# زبد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زبد

الزُّبْدُ: زُبْدُ السمنِ قبل أَن يُسْلأَ، والقطعة منه زُبْدَة وهو ما خلُص من اللبن إِذا مُخِضَ، وزَبَدُ اللبن: رغْوتَه. ابن سيده: الزُّبْدُ، بالضم، خلاصة اللين، واحدته زُبْدَة يذهب بذلك إِلى الطائفة، والزُّبْدة أَخص من الزُّبْدِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
فيها عجوزٌ لا تُساوي فَلْسا،
لا تأْكلُ الزُّبْدة إِلا نَهْسا
يعني أَنه ليس في فمها سن فهي تَنْهَس الزبدة، والزبدة لا تُنهس لأَنها أَلين من ذلك، ولكن هذا تهويل وإِفراط، كقول الآخر:
لو تَمْضَغُ البَيْضَ إِذاً لم يَنْفَلِقْ
وقد زَبَّدَ اللبنَ وزَبَدَه يَزْبِدُه زَبْداً: أَطعمه الزُّبْدَ. وأَزبَدَ القومُ: كثُرَ زُبْدُهم؛ قال اللحياني: وكذلك كل شيءٍ إِذا أَردت أَطعَمْتهم أَو وهَبْت لهم قلت فعلتهم بغير أَلف، وإِذا أَردت أَن ذلك قد كثر عندهم قلت أَفعَلوا.
وقوم زابدون: ذَوُو زُبْد، وقال بعضهم: قوم زابدون كثر زُبدهم؛ قال ابن سيده: وليس بشيء. وتَزَبَّدَ الزّبْدَة: أَخذها. وكل ما أُخِذ خالصه، فقد تُزُبَّد. وإِذا أَخذ الرجل صَفْوَ الشيءِ قيل: تَزَبَّده. ومن أَمثالهم: قد صرّح المحْضُ عن الزَّبَد؛ يعنون بالزَّبَد رغوة اللبن. والصريح: اللبن الذي تحته المحْضُ؛ يضرب مثلاً للصدق يحصل بعد الخبر المظنون. ويقال: ارتَجَنَتِ الزُّبْدَة إِذا اختلطت باللبن فلم تَخْلُصْ منه؛ وإِذا خلصت الزبدة فقد ذهب الارتجان، يضرب هذا مثلاً للأَمر المشكل لا يُهتدي لإِصلاحه. وزَبَدَت المرأَة سقاءَها أَي مَخَضَته حتى يخرج زُبْدُه. وزُبَّاد اللبن، بالضم والتشديد: ما لا خير فيه. والزُّبَّادُ: الزُّبْدُ. وقالوا في موضع الشدَّة: اختَلَط الخاثرُ بالزُّبَّاد أَي اختلط الخير بالشر والجيد بالرديء والصالح بالطالح، وذلك إِذا ارتجن؛ يضرب مثلاً لاختلاط الحق بالباطل.
الليث: أَزْبَدَ البحر إِزباداً فهو مُزْبِدٌ وتَزَبَّدَ الإِنسان إِذا غضِب وظهر على صِماغَيْه زَبدَتان. وزَبَّدَ شِدْق فلان وتَزَبَّد بمعنى.والزَّبَد: زَبَد الجمل الهائج وهو لُغامُه الأَبيض الذي تتلطخ به مشافره إِذا هاج. وللبحر زَبَد إِذا هاج موجُه. الجوهري: الزَّبَدُ زَبَد الماءِ والبعير والفضةِ وغيرها، والزّبْدة أَخص منه، تقول: أَزبَد الشرابُ. وبَحْرٌ مُزْبِدٌ أَي مائج يقذف بالزَّبَد، وزَبَدُ الماءِ والجِرَّةِ واللُّعاب: طُفاوتُه وقَذاه، والجمع أَزْباد. والزَّبْدة: الطائفة منه. وزَبَد وأَزْبَدَ وتَزَبَّدَ: دفع بزَبَدِه. وزَبَدَه يَزْبِدُه زَبْداً: أَعطاه ورضخ له من مال. والزَّبْدُ، بسكون الباءِ: الرِّفْد والعطاء. وفي الحديث: أَن رجلاً من المشركين أَهدى إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، هدية فردَّها وقال: إِنا لا نقبل زَبْد المشركين أَي رَِفْدَهم. الأَصمعي: يقال زَبَدْتُ فلاناً أَزْبِدُه، بالكسر، زَبْداً إِذا أَعطيته زُبداً قلت: أَزبُدُه زَبْداً، بضم الباءِ، من أَزْبُده أَي أَطعمته الزُّبْد؛ قال ابن الأَثير: يشبه أَن يكون هذا الحديث منسوخاً لأَنه قد قبل هدية غير واحد من المشركين: أَهدى له المقوقس مارِيَة والبغلة، وأَهدى له أُكَيْدِرُ دومةَ فقبل منهما، وقيل: إِنما ردَّ هديته لِيَغِيظَه بردها فيحمله ذلك على الإِسلام، وقيل: ردها لأَن للهدية موضعاً من القلب ولا يجوز عليه أَن يميل إِليه بقلبه فردها قطعاً لسبب الميل؛ قال: وليس ذلك مناقضاً لقبول هدية النجاشي وأُكيدر دومة والمقوقس لأَنهم أَهل كتاب. والزَّبْدُ: العَونُ والرِّفْد. أَبو عمرو: تَزَبَّدَ فلان يميناً فهو مُتَزَبِّد إِذا حلف بها وأَسرع إِليها؛ وأَنشد:
تَزَبَّدَها حَذَّاءَ، يَعلم أَنه
هو الكاذبُ الآتي الأُمور البُجاريا
الحذَّاءُ: اليمين المنكرة. وتَزَبَّدَها: ابتلعها ابتلاع الزُّبْدَة، وهذا كقولهم جَذَّها جَذَّ العَير الصِّلَّيانة. والزُّبَّاد: نبت معروف. قال ابن سيده: والزُّبَّادُ والزُّبَّادى والزُّباد كله نبات سُهْلي له ورق عراض وسِنْفَة، وقد ينبت في الجَلَدَ يأْكله الناس وهو طيب؛ وقال أَبو حنيفة: له ورق صغير منقبض غُبر مثل ورق المَرْزَنْجُوش تنفرش أَفنانه. قال وقال أَبو زيد: الزّبَّادُ من الأَحرار.
وقد زَبَّد القَتادُ وأَزبَد: نَدَرت خُوصتُه واشتدّ عُوده واتصلت بَشَرته وأَثمر.
قال أَعرابي: تركت الأَرض مخضرة كأَنها حُوَلاءُ بها فَصِيصَة رَقْطاء وعَرْفَجَة خاصِبة وقَتادة مُزْبِدَة وعوسج كأَنه النعام من سواده، وكل ذلك مفسر في مواضعه. وأَزْبَدَ السِّدرُ أَي نوَّر. وتَزْبيدُ القطن: تنفيشه.
وزَبَّدت المرأَة القطنَ: نفشته وجوَّدته حتى يصلح لأَن تغزله. والزَّباد: مثل السِّنَّوْر
(* قوله «والزباد مثل السنور» صريحه أنه
دابة مثل السنور. وقال في القاموس: وغلط الفقهاء واللغويون في قولهم الزباد دابة يجلب منها الطيب، وانما الدابة السنور، والزباد الطيب إلى آخر ما قال. قال شارحه: قال القرافي: ولك أن تقول انما سموا الدابة باسم ما يحصل منها ومثل ذلك لا يعد غلطاً وإنما هو مجاز) . الصغير يجلب من نواحي الهند وقد يأْنس فيقتنى ويحتلب شيئاً شبيهاً بالزُّبْد، يظهر على حلمته بالعصر مثل ما يظهر على أُنوف الغلمان المراهقين فيجتمع، وله رائحة طيبة وهو يقع في الطيب؛ كل ذلك عن أَبي حنيفة.
وزُبَيْدة: لقب امرأَة قيل لها زُبَيْدة لنعمة كانت في بدنها وهي أُم الأَمين محمد بن هرون، وقد سمت زُبَيْداً وزابِداً ومُزَبِّداً وزَبْداً.التهذيب: وزُبَيْدُ قبيلة من قبائل اليمن. وزبُيَد، بالضم: بطن من مَذْحِج رهط عمرو بن معد يكرب الزُّبَيدي.
وزَبِيدُ، بفتح الزاي: موضع باليمن. وزَبْيَدان: موضع.

### Türkçe

**الزُّبْدُ**: sade yağın, kaynatılmadan önceki **زُبْدُ**’u; ondan olan parça **زُبْدَة**’dir.
Ve o, süt çalkalandığı zaman sütten arınıp çıkan şeydir; sütün **زَبَدُ**’i: onun köpüğüdür. İbn Sîde:
**الزُّبْدُ**, ötre ile, sütün özüdür; onun teki **زُبْدَة**’dir; bununla “taife”ye gider.
Ve **الزُّبْدة** **الزُّبْد**’den daha özeldir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

İçinde bir kocakarı var, bir fels’e denk olmaz,
**الزُّبْدة**’yi ancak ısırarak yer.

Yani, ağzında diş yoktur; bu yüzden **الزُّبْدة**’yi ısırır; **الزُّبْدة** ısırılmaz; çünkü o bundan daha yumuşaktır. Fakat bu, abartma ve aşırılıktır; başkasının sözü gibi:

Yumurtayı çiğnesen, o zaman yarılmazdı.

Ve sütü **زَبَّدَ** ve onu **زَبَدَه**; onu **يَزْبِدُه** **زَبْداً**: ona **الزُّبْدَ** yedirdi.
Ve kavim **أَزبَدَ**: onların **زُبْدُ**’u çoğaldı; el-Lihyânî dedi: Aynı şekilde her şeyde, eğer “onlara yedirdim” yahut “onlara bağışladım”ı kast edersen, “onlara yaptım” dersin, elifsiz; eğer bunun onlarda çoğaldığını kast edersen, “**أَفعَلوا**” dersin.
Ve **قَوم زابدون**: **زُبْد** sahibi olanlar. Bazıları dedi: **قَوم زابدون**: onların **زُبْدُ**’u çoğaldı. İbn Sîde dedi: Bu bir şey değildir. Ve **تَزَبَّدَ الزّبْدَة**: onu aldı. Ve her ne ki öz olarak alınmışsa, artık **تُزُبَّد** edilmiştir. Ve adam bir şeyin safını aldığı zaman: **تَزَبَّده** denir. Ve onların darbımesellerindendir: **قد صرّح المحْضُ عن الزَّبَد**; **الزَّبَد** ile sütün köpüğünü kastederler. Ve **الصريح**: altında **المحْضُ** bulunan süttür; zannî haberden sonra elde edilen doğruluğa misal olarak vurulur. Ve denir: **ارتَجَنَتِ الزُّبْدَة**; sütle karıştığı zaman, ondan arınıp çıkmadı. **الزبدة** arınıp çıktığı zaman, artık **الارتجان** gitmiştir; bu, ıslahına yol bulunmayan müşkil iş için misal olarak vurulur. Ve kadın tulumunu **زَبَدَت**: yani onu çalkaladı; ta ki onun **زُبْدُ**’u çıksın.
Ve **زُبَّاد اللبن**, ötre ile ve şeddeli: içinde hayır olmayan şeydir. Ve **الزُّبَّادُ**: **الزُّبْدُ**’dur. Ve şiddet yerinde dediler: **اختَلَط الخاثرُ بالزُّبَّاد**; yani hayır şerle, iyi kötüyle, salih talihle karıştı; bu, **ارتجن** ettiği zaman olur; hak ile bâtılın karışmasına misal olarak vurulur.

El-Leys: Deniz **أَزْبَدَ**; **إِزباداً**; o hâlde o **مُزْبِدٌ**’dir. Ve insan **تَزَبَّدَ**; öfkelendiği zaman ve iki şakağı üzerinde iki **زَبدَة** göründüğü zaman. Ve falanın ağzının kenarı **زَبَّدَ** ve **تَزَبَّد**; aynı mânâdadır. Ve **الزَّبَد**: azgın devenin **زَبَد**’idir; o, azdığı zaman dudaklarının bulaştığı beyaz salyasıdır. Ve denizin **زَبَد**’i vardır; dalgası azdığı zaman. El-Cevherî: **الزَّبَدُ**, suyun, devenin, gümüşün ve başkalarının **زَبَد**’idir; **الزّبْدة** ondan daha özeldir. Dersin: içecek **أَزبَدَ**.
Ve **بَحْرٌ مُزْبِدٌ**: yani dalgalı; **الزَّبَد** fırlatır. Ve suyun, küpün ve tükürüğün **زَبَدُ**’i: onun köpüğü ve çöpüdür; çoğulu **أَزْباد**. Ve **الزَّبْدة**: ondan bir taifedir.
Ve **زَبَد** ve **أَزْبَدَ** ve **تَزَبَّدَ**: **زَبَد**’iyle itti. Ve onu **زَبَدَه**; onu **يَزْبِدُه** **زَبْداً**: ona verdi ve maldan ona bir pay kırdı. Ve **الزَّبْدُ**, **الباء**’nın sükûnu ile: yardım ve bağıştır. Hadiste: müşriklerden bir adam Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, bir hediye sundu; onu geri çevirdi ve dedi: Biz müşriklerin **زَبْد**’ünü kabul etmeyiz; yani onların yardımını. El-Asma‘î: denir: Ben falanı **زَبَدْتُ**; onu **أَزْبِدُه**, kesre ile, **زَبْداً**; ona **زُبْد** verdiğim zaman. Dersin: onu **أَزبُدُه** **زَبْداً**, **الباء**’nın ötreli oluşuyla, **أَزْبُده**’den; yani ona **الزُّبْد** yedirdim. İbnü’l-Esîr dedi: Bu hadisin mensuh olması benzer; çünkü müşriklerden birden fazlasının hediyesini kabul etmiştir: Mukavkıs ona Mâriye’yi ve katırı hediye etti; Dûmetü’l-Cendel’in **أُكَيْدِرُ**’i ona hediye etti; ikisinden de kabul etti. Ve denildi: Ancak onu, geri çevirmesiyle onu öfkelendirmek için geri çevirdi; bu da onu İslâm’a sevk etsin diye. Ve denildi: Onu geri çevirdi; çünkü hediyenin kalpte bir yeri vardır; kalbiyle ona meyletmesi ona câiz olmaz; meyl sebebini kesmek için onu geri çevirdi. Dedi: Bu, Necâşî’nin ve Dûmetü’l-Cendel’in **أُكيدر**’inin ve Mukavkıs’ın hediyesini kabul etmeye aykırı değildir; çünkü onlar Ehl-i kitaptır. Ve **الزَّبْدُ**: yardım ve bağıştır. Ebû Amr: Falan bir yemine **تَزَبَّدَ**; o hâlde o **مُتَزَبِّد**’dir; onunla yemin ettiği ve ona çabuk davrandığı zaman. Ve inşâd etti:

Onu, inkâr edilen yemini, yuttu; bilir ki
O, yalancı; büyük işleri getiren.

**الحذَّاءُ**: inkâr edilen yemindir. Ve **تَزَبَّدَها**: onu, **الزُّبْدَة**’yi yutar gibi yuttu. Bu, onların “Onu, eşeğin **الصِّلَّيانة**’yi koparması gibi kopardı” sözleri gibidir.
Ve **الزُّبَّاد**: bilinen bir bitkidir. İbn Sîde dedi: **الزُّبَّادُ** ve **الزُّبَّادى** ve **الزُّباد**; hepsi, düzlüklere ait bir bitkidir; geniş yapraklı ve bir **سِنْفَة**’si vardır. Ve **الجَلَدَ**’da biter; insanlar onu yer; o hoştur. Ebû Hanîfe dedi: Onun, **المَرْزَنْجُوش** yaprağı gibi, küçük, büzülmüş, tozlu yaprakları vardır; dalları yayılır. Dedi ve Ebû Zeyd dedi: **الزّبَّادُ** hürlerden (serbestlerden)dir.
Ve **القَتادُ** **زَبَّدَ** etti ve **أَزبَدَ**: onun kabuğu fırladı; dalı sertleşti; kabuğu birleşti; ve meyve verdi.
Bir a‘râbî dedi: Yeri yemyeşil bıraktım; sanki o, üzerinde benekli **فَصِيصَة** bulunan **حُوَلاءُ**; ve bereketli **عَرْفَجَة**; ve **قَتادة مُزْبِدَة**; ve siyahlığından sanki devekuşu gibi **عوسج**; bütün bunlar yerlerinde açıklanmıştır. Ve **السِّدرُ** **أَزْبَدَ**: yani çiçek açtı. Ve pamuğun **تَزْبيدُ**’i: onu kabartmaktır.
Ve kadın pamuğu **زَبَّدت**: onu kabarttı ve iyileştirdi; ta ki onu eğirmeye elverişli olsun.
Ve **الزَّباد**: **السِّنَّوْر** gibidir.
Küçüğü Hind taraflarından getirilir; bazen ünsiyet eder de beslenir; ve **الزُّبْد**’e benzer bir şey sağılır; sıkmakla memesinin ucunda görünür; tıpkı bıyıkları yeni terleyen oğlanların burunlarında görünen şey gibi; sonra toplanır; hoş bir kokusu vardır; ve kokuya katılır; bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir.
Ve **زُبَيْدة**: bir kadının lakabıdır; bedeninde bulunan bir nimet sebebiyle ona **زُبَيْدة** denildi; o, Emîn Muhammed b. Hârûn’un annesidir. Ve **زُبَيْداً** ve **زابِداً** ve **مُزَبِّداً** ve **زَبْداً** adlarını koymuştur. **التهذيب**: Ve **زُبَيْدُ** Yemen kabilelerinden bir kabiledir. Ve **زبُيَد**, ötre ile: **مَذْحِج**’den bir koldur; **عمرو بن معد يكرب الزُّبَيدي**’nin topluluğudur.
Ve **زَبِيدُ**, **الزاي**’ın fethasıyla: Yemen’de bir yerdir. Ve **زَبْيَدان**: bir yerdir.
