle denir, **تَزَبَّدَهَا حَذَّآءَ** (varsayılan mecaz:) Onu [yani bir yemini,] tereyağı yutar gibi aceleyle yuttu [yani aldı]. (TA, md. **حذ**’de.)

**زَبْدٌ**
**زَبْدٌ** ذ [aslında bir mastar,] (mecazen:) Hediye. (S, A, Mgh, Msb.) Şu sözde de böyledir (S, TA) Muhammed’in, (TA,) bir rivayette zikredilen, **اـِنَّا لَا نَقْبَلُ زَبْدَ المُشْرِكِينَ** (mecazen:) [Şüphesiz biz, Allah’a ortak koşanların hediyesini kabul etmeyiz]. (S, TA.) Ve şu sözde de böyledir, **نَهَى عَنْ زَبْدِ المُشْرِكِينَ** (mecazen:) (A, Mgh, Msb) yani [O (Muhammed),] Allah’a ortak koşanların hediyesinin kabulünü yasakladı. (Msb.)

**زُبْدٌ**
**زُبْدٌ** ذ [inek yahut manda yahut koyun yahut keçinin taze tereyağı;] sütten çalkalama ile elde edilen şey (Mgh, Msb) ineklerin [yahut mandaların] ve koyunların yahut keçilerin sütünden; bunun deve sütünden elde edileni **جُبَابٌ** diye adlandırılır, **زُبْدٌ** değil; (Msb;) ateş üzerinde arıtılmadan önceki **سَمْن**’in **زُبْد**’ü; (L;) [yani ateş üzerinde arıtılmadan önceki tereyağı;] sütün **زُبْد**’ü [CK’de yanlışlıkla **زَبَد**]; (S, K;) sütten çıkarılan şey; (M;) ve ↓ **زُبَّادٌ**, **زُبْدٌ** ile aynı mânâyı ifade eder: (K:) ↓ **زُبْدَةٌ** daha hususî bir terimdir, (S, M, L, Msb,) **زُبْد**’den bir parça, bir lokma, bir miktar, yahut biraz mânâsına gelir: (L:) ve **زُبْدُ اللَّبَنِ** ayrıca sütün köpüğü (**رَغْوَة**) mânâsına da gelir [eğer bu, **الزُّبْدُ**’ün **زَبَدُ اللَّبَنِ** mânâsında açıklanmış bulunmasından doğan bir hata değilse; **زُبْدُ اللَّبَنِ** yerine]. (L.) **قَدْ صَرَّحَ المَحْضُ عَنِ الزُّبْدِ** [Berrak süt, taze tereyağından ayrışıp belirgin oldu] bir darbımeseldir; şüphe edilmiş bir haberden sonra hakkın ortaya çıkmasına ilişkindir. (L.) Ve ↓ **اِرْتَجَنَتِ الزُّبْدَةُ** başka bir darbımeseldir [md. **رجن**’de açıklanmıştır]. (L.) ― -b2- ↓ **زُبْدَةٌ**’nin çoğulu **زُبَدٌ**’dür; bu, kinaye yoluyla (mecazen:) sözün, yahut bir hikâyenin veya benzerinin seçkin yahut en iyi kısımlarına uygulanır. (Har s. 222, bk.) ― -b3- [Ve ayrıca (varsayılan mecaz:) bir sonuç yahut vâkıa mânâsına da gelir: (md. **مَخَضَ**’da bir örneğe bak:) genellikle tadılır, yahut hoş, olan türden. Bundan dolayı, görünüşe göre,] şöyle denir, **كَانَ لِقَاؤُكَ زُبْدَةَ** ↓ **العُمُرِ** (mecazen:) [Seninle buluşma, ömrün en belirgin vâkıası idi; yani ömrün en hoş, en lezzetli vâkıası]. (A, TA.)

**زَبَدٌ**
**زَبَدٌ** ذ Köpük, köpürme, deniz köpüğü, yahut yüzey kiri: (L:) suya aittir, (S, L, K,) vb.; (K;) denize aittir, (A, Msb,) vb., mânâca **رَغْوَةٌ** gibi; (Msb;) ve tencereye aittir; (A;) ve deveye aittir, (S,) [yani] anıran devenin ağzına, (A,) yahut şehvetle coştuğunda devenin dudakları üzerindeki beyaz köpüğe; (TA;) ve geviş getirilen lokmaya; ve tükürüğe; (L;) ve gümüşün [yüzey kiri yahut posası]na: (S:) ↓ **زَبَدَةٌ** daha hususî bir terimdir [ondan bir parça yahut biraz mânâsında]: (S:) **زَبَدٌ**’ün çoğulu **أَزْبَادٌ**’dır. (A, TA.) ― -b2- **تَخَرَّمَ زَبَدُهُ**: md. **خرم**’de 5’e, iki yerde, bak.

**زُبْدَةٌ**
**زُبْدَةٌ** ذ : **زُبْدٌ**’e bak, dört yerde.

**زَبَدَةٌ**
**زَبَدَةٌ** ذ : **زَبَدٌ**’e bak.

**زُبْدِىٌّ**
**زُبْدِىٌّ** ذ [Tereyağımsı: **زُبْدٌ**’den nisbet ismi]. **خَشْخَاشٌ**’a bak.

**زَبَادٌ**
**زَبَادٌ** ذ [Misk kedisi salgısı;] bilinen bir koku: fakihler ve lugatçılar, onun, kokunun sağıldığı belirli bir hayvan olduğunu söylemekle hata ederler, [yani misk kedisi,] ondan koku sağılır: (K:) yahut bu iddia hata sayılmaz; kelime mecazen böyle uygulanmış olmakla: El-Karáfee böyle der: ve Z ve güvene layık diğer müellifler onu böyle uygularlar [cem‘î cins ismi olarak]: Z ayrıca, ↓ **زَبَادَةٌ**’nin [isim-i vahde olarak] kokunun elde edildiği türden bir hayvana uygulandığı bir sözü de zikreder: (TA:) bu hayvan kedidir, (K,) yani yaban kedisi; evcil olana benzer, fakat daha uzun ve daha büyüktür, ve tüyü siyahlığa daha meyyaldir: Hindistan ve Habeşistan’dan getirilir: (TA:) yukarıda zikredilen koku, sızan bir sıvı yahut maddedir, (**رَشَحٌ**, TA’da ve K’nin yazma nüshamda böyle; fakat CK’de **وَسَخٌ** [yani pislik],) siyah yapışkan pisliğe benzeyen, (TA,) hayvanın kuyruğunun altında, makat üzerinde (**المَخْرَج**), (K,) ve ayrıca uylukların iç yanlarında biriken; Ed-Demámeenee’nin dediği gibi: (TA:) [ayrıca **زُهْمٌ**’e bak:] hayvan yakalanır, debelenmekten alıkonur, ve orada biriken söz konusu sızan sıvı yahut madde, yahut pislik, (K’nin farklı nüshalarına göre **رَشَح** yahut **وَسَخ**,) kamışın dış kısmından bir parça ile kazınır, (K,) yahut daha yaygın olarak bir kaşıkla, (TA,) yahut bir bez parçasıyla, (K,) yahut ince bir [**دِرْهَم** denilen türden gümüş para] ile. (TA. [Bu koku hakkında daha az doğru olan diğer anlatımları çıkarıyorum.]) -A2- Ayrıca **زُبَّادٌ**’a bak.

**زُبَادٌ**
**زُبَادٌ** ذ , vezince **غُرَابٌ** gibi, Çalkalamada bozulmuş yahut ekşimiş **زُبْد** (taze tereyağı): yahut bazılarına göre, ince süt. (TA, md. **اِخْتَلَطَ**, bk.) [Aşağıda **زُبَّادُ اللَّبَنِ**’e de bak.]

**زَبَادَةٌ**
**زَبَادَةٌ** ذ : **زَبَادٌ**’a bak.

**زُبَّادُ اللَّبَنِ**
**زُبَّادُ اللَّبَنِ** ذ [Sütün sulu kısmı;] sütün içinde hayır olmayan [kısmı]. (S, K. [Ayrıca **زُبَادٌ**’a bak.]) Bir darbımeselde şöyle denir, **اِخْتَلَطَ الخَاثِرُ بِالزُّبَّادِ** (S) [Yoğun süt, ince sulu kısım ile karıştı: yahut] (mecazen:) iyi, kötü ile karıştı: güçlük hâline ilişkindir; ve hakkın bâtıl ile karışmasına uygulanır. (L. [Freytag’ın Arab. Prov., i. 434’e bak: ve **اِخْتَلَطَ**’a bak.]) ― -b2- Ayrıca **زُبْدٌ**’e bak. -A2- **زُبَّادٌ** ve ↓ **زُبَّادَى** düz arazide yahut yumuşak toprakta yetişen, geniş yapraklı, ve [**سِنْفَة** denilen türden] bir meyve kabuğu olan belirli bir bitkidir; bazen sert toprakta da yetişir; insanlar onu yer; iyidir yahut hoştur: AHn, onun, **مَرْزَنْجُوش**’un yaprakları gibi küçük, büzüşük, toz renginde yaprakları olduğunu, ve dallarının yahut sürgünlerinin yayıldığını söyler: ve ekler; AZ der ki **زُبَّاد**, ve ayrıca ↓ **زَبَاد**, ikincisi vezince **سَحَاب** gibi, [**أَحْرَار** denilen bitkiler]dendir [**حُرٌّ**’ün çoğulu, bk.]: (TA:) [bazıları onun psyllium olduğunu söyler. (Freytag’s Lex.) Yine **اِخْتَلَطَ**’a bak.]

**زُبَّادَى**
**زُبَّادَى** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**زَابِدٌ**
**زَابِدٌ** ذ **زُبْد** [yahut taze tereyağı] sahibi; (L;) bunun gibi ↓ **مُزْدَبِدٌ** de. (K.)

**بَحْرٌ مُزْبِدٌ**
**بَحْرٌ مُزْبِدٌ** ذ [Köpüren yahut köpüklü bir deniz; yahut] çalkantılı, köpüren yahut köpüklü bir deniz. (S, A.) ― -b2- [Bundan,] **أَبْيَضُ مُزْبِدٌ** (mecazen:) Pek şiddetli beyaz. (A, TA.)

**مُزْدَبِدٌ**
**مُزْدَبِدٌ** ذ : **زَابِدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَبَدَ
زَبَدَ U ( n. ac. زَبْد 1 ),
a.  Shook, churned ( milk ).

b.  Fed on cream, on fresh butter.

c.  I ( n. ac. زَبْد 1 ), Gave a little to.

زَبَّدَ
زَبَّدَ II ,
a.  Frothed, foamed.

b.  Picked ( cotton ).

أَزْبَدَ
أَزْبَدَ IV ,
a.  Frothed, foamed, raged; threatened, blustered, raved, stormed, ranted.

تَزَبَّدَ
تَزَبَّدَ V ,
a.  Skimmed off the cream.

b.  Took the best of.

b.  see II (a) .

زَبْد
زَبْد 1 ,
a.  Gift, present.

زُبْد
زُبْد 3 ,  زُبْدَة 3t ,
a.  Fresh butter; cream.

زُبْدِيّ
زُبْدِيّ 3yi ,
a.  Butyraceous.

زَبَد
زَبَد 4 ,  زَبَدَة 4t , ( pl. أَزْبَاْد 38 ),
a.  Froth, foam; scum; dross.

مِزْبَد
مِزْبَد 20 , ( pl. مَزَاْبِدُ 44 ),
a.  Butter-skin.

زَبَاْد
زَبَاْد 22 ,
a.  Civet ( perfume ).

زُبَّاْد
زُبَّاْد 29 ,
a.  Skimmings.

b.  Thing of no value.

##### Türkçe

زَبَدَ
**زَبَدَ** U ( n. ac. **زَبْد** 1 ),
a. (sütü) çalkaladı, yayık yaptı.

b. Kaymakla, taze tereyağıyla beslendi.

c. I ( n. ac. **زَبْد** 1 ), az bir şey verdi.

زَبَّدَ
**زَبَّدَ** II ,
a. Köpürttü, köpük çıkardı.

b. (pamuğu) topladı.

أَزْبَدَ
**أَزْبَدَ** IV ,
a. Köpürttü, köpük çıkardı, azdı; tehdit etti, böbürlendi, saçmaladı, fırtına gibi esti, sayıp döktü.

تَزَبَّدَ
**تَزَبَّدَ** V ,
a. Kaymağı sıyırdı.

b. En iyisini aldı.

b. II (a)’ya bak.

زَبْد
**زَبْد** 1 ,
a. Hediye, armağan.

زُبْد
**زُبْد** 3 ,  **زُبْدَة** 3t ,
a. Taze tereyağı; kaymak.

زُبْدِيّ
**زُبْدِيّ** 3yi ,
a. Tereyağımsı.

زَبَد
**زَبَد** 4 ,  **زَبَدَة** 4t , ( pl. **أَزْبَاْد** 38 ),
a. Köpük, köpürme; üstte biriken pislik; cüruf.

مِزْبَد
**مِزْبَد** 20 , ( pl. **مَزَاْبِدُ** 44 ),
a. Tereyağı zarı.

زَبَاْد
**زَبَاْد** 22 ,
a. Misk kedisi (koku).

زُبَّاْد
**زُبَّاْد** 29 ,
a. Sıyırıntılar.

b. Değersiz şey.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زبد
زَبَدَ - يَزْبِدُ - زَبَد

زّبَدَ - يَزْبِدُ + الكائن: يدفع بزَبَده: دفع بطفاوته وقذاه: دفع برغوته: يثور ويرغي ويفور، فيدخل الهواء بين مكوناته بسبب ذلك، وتتكون فقاعات ورغوة تحمل معها الأجزاء الأخف وزناً، والمخالطة للشيء، وهي التي تسمى الخبث أو القذا أوالطفاوة، فتنفصل عن الأصل، فيصفى وينقى الشيء نتيجة لذلك
زَبَدَ - يَزْبِدُ + كائن + شيئاً + من شيء: أخرج منه زبَدَه
زَبَد: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل من " زَبَدَ - يَزْبِدُ ": وهو ما يكون بفعل " زَبَدَ - يَزْبِدُ ": الطبقة التي تعلو سائل من السوائل كالماء أو المعدن المذاب كالحديد أو مشابه، والتي تنفصل عنه ، ويتجمع فيها كل ما هو خَبَث أو رغوة من المواد العالقة بالأصل السائل
زبد الحليب: هو القشطة الطبقة الدهنية التي تطفو على وجهه وتنفصل عنه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة السوائل والجوامد تحت ضغطٍ عالٍ، وتداخلها مع الهواء والغازات"، وهي:
ثَارَ - يَثُوْرُ، قَمْطَرَ - يُقَمْطِرُ، نَضَخَ - يَنْضَخُ، دَهَقَ - يَدْهَقُ، فَارَ - يَفُوْرُ، زّبَدَ - يَزْبِدُ
زبد
 	﴿أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا ومما يوقدون عليه في النار ابتغاء حلية أو متاع زبد مثله كذلك يضرب الله الحق والباطل فأما الزبد فيذهب جفاء وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض كذلك يضرب الله الأمثال(17)﴾ الرعد
مختار الصحاخ
● [زبد] ز ب د: الزَّبَدُ زبد الماء والبعير والفضة وغيرها و أزْبَدَ الشراب وبحر مُزْبِدٌ أي مائج يقذف بالزبد و الزُّبْدُ معروف و زَبَدَهُ من باب نصر أطعمه الزبد وزبده من باب ضرب رضخ له من مال وفي الحديث ﴿إنا لا نقبل زَبْدَ المشركين﴾ أي رِفدهم
الراغب
زبد
- الزبد: زبد الماء، وقد أزبد، أي: صار ذا زبد، قال: }فأما الزبد فيذهب جفاءا{ [الرعد/17]، والزبد اشتق منه لمشابهته إياه في اللون، وزبدته زبدا: أعطيته مالا كالزبد كثرة، وأطعمته الزبد، والزباد، والزباد: نور يشبهه بياضا.
ملخص اللسان
1.     وزَبَد وأَزْبَدَ وتَزَبَّدَ: دفع بزَبَدِه. وزَبَدَه يَزْبِدُه زَبْداً
2.     الزُّبْدُ: زُبْدُ السمنِ قبل أَن يُسْلأَ، والقطعة منه زُبْدَة  وهو ما خلُص من اللبن إِذا مُخِضَ،
3.     وزَبَدُ اللبن: رغْوتَه.
4.     وقد زَبَّدَ اللبنَ وزَبَدَه يَزْبِدُه زَبْداً: أَطعمه الزُّبْدَ.  وأَزبَدَ القومُ: كثُرَ زُبْدُهم؛
5.     وكل ما أُخِذ خالصه، فقد  تُزُبَّد. وإِذا أَخذ الرجل صَفْوَ الشيءِ قيل: تَزَبَّده.
6.     وزَبَدَت المرأَة سقاءَها أَي مَخَضَته حتى يخرج زُبْدُه
7.     أَزْبَدَ البحر إِزباداً فهو مُزْبِدٌ وتَزَبَّدَ الإِنسان إِذا  غضِب وظهر على صِماغَيْه زَبدَتان
8.     الزَّبَدُ زَبَد  الماءِ والبعير والفضةِ وغيرها، والزّبْدة أَخص منه، تقول: أَزبَد الشرابُ.
9.     وبَحْرٌ مُزْبِدٌ أَي مائج يقذف بالزَّبَد،
10.                        وزَبَدُ الماءِ والجِرَّةِ  واللُّعاب: طُفاوتُه وقَذاه، والجمع أَزْباد. والزَّبْدة: الطائفة منه.
11.                        وزَبَد وأَزْبَدَ وتَزَبَّدَ: دفع بزَبَدِه.
12.                         وزَبَدَه يَزْبِدُه زَبْداً:  أَعطاه ورضخ له من مال. والزَّبْدُ، بسكون الباءِ: الرِّفْد والعطاء.
لسان العرب
● - زبد: الزُّبْدُ: زُبْدُ السمنِ قبل أَن يُسْلأَ، والقطعة منه زُبْدَة  وهو ما خلُص من اللبن إِذا مُخِضَ، وزَبَدُ اللبن: رغْوتَه. ابن سيده:  الزُّبْدُ، بالضم، خلاصة اللين، واحدته زُبْدَة يذهب بذلك إِلى الطائفة،  والزُّبْدة أَخص من الزُّبْدِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  فيها عجوزٌ لا تُساوي فَلْسا،  لا تأْكلُ الزُّبْدة إِلا نَهْسا  يعني أَنه ليس في فمها سن فهي تَنْهَس الزبدة، والزبدة لا تُنهس لأَنها  أَلين من ذلك، ولكن هذا تهويل وإِفراط، كقول الآخر:  لو تَمْضَغُ البَيْضَ إِذاً لم يَنْفَلِقْ  وقد زَبَّدَ اللبنَ وزَبَدَه يَزْبِدُه زَبْداً: أَطعمه الزُّبْدَ.  وأَزبَدَ القومُ: كثُرَ زُبْدُهم؛ قال اللحياني: وكذلك كل شيءٍ إِذا  أَردت أَطعَمْتهم أَو وهَبْت لهم قلت فعلتهم بغير أَلف، وإِذا أَردت أَن ذلك  قد كثر عندهم قلت أَفعَلوا.  وقوم زابدون: ذَوُو زُبْد، وقال بعضهم: قوم زابدون كثر زُبدهم؛ قال ابن  سيده: وليس بشيء. وتَزَبَّدَ الزّبْدَة: أَخذها. وكل ما أُخِذ خالصه، فقد  تُزُبَّد. وإِذا أَخذ الرجل صَفْوَ الشيءِ قيل: تَزَبَّده. ومن  أَمثالهم: قد صرّح المحْضُ عن الزَّبَد؛ يعنون بالزَّبَد رغوة اللبن. والصريح:  اللبن الذي تحته المحْضُ؛ يضرب مثلاً للصدق يحصل بعد الخبر المظنون. ويقال:  ارتَجَنَتِ الزُّبْدَة إِذا اختلطت باللبن فلم تَخْلُصْ منه؛ وإِذا خلصت  الزبدة فقد ذهب الارتجان، يضرب هذا مثلاً للأَمر المشكل لا يُهتدي  لإِصلاحه. وزَبَدَت المرأَة سقاءَها أَي مَخَضَته حتى يخرج زُبْدُه.  وزُبَّاد اللبن، بالضم والتشديد: ما لا خير فيه. والزُّبَّادُ:  الزُّبْدُ. وقالوا في موضع الشدَّة: اختَلَط الخاثرُ بالزُّبَّاد أَي اختلط الخير  بالشر والجيد بالرديء والصالح بالطالح، وذلك إِذا ارتجن؛ يضرب مثلاً  لاختلاط الحق بالباطل.  الليث: أَزْبَدَ البحر إِزباداً فهو مُزْبِدٌ وتَزَبَّدَ الإِنسان إِذا  غضِب وظهر على صِماغَيْه زَبدَتان. وزَبَّدَ شِدْق فلان وتَزَبَّد  بمعنى.والزَّبَد: زَبَد الجمل الهائج وهو لُغامُه الأَبيض الذي تتلطخ به  مشافره إِذا هاج. وللبحر زَبَد إِذا هاج موجُه. الجوهري: الزَّبَدُ زَبَد  الماءِ والبعير والفضةِ وغيرها، والزّبْدة أَخص منه، تقول: أَزبَد الشرابُ.  وبَحْرٌ مُزْبِدٌ أَي مائج يقذف بالزَّبَد، وزَبَدُ الماءِ والجِرَّةِ  واللُّعاب: طُفاوتُه وقَذاه، والجمع أَزْباد. والزَّبْدة: الطائفة منه.  وزَبَد وأَزْبَدَ وتَزَبَّدَ: دفع بزَبَدِه. وزَبَدَه يَزْبِدُه زَبْداً:  أَعطاه ورضخ له من مال. والزَّبْدُ، بسكون الباءِ: الرِّفْد والعطاء. وفي  الحديث: أَن رجلاً من المشركين أَهدى إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، هدية  فردَّها وقال: إِنا لا نقبل زَبْد المشركين أَي رَِفْدَهم. الأَصمعي:  يقال زَبَدْتُ فلاناً أَزْبِدُه، بالكسر، زَبْداً إِذا أَعطيته زُبداً قلت:  أَزبُدُه زَبْداً، بضم الباءِ، من أَزْبُده أَي أَطعمته الزُّبْد؛ قال  ابن الأَثير: يشبه أَن يكون هذا الحديث منسوخاً لأَنه قد قبل هدية غير  واحد من المشركين: أَهدى له المقوقس مارِيَة والبغلة، وأَهدى له أُكَيْدِرُ  دومةَ فقبل منهما، وقيل: إِنما ردَّ هديته لِيَغِيظَه بردها فيحمله ذلك  على الإِسلام، وقيل: ردها لأَن للهدية موضعاً من القلب ولا يجوز عليه أَن  يميل إِليه بقلبه فردها قطعاً لسبب الميل؛ قال: وليس ذلك مناقضاً لقبول  هدية النجاشي وأُكيدر دومة والمقوقس لأَنهم أَهل كتاب. والزَّبْدُ:  العَونُ والرِّفْد. أَبو عمرو: تَزَبَّدَ فلان يميناً فهو مُتَزَبِّد إِذا حلف  بها وأَسرع إِليها؛ وأَنشد:  تَزَبَّدَها حَذَّاءَ، يَعلم أَنه  هو الكاذبُ الآتي الأُمور البُجاريا  الحذَّاءُ: اليمين المنكرة. وتَزَبَّدَها: ابتلعها ابتلاع الزُّبْدَة،  وهذا كقولهم جَذَّها جَذَّ العَير الصِّلَّيانة. والزُّبَّاد: نبت معروف.  قال ابن سيده: والزُّبَّادُ والزُّبَّادى والزُّباد كله نبات سُهْلي له  ورق عراض وسِنْفَة، وقد ينبت في الجَلَدَ يأْكله الناس وهو طيب؛ وقال أَبو  حنيفة: له ورق صغير منقبض غُبر مثل ورق المَرْزَنْجُوش تنفرش أَفنانه.  قال وقال أَبو زيد: الزّبَّادُ من الأَحرار.  وقد زَبَّد القَتادُ وأَزبَد: نَدَرت خُوصتُه واشتدّ عُوده واتصلت  بَشَرته وأَثمر.  قال أَعرابي: تركت الأَرض مخضرة كأَنها حُوَلاءُ بها فَصِيصَة رَقْطاء  وعَرْفَجَة خاصِبة وقَتادة مُزْبِدَة وعوسج كأَنه النعام من سواده، وكل  ذلك مفسر في مواضعه. وأَزْبَدَ السِّدرُ أَي نوَّر. وتَزْبيدُ القطن:  تنفيشه.  وزَبَّدت المرأَة القطنَ: نفشته وجوَّدته حتى يصلح لأَن تغزله.  والزَّباد: مثل السِّنَّوْر  (* قوله «والزباد مثل السنور» صريحه أنه  دابة مثل السنور. وقال في القاموس: وغلط الفقهاء واللغويون في قولهم الزباد  دابة يجلب منها الطيب، وانما الدابة السنور، والزباد الطيب إلى آخر ما  قال. قال شارحه: قال القرافي: ولك أن تقول انما سموا الدابة باسم ما يحصل  منها ومثل ذلك لا يعد غلطاً وإنما هو مجاز) . الصغير يجلب من نواحي الهند  وقد يأْنس فيقتنى ويحتلب شيئاً شبيهاً بالزُّبْد، يظهر على حلمته بالعصر  مثل ما يظهر على أُنوف الغلمان المراهقين فيجتمع، وله رائحة طيبة وهو يقع  في الطيب؛ كل ذلك عن أَبي حنيفة.  وزُبَيْدة: لقب امرأَة قيل لها زُبَيْدة لنعمة كانت في بدنها وهي أُم  الأَمين محمد بن هرون، وقد سمت زُبَيْداً وزابِداً ومُزَبِّداً  وزَبْداً.التهذيب: وزُبَيْدُ قبيلة من قبائل اليمن. وزبُيَد، بالضم: بطن من  مَذْحِج رهط عمرو بن معد يكرب الزُّبَيدي.  وزَبِيدُ، بفتح الزاي: موضع باليمن. وزَبْيَدان: موضع.
مقاييس اللغة:
(زبد) الزاء والباء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تولُّد شيءٍ عن شيء. من ذلك زَبَدُ الماءِ وغيرِه. يقال أزْبَدَ إزْباداً. والزُّبد من ذلك أيضاً. يقال زَبَدْتُ الصبي أزبُده، إذا أطعمتَه الزُّبد.
وربَّما حملوا على هذا واشتقّوا منه. فحكى الفرّاءُ عن العرب: أَزْبَدَ السِّدرُ، إذا نَوَّر. ويقال زَبَدَتْ فلانةُ سِقاءَها، إِذا مَخَضَتْه حتَّى يُخرِج زُبْدَه.
ومن *الباب الزَّبْد، وهو العطيّة. يقال زَبَدْتُ الرّجلَ زَبْدا: أعطيتُهُ. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّا لا نَقْبل زَبْد المُشركين" يريد هداياهم.
القاموس المحيط:
الزَّبَدُ، محرَّكةً للماءِ وغيرِه، وجَبَلٌ باليَمَنِ، وة بِقِنَّسْرينَ، واسْمُ حِمْصَ، أو ة بها، و ع غَرْبِيَّ بَغْدادَ، وقد أزْبَدَ البَحْرُ، والسِّدْرُ نَوَّرَ. والزُّبْدُ، بالضم، وكرُمَّانٍ زُبْدُ اللَّبَنِ. وزَبَدَهُ أطْعَمَهُ إيَّاهُ، والسِّقاءَ مَخَضَهُ ليَخْرُجَ زُبْدُهُ. والمُزْدَبِدُ صاحِبُهُ. وزَبَدَ له يَزْبِدُهُ رَضَخَ له من مالِه. وزَبَّدَ شِدْقُهُ تَزْبيداً تَزَبَّدَ. وكرُمَّانٍ وحُوَّارَى نَبْتٌ. وزُبَّادُ اللَّبَنِ ما لا خَيْرَ فيه. وكمُحَدِّثٍ اسْمٌ. وكزُبَيْرٍ ابنُ الحارِثِ، وليسَ في " الصَّحيحَيْنِ " غيرُهُ، وبَطْنٌ من مَذْحِجٍ رَهْطُ عَمْرِو بنِ مَعْدِ يكَرِبَ، منهمْ محمدُ بنُ الوَليدِ صاحِبُ الزُّهْرِيِّ، ومَحْمِيَّةُ بنُ جَزْءٍ، ومحمدُ بنُ الحُسَيْنِ، وابْناهُ اللُّغَوِيُّونَ. وكأميرٍ د باليَمَنِ، منه موسى بنُ طارِقٍ، ومحمدُ بنُ يُوسفَ، ومحمدُ بنُ شُعَيْبٍ المُحَدِّثونَ. وزَيْبُدانُ، كفَيْعُلانٍ بضم العين ع. وكسَحابٍ طِيبٌ م، وغَلِطَ الفُقَهاءُ واللُّغَوِيُّونَ في قَوْلِهِمْ الزَّبادُ دابَّةٌ يُجْلَبُ منها الطِّيبُ، وإنما الدابَّةُ السِّنَّوْرُ، والزَّبادُ الطِّيبُ، وهو رَشْحٌ يَجْتَمِعُ تَحْتَ ذَنَبِها على المَخْرَجِ، فَتُمْسَكُ الدابَّةُ، وتُمْنَعُ الاضْطِرابَ، ويُسْلَتُ ذلك الوَسَخُ المُجْتَمِعُ هناكَ بِليطَةٍ أو خِرْقَةٍ. وزَبادٌ د بالمَغْرِبِ، وابنُ كَعْبٍ، وبنتُ بِسْطامِ بنِ قَيْسٍ، ومحمدُ بنُ أحمدَ بنِ زَبادٍ أو زَبْداءَ، والثاني أشْهَرُ. وأبو الزُّبْدِ، بالضم، محمدُ بنُ المُبارَكِ العامِرِيُّ. وتَزَبَّدَهُ ابْتَلَعَهُ، أو أخَذَ صَفْوَتَهُ، واليمينَ أسْرَعَ إليها. وككَتِفٍ فَرَسُ الحَوْفَزانِ. وزُبْدَةُ بنتُ الحارِثِ، بالضم، والحسَنُ بنُ محمدِ بنِ زُبْدَة محدِّثٌ. وزَبْدُ بنُ سِنانٍ، بالفتح، وبالتحريك أُمُّ ولَدِ سَعْدِ بنِ أبي وقَّاصٍ. وزُبَيْدَةُ امرأةُ الرشيدِ بنتُ جعْفَرِ بنِ المنصورِ. والزُّبَيْدِيَّةُ بِرْكَةٌ بطريق مكَّة قُرْبَ المُغيثَةِ، وة بالجِبالِ، وبواسِطَ، ومَحَلَّةٌ بِبَغْدادَ، وأخرى أسفَلَ منها.
تاج العروس:
ز - ب - د
الزَّبَدُ مُحَرَّكةً للماءِ وغيرهِ كالبعيرِ والفِضَّة وغيرِهَا . والزَّبَد : زَبَدُ الجَملِ الهائجِ وهو لُغَامُه الأَبيضُ الذي تَتلطَّخ به مَشافِرُه إذا هاج وللبحرِ زَبَدٌ إذا هاج مَوْجُه . وزَبَدٌ : جَبَلٌ باليَمَن عن ابن حَبيب . وزَبَدُ : ة بِقِنَّسْرِينَ لِبنِي أَسد كما في التكملة والتبصير . وهي التي أَوردها المصنّف في ري د . وزَبَدُ اسْمُ حِمْصَ القديمُ وبه فُسِّرَ قَول صَخْرِ الغيِّ :
مآبُهُ الرُّومُ أًوتنوخُ أَو الْ ... آطامُ من صَوَّرانَ أَو زَبَدُ أَو زَبَدُ : ة بهَأ أَي بقُرْبها ويُرْوى بالنون أَيضاً . والزَّبَد : ع غَرْبِيَّ بَغْدَادَ وقد أَزْبَدَ البحرُ إِزباداً فهو مُزْبِدٌ قاله اللَّيْث وبَحْر مُزْبِدٌ أَي مائج يَقذِف بالزَّبَد وزبَدُ الماءِ والجِرَّةِ واللُّعَأبِ : طُفَاوَتُه وقَذَاه والجمْع : أَزْبَادٌ
ومن المجاز : أَزْبَدَ السِّدْرُ إِزباداً إِذا ثَوَّرَ أَي طَلعَتْ له ثَمْرةٌ بيضاءُ كالزَّبَد على الماءِ وزَبَّدَ القَتَادُ وأَزْبَدَ : نَدَرَتْ خُوصَتُه واشْتدَّ عًودُه واتَّصلتْ بَشرَتُه وأَثمرَ قال أَعرابيّ : تَركْت الأَرض مُخضَرَّة كأَنها حُوَلاءُ بها فَصِيَصةٌ رقطاءُ وعَرْفجَة خاضِبة وقَتَأدة مُزْبِدَةٌ وعَوْسَجٌ كأَنه النَّعَأمُ من سَواده . وكلّ ذلك مُفسَّرٌ في مواضعه . كذا في اللسان . والزُّبْدُ بالضّمّ وكرُمَّانٍ الأَخيرة عن الصاغانيّ : زُبْدُ السَّمْنِ قبل أَن يُسْلأَ والقِطْعَة منه زُبْدَةٌ وهو ما خَلَصَ من اللَّبَن إذا مُخِضَ . وزَبَدُ اللَّبَنِ : رَغْوَتُه . وفي المحكم : الزُّبْدُ : خُلاَصة اللَّبَنِ والزُّبْدَةُ أَخصُّ من الزَّبَدِ . وقد زَبَّدَ اللَّبَنُ . وزَبدهُ يَزْبِدُه زَبْداً : أَطْعَمَه إِيَّاهُ أَي الزُّبْدَ وزَبَدَ السِّقَاءَ : مَخَضَة ليَخْرُجَ زُبْدُه . والمُزْدَبِدُ : صاحِبُهُ وزَبَدَ لهُ يَزْبِدُه زَبْداً : رَضَخَ له من مالِهِ والزَّبْد بفتح فسكون : الرِّفْد والعَطاءُ . وفي الحديث : أَنَّ رَجُلاً من المُشْرِكِين أَهْدَى إلى النبي صلى الله عليه وسلم هَدِيَّةً فرَدَّها وقال : إِنّا لا نًفْبَل زَبْدَ المُشْرِكين . أي رِفْدَهم . وقال الأَصمعيُّ : يقال زَبَدْت فلاناً أَزْبِدُه بالكسر زَبْداً إذا أَعْطَيْته فإِن أَعْطَيْته زُبْداً قلت : أَزْبُدُهُ زَبْداً بضمّ الباءِ من أَزْبُدُه أَي أَطْعَمْته الزُّبْدَ . وقال اللِّحْيَانٍيُّ : وكل شيءٍ إذا أَردْت أَطعَمْتهم أَو وَهَبْت لهم قلْت : فعَلْتهم بغير أَلف وإذا أَردت أَن ذلك قد كَثُر عندهم قلت : أَفْعَلوا . وتَزَبَّدَ الإِنسانُ إذا غَضِبَ وظَهَرَ على صِمَاغيْهِ زَبَدَتانِ . وزَبَّدَ شِدْقُهُ تَزْبِيداً : تَزبَّدَ وتَزَبَّدْت السَّوِيقَ وزَبَدْته أَزبِدُه وَسوِيقٌ مزبودٌ . والزُّبَّاد والزُّبَّادَى كرُمَّان وحُوَّارَى : نَبْتٌ سُهْلِيٌّ له وَرَقٌ عراضٌ وسِنْفَةٌ وقد يَنبُت في الجَلَدِ يأْكله النّاسُ وهو طَيِّبٌ . وقال اَبو حنيفة : له وَرَقٌ صغيرٌ منْقبِضٌ غبْرٌ مثل وَرَقِ المَرْزَنْجُوش : تَنفرِش أَفنانُه قال : وقال أبو زيد : الزُّبَّاد من الأَحرار كالزَّبَادِ كسَحاب . وزُبَّادُ اللَّبَنِ كرُمَّان : مالاَ خيْرَ فيه . وقالوا في مَوضع الشِّدَّة اخْتلط الخاثرُ بالزُّبَّادِ أَي اختلطَ الخَيرُ بالشَّرّ والجَيِّدُ بالردئِ والصّالحُ بالطالِحِ وذلك إذا ارتَجَنَ . يُضرب مَثلاً لاختلاطِ الحقِّ بالباطِل . ومُزبِّدٌ كمُحَدِّثٍ : اسم رَجلٍ ضاحِب النّوادرِ وضبطه عبدُ الغنيّ وابن ماكولا : كمعظَّم وكذا وُجِدَ بخطّ الشَّرف الدِّمياطيّ وقال : إنه وَجَدَه بخطِّ الوزير المغربيّ . قال الحافظ : ووُجِدَ بخطّ الذَّهَبِيّ ساكن الزّاي مكسور الموحّدة . وزُبَيْد كزُبَيْرٍ ابن الحارِثِ أَبو عبد الرَّحمن اليامِيّ نِسْبَة إلى يَامٍ القبيلةِ مات سنة 126 وليس في الصَّحِيحَيْنِ غَيرُهُ . وفي أَسماءِ رِجالِ الصَّحيحَيْن للبرماويّ : وليس في الصّحيح زُبَيْدٌ غيره . وزُبَيْد بَطْنٌ من مّذْحِجٍ . وهو مُنبِّه الأَكبر بن صَعْب بن سَعْد العَشيرةِ بن مالِكٍ وهو جِمَاع مَذْحج . وزُبَيْد الأَصغرُ هو مُنبّه بن رَبِيعة بن سَلَمَة بن مازِن بن رَبيعة بن زُبَيْد الأَكبرِ قال ابن دُريد : زُبَيْد تصغيرُ زَبْد وهو العَطِيّة . وهم رَهْط عَمْرِو بن مَعْدِ يكرِبَ بن عبدِ الله بن عَمْرِو بن عُصْمِ بن عَمْرِو بن زُبَيْد الأَصغر كُنْيَته أَبو ثَوْر قدم في وَفْد زُبَيد وأَسلَمَ سنة تسع وشهد الفُتوحَ وقُتِل بالقادسيةِ وقيل بنَهَاوَنْدَ رضي الله عنه . ومنهم : محمد بن الوليد بن عامر الزُّبَيْدي القاضي أَبوالهُذيْل الحِمْصِيّ صاحبُ محمد بن شِهَاب الزَّهْريِّ قال أحمد بن عوف : هو من ثقاتِ المسلمين مات سنة 148 عن سبعين سنةً . ومَحْمِيَّة بنُ جَزْء بن عبد يَغوث ابن جريج بن عَمرو بن زُبيد الأَصغر . قال الكلبيّ : حَليفُ بني جُمَحَ وقيل بني سَهْمٍ . قال أَبو عمرو : هو عمّ عبد الله بن الحارث بن جَزْءٍ قديم الإسلام من مهاجرة الحبشة . ومحمد بن الحُسَيْن الأَندلسيّ صاحب القاليّ وابناهُ اللُّغَوِيُّونَ وفي نسخة الزُّبَيْدِيُّون ومنهم محمد ابن عبيد الله
بن مّذحج بن محمد ابن عبد الله بن بشر الزُّبيْدي الإشبيلي اللغويّ نزيل قرطبة . مّذحج بن محمد ابن عبد الله بن بشر الزُّبيْدي الإشبيلي اللغويّ نزيل قرطبة
وزَبِيدٌ كأَمِير : د باليمن مشهور اختَطّه محمد بن زياد مولى المهديّ في زمن الرّشيد العَبّاسيّ إٍذ بَعَثه إلى اليمن فاختار هذه البُقْعَةَ واختَطَّ بها هذه المدينَةَ المباركةَ وَسوَّرَها وجعلَ لها أَبواباً ثم مات سنة 245 . ثم خلَفَه ابنُه إِبراهيِمُ بن زيادٍ واتسمر إلى سنة 289 . وخلَفَه ابنُه زِيَادُ بن إبراهِيمَ ثم أخوه إسحاق ومات سنة 391 . ثم ابنه زياد وهو طِفْل فتوزَّرَ له حسين بن سلامة وهو بانِي السُّورِ ثم أَدار عليها سُوراً ثانياً الوزيرُ أَبو منصور الفاتكيّ ثم أَدار عليها سُوراً ثالثاً سيف الإسلام طغتكين بن أَيوب في سنة 589 وهو الذي ركَّبَ على السور أَربعةَ أَبواب قال ابن المُجَاوِر : عَددتُ أَبراجَ مَدينة زَبِيدَ فوجدتُهَا مائةَ بُرْجٍ وسَبْعَة أَبراجِ ؟ ٍ بين كل بُرْجٍ وبُرْج ثمانون ذراعاً قال : ويَدخل في كلّ بُرْج عشرون ذِراعاً فيكون دور البلد عشرة آلاف ذراعٍ وتِسْعَمائةُ ذِراعٍ . وقد تكفّلَ بتفصيل أَخبارها ابنُ سمرة الجنديّ في تاريخ اليمن وكذا صاحب المفيد في تَاريخ زَبِيد . منه موسى بنُ طارِقٍ أَبو قُرَّةَ قاضي زَبِيدَ روى عن إِسحاقَ بن راهَوَيه وابنِ جُرَيج والثَّوْرِيّ . ومحمدُ بن يُوسُف كُنْيَتُه أَبو حَمَّة رَوَى عن موسى بن طارق وغيرِه . وتلميذُه : محمَّد بن شُعَيْب بن الحَجّاج شيخ للطَّبرانيّ : المُحدِّثون . وقد بقيَ عليه ممن نُسِبَ إلى زَبيد : موسى بن عيسى شيخٌ للطبرانيّ وقد وَهِمَ فيه ابن ماكولا فسمّاه مُحمَّداً نَبَّه على ذلك ابنُ نقطةَ . ومحمّد بن يحيّى بن مهرانَ شيخُ مُسْلم ذكرَ ابنُ طاهر أَنه من زَبِيدِ اليمنِ . ومحمّد ابن يحيى بن عليّ بن المسلم الزَّبِيديّ الزاهد نزيلُ بغدادَ وأَولاده إسماعيلُ وعمرُ ومباركٌ حَدّثوا . والحسن والحسين ابنا المبارك الزَّبِيديّ سمَأ من أَبي الوَقت صحيحَ البخاريّ واتصل عنه بالعُلوّ بالديار المصرية والشاميّة من طريقِ الحسين وابن أَخيهما عبد العزيز بن يحَيى بن المبارك الزَّبِيدي سمعَ منه منصورٌ وذكرَه في الذّيل وأَبوه يحيى سمعَ أَبا الفُتوح الطائيّ وأَخواه أَحمد ومحمد ابنَا يحيى وإسماعيل ابن محّمد وإبراهيم ابن أَحمد بن محمد بن يحيى حدّثوا كلهم وأحمد وإِسماعيل ابنا عبد الرحمن بن إسماعيلَ الزَّبِيديّ سمعَأ إسماعِيلَ بنَ الحَسن بن المبارك الزَّبِيديّ . ذَكَرَه أَبو العلا الفَرَضيّ . وأبو بكر بن المضرب الزَّبِيديّ انتشر عنه مذهب الشافعيّ باليمن على رأْس الأَربعمائة . والحسن بن محمد ابن أَبي عَقَامة الزَّبِيديّ قاضي اليمن زمن الصُّليحيّ وابن أَخيه أَبو الفتوح ابن عبد الله بن أَبي عَقَامة أَوْحَدُ عَصرِهِ نقل عنه صاحبُ البيان وآل بيته وهم أَجلُّ بيت بِزَبيد وعبد الله بن عيسى بن أَيمنَ الهرميّ من جِلَّة فقهاءِ زَبِيدَ كان يحفظ المهذب وعلي بن القاسم بن العليف الحكميّ الزَّبِيديّ صاحب مشكلات المهذب يقال خَرجَ من تلامذته ستّون مدرساً توفي سنة 640 ، وتلميذه محمد بن أَبي بكر الزَّوقريّ الحطّاب الزَّبيديّ وأَبو الخير بن منصور بن أَبي الخير الشَّماخ الزَّبِيدِيّ السَّعْدِيّ سمعَ من ابن الجُمّيزيّ وكان حَسن الضَّبْط توفي سنة 680 . وابنه أَحمد سمع عليه الملك المؤيد داوود سننَ أَبي داوود وتُوفِّيَ نسة 729 كذا في التبصير للحافظ . وزَيْبُدانُ كفَيْعُلاَن بضمّ العين ع قال القرافيّ : في قوله بضمّ العين غِنًى عن قوله كفَيْعُلان لأَن الباء عَيْن الكلمة . وزَبَادٌ كسَحاب : طِيبٌ م مفرد يَتوَلّد من السِّنَّورِ الآتي ذِكرُه وغَلِطَ الفقهاءُ واللُّغَوِيُّون في قولهم : الزَّبَأد دَابَّة يُحْلَب منها الطِّيب . قال القَرافيّ : ولك أَن تقول إِنما سَمَّوا الدَّابّة باسم ما يَحْصل منها ومثْلُ ذلك لا يُعَدّ غَلَطاً وإِنّمَا هو مَجَاز علاقَتُه المجاورةُ كما في قوله تعالى : " فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبّاً وَعِنَباً " انتهى
قلت : وقد وقع التعبير بهذا في كلام الثِّقَات كالزمخشريّ وأَضربِه من اَئمّة اللِّسَان وقال ابنُ أَبي الحَديد في شرح نهج البلاغَة : قال الزَّمَخْشَرِيّ الزَّبَادُ : هِرَّةٌ . ويقال للزَّيْلَع وهم الّذين يَحْلبون الزَّبَاد : يا زَيْلَع : يا زَيْلَع الزَّبَادَةُ ماتتْ . فيغْضَب وإِنّمَأ الدَّابَّةُ : السِّنَّوْرُ أَي البَرِّيّ وهو كالأَهليّ لكنه أَطولُ منه وأَكبرُ جُثَّةً وَوَبَرُه أَمْيَلُ إلى السَّواد ويُجْلَبُ من بلاد الهِند والحَبشة . وفي كتاب طبائع الحيوان : ومن السَّنانير ما يقال له الزَّبَادَةُ . والزَّبَادُ : الطِّيبُ وهو رَشْحٌ شَبِيهٌ بالوَسَخ الأَسودِ اللَّزِجِ يَجْتَمعُ تَحْتَ ذَنَبِها على المَخْرَجِ وفي باطِنِ أَفخاذِهَأ أَيضاً . كما في عين الحياة للدّمامينيّ فَتُمْسَكُ الدَّابّةُ وتُمْنَعُ الاضْطِرَابَ ويُسْلَتُ ذلك الوَسخ المُجْتَمِعُ هُنَأك بِلِيطَةٍ أَو مِلْعَقة وهو الأَكثر أَو خِرْقَة أَو دِرْهَم رَقيق وقد نَظَر القَرَافيُّ في قوله على المخرج بقوله : إِذ لو كان كذلك لكان مُتنجِّساً . وفي كتاب طبائع الحيوان : وإِذا تُفُقِّدَتْ أَرفاغُه ومغابِنُه وخَواصِرُه وُجِدَ فيها رُطُوبةٌ تُحَكُّ منها فتكون لها رائحةُ المِسْكِ الذَّكِيّ وهو عَزِيزُ الوُجُودِ
وفي اللسان : الزَّبَاد مِثْلُ السِّنَّور الصغير يُجلَب من نواحي الهندِ وقد يأْنس فيُقْتَنى ويُحتَلب شيئاً شبيهاً بالزَّبْد يَظْهر على حَلمَته بالعصْر مثْل ما يَظهر على أُنوفِ الغِلْمَان المراهِقين فيَجْتَمع وله رائحةٌ طَيِّبة وهو يَقَعُ في الطِّيب . كلّ ذلك عن أَبي حنيفَةَ . وزَبَادُ : د بالمَغْرِب منه مالك ابن خَيْر الإِسكندرانيّ قاله أَبو حاتم بن حِبَّان . وزَبَادُ بنُ كَعْبٍ جاهليٌّ . وقال عبد الغنّي بن سعيدٍ : زَبَادٌ : بطْن من وَلدِ كَعْبِ بن حجر بن الأَسود بن الكَلاَعِ منهم خالدُ بن عبدالله الزَّبَادِيّ . وزَبَاد بِنْتُ بِسْطَامِ بْنِ قَيْس وهي امرأَةُ الوَليدِ بن عبدِ الملك التي قال فيها الشاعر :
لَعَمْرُ بَنِي شَيْبَانَ إِذ يُنْكِحُونَه ... زَبَادِ لقد ما قَصَّروا بِزَبَادِ ذكره المبرّد في الكامل ومُحَمَّدُ بنُ أَحمدَ بنِ زَبَادٍ المَذَارِيّ عن عَمْرِو بن عاصم أَو زَبْدَاءَ . والثاني أَشْهَرُ وهكذا ذَكره الحافظ في التبصير نقلاً عن أَبي بكرِ بنِ خُزيمةَ . وأَحمد بن يحَيى التُّسْتَرِيّ وآخَرينَ وقد وقع في مُسنَد البَزَّار : حدَّثنا محمّد بن زَبَادٍ عن عَمْرو بن عاصمٍ . وأَبو الزُّبْدِ بالضّمّ : مُحَمّد بن المُبَارَكِ بن أَبي الخَير العامِرِيُّ هكذا ضبطَه الحافظ في التبصير والصاغانيُّ . وتَزَبَّدَه ابْتَلَعَهُ ابتلاعَ الزُّبْدةِ كقولِهِم : حَذهَأ حَذَّ العَيْرِ الصِّلِّيَانَةَ أَو تَزَبَّده : أَخَذ صَفْوَتَهُ وكلّ ما أُخِذَ خالِصُه فقد تُزُبِّد وإِذا أَخَذَ الرَّجلُ صَفْوَ الشيءِ قيل تَزَبَّدَه . وعن أَبي عَمْرو : تَزَبَّدَ فُلانٌ اليَمِينَ فهو مُتَزبِّد إِذا حَلَفَ بها وأَسرع إِليها وأَنشد :
تَزَبَّدَها حَذَّاءَ يَعْلَم أَنَّه ... هو الكاذِبُ الآتِي الأُمُورَ البَجَارِيَا الحَذَّاءُ : اليمينُ المُنْكَرةُ
والزَّبِدُ كَكَتِف اسم فَرَس الحَوْفَزَانِ بن شَرِيكٍ . واسم الحَوْفَزَانِ بن شَرِيكٍ . واسم الحَوْفَزَانِ : الحارث . والزَّعْفَرَان أَيضاً له . وهو الزَّعْفَرَان بن الزَّبِدِ . وزُبْدَة بنْت الحارِثِ بالضّمّ أُمّ عليٍّ أُخت بِشْر الحافِي قُدِّس سِرُّه . والحَسَن بْن مُحَمّد بن زُبْدَة بالضّمّ : مُحَدِّث كُنيته أَبو عليّ القَيرَاوانيّ عن عليّ بن مُنِير الخَلاَّل . وزَبْدُ بنُ سِنَانٍ بالفتح فالسكون وقال الحافظ : ومنهم من ضَبطَه بالتحتية . وزَبَدٌ بالتحريك : اسم أُمّ وَلَدِ سَعْدِ بنِ أَبي وَقَّاصٍ رضي الله عنه
وزُبَيْدَةُ مصغّراً لَقَبُ امرأَة الرَّشِيدِ الخليفةِ العباسِيّ لنَعْمَةٍ كانت في بَدَنِهَا وهي بِنْتُ جَعْفَر ابنِ المَنْصُورِ وأُمُّ الأَمِينِ محمَّدِ بن هارونَ . وزُبَيْدُ بنت إِسماعيلَ بن الحسنِ البغدادِيّة أَجازَ لها أَبو الوَقْت تُوفِّيَتْ سنة 628 . والزُّبَيْديَّةُ بالضَّمِّ ؟ : بِرْكَةُ ماء بطرِيقِ مَكَّةَ المَشرَّفة قُرْبَ المُغيثَة . والزُّبَيْدِيّة : ة بالجِبَال وأُخرَى بوَاسِطَ . وهي أَيضاً مَحَلَّةٌ بِبَغْدَادَ وأُخْرَى أَسْفَلَ مِنْهَأ نِسْبَةُ كلٍّ منها إِلى زُبَيْدَة َ المذكورةِ
ومما يستدرك عليه : من الأَمثال : قد صَرَّحَ المَحْضُ عن الزَّبَدِ في الصِّدْق يحصُل بعد الخَبَرِ المظنون . ويقالك ارتْجَنَت الزُّبْدةُ إذا اختلَطَتْ باللَّبن فلم تَخلُصَْ منه . يُضْرَب في الأَمرِ المُشْكل لا يُهتَدَى لإِصلاحه . وتَزَبَّدَ الإِنسانُ إِذا غَضِبَ وظَهَر على صِمَاغَيْة زَبَدَتانِ . وأَزْبَدَ الشَّرابُ . ومن المجاز : زَبَّدَت المرأَةُ القُطْنَ : نَفَشَتْه وَجوَّدَتْه حتَى يَصْلُح لأَن تَعْزِلَهُ والتَّزْبِيد : التنفيش . وكان لقاؤُك زُبْدَةَ العُمُرِ . وزَبَّدتُه ضَرْبَةً أَورَمْيَةً : عجَّلتُهَأ له كَأَنّي أَطعَمتُه بها زُبْدةً . وفلانٌ يُزَابِدُ فُلاناً : يُقَأرِضُه الكلامَ ويوازِرُه به . وأَزْبدَ الشيءُ : اشتدَّ بَيَاضُه وأَبيضُ مُزْبِدٌ نَحْو يَقَقٍ وكلُّ ذلك مَجَاز . وزَبِيدُ كأَمير : قَرْيَةٌ من بلاد أَفريقيَّة بساحلِ المَهْدِيَّة . وزُبْدَان كعُثْمَانَ : مَنزِلٌ بينَ بَعْلَبَكَّ ودِمَشْقَ والزَّبْدَانِيّ بفتح فسكون : نَهْرٌ من أَنهار دِمَشْقَ . وأَبو طالبٍ يحيَى بن سعيدِ بنِ زَبَادَة كسَحابَةَ : شيخُ الإِنشاءِ مات سنة 594 . وهِبَةُ اللهِ بن محمّد بن جَرِيرٍ الزَّبَدَانِيّ محرَّكَةً روَى عن ابن مُلاعبٍ حُضوراً . وإبراهيم بنُ عبد الله بن العَلاَءِ بن زَيْدِ الزَّبيديّ بفتح فسكون : محدِّث . والمنسوب إلى الزُّبْد المأْكول : الشَّمْسُ عليُّ بنُ سُلَيْمَانَ بن الزُّبْدِيّ البغداديّ سَمعَ من عبد الصّمد بن أَبي الجَيْش وتوفِّيَ سنة 666 . والأَنجب بن أَبي مَنصورٍ الزُّبْديّ روَى عن أَبي الحُسَينِ بنِ يوسفَ . وأَمين الدِّينِ محمَّدُ بنُ عليّ بن يُوسفَ الزُّبْديّ رَوَى عنه قُطْبُ الدِّينِ الحَلبيّ . والزِّبْدِيَّة بالكسر : صَحْفةٌ من خَزَف والمع . الزَّبادِيُّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
