# زبد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زبد

الزبد، محركة، للماء وغيره كالبعير، والفضة، وغيرها. والزبد: زبد الجمل الهائج، وهو لغامه الأبيض الذي تتلطخ به مشافره إذا هاج، وللبحر زبد إذا هاج موجه. وزبد: جبل باليمن، عن ابن حبيب. وزبد: ة، بقنسرين لبني أسد، كما في التكملة، والتبصير. وهي التي أوردها المصنف في ري د. وزبد اسم حمص القديم، وبه فسر قول صخر الغي:
  مآبه الروم أوتنوخ أو ال                      آطام من صوران أو زبد أو زبد: ة، بهأ، أي بقربها، ويروى بالنون أيضا. والزبد: ع غربي بغداد، وقد أزبد البحر إزبادا فهو مزبد، قاله الليث، وبحر مزبد، أي مائج يقذف بالزبد، وزبد الماء والجرة واللعأب: طفاوته وقذاه، والجمع: أزباد.

  ومن المجاز: أزبد السدر إزبادا، إذا ثور أي طلعت له ثمرة بيضاء كالزبد على الماء، وزبد القتاد وأزبد: ندرت خوصته واشتد عوده، واتصلت بشرته وأثمر، قال أعرابي: تركت الأرض مخضرة كأنها حولاء، بها فصيصة رقطاء، وعرفجة خاضبة، وقتأدة مزبدة، وعوسج كأنه النعأم من سواده. وكل ذلك مفسر في مواضعه. كذا في اللسان. والزبد، بالضم، وكرمان، الأخيرة عن الصاغاني: زبد السمن قبل أن يسلأ والقطعة منه زبدة، وهو ما خلص من اللبن إذا مخض. وزبد اللبن: رغوته. وفي المحكم: الزبد: خلاصة اللبن، والزبدة أخص من الزبد. وقد زبد اللبن. وزبده يزبده زبدا: أطعمه إياه، أي الزبد وزبد السقاء: مخضة ليخرج زبده. والمزدبد: صاحبه، وزبد له يزبده زبدا: رضخ له من ماله، والزبد، بفتح فسكون: الرفد والعطاء. وفي الحديث: أن رجلا من المشركين أهدى إلى النبي صلى الله عليه وسلم هدية فردها، وقال: إنا لا نفبل زبد المشركين. أي رفدهم. وقال الأصمعي: يقال زبدت فلانا أزبده، بالكسر، زبدا، إذا أعطيته، فإن أعطيته زبدا قلت: أزبده زبدا، بضم الباء من أزبده، أي أطعمته الزبد. وقال اللحياني: وكل شيء إذا أردت أطعمتهم أو وهبت لهم، قلت: فعلتهم بغير ألف وإذا أردت أن ذلك قد كثر عندهم قلت: أفعلوا. وتزبد الإنسان، إذا غضب وظهر على صماغيه زبدتان. وزبد شدقه تزبيدا: تزبد، وتزبدت السويق وزبدته أزبده، وسويق مزبود. والزباد والزبادى كرمان وحوارى: نبت سهلي، له ورق عراض وسنفة، وقد ينبت في الجلد، يأكله الناس، وهو طيب. وقال ابو حنيفة: له ورق صغير منقبض غبر مثل ورق المرزنجوش: تنفرش أفنانه قال: وقال أبو زيد: الزباد من الأحرار، كالزباد، كسحاب. وزباد اللبن، كرمان: مالا خير فيه. وقالوا في موضع الشدة اختلط الخاثر بالزباد أي اختلط الخير بالشر، والجيد بالردئ، والصالح بالطالح، وذلك إذا ارتجن. يضرب مثلا لاختلاط الحق بالباطل. ومزبد، كمحدث: اسم رجل ضاحب النوادر، وضبطه عبد الغني وابن ماكولا: كمعظم، وكذا وجد بخط الشرف الدمياطي، وقال: إنه وجده بخط الوزير المغربي. قال الحافظ: ووجد بخط الذهبي ساكن الزاي مكسور الموحدة. وزبيد كزبير، ابن الحارث أبو عبد الرحمن اليامي، نسبة إلى يام القبيلة، مات سنة 126 وليس في الصحيحين غيره. وفي أسماء رجال الصحيحين للبرماوي: وليس في الصحيح زبيد غيره. وزبيد بطن من مذحج. وهو منبه الأكبر بن صعب بن سعد العشيرة بن مالك، وهو جماع مذحج. وزبيد الأصغر هو منبه بن ربيعة بن سلمة بن مازن بن ربيعة بن زبيد الأكبر، قال ابن دريد: زبيد تصغير زبد وهو العطية. وهم رهط عمرو بن معد يكرب بن عبد الله بن عمرو بن عصم بن عمرو بن زبيد الأصغر، كنيته أبو ثور، قدم في وفد زبيد وأسلم سنة تسع، وشهد الفتوح، وقتل بالقادسية، وقيل بنهاوند، رضي الله عنه. ومنهم: محمد بن الوليد بن عامر الزبيدي القاضي أبوالهذيل الحمصي صاحب محمد بن شهاب الزهري قال أحمد بن عوف: هو من ثقات المسلمين، مات سنة 148 عن سبعين سنة. ومحمية بن جزء بن عبد يغوث ابن جريج بن عمرو بن زبيد الأصغر. قال الكلبي: حليف بني جمح، وقيل بني سهم. قال أبو عمرو: هو عم عبد الله بن الحارث بن جزء، قديم الإسلام من مهاجرة الحبشة. ومحمد بن الحسين الأندلسي صاحب القالي وابناه اللغويون وفي نسخة الزبيديون ومنهم محمد ابن عبيد الله

  بن مذحج بن محمد ابن عبد الله بن بشر الزبيدي الإشبيلي اللغوي نزيل قرطبة. مذحج بن محمد ابن عبد الله بن بشر الزبيدي الإشبيلي اللغوي نزيل قرطبة.
 وزبيد، كأمير: د، باليمن مشهور، اختطه محمد بن زياد مولى المهدي في زمن الرشيد العباسي، إذ بعثه إلى اليمن فاختار هذه البقعة، واختط بها هذه المدينة المباركة، وسورها، وجعل لها أبوابا ثم مات سنة 245. ثم خلفه ابنه إبراهيم بن زياد، واتسمر إلى سنة 289. وخلفه ابنه زياد بن إبراهيم، ثم أخوه إسحاق ومات سنة 391. ثم ابنه زياد وهو طفل، فتوزر له حسين بن سلامة، وهو باني السور، ثم أدار عليها سورا ثانيا الوزير أبو منصور الفاتكي، ثم أدار عليها سورا ثالثا سيف الإسلام طغتكين بن أيوب في سنة 589 وهو الذي ركب على السور أربعة أبواب، قال ابن المجاور: عددت أبراج مدينة زبيد فوجدتها مائة برج وسبعة أبراج?، بين كل برج وبرج ثمانون ذراعا، قال: ويدخل في كل برج عشرون ذراعا، فيكون دور البلد عشرة آلاف ذراع وتسعمائة ذراع. وقد تكفل بتفصيل أخبارها ابن سمرة الجندي في تاريخ اليمن وكذا صاحب المفيد في تاريخ زبيد. منه موسى بن طارق أبو قرة قاضي زبيد، روى عن إسحاق بن راهويه، وابن جريج، والثوري. ومحمد بن يوسف كنيته أبو حمة، روى عن موسى بن طارق وغيره. وتلميذه: محمد بن شعيب بن الحجاج شيخ للطبراني: المحدثون. وقد بقي عليه ممن نسب، إلى زبيد: موسى بن عيسى شيخ للطبراني، وقد وهم فيه ابن ماكولا فسماه محمدا، نبه على ذلك ابن نقطة. ومحمد بن يحيى بن مهران شيخ مسلم، ذكر ابن طاهر أنه من زبيد اليمن. ومحمد ابن يحيى بن علي بن المسلم الزبيدي الزاهد، نزيل بغداد، وأولاده إسماعيل وعمر ومبارك، حدثوا. والحسن والحسين ابنا المبارك الزبيدي، سمأ من أبي الوقت صحيح البخاري، واتصل عنه بالعلو بالديار المصرية والشامية من طريق الحسين، وابن أخيهما عبد العزيز بن يحيى بن المبارك الزبيدي، سمع منه منصور وذكره في الذيل وأبوه يحيى سمع أبا الفتوح الطائي، وأخواه أحمد ومحمد ابنا يحيى، وإسماعيل ابن محمد، وإبراهيم ابن أحمد بن محمد بن يحيى، حدثوا كلهم، وأحمد وإسماعيل ابنا عبد الرحمن بن إسماعيل الزبيدي، سمعأ إسماعيل بن الحسن بن المبارك الزبيدي. ذكره أبو العلا الفرضي. وأبو بكر بن المضرب الزبيدي، انتشر عنه مذهب الشافعي باليمن على رأس الأربعمائة. والحسن بن محمد ابن أبي عقامة الزبيدي قاضي اليمن زمن الصليحي، وابن أخيه أبو الفتوح ابن عبد الله بن أبي عقامة أوحد عصره، نقل عنه صاحب البيان، وآل بيته وهم أجل بيت بزبيد وعبد الله بن عيسى بن أيمن الهرمي من جلة فقهاء زبيد، كان يحفظ المهذب وعلي بن القاسم بن العليف الحكمي الزبيدي صاحب مشكلات المهذب، يقال خرج من تلامذته ستون مدرسا، توفي سنة 640، وتلميذه محمد بن أبي بكر الزوقري الحطاب الزبيدي، وأبو الخير بن منصور بن أبي الخير الشماخ الزبيدي السعدي، سمع من ابن الجميزي، وكان حسن الضبط توفي سنة 680. وابنه أحمد سمع عليه الملك المؤيد داوود، سنن أبي داوود وتوفي نسة 729 كذا في التبصير للحافظ. وزيبدان كفيعلان، بضم العين ع، قال القرافي: في قوله بضم العين غنى عن قوله كفيعلان، لأن الباء عين الكلمة. وزباد كسحاب: طيب م مفرد يتولد من السنور الآتي ذكره وغلط الفقهاء واللغويون في قولهم: الزبأد دابة يحلب منها الطيب. قال القرافي: ولك أن تقول إنما سموا الدابة باسم ما يحصل منها ومثل ذلك لا يعد غلطا، وإنما هو مجاز، علاقته المجاورة، كما في قوله تعالى:  فأنبتنا فيها حبا وعنبا  انتهى.

  قلت: وقد وقع التعبير بهذا في كلام الثقات، كالزمخشري وأضربه من ائمة اللسان، وقال ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة: قال الزمخشري الزباد: هرة. ويقال للزيلع، وهم الذين يحلبون الزباد: يا زيلع: يا زيلع، الزبادة ماتت. فيغضب وإنمأ الدابة: السنور أي البري، وهو كالأهلي، لكنه أطول منه وأكبر جثة، ووبره أميل إلى السواد، ويجلب من بلاد الهند والحبشة. وفي كتاب طبائع الحيوان: ومن السنانير ما يقال له الزبادة. والزباد: الطيب وهو رشح شبيه بالوسخ الأسود اللزج يجتمع تحت ذنبها على المخرج، وفي باطن أفخاذهأ أيضا. كما في عين الحياة للدماميني فتمسك الدابة وتمنع الاضطراب ويسلت ذلك الوسخ المجتمع هنأك بليطة أو ملعقة، وهو الأكثر أو خرقة أو درهم رقيق، وقد نظر القرافي في قوله على المخرج بقوله: إذ لو كان كذلك لكان متنجسا. وفي كتاب طبائع الحيوان: وإذا تفقدت أرفاغه ومغابنه وخواصره وجد فيها رطوبة تحك منها فتكون لها رائحة المسك الذكي، وهو عزيز الوجود.
 وفي اللسان: الزباد مثل السنور الصغير، يجلب من نواحي الهند، وقد يأنس فيقتنى ويحتلب شيئا شبيها بالزبد يظهر على حلمته بالعصر، مثل ما يظهر على أنوف الغلمان المراهقين، فيجتمع وله رائحة طيبة، وهو يقع في الطيب. كل ذلك عن أبي حنيفة. وزباد: د، بالمغرب، منه مالك ابن خير الإسكندراني، قاله أبو حاتم بن حبان. وزباد بن كعب جاهلي. وقال عبد الغني بن سعيد: زباد: بطن من ولد كعب بن حجر بن الأسود بن الكلاع، منهم خالد بن عبدالله الزبادي. وزباد بنت بسطام بن قيس، وهي امرأة الوليد بن عبد الملك التي قال فيها الشاعر:
  لعمر بني شيبان إذ ينكحونه                      زباد لقد ما قصروا بزباد ذكره المبرد في الكامل ومحمد بن أحمد بن زباد المذاري، عن عمرو بن عاصم أو زبداء. والثاني أشهر، وهكذا ذكره الحافظ في التبصير، نقلا عن أبي بكر بن خزيمة. وأحمد بن يحيى التستري وآخرين، وقد وقع في مسند البزار: حدثنا محمد بن زباد عن عمرو بن عاصم. وأبو الزبد، بالضم: محمد بن المبارك بن أبي الخير العامري، هكذا ضبطه الحافظ في التبصير والصاغاني. وتزبده ابتلعه ابتلاع الزبدة كقولهم: حذهأ حذ العير الصليانة أو تزبده: أخذ صفوته، وكل ما أخذ خالصه فقد تزبد، وإذا أخذ الرجل صفو الشيء قيل تزبده. وعن أبي عمرو: تزبد فلان اليمين فهو متزبد، إذا حلف بها وأسرع إليها، وأنشد:
  تزبـدهـا حـذاء يعـلـم أنـه                      هو الكاذب الآتي الأمور البجاريا الحذاء: اليمين المنكرة.
 والزبد ككتف اسم فرس الحوفزان بن شريك. واسم الحوفزان بن شريك. واسم الحوفزان: الحارث. والزعفران أيضا له. وهو الزعفران بن الزبد. وزبدة بنت الحارث، بالضم أم علي أخت بشر الحافي، قدس سره. والحسن بن محمد بن زبدة، بالضم: محدث كنيته أبو علي القيراواني، عن علي بن منير الخلال. وزبد بن سنان، بالفتح فالسكون، وقال الحافظ: ومنهم من ضبطه بالتحتية. وزبد بالتحريك: اسم أم ولد سعد بن أبي وقاص، رضي الله عنه.

  وزبيدة، مصغرا، لقب امرأة الرشيد الخليفة العباسي، لنعمة كانت في بدنها، وهي بنت جعفر ابن المنصور وأم الأمين محمد بن هارون. وزبيد بنت إسماعيل بن الحسن البغدادية، أجاز لها أبو الوقت، توفيت سنة 628. والزبيدية، بالضم ?: بركة ماء بطريق مكة المشرفة، قرب المغيثة. والزبيدية: ة، بالجبال، وأخرى بواسط. وهي أيضا محلة ببغداد وأخرى أسفل منهأ، نسبة كل منها إلى زبيدة المذكورة.
 ومما يستدرك عليه: من الأمثال: قد صرح المحض عن الزبد في الصدق يحصل بعد الخبر المظنون. ويقالك ارتجنت الزبدة إذا اختلطت باللبن، فلم تخلص منه. يضرب في الأمر المشكل لا يهتدى لإصلاحه. وتزبد الإنسان، إذا غضب وظهر على صماغية زبدتان. وأزبد الشراب. ومن المجاز: زبدت المرأة القطن: نفشته وجودته حتى يصلح لأن تعزله، والتزبيد: التنفيش. وكان لقاؤك زبدة العمر. وزبدته ضربة أورمية: عجلتهأ له، كأني أطعمته بها زبدة. وفلان يزابد فلانا: يقأرضه الكلام ويوازره به. وأزبد الشيء: اشتد بياضه، وأبيض مزبد، نحو يقق، وكل ذلك مجاز. وزبيد، كأمير: قرية من بلاد أفريقية بساحل المهدية. وزبدان، كعثمان: منزل بين بعلبك ودمشق، والزبداني، بفتح فسكون: نهر من أنهار دمشق. وأبو طالب يحيى بن سعيد بن زبادة، كسحابة: شيخ الإنشاء، مات سنة 594. وهبة الله بن محمد بن جرير الزبداني، محركة، روى عن ابن ملاعب حضورا. وإبراهيم بن عبد الله بن العلاء بن زيد الزبيدي، بفتح فسكون: محدث. والمنسوب إلى الزبد المأكول: الشمس علي بن سليمان بن الزبدي البغدادي، سمع من عبد الصمد بن أبي الجيش، وتوفي سنة 666. والأنجب بن أبي منصور الزبدي، روى عن أبي الحسين بن يوسف. وأمين الدين محمد بن علي بن يوسف الزبدي، روى عنه قطب الدين الحلبي. والزبدية، بالكسر: صحفة من خزف، والمع. الزبادي.

### Türkçe

**الزبد**, harekeli, su ve onun dışındakiler için; deve gibi, gümüş ve başkaları için. Ve **الزبد**: azgın devenin **زبد**’i; o, azdığında dudaklarının onunla kirlendiği beyaz salyasıdır. Ve denizin de, dalgası azdığında **زبد**’i vardır. Ve **زبد**: Yemen’de bir dağ; İbn Habîb’den. Ve **زبد**: ة, Kınnesrîn’de Benî Esed’e ait (bir yer), **التكملة** ve **التبصير**’de olduğu gibi. Ve o, musannifin **ري د**’de zikrettiğidir. Ve **زبد** Humus’un eski adıdır; ve onunla Sahr el-Ğayy’ın sözü tefsir edilmiştir:
  “Sığınağı Rum’dur: **أوتنوخ** yahut **ال**
  **آطام** Surân’dan yahut **زبد**”
veya **زبد**: ة, **بهأ**, yani onun yakınında; ve **النون** ile de rivayet olunur. Ve **الزبد**: Bağdat’ın batısında bir **ع**. Ve deniz **أزبد** eder, **إزبادا**; o hâlde o **مزبد**’dir; bunu Leys söylemiştir. Ve **بحر مزبد**: yani dalgalı, **الزبد**’i fırlatır. Ve suyun, testinin ve salyanın **زبد**’i: onun köpüğü ve pisliğidir; çoğulu: **أزباد**.

  Ve mecazdan: **أزبد السدر إزبادا**, yani kabardı; yani su üzerindeki **الزبد** gibi beyaz bir meyve ona çıktı. Ve **زبد القتاد** ve **أزبد**: yaprakçığı döküldü, dalı sertleşti, kabuğu birleşti ve meyve verdi. Bir bedevî dedi ki: “Yeri yemyeşil bıraktım; sanki o şaşıdır; onda benekli **فصيصة**, boyalı **عرفجة**, köpüklü **قتأدة**, ve siyahlığından ötürü sanki devekuşu olan **عوسج** vardır.” Bütün bunlar yerlerinde açıklanmıştır. **اللسان**’da böyledir. Ve **الزبد**, zamme ile, ve Kirmân vezninde; sonuncusu Sâğânî’dendir: eritilmeden önce içyağının **زبد**’i; onun parçası **زبدة**’dir; o, çalkalandığında sütten ayrılan şeydir. Ve sütün **زبد**’i: onun köpüğüdür. Ve **المحكم**’de: **الزبد**: sütün özüdür; **الزبدة** ise **الزبد**’den daha özeldir. Ve süt **زبد** etti. Ve onu **زبده يزبده زبدا**: onu ona yedirdi; yani **الزبد**’i. Ve tulumun **زبد**’i: onun **زبد**’ini çıkarmak için onu çalkaladı. Ve **المزدبد**: onun sahibi. Ve ona **زبد له يزبده زبدا**: malından ona bir pay kırdı (verdi). Ve **الزبد**, fetha sonra sükûn ile: destek ve bağıştır. Ve hadiste: müşriklerden bir adam Peygamber’e صلى الله عليه وسلم bir hediye sundu da onu geri çevirdi ve dedi: “Biz müşriklerin **زبد**’ini kabul etmeyiz.” Yani onların desteğini. Ve Asma‘î dedi: “**زبدت** falancayı, **أزبده**, kesre ile, **زبدا**, yani ona verdim, denir. Eğer ona **زبدا** (köpük/tereyağı) verirsen: **أزبده زبدا** dersin; **أزبده**’deki **الباء**’yı zamme ile; yani ona **الزبد** yedirdim.” Ve Lihyânî dedi: “Her şeyde, onlara yedirmek yahut onlara bağışlamak istediğinde, elifsiz olarak ‘**فعلتهم**’ dersin; ve bunun onlarda çoğaldığını istediğinde ‘**أفعلوا**’ dersin.” Ve insan **تزبد** etti: öfkelendi ve iki şakağında iki **زبدة** göründü. Ve yanağı **زبد** etti, **تزبيدا**: **تزبد** etti. Ve **السويق** **تزبدت**; ve onu **زبدته أزبده**; ve **سويق مزبود**. Ve **الزباد** ve **الزبادي** Kirmân vezninde, ve Havârî vezninde: ova bitkisi; geniş yaprakları ve bir başağı vardır; deride de bitebilir; insanlar onu yer; o hoştur. Ebû Hanîfe dedi: “Onun küçük, büzülmüş, tozlu yaprakları vardır; **المرزنجوش** yaprağı gibidir; dalları yayılır.” Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: “**الزباد** hürlerden (bitkilerden)dir; **الزباد** gibi; Sehâb vezninde.” Ve sütün **زباد**’ı, Kirmân vezninde: içinde hayır olmayan şey. Ve şiddet yerinde dediler ki: “**الخاثر** ile **الزباد** karıştı”; yani hayır şerle, iyi kötüyle, salih talihle karıştı; bu, pıhtılaştığında olur. Hakkın bâtılla karışmasına misal olarak vurulur. Ve **مزبد**, Muhaddis vezninde: **صاحب النوادر**’dan bir adamın adıdır. Abdülganî ve İbn Mâkûlâ onu Mu‘azzam vezninde ضبط ettiler; ve Şeref ed-Dimyâtî’nin hattıyla da böyle bulundu; dedi ki: onu Vezîr el-Mağribî’nin hattıyla buldu. Hâfız dedi: Zehebî’nin hattıyla **الزاي** sâkin, **الموحدة** meksûr olarak bulundu. Ve **زبيد** Zübeyr gibi: el-Hâris’in oğlu, Ebû Abdirrahmân el-Yâmî; Yâm kabilesine nisbetle; 126 yılında öldü; ve Sahîhayn’da ondan başkası yoktur. Ve Bermâvî’nin “Sahîhayn ricâlinin adları”nda: Sahîh’te ondan başka **زبيد** yoktur. Ve **زبيد**: Mezḥic’ten bir batındır. O, Sa‘b b. Sa‘d el-‘Aşîre b. Mâlik’in oğlu el-Munebbih el-Ekber’dir; ve o, Mezḥic’in toplayıcısıdır. Ve **زبيد الأصغر**: **زبيد الأكبر**’in oğlu Rebî‘a b. Mâzin b. Seleme b. Rebî‘a’nın oğlu el-Munebbih’tir. İbn Düreyd dedi: **زبيد**, **زبد**’in küçültmesidir; ve o, bağıştır. Ve onlar, **زبيد الأصغر**’in oğlu ‘Amr b. ‘Ism b. ‘Amr b. Abdillâh b. Ma‘dîkerib’in kavmidir; künyesi Ebû Sevr’dir; **زبيد** heyeti içinde geldi ve dokuzuncu yılda Müslüman oldu; fetihlere katıldı; Kâdisiyye’de öldürüldü; ve Nihâvend’de denildi; رضي الله عنه. Ve onlardan: Muhammed b. el-Velîd b. ‘Âmir ez-Zübeydî, kadı, Ebû’l-Huzeyl el-Hımsî; Muhammed b. Şihâb ez-Zührî’nin arkadaşı. Ahmed b. ‘Avf dedi: “O, Müslümanların sika olanlarındandır.” 148 yılında, yetmiş yaşında öldü. Ve Mahmiye b. Cüz’ b. Abd Yeğûs b. Cüreyc b. ‘Amr b. **زبيد الأصغر**. Kelbî dedi: Benî Cümah’ın müttefiki; ve Benî Sehm denildi. Ebû ‘Amr dedi: O, Cüz’ b. el-Hâris b. Cüz’ün amcasıdır; Habeşistan hicret edenlerinden, eski İslâm’dandır. Ve Muhammed b. el-Hüseyn el-Endelüsî, el-Kâlî’nin arkadaşı ve iki dilci oğlu; ve bir nüshada: **الزبيديون**. Ve onlardan Muhammed b. Ubeydillâh

  b. Mezḥic b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişr ez-Zübeydî el-İşbîlî, dilci, Kurtuba sakini. Mezḥic b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişr ez-Zübeydî el-İşbîlî, dilci, Kurtuba sakini.
 Ve **زبيد**, Emîr gibi: Yemen’de meşhur bir **د**; onu Muhammed b. Ziyâd, Mehdî’nin mevlâsı, Abbâsî Reşîd zamanında planladı; zira onu Yemen’e gönderdi de bu yeri seçti; ve bu mübarek şehri orada planladı; ve onu surladı; ve ona kapılar yaptı; sonra 245 yılında öldü. Sonra onun yerine oğlu İbrâhîm b. Ziyâd geçti; 289 yılına kadar sürdü. Ve onun yerine oğlu Ziyâd b. İbrâhîm geçti; sonra kardeşi İshâk; ve 391 yılında öldü. Sonra oğlu Ziyâd, o bir çocuk iken; ona vezir olarak Hüseyin b. Selâme getirildi; o, surun banisidir. Sonra ona ikinci bir sur dolaştırdı vezir Ebû Mansûr el-Fâtekî. Sonra ona üçüncü bir sur dolaştırdı Seyfü’l-İslâm Tuğtekîn b. Eyyûb, 589 yılında; ve o, sur üzerine dört kapı yerleştiren kimsedir. İbnü’l-Mücâvir dedi: “Zübeyd şehrinin burçlarını saydım; onu yüz burç ve yedi burç(?) buldum; her burç ile burç arasında seksen zira vardır.” Dedi: “Ve her burca yirmi zira girer; böylece beldenin çevresi on bin zira ve dokuz yüz zira olur.” Onun haberlerini tafsil etmeyi İbn Semere el-Cündî “Târîhu’l-Yemen”de üstlenmiştir; ve aynı şekilde “Târîhu Zübeyd”de **المفيد** sahibidir. Ondan: Mûsâ b. Târık Ebû Kurra, Zübeyd kadısı; İshâk b. Râhûye’den, İbn Cüreyc’den ve Sevrî’den rivayet etti. Ve Muhammed b. Yûsuf, künyesi Ebû Humme; Mûsâ b. Târık’tan ve başkasından rivayet etti. Ve onun öğrencisi: Muhammed b. Şu‘ayb b. el-Haccâc, Taberânî’ye şeyh: muhaddisler. Ve nisbet edilenlerden, Zübeyd’e: Mûsâ b. Îsâ, Taberânî’ye şeyh; İbn Mâkûlâ onda vehmetti de onu Muhammed diye adlandırdı; buna İbn Nukta dikkat çekti. Ve Muhammed b. Yahyâ b. Mihrân, Müslim’in şeyhi; İbn Tâhir, onun Yemen Zübeyd’inden olduğunu zikretti. Ve Muhammed b. Yahyâ b. Alî b. el-Müslim ez-Zübeydî, zâhid, Bağdat sakini; ve oğulları İsmâ‘îl, Ömer ve Mübârek; hadis rivayet ettiler. Ve Hasan ve Hüseyin, Mübârek ez-Zübeydî’nin iki oğlu; Ebû’l-Vakt’tan Sahîh-i Buhârî’yi işittiler; Hüseyin yoluyla Mısır ve Şam diyarlarında ondan yüksek isnadla bağlantı kuruldu. Ve onların yeğeni Abdülazîz b. Yahyâ b. el-Mübârek ez-Zübeydî; Mansûr ondan işitti ve onu **الذيل**’de zikretti. Ve babası Yahyâ, Ebû’l-Fütûh et-Tâî’yi işitti. Ve iki kardeşi Ahmed ve Muhammed, Yahyâ’nın iki oğlu; ve İsmâ‘îl b. Muhammed; ve İbrâhîm b. Ahmed b. Muhammed b. Yahyâ; hepsi hadis rivayet ettiler. Ve Ahmed ve İsmâ‘îl, Abdurrahmân b. İsmâ‘îl ez-Zübeydî’nin iki oğlu; İsmâ‘îl b. el-Hasen b. el-Mübârek ez-Zübeydî’yi işittiler. Ebû’l-‘Alâ el-Faradî onu zikretti. Ve Ebû Bekir b. el-Mudrib ez-Zübeydî; Yemen’de dört yüzün başında Şâfiî mezhebi onunla yayıldı. Ve Hasan b. Muhammed b. Ebî ‘Ukâme ez-Zübeydî, Süleyhî zamanında Yemen kadısı; ve onun yeğeni Ebû’l-Fütûh b. Abdillâh b. Ebî ‘Ukâme, asrının bir tanesi; ondan **البيان** sahibi nakletti. Ve onun âl-i beyti; onlar Zübeyd’de en yüce ev halkıdır. Ve Abdullah b. Îsâ b. Eymen el-Hermî, Zübeyd fakihlerinin seçkinlerindendir; **المهذب**’i ezberlerdi. Ve Ali b. el-Kâsım b. el-‘Alîf el-Hakemî ez-Zübeydî, **مشكلات المهذب** sahibi; denilir ki: öğrencilerinden altmış müderris çıktı; 640 yılında vefat etti. Ve onun öğrencisi Muhammed b. Ebî Bekir ez-Zûkrî el-Hattâb ez-Zübeydî. Ve Ebû’l-Hayr b. Mansûr b. Ebî’l-Hayr eş-Şemmâh ez-Zübeydî es-Sa‘dî; İbnü’l-Cümeyzî’den işitti; ضبطı güzeldi; 680 yılında vefat etti. Ve oğlu Ahmed; Melik el-Müeyyed Dâvûd ona **سنن أبي داوود**’u okudu; ve 729 yılında vefat etti; Hâfız’ın **التبصير**’inde böyledir. Ve **زيبدان** Fi‘laylân gibi; **العين**’in zammesiyle, bir **ع**. Karâfî dedi: “Onun ‘**العين**’in zammesiyle’ sözünde, ‘Fi‘laylân gibi’ demekten müstağnî kılan vardır; çünkü **الباء** kelimenin **عين**’idir.” Ve **زباد** Sehâb gibi: tekil bir **م**; aşağıda zikri gelecek olan kedigilden doğar. Fakihler ve lugatçılar, “**الزبأد** güzel koku sağılan bir hayvandır” sözlerinde hata ettiler. Karâfî dedi: “İstersen şöyle dersin: Hayvanı, ondan elde edilene isim olarak adlandırdılar; bunun benzeri hata sayılmaz; bilakis o mecazdır; alâkası komşuluktur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فأنبتنا فيها حبا وعنبا**. Bitti.”

Dedim ki: Bununla ifade ediliş, güvenilirlerin sözünde de vuku bulmuştur; Zemahşerî ve onun gibileri, lisan imamlarından. İbn Ebî’l-Hadîd, Nehcü’l-Belâğa şerhinde dedi: Zemahşerî dedi ki: **الزباد**: dişi kedi. Ve **الزيلع** için denilir; onlar **الزباد**’ı sağanlardır: “Ey **زيلع**: ey **زيلع**! **الزبادة** öldü.”” Böylece öfkelenir. Ve ancak o hayvan: **السنور** yani yabanî olan; o, evcil gibi, fakat ondan daha uzundur ve daha büyük gövdelidir; ve tüyü siyahlığa daha meyillidir; Hind ve Habeş diyarlarından getirilir. Ve **كتاب طبائع الحيوان**’da: “Ve **السنانير**’den, ona **الزبادة** denilen vardır.” Ve **الزباد**: güzel koku; o, siyah yapışkan pisliğe benzer bir sızıntıdır; onun kuyruğu altında, çıkış yerinde toplanır; ve onun uyluklarının iç tarafında da. **عين الحياة**’da ed-Demâmînî’de olduğu gibi: hayvan tutulur ve çırpınması engellenir; orada toplanmış o pislik, bir spatula yahut kaşıkla—ki bu daha çoktur—yahut bir bezle yahut ince bir dirhemle sıyrılır. el-Karâfî, “çıkış yerinde” sözünü şu sözüyle incelemiştir: “Çünkü eğer öyle olsaydı, necislenmiş olurdu.” Ve **كتاب طبائع الحيوان**’da: “Ve onun koltuk altlarını, kasıklarını ve böğürlerini yokladığında, içinde bir rutubet bulursun; ondan kazırsın; böylece onun için keskin misk kokusu olur; ve o, az bulunur.”

Ve **اللسان**’da: **الزباد** küçük **السنور** gibidir; Hind taraflarından getirilir; bazen ünsiyet eder de edinilir; ve sağılır: **الزبد**’e benzer bir şey; sıkmakla memesinin ucunda belirir; tıpkı bıyıkları yeni terleyen oğlanların burunlarında beliren gibi; böylece toplanır ve onun hoş bir kokusu vardır; ve o, güzel kokuda vuku bulur. Bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir. Ve **زباد**: **د**; Mağrib’de; ondan Mâlik b. Hayr el-İskenderânî vardır; bunu Ebû Hâtim b. Hibbân söyledi. Ve **زباد بن كعب** câhiliye devrindendir. Abdülganî b. Saîd dedi: **زباد**: Ka‘b b. Hacer b. el-Esved b. el-Kilâ‘ soyundan bir batındır; onlardan Hâlid b. Abdullâh **الزبادي**’dir. Ve **زباد بنت بسطام بن قيس**; o, Velîd b. Abdülmelik’in karısıdır; şairin hakkında dediği:

  **لعمر بني شيبان إذ ينكحونه                      زباد لقد ما قصروا بزباد**

Onu el-Müberred **الكامل**’de zikretti. Ve Muhammed b. Ahmed b. **زباد** el-Medârî; Amr b. Âsım’dan; yahut **زبداء**. İkincisi daha meşhurdur; hâfız da **التبصير**’de böyle zikretti; Ebû Bekr b. Huzeyme’den naklen. Ve Ahmed b. Yahyâ et-Tüsterî ve başkaları. Ve Bezzâr’ın **مسند**’inde vuku bulmuştur: “Bize Muhammed b. **زباد** haber verdi; Amr b. Âsım’dan.” Ve **أبو الزبد**—zamm ile—: Muhammed b. el-Mübârek b. Ebî’l-Hayr el-Âmirî; hâfız bunu **التبصير**’de ve es-Sâğânî’de böyle ضبط etti. Ve **تزبده**: onu yuttu; tereyağını yutar gibi; onların “Onu, eşeğin **الصليانة**’yı kapışı gibi kaptı” demeleri gibi. Yahut **تزبده**: onun safını aldı; ve her kim onun hâlisini alırsa, muhakkak **تزبد** etmiştir. Ve bir adam bir şeyin safını aldığında “**تزبده**” denilir. Ebû Amr’dan: “Falan, yemine **تزبد** etti; o, **متزبد**’dir”; yani onunla yemin etti ve ona çabuk yöneldi. Ve şu beyit okundu:

  **تزبـدهـا حـذاء يعـلـم أنـه                      هو الكاذب الآتي الأمور البجاريا**

**الحذاء**: inkâr edilen yemindir.

Ve **الزبد**—**كتف** gibi—: el-Havfezân b. Şerîk’in atının adıdır. Ve el-Havfezân b. Şerîk’in adıdır. Ve el-Havfezân’ın adı: **الحارث**. Ve **الزعفران** da onundur. Ve o, **الزعفران بن الزبد**’dir. Ve **زبدة بنت الحارث**—zamm ile—: Bişr el-Hâfî’nin kız kardeşi, Ali’nin annesi; Allah sırrını takdis etsin. Ve el-Hasen b. Muhammed b. **زبدة**—zamm ile—: künyesi Ebû Ali el-Kayrevânî olan bir muhaddis; Ali b. Munîr el-Hallâl’dan. Ve **زبد بن سنان**—fetha sonra sükûn ile—; hâfız dedi: “Onlardan onu **بالتحتية** ile ضبط eden de vardır.” Ve **زبد**—hareke ile—: Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ın—Allah ondan razı olsun—ümmü veledinin adıdır.

Ve **زبيدة**—küçültme olarak—: Abbâsî halifesi Reşîd’in karısının lakabıdır; bedeninde bulunan bir nimet sebebiyle. Ve o, Ca‘fer b. el-Mansûr’un kızıdır ve Hârûn’un oğlu Muhammed el-Emîn’in annesidir. Ve **زبيد بنت إسماعيل بن الحسن** el-Bağdâdiyye; Ebû’l-Vakt ona icâzet verdi; 628 yılında vefat etti. Ve **الزبيدية**—zamm ile—?: Mekke-i müşerrefe yolunda bir su birikintisi; el-Mugîse’ye yakın. Ve **الزبيدية**: **ة**; dağlarda; ve Vâsıt’ta bir başkası. Ve o, Bağdat’ta bir mahalledir ve ondan aşağıda bir başkası; her birinin nisbeti, zikredilen **زبيدة**’yedir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Mesellerden: “**قد صرح المحض عن الزبد**”: doğrulukta, zannî haberden sonra hâsıl olur. Ve “**ارتجنت الزبدة**” denilir; yani sütle karıştı da ondan hâlisleşmedi. Islahına yol bulunmayan müşkil iş hakkında darb-ı meseldir. Ve **تزبد الإنسان**: öfkelendi; ve onun **صماغية**’sinde iki köpük belirdi. Ve **أزبد الشراب**. Ve mecazdandır: kadın pamuğu **زبدت**: onu kabarttı ve iyileştirdi; ta ki onu eğirmesi için uygun olsun; ve **التزبيد**: kabartmadır. “Senin karşılaşman, ömrün kaymağıydı.” Ve “Onun **زبدته**’si bir **أورمية** darbesidir”: onu ona acele ettirdi; sanki onunla ona kaymak yedirdim. Ve “Falan, falanla **يزابد** eder”: ona sözle karşılıklı borçlanır ve onunla ona destek olur. Ve **أزبد الشيء**: beyazlığı şiddetlendi. Ve “**أبيض مزبد**”, **يقق** gibi; bütün bunlar mecazdır. Ve **زبيد**—**أمير** gibi—: İfrîkıyye beldelerinden, Mehdiye sahilinde bir köydür. Ve **زبدان**—**عثمان** gibi—: Ba‘lebek ile Dımaşk arasında bir menzildir. Ve **الزبداني**—fetha sonra sükûn ile—: Dımaşk nehirlerinden bir nehirdir. Ve Ebû Tâlib Yahyâ b. Saîd b. **زبادة**—**سحابة** gibi—: inşâ şeyhidir; 594 yılında öldü. Ve Hibetullâh b. Muhammed b. Cerîr **الزبداني**—harekeli—: İbn Mulâ‘ib’den huzûren rivayet etti. Ve İbrâhîm b. Abdullâh b. el-Alâ b. Zeyd **الزبيدي**—fetha sonra sükûn ile—: bir muhaddistir. Ve yenilen **الزبد**’e nisbet edilen: eş-Şems Ali b. Süleymân b. **الزبدي** el-Bağdâdî; Abdüssamed b. Ebî’l-Ceyş’ten semâ etti; 666 yılında vefat etti. Ve el-Enceb b. Ebî Mansûr **الزبدي**; Ebû’l-Hüseyn b. Yûsuf’tan rivayet etti. Ve Emînüddîn Muhammed b. Ali b. Yûsuf **الزبدي**; ondan Kutbüddîn el-Halebî rivayet etti. Ve **الزبدية**—kesr ile—: çömlekten bir sahan; ve **المع. الزبادي**.
