# زبر (ز-ب-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Zebra”, derisi çizgili yaban eşeğidir

- Harfler: ز - ب - ر
- Kur'an'da: 11 geçiş · 11 ayet · 8 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الزُّبُرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8F%D9%91%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%90.md) | الْفُعُلِ | Kayıt defterleri | 2 | 2 | [54:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/54:43.md) |
| [زَبُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Kayıt defteri | 2 | 2 | [4:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/4:163.md) |
| [وَالزُّبُرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8F%D9%91%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%90.md) | وَالْفُعُلِ | Ve kayıt defterleri | 2 | 2 | [3:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/3:184.md) |
| [الزَّبُورِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعُولِ | Kayıt defteri | 1 | 1 | [21:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/21:105.md) |
| [زُبَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B2%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | فُعَلَ | Kütleler | 1 | 1 | [18:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/18:96.md) |
| [زُبُرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B2%D9%8F%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فُعُلًا | Kayıt defterleri | 1 | 1 | [23:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/23:53.md) |
| [زُبُرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B2%D9%8F%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%90.md) | فُعُلِ | Kayıt defterleri | 1 | 1 | [26:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/26:196.md) |
| [وَبِالزُّبُرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8F%D9%91%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%90.md) | وَبِالْفُعُلِ | Ve kayıt defterleri | 1 | 1 | [35:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/35:25.md) |

## Mücavir kökler — 52 mücavir (72 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Davut
2. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 12 · Beyn topraktaki yarık demektir
3. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Ateş demektir
4. [صدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yüz çevirirler
5. [أيوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve Eyüp
6. [يونس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve Yunus
7. [سبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve oymaklar
8. [قطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Maden eriyiğidir
9. [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ferğ “Firağ”, kovanın su dökülen ağzıdır
10. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
11. [إسماعيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ve İsmail
12. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Süleyman
13. [يعقوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ve Yakup
14. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Huzme” demet demektir
15. [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
16. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
17. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Körük demektir
18. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
19. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hadid demir demektir
20. [هارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Harun
21. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
22. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Onların yanı
23. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsa
24. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Berr kara parçası demektir
25. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
26. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kesinlikle keseceğim
27. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
28. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
29. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
30. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
31. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
32. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
33. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Önce
34. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İbrahim
35. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
36. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
37. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
38. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
39. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
40. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Saçak demektir
41. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
42. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
43. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
44. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
45. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
46. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
47. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
48. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
49. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
50. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
51. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
52. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md), [سطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%B1.md), [صحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%81.md), [لوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Taşları üst üste sağlamca dizerek kuyuyu örmek, kütle oluşturmak ve taşa kazıyarak yazmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi mesajların ve amellerin silinmez, sarsılmaz bloklar halinde tescil edilmiş metinleri ve vahiy belgeleri |
| Çekirdek Özet 3 | Parçaların dağılmasını engelleyen kurucu ve bağlayıcı ilkeler manzumesi, kalıcı kayıt ve kurumsal bütünlük |
| Kritik Hata Riski | Zebûr kelimesini yalnızca Hz. Davud’a indirilen metin sanarak kökün amellerin kaydı, demir kütleleri ve ümmetin parçalanması gibi bütüncül yapısal anlamlarını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زب | Yoğunlaşma, kabarma, bir araya gelip yığılma ve itici bir kütle oluşturma; nitekim [زبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF.md) kökünde sütün veya suyun köpürüp toplanması, [زبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86.md) kökünde ise yoğun bir itme ve defetme hareketi mevcuttur. | ر | Çekirdekteki yığılma ve kabarma hareketine süreklilik, başlanmış bir yapıyı üst üste ekleyerek yükseltme, sağlamlaştırma ve taş/kütle düzeyinde kalıcı tahkimat kurma boyutu eklenmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Taşın yontulması, ayrılması, sert malzemeye çentik atılması veya kazınması |
| ب | Ev, çadır | İç mekân, muhafaza alanı, çevrelenmiş ve emniyete alınmış korunaklı yapı |
| ر | İnsan başı | Üstünlük, tepe nokta, biriktirerek üst üste yığma ve zirveye ulaştırma |
| زبر | Kesici aletle yontulan parçaların korunaklı bir alanı çevreleyecek şekilde üst üste dizilmesi | Taşların yontulup örülerek bir kuyunun içini tahkim etmesi, sert yüzeye kazınarak silinmez bir yazının veya kütlenin ortaya çıkarılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Taşları düzgünce üst üste koyarak çökmemesi için kuyunun iç duvarını örmek (طَيُّ البئر بالحجارة); büyük ve ağır demir parçası (زُبْرة الحديد). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Ahmer’e ait şiirde kök, rüzgârın aklı ve tutarlılığı olmaması mecazıyla ve bir şeyin bütünüyle yüklenmesi anlamında şu mısralarla geçmektedir: ولَهَتْ عليه كلُّ مُعْصِفَةٍ / هَوجاءَ، ليس لِلُبِّها زَبْرُ ve عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi kullanımında kişinin aklı ve iradesine hâkimiyeti için «له زَبْرٌ» (onun dirayeti, tutarlılığı var) denilmiş; kalemi taşa veya sert nesneye bastırarak derin yazı yazmaya da aynı kökten «زَبَرْتُ الكِتَاب» tabiri kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde زبر kökü, fiziksel olarak sert parçaların bir araya getirilmesi, yığılması ve sert yüzeylere kazıma yoluyla işaret konulması temel semantik çekirdeğine dayanır. İbranicede aynı kökün yansımaları olan ve kök akrabalığı gösteren biçimler (örneğin *zmr* / *zmr-h* ile ilahi metin ve melodi ilişkisi veya Aramice/Süryanicede taşa, levhaya metin hakketme ve mezmur manasına gelen *mzmōrā* / *zbūrā*) yazılı ilahi kayıt kavramının erken Sami muhitinde taş bloklar ve kalıcı metin levhalarıyla birleştiğini gösterir. Güney Sami (Eski Güney Arapçası ve Ge'ez) katmanında ise taş yazıtlar (musned geleneği) doğrudan sert yüzeylere kazınan kalıcı belgeleri ifade eder. Arapçada kök, kuyu duvarının taşla tahkim edilmesi (somut mimari yapı) ile kalemin sertçe bastırılarak silinmeyecek biçimde levhaya geçirilmesi (yazı) arasındaki ortak tahkimat ve sarsılmazlık fikrini muhafaza etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Taş örme ve yazı kazıma | Kuyuyu taşla örme fiilinden (fiziksel tahkimat) hareketle, silinmeyecek şekilde sert malzemeye yazılan kitaplara ve ağır demir parçalarına ad olmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice *zbūrā* ve İbranice *mizmōr* / *zmr* | Dini metin, yazılı ilahi parça ve mezmur kavramlarıyla fonetik ve semantik kesişim gösterir; metnin taşa veya levhaya kazınmasıyla ilgilidir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapçası kitabeleri ve Habeşçe *mazmūr* | İlahi ilahilerin ve kalıcı emirlerin yazılı levhalar halinde saklanması geleneğinde Afro-Asyatik havzada ortak kültürel-dilsel aktarım mevcuttur. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Arthur Jeffery The Foreign Vocabulary of the Qur'an.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زبر | Anlamlı | Taşla tahkim etmek, kazıyarak yazmak | Kuyunun taşla örülmesi, büyük demir parçası, kalıcı yazılı kayıt ve kitap | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [زرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Dar yere sokmak, çevirmek | Koyun ağılı, suyun aktığı dar kanal ve daraltılmış sığınak manası taşır | Kur'an'da geçer (زرابي) |
| [بزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%B1.md) | Anlamlı | Tohum saçmak, tohum | Bitki tohumu, çoğalma çekirdeği ve bir nesnenin öz kaynağı | Kur'an'da geçmez |
| [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) | Anlamlı | Açığa çıkmak, belirmek | Gizli olanın meydana çıkması, sahanın ortasına çıkıp görünür olma | Kur'an'da geçer |
| [رزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%A8.md) | Anlamlı | Büyük su yolu, oluk | Yağmur suyunun aktığı oluk veya kapı mandalı gibi sabitleyici kütle | Kur'an'da geçmez |
| [ربز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B2.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde anlamlı bağımsız bir kök hüviyeti tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زبر | Merkez | Kalıcı, sert ve tahkim edilmiş kayıt | Taş veya demir gibi dayanıklı unsurlarla tahkim edilmiş, kazınmış ve değiştirilemez blok metin veya parça | İçinde ağırlık, sarsılmazlık ve kalıcılık barındıran nesnel yapı |
| [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) | Komşu | Yazmak ve bir araya getirmek | Harfleri ve hükümleri birbirine ekleyerek genel anlamda kaydetme eylemidir; زبر gibi mutlaka sert malzemeye kazınma veya kütle oluşturma şartı taşımaz | Genel yazma, hükme bağlama ve tescil etme |
| [سطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | Sıralamak ve dizmek | Metinleri belirli bir nizam ve çizgi doğrultusunda yan yana dizmektir; زبر kökündeki kütlesel ağırlık ve tahkimat vurgusu yerine hat/dizi vurgusu öndedir | Çizgiye dökülmüş, düzenlenmiş metin satırları |
| [صحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%81.md) | Komşu | Yüzey açmak ve yaymak | Sayfalar, yapraklar ve genişletilmiş yazı zeminleridir; زبر kökünün taş/blok sertliği ve koruyuculuğu yerine sayfalanabilirlik öne çıkar | Sayfalar haline getirilmiş sahifeler |
| [لوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AD.md) | Komşu | Belirmek ve levha olmak | Üzerine yazı yazılan geniş ve düz levhadır; زبر ise doğrudan yazılan içeriğin ve malzemenin tahkimatını hedefler | Yazı taşıyıcı düz sert zemin |
| [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md) | Zıt | Silmek ve izini gidermek | Bir kaydın, şeklin veya yapının bütünüyle ortadan kaldırılması ve yok edilmesidir; زبر kökünün silinmez tahkimatının tam zıddıdır | Kaydı ve yapıyı bütünüyle kazıyıp yok etme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زبر | Taşla örmek, kazıyarak yazmak, kütle | Taş veya madenle tahkim etmeyi ve silinmez yazılı tescili birlikte ifade eder | Kesin |
| Latince | *munire*, *inscribere*, *psalmus* | Tahkim etmek, kazımak, ilahi metin | *Munire* fiziki sağlamlaştırmayı, *inscribere* sert zemine yazmayı karşılar; tek kelime iki yönü birden içermez | Güçlü |
| İngilizce | *fortify*, *engrave*, *psalms / scriptures* | Sağlamlaştırmak, taşa kazımak, yazıtlar | Kökün mimari sağlamlaştırma yönü *fortify*, kalıcı metin yönü *scriptures* ile kısmen karşılanır | Güçlü |
| Almanca | *befestigen*, *eingraben*, *Schriftstücke* | Tahkim etmek, kazımak, yazılı belgeler | Yazının silinmezliğini ve taş kütlesi gibi sağlamlaştırılmasını iki ayrı kavramla verir | Güçlü |
| Fransızca | *consolider*, *graver*, *écrits sacrés* | Sağlamlaştırmak, kazımak, kutsal metinler | Maddi yapının örülmesi ile manevi kaydın tescilini ayrı kelimelerle ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Lane's Arabic-English Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زُبَرَ الْحَدِيدِ | Büyük demir blokları, kütleler | Zülkarneyn kıssasında iki dağ arasını demir kütleleriyle sağlam bir set haline getirme bağlamı (Kehf [18:96](https://lisan.digital/tr/ayet/18:96.md)). |
| زَبُورًا / الزَّبُورِ | Hz. Davud’a verilen ilahi kitap ve Zebur | Peygamberlere verilen vahiyler ve yeryüzüne salih kulların varis olacağı müjdesi bağlamı (Nisâ [4:163](https://lisan.digital/tr/ayet/4:163.md), İsrâ [17:55](https://lisan.digital/tr/ayet/17:55.md), Enbiyâ [21:105](https://lisan.digital/tr/ayet/21:105.md)). |
| الزُّبُرِ / بِالزُّبُرِ | İlahi vahiy metinleri, hikmet yüklü sayfalar | Geçmiş peygamberlere mucizeler ve aydınlatıcı kitaplarla birlikte verilen hikmetli yazılı belgeler (Âl-i İmrân [3:184](https://lisan.digital/tr/ayet/3:184.md), Nahl [16:44](https://lisan.digital/tr/ayet/16:44.md), Fâtır [35:25](https://lisan.digital/tr/ayet/35:25.md), Şuarâ [26:196](https://lisan.digital/tr/ayet/26:196.md)). |
| الزُّبُرِ (Amel defterleri) | İnsanların yaptıklarının korunduğu ilahi kayıtlar | Kıyamet günü hiçbir şeyin gizli kalmayıp her küçük ve büyük amelin kaydedildiği kitaplar bağlamı (Kamer [54:43](https://lisan.digital/tr/ayet/54:43.md), [54:52](https://lisan.digital/tr/ayet/54:52.md)). |
| زُبُرًا (Fırkalar, parçalar) | Fırkalara ayrılma, bölük pörçük olma | Dini birliği bozup her grubun kendi elindeki metne/anlayışa sığınarak parçalara ayrılması bağlamı (Mü'minûn [23:53](https://lisan.digital/tr/ayet/23:53.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahiy ve amel defterleri (Kitâbet) | Zebur’un kelamullah içindeki yeri ve amellerin yazıldığı defterlerin mahiyeti; ilahi bilginin silinmezliği. | Kesin tescil, değişmez ilahi hüküm ve kader kaydı |
| Fıkıh | Hükümlerin tespiti ve ahkâm metinleri | İlahi emirlerin yazılı tescili ve geçmiş şeriatların kitaplarında geçen hükümlerin bağlayıcılığı tartışması. | Yazılı vesika, bağlayıcı metin otoritesi |
| Tefsir | Kur'an lafızlarının semantik dökümü | Zebûr ile Kitap arasındaki fark; Zebûr’un ahkâmdan ziyade mev'iza ve tesbih ağırlıklı bir kitap olması. | Hikmetli nasihatler ve kalıcı kayıtlar mecmuası |
| Hadis | Rivayet metinleri ve akıl tarifi | İnsanın kendini kötülükten alıkoyan aklına «له زَبْرٌ» denilmesi ve amellerin yazıldığı sayfaların kapanması. | İnsanı tutarlı kılan irade ve amel kayıtları |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve kitap inancı | Sarsılmaz İlahi Metin | Koruma ve tebliğ | Vahiy, hafızalardan silinmeyecek ve tahrif edilemeyecek sağlam bir mimari blok gibi topluma sunulur. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve arşiv | Kalıcı Yazılı Arşiv | Sabitleme ve aktarım | Bilginin şifahi kayboluştan kurtarılıp sertleşmiş, belgelenmiş ve doğrulanabilir metinler haline getirilmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Anayasal düzen ve birlik | Anayasal Metin / Parçalanma Riski | Tahkimat ve nizam | Devletin yasaları kuyu duvarı gibi toplumu tutar; bundan kopuş toplumu fırkalara (زُبُرًا) böler. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sözleşmeler | Tescilli Senet ve Blok Kayıt | Hukuki güvence | Ekonomik hakların ve mülkiyetin inkâr edilemez, taş gibi sağlam kütük ve tapu kayıtlarına bağlanmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Blokzincir (*blockchain*) ve kriptografik kütük | Her yeni verinin bir önceki bloğa sarsılmaz biçimde eklenerek kuyu duvarı gibi örülmesi ve değiştirilemez bir kütük oluşturması mantığıyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal hafıza ve kodifikasyon | Sosyal yapıların dağılmasını önlemek amacıyla kuralların yazılı yasa metinleri haline getirilerek kurumsallaştırılması hareketidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Hz. Davud’un kitabının özel adı sayarak, kelimenin Kur'an boyunca amel kayıtları, demir bloklar ve toplumsal bölünme formlarındaki yapısal bağını ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, fiziksel sağlamlaştırmadan (demir kütleleri) amel defterlerine, geçmiş peygamberlerin sayfalarından toplumsal yapıların çözülüp özerk bloklara ayrılmasına kadar her türlü tahkimat ve tescili içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mü'minûn [23:53](https://lisan.digital/tr/ayet/23:53.md)’teki «زُبُرًا» ifadesini basit bir «fırkalar» sözcüğü gibi okuyup, her grubun kendi ürettiği yazılı doktrin ve kapalı metin kütlesine hapsolarak bütünden koptuğunu fark edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da vahyin yalnızca sözlü bir hitap değil, tarihin ve amel dünyasının üzerine kurulduğu sarsılmaz bir tescil ve yapı taşı olduğunu anlamayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin getirdiği belgelerin nitelendiği ayetlerde (Âl-i İmrân [3:184](https://lisan.digital/tr/ayet/3:184.md)), amel kayıtlarının anlatıldığı kıyamet sahnelerinde (Kamer [54:52](https://lisan.digital/tr/ayet/54:52.md)) ve ümmetin ayrışma tehlikesinde (Mü'minûn [23:53](https://lisan.digital/tr/ayet/23:53.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyi sadece soyut bir ses veya geçici duygu zanneden yaklaşımı düzeltir; vahyin taş duvar gibi koruyucu, bağlayıcı ve nesnel bir tescil kütlesi olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taşları kuyu duvarına üst üste dizerek yapıyı tahkim etmek, demir parçalarını kütle haline getirmek ve sert yüzeye kazıyarak yazı yazmak.
- Soyut anlam: Dağılmaya müsait unsurları silinmez, sarsılmaz ve itiraz kabul etmez bir tescil altında birleştirerek kalıcı kılmak.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç tutarlılığını sağlayan koruyucu ve değiştirilemez kurallar bütünü, kurumsal hafıza ve amel kütüğü.
- LaTeX modeli: $$\Sigma = \sum_{i=1}^{n} B_i \xrightarrow{\quad \tau \quad} \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $B_i$, üst üste konulan her bir taşı, demir parçasını veya kaydedilen her bir tekil ameli/metin parçasını temsil eder. $\tau$ operatörü, bu parçaları dağılmaktan koruyan tahkim etme, örme ve sarsılmaz şekilde tescil etme (zebr) fonksiyonudur. $\Sigma$ harfi münferit unsurların bir araya gelerek oluşturduğu kütleyi, $\Omega$ ise ortaya çıkan tahkim edilmiş nihai korunaklı yapıyı, anayasal kütüğü veya amel defterini gösterir. Parçalar bağımsız kalırsa dağılır; $\tau$ ile birbirine bağlandığında sağlam bir duvar ve silinmez bir kayıt teşkil eder.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/3:184.md) — وَالزُّبُرِ

فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ

Meal (IK): Seni yalanladılarsa senden önce açık mucizeler, sahifeler ve nurlu kitabı getirenler de yalanlanmıştı.

### [Nisa 4:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/4:163.md) — زَبُورًا

إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا

Meal (IK): Nuh’a, ondan sonra gelen peygamberlere, İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Ya’kub’a ve torunlarına, İsa’ya, Eyyüb’a, Yunus’a, Harun’a ve Süleyman’a vahyettiğimiz gibi, şüphesiz sana da vahyettik. Davud’a da Zebur’u verdik.

### [Nahl 16:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/16:44.md) — وَالزُّبُرِ

بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Kitablar ve apaçık delillerle. Sana da insanlara indirileni açıklayasın diye bu zikri indirdik. Belki düşünürler.

### [İsra 17:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/17:55.md) — زَبُورًا

وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا

Meal (IK): Rabbın göklerde ve yerde olanları daha iyi bilendir. Andolsun ki; Biz, peygamberlerden bir kısmını bir kısmına üstün kıldık, Davud’a da Zebur’u verdik.

### [Kehf 18:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/18:96.md) — زُبَرَ

آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا

Meal (IK): Bana demir kütleleri getirin. Bunlar iki dağın arasını doldurunca; körükleyin, dedi. Nihayet o, bir ateş haline gelince; bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim, dedi.

### [Enbiya 21:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/21:105.md) — الزَّبُورِ

وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Zikir’den sonra Zebur’da da yazdık ki: Yeryüzüne ancak salih kullarım varis olur.

### [Müminun 23:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/23:53.md) — زُبُرًا

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

Meal (IK): Ama onlar işlerini kendi aralarında bölük bölük ayırdılar. Her bölük kendi tuttuğu yoldan memnundur.

### [Şuara 26:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/26:196.md) — زُبُرِ

وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ

Meal (IK): O, daha öncekilerin kitablarında vardır.

### [Fatır 35:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/35:25.md) — وَبِالزُّبُرِ

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ

Meal (IK): Şayet seni yalanlıyorlarsa; onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Peygamberleri, onlara apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitablarla gelmişlerdi.

### [Kamer 54:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/54:43.md) — الزُّبُرِ

أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ

Meal (IK): Sizin kafirleriniz bunlardan daha mı iyidir? Yoksa kitablarda sizin için bir beraat mi vardır?

### [Kamer 54:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/ayet/54:52.md) — الزُّبُرِ

وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ

Meal (IK): Yaptıkları her şey kitablarda kayıtlıdır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Zebra”, derisi çizgili yaban eşeğidir. Sonra kuyu etrafını taşla örmeye de “zebr” denmiştir. Tablet anlamına da gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والراء والباء معهما
ز ر ب، ز ب ر، ر ز ب، ب ز ر، ب ر ز مستعملات
زرب:
الزَّرْب والزّريبة: موضع الغنم. والزَّرْبةُ: قُتْرةُ الرّامي.
والزَّرابيّ، وواحداتها: زُرْبِيّة: من القُطوع الحِيريّة وما كان على صنيعتها.
زبر:
الزَّبْرُ: طيٌّ البِئْر، تقول: زَبَرْتها، أي: طَوَيْتها.
الزَّبُور: الكِتابُ. والزّبور: اسم الكتاب الذي أنزل على داود.
والزُّبْرةُ من الكاهل: الهَنَةُ النّاتئة من الأسد، وهو شَعرٌ مجتمع على موضع الكاهل منه، وكلّ شَعرٍ مجتمع كذلك فهو زُبْرة. والزُّبْرة: قِطْعةٌ من الحديد ضَخْمة.
والأَزْبَرُ: الضَّخْمُ زُبرةِ الكاهلِ، والأُنْثَى: زَبْراء. وكان للأحنف خادمٌ تُسَمَّى زَبْراء، فكانت إذا غضبت قال الأحنف: هاجَتْ زَبْراء، فذهبت مثلا حتى قيل لكل من غضب: هاجت زَبْراؤه.
وزَبَر فلانٌ يَزْبُرُه زبراً وزبرة: انتهره.
وكَبْشٌ زَبِيرٌ، أي: ضَخْم مكتنز وكِيسٌ زبير: أَعْجَر مملوء.
وزِئْيُرُ الثّوب: ما يرتفع من قُطنه، وزِئبُرُ القطيفة: ما تعلّق منها. والجميع: الزَّآبِرُ.
والزِّبِرُّ: الشّديد، قال الفقعسيّ:
أكونُ ثَمَّ أَسَداً زِبِرّا
رزب:
المِرْزابُ:المِيزاب، والجميعُ: مَرازيبُ ومَيازيبُ.
والمِرْزَبةُ: شِبْه عُصَيّةٍ من حديد، وكذلك: الإرْزَبّة، ويُخَفِّفون الباء، إذا قالوا بالميم.
بزر:
البَزْرُ: كلّ حَبّ ينثر على الأرض للنّبات، وتقول: بَزَرْتُه وبَذَرْتُه.
والبَزْرُ: الهَيْجُ بالضَّرْب.
والمِبْزَرُ: مثل خَشَبة القصّارين. والبَيْزَرُ أيضاً: خَشَبٌ يُبْزَرُ به الثّيابُ في الماء.
وبَزْرُ الكتّان: حَبُّه. وبُزُور النَّبات: حُبُوبه الصِّغار.
برز:
رَجُلٌ بَزْر، أي: ظاهر الخُلُق عفيف وامرأة برزة: موثوق برأيها وفضلها، وعفافها. والفعل: بَرُزَ يَبْرُزُ برازة. قال العجّاج في الرّجل البَرْز:
بَرْزٌ وذو العَفافةِ البَرْزيُّ
والبَرازُ: المكانُ الفضاءُ من الأرض، البعيدُ الواسعُ. وتبرّز فلان: خَرَجَ إلى البَراز. وقيل تبرّز في التَّغَوُّط، كناية عنه. أي: خرج إلى بَرازٍ من الأرض.
وبَرَزُ فلان يَبْرُزُ بالتّخفيف، أي: ظهر بعدالخفاء وإذا تسابقت الخيلُ قيل لسابقها: قد بَرَّزَ عليها.
وأَبَرْزَتْ ُالكِتابَ والشَّي، أي: أظهرته. وكتابٌ مَبْرُوزٌ، مُبرَزٌ أي: منشور، اقل:
أو مُذْهَبٌ جَدَدٌ على أولاحه		النّاطقُ المَبْرُوزُ والمَختُومُ
والبِرازة: المبارزة من القِرْنين فيالحرب، وتبارزا تبارُزاً، وبارزَ القِرْنَ مُبارَزَةً وبِرازاً.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**الراء** و**الباء** معهما
**ز ر ب**، **ز ب ر**، **ر ز ب**، **ب ز ر**، **ب ر ز** مستعملات

**زرب**:
**الزَّرْب** ve **الزّريبة**: koyunun yeri. Ve **الزَّرْبةُ**: okçunun tozu.
Ve **الزَّرابيّ**; ve onun tekilleri: **زُرْبِيّة**: **الحِيريّة** kesimlerinden ve onun sanatı üzere olan şeylerden.

**زبر**:
**الزَّبْرُ**: kuyunun örülmesi; dersin ki: **زَبَرْتها**; yani: onu ördüm.
**الزَّبُور**: kitap. Ve **الزّبور**: Dâvûd’a indirilen kitabın adıdır.
Ve **الزُّبْرةُ** **الكاهل**’den: aslandan çıkıntı yapan yumru; o, ondan **الكاهل** yerinde toplanmış bir kıldır; ve her böyle toplanmış kıl, o da **زُبْرة**’dir. Ve **الزُّبْرة**: demirden büyük bir parça.
Ve **الأَزْبَرُ**: **زُبرةِ الكاهلِ**’i iri olan; dişisi: **زَبْراء**. Ve **الأحنف**’in **زَبْراء** diye adlandırılan bir hizmetçisi vardı; o öfkelendiğinde **الأحنف** derdi ki: **هاجَتْ زَبْراء**; böylece mesel oldu; nihayet her kim öfkelenirse ona denildi: **هاجت زَبْراؤه**.
Ve falan kimse onu **يَزْبُرُه** **زبراً** ve **زبرة**: onu azarladı.
Ve **كَبْشٌ زَبِيرٌ**; yani: iri, dolgun. Ve **كِيسٌ زبير**: dolu, şişkin.
Ve **زِئْيُرُ الثّوب**: pamuğundan yükselen şey. Ve **زِئبُرُ القطيفة**: ondan asılı kalan şey. Ve hepsi: **الزَّآبِرُ**.
Ve **الزِّبِرُّ**: şiddetli olan. **الفقعسيّ** dedi ki:
أكونُ ثَمَّ أَسَداً زِبِرّا

**رزب**:
**المِرْزابُ**: **المِيزاب**; ve çoğulu: **مَرازيبُ** ve **مَيازيبُ**.
Ve **المِرْزَبةُ**: demirden küçük bir değneğe benzer; ve yine: **الإرْزَبّة**; ve **الميم** ile söylediklerinde **الباء**’yı hafifletirler.

**بزر**:
**البَزْرُ**: bitmesi için yere serpilen her tohum; ve dersin ki: **بَزَرْتُه** ve **بَذَرْتُه**.
Ve **البَزْرُ**: vurmakla kışkırtma.
Ve **المِبْزَرُ**: dokumacıların tahtası gibi. Ve **البَيْزَرُ** da: su içinde elbiselerin onunla **يُبْزَرُ** edildiği ağaçtır.
Ve **بَزْرُ الكتّان**: onun tanesi. Ve **بُزُور النَّبات**: onun küçük taneleri.

**برز**:
**رَجُلٌ بَزْر**; yani: ahlâkı açık, iffetli. Ve **امرأة برزة**: görüşüne, faziletine ve iffetine güvenilen. Fiil: **بَرُزَ يَبْرُزُ برازة**. **العجّاج** **الرّجل البَرْز** hakkında dedi ki:
بَرْزٌ وذو العَفافةِ البَرْزيُّ
Ve **البَرازُ**: yerden açık yer; uzak, geniş. Ve falan kimse **تبرّز** etti: **البَراز**’a çıktı. Ve denildi ki: **تبرّز** büyük abdestte; ona kinaye olarak. Yani: yerden bir **بَراز**’a çıktı.
Ve falan kimse **بَرَزُ** **يَبْرُزُ** (hafifletmeyle); yani: gizlilikten sonra göründü. Ve atlar yarıştığında, önde gidene denilir: onun üzerine **بَرَّزَ** etti.
Ve **أَبَرْزَتْ** kitabı ve şeyi; yani: onu ortaya çıkardı. Ve **كتابٌ مَبْرُوزٌ**، **مُبرَزٌ**; yani: yayılmış. Dedi ki:
أو مُذْهَبٌ جَدَدٌ على أولاحه		النّاطقُ المَبْرُوزُ والمَختُومُ
Ve **البِرازة**: savaşta iki denk arasında karşı karşıya gelme. Ve **تبارزا** **تبارُزاً**; ve **بارزَ** dengi **مُبارَزَةً** ve **بِرازاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزُبْرَةُ: القِطْعة من الحديد، والجمع زُبَرٌ. قال الله تعالى: "آتُوني زُبَرَ الحَديدِ"، وزُبُرٌ أيضاً، قال تعالى: "فَتَقَطَّعوا أَمْرَهُمْ بَيْتَهُمْ زُبُراً" أي قِطَعاً. والزُبْرَةُ أيضاً: موضع الكَاهِل. يقال: رَجل أَزْبَر، أي عظيم الزُبْرَةِ. ومنه زُبْرَةُ الأسد. يقال: أَسَدٌ مَزْبَرَانيٌّ، أي ضَخْمُ الزُبْرَةِ. والزُبْرَةُ: كَوْكَبانِ نَيِّرانِ، وهما كاهلا الأسد، يَنزِلُهُما القَمَرُ. والزَبْرُ بالفتح: الزَجرُ والمَنْع. يقال: زَبَرَهُ يَزْبُرُهُ بالضمّ زَبْراً، إذا انْتَهَزَهُ. ويقال: ما له زَبْرٌ، أي عَقْلٌ وتماسُكٌ، وهو في الأصل مصدرٌ. والزَبْرُ أيضاً: طَيُّ البِئْرِ بالحجارة. يقال: بئْرٌ مَزْبورَةٌ. والزَبْرُ: الكتابة. يقال: زَبَرَ يَزْبُرُ ويَزْبِرُ. قال الأصمعي: سمعت أعرابياً يقول: أنا أَعْرِفُ تَزْبِرَتي، أي خَطِّي وكتابتي. والزِبْرُ: الكتابُ، والجمع زُبورٌ. والمِزْبَرُ: القلمُ. والزَبورُ بالفتح: الكتاب. والزِبِرُّ بالكسر والتشديد: القويُّ الشديد. أبو زيد: أخذت الشيءَ بِزَوْبَرِهِ وبِزَأبَرِهِ وبِزَغْبَرِهِ، إذا أخذته كله ولم تَدَعْ منه شيئاً. وازْبَأَرَّ الكَلْبُ: تَنَفَّشَ. وازْبَأَرَّ الشَعَرُ: تنفَّش. قال الشاعر:
فَهْوَ وَرْدُ اللَوْنِ في ازْبِئْرارِهِوكُمَيْتُ اللَوْن ما لم يَزْبَـئِرّ
أبو زيد: ازْبَأَرَّ النَبْتُ والوَبَرُ، إذا نَبَتَ. والزِئْبِرُ بالكسر مهموزٌ: ما يَعْلو الثَوبَ الجَديدَ، مِثْلَ ما يَعْلو الخَزَّ. يقال: زَأْبَرَ الثَوْبُ فهو مُزَأْبَرٌ، إذا خَرَجَ زِئْبِرَهُ.

##### Türkçe

**الزُبْرَةُ**: demirden parça; çoğulu **زُبَرٌ**. Allah Teâlâ dedi ki: “**آتُوني زُبَرَ الحَديدِ**”; ve **زُبُرٌ** da (vardır). (Yine) Teâlâ dedi ki: “**فَتَقَطَّعوا أَمْرَهُمْ بَيْتَهُمْ زُبُراً**” yani parçalar.

Ve **الزُبْرَةُ** ayrıca: **الكَاهِل**’in yeri. Denir ki: **رَجل أَزْبَر**; yani **الزُبْرَةِ**’si büyük. Ondan: **زُبْرَةُ الأسد**. Denir ki: **أَسَدٌ مَزْبَرَانيٌّ**; yani **الزُبْرَةِ**’si iri.

Ve **الزُبْرَةُ**: iki parlak yıldızdır; ikisi de aslanın **كاهلا**’sıdır; ay onlara iner.

Ve fetha ile **الزَبْرُ**: azarlama ve men etme. Denir ki: **زَبَرَهُ يَزْبُرُهُ** damme ile **زَبْراً**; onu yakalayıp ele geçirdiği zaman. Ve denir ki: **ما له زَبْرٌ**; yani akıl ve tutarlılık; aslında o bir mastardır.

Ve **الزَبْرُ** ayrıca: kuyunun taşlarla örülmesi. Denir ki: **بئْرٌ مَزْبورَةٌ**.

Ve **الزَبْرُ**: yazmadır. Denir ki: **زَبَرَ يَزْبُرُ ويَزْبِرُ**. **الأصمعي** dedi: Bir bedevîyi işittim, diyordu ki: **أنا أَعْرِفُ تَزْبِرَتي**; yani çizgim ve yazım.

Ve **الزِبْرُ**: kitaptır; çoğulu **زُبورٌ**. Ve **المِزْبَرُ**: kalemdir.

Ve fetha ile **الزَبورُ**: kitaptır.

Ve kesra ve şeddeli **الزِبِرُّ**: kuvvetli, şiddetli olandır.

**أبو زيد**: **أخذت الشيءَ بِزَوْبَرِهِ وبِزَأبَرِهِ وبِزَغْبَرِهِ**; onu bütünüyle aldığın ve ondan hiçbir şey bırakmadığın zaman.

Ve **ازْبَأَرَّ الكَلْبُ**: kabardı. Ve **ازْبَأَرَّ الشَعَرُ**: kabardı. Şair dedi ki:
فَهْوَ وَرْدُ اللَوْنِ في ازْبِئْرارِهِ
وكُمَيْتُ اللَوْن ما لم يَزْبَـئِرّ

**أبو زيد**: **ازْبَأَرَّ النَبْتُ والوَبَرُ**; bittiği zaman.

Ve hemzeli, kesra ile **الزِئْبِرُ**: yeni elbisenin üstünde bulunan şeydir; **الخَزَّ**’ın üstünde bulunan şey gibi. Denir ki: **زَأْبَرَ الثَوْبُ فهو مُزَأْبَرٌ**; **زِئْبِرَهُ** çıktığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ر ب
زرب ، زبر ، برز ، ربز ، بزر ، رزب : مستعملات .
بزر : قال الليث : البَزْر : كلُّ حَب يُنثَر للنَّبات ، تقول : بزَرْتُه وبَذَرتُه .
أبو عبيد عن الأمويّ : بَزرْتهُ بالعَصَا بَزْراً : إذا ضَربتَه بها .
ابن نجدة عن أبي زيد : يقال للعَصَا : البَيْزارةُ والقَصيدةُ .
وقال اللّيث : المبْزَرُ : مِثلُ خَشَبة القَصّارِين
تُبزَر به الثّياب في الماء .
قال : والبَيْزارُ : الّذي يَحمِل البازيّ .
قلتُ : وغيرُه يقول : البازِيار ، وكلاهُمَا دخيل . والبُزُور : الحُبُوب الّتي فيها صِغَر ، مثل حُبُوب البَقْل وما أَشبَهها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المبْزورُ : الرجلُ الكثيرُ الوَلَدِ ، يقال : ما أكثَر بَزْرَه ، أي : وَلَده . وعزَّةٌ بَزَرَى : ذاتُ عَدَد كثير وأنشدَ :
أَبَتْ لي عِزّةٌ بَزَرَى بزوخ
إذا ما رامَها عِزٌّ يَدُوخُ
قال : بَزَرَى عددٌ كثير ، وأَنشَد :
قد لَقِيَتْ سِدْرَةُ جَمْعاً ذَا لُهًى
وعَدَداً فَخْماً وعِزّاً بَزَرَى
قال : والبَزَرى لَقب لبني أبي بكر بن كلاب ، وتبزَّر الرجلُ : إذا انتمى إليهم . وقال القَتّال الكِلابيّ :
إذا ما تَجَعْفَرتُمْ علينا فإنّنا
بَنُو البَزَرَى من عِزّةٍ تَتَبزّرُ
قال : والبَزْراء : المرأةُ الكثيرةُ الوَلَد . والزَّبْراءُ : الصُّلْبة على السَّير .
والبَزْر : المُخاط . والبَزْرُ : الأَوْلاد .
زبر : قال الليث : الزَّبْر : طيُّ البِئْر ، تقول : زَبَرْتُها ، أي : طَوَيتُها .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : إذا لم يكن للرجل رأيٌ قيل : ما لَه زَبْر وجُولٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الزَّبْرُ : الصَّبْر ، يقال : ما لَه صَبْرٌ ولا زَبْر .
وأخبَرَني المُنذِريّ عن أبي الهَيْثَم يقال للرجل الّذي لا عَقَل له ولا رَأْي له زَبْرَ وجُول ولا زبْرَ له ولا جُول .
قال : وأصلُ الزَّبْر طَيُّ البئر إذا طُوِيت تماسكتْ واستَحكمتْ .
قال : والزَّبْر : الزَّجْر ، لأنّ من زَبَرْتَه عن الغَيّ فقد أحكَمْتَه ، كزَبْر البِئْر بالطَّي .
قال : وأخبَرَني الحَرّاني عن ابن السكّيت قال أبو عبيدة : زَبَرْتُ الكتابَ وذَبَرْتُه : إذا كتَبْتَه .
قال : وقال الأصمعي : زَبَرْتُ الكتابَ : كتبتُه ، وذَبَرْتُه : قَرأْتُه .
وقال أعرابيّ : إني لأعرِف تَزْبِرَتي ، أي : كتابتي .
وقال اللّيث : الزَّبُور : الكتاب ، وكلُّ كتابِ زَبُور ، وقال الله جَلَّ وعزّ : ( وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِى الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ ) ( الأنبياء : 105 ) .
ورُوِي عن أبي هُرَيرة أنّه قال : الزَّبور : ما أُنزِل على داود ) مِن بَعْدِ الذِّكْرِ ( من بَعْدَ التوراة .
وقرأ سَعِيد بنُ جُبَير : ( ولقد كتبنا في الزُّبور ) بضم الزاي .
وقال : الزُبُور : التّوراة والإنجيل والقرآن .
قال : والذِّكر : الّذي في السماء .
وقيل : الزَّبور فَعولٌ بمعنى مفعول ، كأنه زُبِر ، أي : كُتِب .
وقال ابن كناسة : من كواكب الأسَد : الخراتانِ ، وهما كوكبان بينهما قَدْرُ سَوْط ، وهما كتفا الأسد ، وهما زُبْرةُ الأسد ، وهي كلُّها يمانية ، وأصلُ الزُّبرة : الشَّعر الذي بين كتفَي الأسد .
وقال الليث : الزُّبْرةُ : شعْرٌ مجتمعٌ على موضع الكاهل من الأسد ، وفي مِرْفَقَيْهِ ، وكلُّ شعر يكون كذلك مجتمعاً فهو زُبْره .
قال : وزُبْرَة الحديد : قطعةٌ ضخمةٌ منه .
وقال الفرّاء في قوله : ( فَتَقَطَّعُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً ) ( المؤمنون : 53 ) ، من قرأ بفتح الباء أراد قِطعاً ، مثل قوله : ( ءَاتُونِى زُبَرَ الْحَدِيدِ ) ( الكهف : 96 ) .
قال : والمعنى في زُبُر وزُبَر واحد ، والله أعلم .
وقال الزّجّاج : ومن قرأ زُبُراً أراد كُتُباً ، جمع زبور ومن قرأ زُبَراً ، أراد قِطَعاً ، جمع زُبْرة ، وإنما أراد تفرَّقوا في دينهم .
وقال الليث : الأزْبَرُ : الضخمُ زُبْرة الكاهل ، والأنثى زَبْرَاء ، وكان للأحنف خادمٌ تسمَّى زَبْرَاء ، فكانت إذا غضِبتْ قال الأحنف : هاجتْ زَبْرَاء ، فذهبَتْ مثلاً حتى قيل لكل من هاج غضبُه : هاجت زَبْرَاؤُه .
وقال ابن السكيت : هو زِئْبِر الثَّوب . وقد قيل : زِئْبُرُ بضم الباء ، ولا يقال زِئْبَر وقد زأْبَرَ الثّوبُ فهو مُزَأْبَر .
وقال الليث : الزِّئبُرُ بضم الباء زِئْبرْ الخزِّ والقَطيفة والثوب ونحوه ؛ ومنه اشتُق ازبِئْرَار الهِرِّ : إذا وفَى شَعرُه وكَثُرْ ، وقال المرَّار :
فهْوَ وَرْدُ اللّون في ازْبِئْرَارِه
وكُمَيْتُ اللَّوْنِ ما لم يَزْبَئِرّ
أبو زيد : ازبأَرَّ الوبَر والنبات : إذا نَبَتَ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الزِّبِرُّ من الرجال : الشديد .
وقال أبو محمد الفَقْعَسِيّ :
أكون ثَمّ أسداً زِبِرّا
وزُبْرة الأسَد : منزلٌ من منازل القَمر ، وقد مَرَّ تفسيره .
سَلمة عن الفرّاء : الزَّبير : الدّاهية . والزّبير : الحمأَة . وأَنشد :
تُلاقي من آلِ الزُّبيْرِ الزَّبِيرَا
وقال ابن الأعرابيّ : ازْبَرَّ الرجلُ : إذا عَظمَ جسمُه ، وازْبَر : إذا شَجُع .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أَخذ الشيء بزَغْبَرِه : إذا أخذه كله ، فلم يدعْ منه شيئاً ، وكذلك أخذَه بزَوْبَرِه وبزأبره .
وقال ابن حبيب : الزَّوْبر : الداهية في قول الفَرَزْدَق :
إذا قال غاوٍ من مَعَدَ قصيدةً
بها جَرَبٌ قامت عليَّ بَزَوْبَرَا
أي : قامت عليَّ بداهيَة .
وقال غيره : معناه : أَنها تُنسَب إليَّ كلُّها ولم أَقُلْها .
ربز : روَى شَمر في كتابه حديثاً لعبد الله بن بُسْر أنه قال : جاءَ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) إلى داري فوضعْنا له قطيفةً رَبيزَةً .
قال شمر : حدثني أبو محمد عن المظفّر أنه قال : كَبْشٌ ربيز ، أي : ضخم ، وقد رَبُزَ كَبْشُكَ ربازةً ، أي : ضَخْم . وقد أَرْبَزْته أنا إرْبازاً .
قال شمر : وقال أبو عَدْنان : الرَّبيز : الرجلُ الظريف الكيس .
وقال أبو زيد : الرَّبيز والزَّميز من الرجال : العاقل الثّخين . وقد رَبُزَ ربازَة ، ورَمُز رمازةً بمعنى واحد .
وقال غيره : فلانٌ رَبيز ورَمِيز : إذا كان كثيراً في فنِّه ، وهو مُرْتَبزٌ ومُرْتمز .
زرب رزب : أبو عُبَيد عن الكسائي : الزُّرِيبةُ : حظيرةٌ من خَشب تُعمل للغنم ، يقال منه : زَرَبْتُها أَزْرُبُها زَرْباً .
قال : وقال أبو عمرو : الزَّرْبُ : المَدْخَل ، ومنه زَرْبُ الغَنَم .
وقال غيره : انْزَرَب في الزَّرْب انْزِراباً : إذا دَخَل فيه .
وقال ابن الأعرابي : الزِّرْب : مَسِيل الماء . والزَّرْبُ : الحَظِيرة .
قال : وزَرِب الماءُ وسَرِب : إذا سالَ .
وقال ابن السَكّيت : زَرِيبةُ السَّبع : موضعهُ الّذي يَكتنُّ فيه .
وقال الليْث : الزَّرِبُ : موضعُ الغَنَم ، يسمَّى زَرْباً وزَرِيبة .
قال : والزَّرْبُ : قُتْرة الرّامي ، قال رُؤبةُ :
في الزَّرْب لو يَمضَغُ شَرْباً ما بَصَقْ
وقال الزّجّاج في قوله جلّ وعزّ : ( مَصْفُوفَةٌ وَزَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ ) ( الغاشية : 16 ) ، الزَّرابيّ : البُسُطُ واحدتُها زَرْبِيَّة .
وقال الفرّاء : هي الطَّنافِس لها خَمْل رَقيق .
وأخبَرَني ابن رزين عن محمّد بنِ عمرو عَن الشاه المؤرّج أنه قال في قول الله جلّ وعزّ : ( مَصْفُوفَةٌ وَزَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ ( قال : زَرابيّ النَّبت إذا اصفَرَّ واحمَرَّ وفيه خُضْرة وقد ازْرَبَّ ، فلمّا رأَوا الألْوان في البُسُط والفُرُش والقُطُف شَبَّهوها بزَرابيِّ النَّبْت ، وكذلك العَبْقَرِيّ من الثِّياب والفُرُش .
وعن أبي هريرة رضي الله عنه أنه قال : ويل للعرب من شر اقترب . ويل للزَّرْبيّة . قيل : وما الزربيّة ؟ قال : الذين يدخلون على الأمراء ، فإذا قالوا شراً أو قالوا شيئاً قالوا صَدَقَ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الزِّرْيابُ : الذَّهب .
والزِّريابُ : الأصفَر من كل شيء . قال : ويقال للمِيزابِ : المِزْرابُ والمِرْزابُ . وقال اللّيث : المِرْزابُ لغة المِيزابُ .
وقال ابن السكّيت : هو المِيزَابُ ، وجمعُه المَآزِيب ولا يقال المِزْرَاب ونحو ذلك قال الفرّاء وأبو حاتم .
وقال اللّيث : المِرْزَابَة : شِبه عُصَيَّةٍ من
حَديد ، والإرْزَبَّة لغةٌ فيها إذا قالوها بالميم خفّفوا الباء ، وأَنشَدَ :
ضَرْبك بالمِرْزَبَة العُودَ النَّخِرْ
قلتُ : ونحو ذلك رَوى أبو عبيد عن الفرّاء .
وكذلك قال ابنُ السكّيت مثله في المرزبة والإرزبة . أبو عبيد عن الأصمعيّ : رجلٌ أرْزَبٌّ : إذا كان قصيراً غليظاً .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : رجلٌ أرْزَبٌّ : كبير ، ورجلٌ قِرْشَبٌّ : سَيّءُ الحال .
وقال أيضاً : الإرْزَبُّ : العظيمُ الجِسم الأحمقُ ، وأَنشَد الأصمعيّ :
كَزُّ المُحَيَّا أُنَّحٌ أرْزَبُّ
برز : في حديث أمّ مَعبد الخُزاعية : أنها كانت امرأة برزة تَختبىء بفناء قُبتها .
قال أبو عُبيد : البَرْزَةُ من النِّساء : الجليلةُ التي تظهَر للناس ويجلس إليها القومُ .
وأخبرَني المنذريُّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : قال الزُّبَيْرِيّ : البرزةُ من النساء التي ليستْ بالمُتزايلة ولا المُحْزَمِّقة .
قال : والمتزايلة : التي تُزايلك بوجهها تستُره عنك وتنكَبُّ إلى الأرض .
قال : والمحْزَمِّقة : التي لا تتكلم إذا كُلِّمت .
الليث : رجلٌ بَرْز طاهرُ الْخُلُق عفيف .
وامرأةٌ برْزة : موثوقٌ برأيها وعفافِها ، وقال العجاج :
بَرْزٌ وذُو العفافة البَرْزِيُّ
ويقال : برزٌ ، أي : هو منكشف الشأن ظاهره .
قال : والبَرازُ : المكانُ الفضاء من الأرض البعيدُ الواسع ، وإذا خرج الإنسانُ إلى ذلك الموضع قيل : قد برَز . وإذا تسابقت الخيلُ قيل لسابقها : قد برَّز عليها ، وإذا قيل مخفَّف فمعناه ظهرَ بعدَ الخفاء ، وإنما قيل في التَغوُّط : تَبرَّز فلانٌ كنايةً أي خرج إلى بَرازٍ من الأرض .
والمبارزة : الحرب . والبِرازُ : أُخذ من هذا ، تبارزَ القِرْنان .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبرز الرجلُ : إذا عزم على السَّفر .
وبرزَ : إذ ظهر بعد خموله . وبرز : إذا خرج إلى البِراز وهو الغائط .
وقال في قول الله تعالى : ( وَتَرَى الاَرْضَ بَارِزَةً ) ( الكهف : 47 ) ، أي : ظاهرة بلا جبل ولا تلّ ولا رمل .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المبْرُوز من أبرَزْت ، قال لبيد :
أو مُذْهَبٌ جَدَدٌ على ألواحه
الناطقُ المَبروزُ والمختومُ
وقال ابن هانىء : أبرزتُ الكتابَ : أخرجته ، فهو مَبْروز .
وقد أعطَوْه كتاباً مَبْروزاً ، وهو المنْشور ، وقد برزته برزاً .
وقال الفرّاء : إنّما أجازوا المَبْرُوزَ وهو من أَبرَزْت لأن يَبرُز لفظه واحد من الفعلين .
وقال أبو حاتم في بيت لَبيد إنما هو :
النّاطقُ المُبْرَزُ
مُزاحَف ، فغيّره الرُّواة فِراراً من الزِّحاف .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : الإبرِيزُ : الحَلْيُ الصافي من الذهب ، وأَبرَزَ إذا اتَّخَذ الإبْرِيزَ .
وعن أبي أمامة رضي الله عنه عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن الله ليُجرّب أحدَكم بالبلاءَ كما يُجرّب أحدُكم ذهبَه بالنار فمنه ما يخرج كالذهب الإبريز ، فذلك الذي نجاه الله من السيئات . ومنهم من يخرج من الذهب دُون ذلك ، وهو الذي يشك بعض الشك ، ومنهم من يخرج كالذهب الأموه ، فذلك الذي أُفْتِن ) . قال شمر : الإبريز من الذهب : الخالص ، وهو الإبرزي والعِقيانُ والعسجدُ . وقال النابغة :
مزيّنة بالإبرزي وجوهاً بأرضع
الثّدي والمُرْشفاتِ الحواضِنِ

##### Türkçe

ز ر ب
زrb, **زبر**, **برز**, **ربز**, **بزر**, **رزب**: kullanımdaki (lafızlar)dır.

**بزر**: Leys dedi: **البَزْر**: bitki için saçılan her bir tohumdur; dersin ki: **بزَرْتُه** ve **بَذَرتُه**.

Ebû Ubeyd, Ümeyyî’den: **بَزرْتهُ بالعَصَا بَزْراً**: onu onunla (değnekle) vurduğun zaman.

İbn Necde, Ebû Zeyd’den: değneğe **البَيْزارةُ** ve **القَصيدةُ** denir.

Leys dedi: **المبْزَرُ**: çulhacıların tahtası gibi (bir şey)dir; onunla elbiseler suda **تُبزَر** edilir.

Dedi: **والبَيْزارُ**: doğanı taşıyan kimsedir.

Dedim: başkası **البازِيار** der; ikisi de yabancı (kelime)dir. **والبُزُور**: içinde küçüklük bulunan taneler/tohumlar; bakla taneleri ve benzerleri gibi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المبْزورُ**: çok çocuklu adamdır; denir ki: **ما أكثَر بَزْرَه**, yani: çocuğu. Ve **وعزَّةٌ بَزَرَى**: çok sayılı (olan), ve inşad etti:
أَبَتْ لي عِزّةٌ بَزَرَى بزوخ
إذا ما رامَها عِزٌّ يَدُوخُ

Dedi: **بَزَرَى** çok sayıdır; ve inşad etti:
قد لَقِيَتْ سِدْرَةُ جَمْعاً ذَا لُهًى
وعَدَداً فَخْماً وعِزّاً بَزَرَى

Dedi: **والبَزَرى**: Ebû Bekir b. Kilâb oğullarına bir lakaptır; **وتبزَّر الرجلُ**: onlara nisbet ettiğinde. Kattâl el-Kilâbî dedi ki:
إذا ما تَجَعْفَرتُمْ علينا فإنّنا
بَنُو البَزَرَى من عِزّةٍ تَتَبزّرُ

Dedi: **والبَزْراء**: çok çocuklu kadındır. **والزَّبْراءُ**: yürüyüşe karşı sert/katı (olan).

**والبَزْر**: sümük. **والبَزْرُ**: çocuklar.

**زبر**: Leys dedi: **الزَّبْر**: kuyunun örülüp toparlanmasıdır; dersin ki: **زَبَرْتُها**; yani: onu ördüm/toparladım.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: eğer adamın görüşü yoksa denir: **ما لَه زَبْر وجُولٌ**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَّبْرُ**: sabırdır; denir: **ما لَه صَبْرٌ ولا زَبْر**.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: aklı ve görüşü olmayan adama **زَبْرَ وجُول** denir; ve (yine) **ولا زبْرَ له ولا جُول**.

Dedi: **الزَّبْر**’ün aslı, kuyu örülüp toparlanmasıdır; örülüp toparlandığında tutunur ve sağlamlaşır.

Dedi: **والزَّبْر**: azarlama/men etmedir; çünkü kimi sapıklıktan **زَبَرْتَه** (men ettin) ise onu sağlamlaştırmış olursun; kuyunun örülüp toparlanmasıyla **زَبْر** gibi.

Dedi: Harrânî bana İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; Ebû Ubeyde dedi: **زَبَرْتُ الكتابَ وذَبَرْتُه**: onu yazdığım zaman.

Dedi: Asma‘î dedi: **زَبَرْتُ الكتابَ**: onu yazdım; **وذَبَرْتُه**: onu okudum.

Bir bedevî dedi: **إني لأعرِف تَزْبِرَتي**, yani: yazımı.

Leys dedi: **الزَّبُور**: kitaptır; her kitap **زَبُور**dur. Ve Allah yüce ve aziz dedi: **( وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِى الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ )** **( الأنبياء : 105 )**.

Ebû Hureyre’den rivayet edildi ki dedi: **الزَّبور**: Davud’a indirilen (şey)dir; **( مِن بَعْدِ الذِّكْرِ )**: Tevrat’tan sonra.

Sa‘îd b. Cübeyr okudu: **( ولقد كتبنا في الزُّبور )**; **الزاي**’i damme ile.

Ve dedi: **الزُبُور**: Tevrat, İncil ve Kur’an’dır.

Dedi: **والذِّكر**: gökte olan (şey)dir.

Ve denildi: **الزَّبور** **فَعولٌ** vezninde, **مفعول** manasındadır; sanki **زُبِر**; yani: yazıldı.

İbn Kinâse dedi: **الأسَد**’in yıldızlarından: **الخراتانِ**; ikisi arasında bir kamçı miktarı (mesafe) olan iki yıldızdır; ikisi aslanın iki omzudur; ikisi **زُبْرةُ الأسد**’dir; bunların hepsi Yemenîdir. **الزُّبرة**’nin aslı: aslanın iki omzu arasındaki kıldır.

Leys dedi: **الزُّبْرةُ**: aslanda, kürek kemiği yerinde ve iki dirseğinde toplanmış bir kıldır; böyle toplanmış olan her kıl onun **زُبْره**’sidir.

Dedi: **وزُبْرَة الحديد**: ondan büyük bir parçadır.

Ferrâ, şu sözü hakkında: **( فَتَقَطَّعُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً )** **( المؤمنون : 53 )**: **الباء**’yı fetha ile okuyan, parçalar kastetmiştir; şu söz gibi: **( ءَاتُونِى زُبَرَ الْحَدِيدِ )** **( الكهف : 96 )**.

Dedi: **زُبُر** ile **زُبَر**’de mana birdir; Allah daha iyi bilir.

Zeccâc dedi: **زُبُراً** okuyan, kitaplar kastetmiştir; **زبور**’un çoğulu. **زُبَراً** okuyan ise parçalar kastetmiştir; **زُبْرة**’nin çoğulu. Ancak muradı: dinlerinde ayrılıp dağılmalarıdır.

Leys dedi: **الأزْبَرُ**: kürek kemiği yumrusu iri olan (erkek); dişisi **زَبْرَاء**. Ahnef’in **زَبْرَاء** adlı bir hizmetçisi vardı; kızdığında Ahnef derdi: **هاجتْ زَبْرَاء**; böylece mesel oldu; ta ki öfkesi kabaran her kimse için denildi: **هاجت زَبْرَاؤُه**.

İbnü’s-Sikkît dedi: o, elbisenin **زِئْبِر**’idir. Ve **زِئْبُرُ** diye, **الباء**’yı damme ile de denilmiştir; **زِئْبَر** denilmez. Ve elbise **زأْبَرَ** etti; o halde o **مُزَأْبَر**’dir.

Leys dedi: **الزِّئبُرُ** ( **الباء**’yı damme ile): ipekli kadifenin, kadifenin, elbisenin ve benzerinin **زِئْبر**’idir; ondan türetildi: kedinin **ازبِئْرَار**’ı: kılı tamam olup çoğaldığı zaman. Merrâr dedi:
فهْوَ وَرْدُ اللّون في ازْبِئْرَارِه
وكُمَيْتُ اللَّوْنِ ما لم يَزْبَئِرّ

Ebû Zeyd: **ازبأَرَّ** yün ve bitki: bittiği zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: erkeklerden **الزِّبِرُّ**: şiddetli/sert (olan).

Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
أكون ثَمّ أسداً زِبِرّا

**وزُبْرة الأسَد**: ayın menzillerinden bir menzildir; onun açıklaması geçmişti.

Seleme, Ferrâ’dan: **الزَّبير**: musibet/bela. **والزّبير**: çamur/bataklık. Ve inşad etti:
تُلاقي من آلِ الزُّبيْرِ الزَّبِيرَا

İbnü’l-A‘râbî dedi: **ازْبَرَّ الرجلُ**: bedeni büyüdüğü zaman; ve **وازْبَر**: yiğitlik gösterdiği zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أَخذ الشيء بزَغْبَرِه**: onu bütünüyle aldığı zaman; ondan hiçbir şey bırakmaz; aynı şekilde **بزَوْبَرِه** ve **وبزأبره** ile aldı.

İbn Habîb dedi: **الزَّوْبر**: Ferazdak’ın şu sözünde musibet/beladır:
إذا قال غاوٍ من مَعَدَ قصيدةً
بها جَرَبٌ قامت عليَّ بَزَوْبَرَا

Yani: üzerime bir musibetle kalktı.

Başkası dedi: manası: onun tamamı bana nisbet edilir; ben onu söylemedim.

**ربز**: Şemr kitabında Abdullah b. Büsr’e ait bir hadis rivayet etti; dedi ki: Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) evime geldi; ona **قطيفةً رَبيزَةً** serdik.

Şemr dedi: Ebû Muhammed bana Muzaffer’den haber verdi; dedi ki: **كَبْشٌ ربيز**; yani: iri. Ve senin koçun **رَبُزَ**; **ربازةً**; yani: iri oldu. Ve ben onu **أَرْبَزْته**; **إرْبازاً**.

Şemr dedi: Ebû Adnân dedi: **الرَّبيز**: zarif, zeki adamdır.

Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **الرَّبيز** ve **الزَّميز**: akıllı, kalın/iri (olan). Ve **رَبُزَ** **ربازَة**; ve **رَمُز** **رمازةً**; tek mana ile.

Başkası dedi: falan **رَبيز** ve **رَمِيز**: sanatında çok (maharetli) olduğu zaman; o **مُرْتَبزٌ** ve **مُرْتمز**’dir.

**زرب رزب**: Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الزُّرِيبةُ**: koyun için yapılan ağaçtan bir ağıl/çitliktir; ondan denir: **زَرَبْتُها أَزْرُبُها زَرْباً**.

Dedi: Ebû Amr dedi: **الزَّرْبُ**: giriş (yeri)dir; ondan: koyunun **زَرْبُ**’u.

Başkası dedi: **انْزَرَب في الزَّرْب انْزِراباً**: onun içine girdiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزِّرْب**: suyun akıntı yatağıdır. **والزَّرْبُ**: ağıldır/çitliktir.

Dedi: su **زَرِب** ve **سَرِب**: aktığı zaman.

İbnü’s-Sikkît dedi: yırtıcının **زَرِيبةُ**’si: içinde gizlendiği yeridir.

Leys dedi: **الزَّرِبُ**: koyunun yeridir; **زَرْباً** ve **زَرِيبة** diye adlandırılır.

Dedi: **والزَّرْبُ**: okçunun tozu/dumanı (toz bulutu)dur. Ru’be dedi:
في الزَّرْب لو يَمضَغُ شَرْباً ما بَصَقْ

Zeccâc, Allah yüce ve aziz’in şu sözü hakkında dedi: **( مَصْفُوفَةٌ وَزَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ )** **( الغاشية : 16 )**: **الزَّرابيّ**: yaygılardır; tekili **زَرْبِيَّة**.

Ferrâ dedi: onlar, ince havlı **الطَّنافِس**’tir.

İbn Ruzeyn bana Muhammed b. Amr’dan, Müerric eş-Şâh’tan haber verdi: Allah yüce ve aziz’in şu sözü hakkında: **( مَصْفُوفَةٌ وَزَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ ( ** dedi: **زَرابيّ النَّبت**: sararıp kızardığı ve içinde yeşillik bulunduğu, ve **ازْرَبَّ** ettiği zaman; yaygılarda, döşeklerde ve kadifelerde renkleri görünce onları bitkinin **زَرابيّ**’sine benzettiler; aynı şekilde elbise ve döşeklerden **العَبْقَرِيّ** (de).

Ebû Hureyre’den, Allah ondan razı olsun: dedi ki: “Araplara, yaklaşan bir şerden dolayı yazıklar olsun. **ويل للزَّرْبيّة**.” Denildi: **الزربيّة** nedir? Dedi: emirlerin yanına girenlerdir; onlar bir şer söylediklerinde veya bir şey söylediklerinde “doğru söyledi” derler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزِّرْيابُ**: altındır.

**والزِّريابُ**: her şeyden sarı olandır. Dedi: **المِيزاب**’a **المِزْرابُ** ve **المِرْزابُ** denir. Leys dedi: **المِرْزابُ**: **المِيزابُ**’un bir lehçesidir.

İbnü’s-Sikkît dedi: o **المِيزَابُ**’dır; çoğulu **المَآزِيب**; **المِزْرَاب** ve bunun benzeri denilmez; Ferrâ ve Ebû Hâtim (böyle) dedi.

Leys dedi: **المِرْزَابَة**: demirden küçük bir değnekçik gibidir; **والإرْزَبَّة** onda bir lehçedir; onu **الميم** ile söylediklerinde **الباء**’yı hafifletirler. Ve inşad etti:
ضَرْبك بالمِرْزَبَة العُودَ النَّخِرْ

Dedim: bunun benzerini Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan rivayet etti.

İbnü’s-Sikkît de **المرزبة** ve **الإرزبة** hakkında bunun benzerini söyledi. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **رجلٌ أرْزَبٌّ**: kısa, kalın olduğu zaman.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **رجلٌ أرْزَبٌّ**: büyük; ve **رجلٌ قِرْشَبٌّ**: kötü hâlli.

Yine dedi: **الإرْزَبُّ**: iri cüsseli ahmaktır. Asma‘î inşad etti:
كَزُّ المُحَيَّا أُنَّحٌ أرْزَبُّ

**برز**: Ümmü Ma‘bed el-Huzâ‘iyye hadîsinde: o, kubbesinin avlusunda gizlenen **امرأة برزة** idi.

Ebû Ubeyd dedi: kadınlardan **البَرْزَةُ**: insanlara görünen ve topluluğun yanına oturduğu ağırbaşlı (kadın)dır.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Zübeyrî dedi: kadınlardan **البرزةُ**: ne **بالمُتزايلة** ne de **المُحْزَمِّقة** olandır.

Dedi: **والمتزايلة**: yüzüyle senden uzaklaşıp onu senden örten ve yere doğru eğilen (kadın)dır.

Dedi: **والمحْزَمِّقة**: kendisiyle konuşulduğunda konuşmayan (kadın)dır.

Leys: **رجلٌ بَرْز**: ahlâkı temiz, iffetli.

Ve **امرأةٌ برْزة**: görüşüne ve iffetine güvenilen (kadın). A‘câc dedi:
بَرْزٌ وذُو العفافة البَرْزِيُّ

Ve denir: **برزٌ**; yani: hâli açığa çıkmış, dışı görünen (kimsedir).

Dedi: **والبَرازُ**: yerin açık, uzak, geniş mekânıdır. İnsan o yere çıktığında denir: **قد برَز**. Atlar yarıştığında birincilerine denir: **قد برَّز عليها**. Eğer hafifletilmiş (şekilde) denirse manası: gizlilikten sonra ortaya çıktı. Büyük abdest hakkında **تَبرَّز فلانٌ** denmesi, kinaye olarak; yani yerden bir **بَراز**’a çıktı.

**والمبارزة**: savaştır. **والبِرازُ**: bundan alınmıştır; iki yiğit **تبارزَ** etti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أبرز الرجلُ**: sefere azmettiği zaman.

Ve **برزَ**: sönüklüğünden sonra göründüğü zaman. Ve **برز**: **البِراز**’a, yani dışkı yerine çıktığı zaman.

Allah تعالى’nın şu sözü hakkında dedi: **( وَتَرَى الاَرْضَ بَارِزَةً )** **( الكهف : 47 )**: yani: dağsız, tepesiz, kumsuz olarak açık.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المبْرُوز**: **أبرَزْت**’ten (gelir). Lebîd dedi:
أو مُذْهَبٌ جَدَدٌ على ألواحه
الناطقُ المَبروزُ والمختومُ

İbn Hâni’ dedi: **أبرزتُ الكتابَ**: onu çıkardım; o halde o **مَبْروز**’dur.

Ve onlara **كتاباً مَبْروزاً** verdiler; o **المنْشور**’dur. Ve onu **برزته برزاً** (yaptım).

Ferrâ dedi: **المَبْرُوز**’u, **أَبرَزْت**’ten olduğu halde, ancak iki fiilden birinin lafzı bir olduğu için caiz gördüler.

Ebû Hâtim, Lebîd’in beytinde dedi: ancak o:
النّاطقُ المُبْرَزُ
(zihaflıdır); râviler zihafdan kaçmak için onu değiştirdiler.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الإبرِيزُ**: altından saf ziynettir; ve **أَبرَزَ**: **الإبْرِيزَ** edindiği zaman.

Ebû Umâme’den, Allah ondan razı olsun, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ): dedi ki: **( إن الله ليُجرّب أحدَكم بالبلاءَ كما يُجرّب أحدُكم ذهبَه بالنار فمنه ما يخرج كالذهب الإبريز ، فذلك الذي نجاه الله من السيئات . ومنهم من يخرج من الذهب دُون ذلك ، وهو الذي يشك بعض الشك ، ومنهم من يخرج كالذهب الأموه ، فذلك الذي أُفْتِن )**. Şemr dedi: altından **الإبريز**: halistir; o **الإبرزي**’dir; ve **العِقيانُ** ve **العسجدُ**. Nâbiga dedi:
مزيّنة بالإبرزي وجوهاً بأرضع
الثّدي والمُرْشفاتِ الحواضِنِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والباء وما يثلثهما)
(زبد) الزاء والباء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تولُّد شيءٍ عن شيء. من ذلك زَبَدُ الماءِ وغيرِه. يقال أزْبَدَ إزْباداً. والزُّبد من ذلك أيضاً. يقال زَبَدْتُ الصبي أزبُده، إذا أطعمتَه الزُّبد.
وربَّما حملوا على هذا واشتقّوا منه. فحكى الفرّاءُ عن العرب: أَزْبَدَ السِّدرُ، إذا نَوَّر. ويقال زَبَدَتْ فلانةُ سِقاءَها، إِذا مَخَضَتْه حتَّى يُخرِج زُبْدَه.
ومن *الباب الزَّبْد، وهو العطيّة. يقال زَبَدْتُ الرّجلَ زَبْدا: أعطيتُهُ. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّا لا نَقْبل زَبْد المُشركين" يريد هداياهم.
(زبر) الزاء والباء والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على إحكام الشيء وتوثيقه، والآخَر يدلُّ على قراءةٍ وكتابةٍ وما أشبه ذلك.
فالأوّل قولهم زَبَرْت البِئر، إِذا طويتَها بالحجارة. ومنه زُبْرة الحديدِ، وهي القطعة منه، والجمع زُبَر. ومن الباب الزُّبْرة: الصّدر. وسُمّي بذلك لأنه كالبئر المزبورة، أي المطويّة بالحجارة. ويقال إنَّ الزُّبْرة من الأسد مُجتمع وَبَرِه في مِرفقيْهِ وصدرهِ. وأسد مَزْبَرانيٌّ، أي ضخم الزُّبْرة.
ومن الباب الزَّبير، وهي الدَّاهية. ومن الباب: أخَذَ الشَيءَ بزَوْبَرِه، أي كُلِّه. ومنه قول ابن أحمر([1]) في قصيدته:
* عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا([2]) *
فيقال إنَّ معناهُ نُسِِبتْ إليَّ بكمالها. ومن الباب: ما لِفلاَنٍ زَبْرٌ، أي ما لـه عقلٌ ولا تماسُك. ومنه ازبأَرَّ الشّعر، إذا انتفَش تقوى([3]).
والأصل الآخر: زَبَرْتُ الكتابَ، إذا كتبتَه. ومنه الزبور. وربَّما قالوا: زبَرتَه، إذا قرأتَهُ. ويقولون في الكلمة:"أنا أعرفُ تَزْبِرَتِي([4])". أي كتابتي.
(زبق) الزاء والباء والقاف ليس من الأصول التي يُعوّل على صحّتها، وما أدري ألِما قيل فيه حقيقةٌ أم لا؟ لكنّهم يقولون: زَبَقَ شَعره، إذا نَتَفَه. ويقولون: انْزَبَق في البيت: دخل. وزَبَقْت الرّجلَ:حبستُه.
(زبل) الزاء والباء واللام كلمةٌ واحدة. يقولون: ما أصبت مِنْ فلان زُِبالاً([5])، قالوا: هو الذي تحمله النّملة بفيها. وليس لها اشتقاق. وذكر ناسٌ إن كان صحيحاً ـ : ما في الإناء زُبَالة، إذا لم يكن فيه شيء. وأما قولهم زَبَلْتَ الزّرعَ، إذا سَمَّدته بالزِّبل، فإن كان صحيحاً فهو من الباب أيضاً، لأن الزِّبْل  من الساقط الذي لا يُعْتَدّ به.
وحكى أنَّ الزَّأْبَل: الرجلُ القصير. وينشدون:
* حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل([6]) *
وهذا وشِبهه مما لا يُعرَّج عليه.
(زبن) الزاء والباء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدّفع. يقال ناقة زَبُون، إذا زَبَنَتْ حالبَها. والحرب تزبِنُ النّاسَ، إذا صَدَمتهم. وحربٌ زَبُون. ورجلٌ ذو زَبُّونةٍ، إذا كان مانعاً لجانبِه دَفُوعاً عن نفسه. قال:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])ويقال فيه زَبُّونَةٌ، أي كِبر، ولا يكونُ كذا إلاّ وهو دافعٌ عن نفسه. والزَّبانِيَةُ سُمُّوا بذلك، لأنّهم يدفعون أهلَ النار إلى النار. فأمَّا المُزابَنَة فبيع الثمر في رؤوس النّخل، وهو الذي جاء الحديث بالنَّهي عنه. وقال أهل العلم: إنّه مما يكون بعد ذلك من النِّزاع والمدافَعة. ويقولون إن الزَّبْن البُعْد. وأما زُبَانَى العقرب فيجوز أن يكون من هذا أيضاً، كأَنّها تدفَع عن نفسها به، ويجوز أن يكون شاذّاً.
(زبي) الزاء والباء والياء يدلُّ على شرٍّ لا خير. يقال: لقيت منه الأَزابِيَّ، إذا لقي منه شرّاً. ومن الباب: الزُّبْية: حفيرة يُزَبِّي فيها الرجلُ للصيد، وتحفر للذئب والأسد فيصادان فيها. ومن الباب: زَبَيْت أَزْبِي، إذا سقت إليه ما يكرهه. [قال]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])(زبع) الزاء والباء والعين قريبٌ من الذي قبله، وهو يدلُّ على تغيُّظٍ وعزيمةِ شرّ. يقال تزبّع فلانٌ، إذا تهيَّأ للشر. وتزبّع: تغيَّر. وهو في شعر متمّم:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])قال الشيبانيّ: الأزْبَع([10]) الدّاهية، والجمع الأزابع*. وأنشد:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
وهذا إنْ صح فهو من الإبدال، وهو من الباب قبله.

([1]) في الأصل: "ابن الحمر"، صوابه من المجمل واللسان.
([2]) البيت بتمامه كما في اللسان:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
  وفي الصحاح:"إذا قال غاو من تنوخ". وكلمة "زوبر" إحدى الكلمات التي لم تسمع إلا في شعر ابن أحمر، ومثلها "ماموسة" علم للنار، جاءت في قوله يصف بقرة:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
   وكذلك سمى حوار الناقة "بابوسها" ولم يسمع في شعر غيره. وهو قوله:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
    وسمى ما يلف على الرأس "أرنة"، ولم توجد لغيره، وهو قوله:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) كذا وردت هذه الكلمة في الأصل، وليست في المجمل.
([4]) في اللسان: "إني لا أعرف تزبرتي".
([5]) الزبال، بالكسر والضم.
([6]) الرجز في المجمل واللسان (زبل).
([7]) لسوار بن المضرب، كما في اللسان (زبن). وروايته: "عن أحساب قومي".
([8]) في اللسان: "تلك استفدها" بالفاء.
([9]) أنشده في اللسان (زبع، قذر). وهو من قصيدة في المفضليات (2: 65-70) وجمهرة أشعار العرب 141- 143.
([10]) لم أجدها في المعاجم المتداولة. لكن في اللسان: "الزوابع: الدواهي".

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الباء** وما يثلثهما)
(**زبد**) **الزاء** ve**الباء** ve**الدال** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden türemesine delâlet eder. Bundan: **زَبَدُ الماءِ** ve başkası. Denir: **أزْبَدَ** **إزْباداً**. Ve **الزُّبد** de bundan (dır). Denir: **زَبَدْتُ الصبي** **أزبُده**; yani ona **الزُّبد** yedirdiğin zaman.
Ve belki bunu bunun üzerine حمل ettiler ve ondan اشتقّ ettiler. Böylece **الفرّاءُ** Araplardan hikâye etti: **أَزْبَدَ السِّدرُ**; yani çiçek açtı. Ve denir: **زَبَدَتْ** falanca kadın **سِقاءَها**; yani onu çalkaladı, ta ki **زُبْدَه**sini çıkarsın.

Ve بابtan **الزَّبْد** (vardır), o da عطيةdır. Denir: **زَبَدْتُ** adamı **زَبْدا**: ona verdim. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "إنّا لا نَقْبل **زَبْد** المُشركين" onların hediyelerini kasteder.

(**زبر**) **الزاء** ve**الباء** ve**الراء** iki asıldır: birisi bir şeyi sağlamlaştırmaya ve pekiştirmeye delâlet eder; diğeri okumaya ve yazmaya ve buna benzer şeye delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **زَبَرْت** **البِئر**; yani onu taşlarla ördün. Ve ondan **زُبْرة الحديدِ**; o, ondan bir parçadır; çoğulu **زُبَر**. Ve بابtan **الزُّبْرة**: göğüs. Ve bununla adlandırıldı; çünkü o, **المزبورة** kuyu gibidir; yani taşlarla örülmüş. Ve denir ki: **الزُّبْرة** aslandan, onun iki dirseğinde ve göğsünde tüyünün toplanmışıdır. Ve **مَزْبَرانيٌّ** aslan; yani **الزُّبْرة**si iri.
Ve بابtan **الزَّبير**; o da musibettir. Ve بابtan: **أخَذَ** şeyi **بزَوْبَرِه**; yani tamamını. Ve ondan İbn Ahmer([1]) kasidesinde dedi:
* عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا([2]) *
Denir ki onun mânası: bütünüyle bana nisbet edildi. Ve بابtan: falancanın **زَبْرٌ**ü yok; yani onun aklı yok ve tutarlılığı yok. Ve ondan **ازبأَرَّ** saç; yani kabardı **تقوى**([3]).
Ve diğer asıl: **زَبَرْتُ** kitabı; yani onu yazdın. Ve ondan **الزبور**. Ve belki dediler: **زبَرتَه**; yani onu okudun. Ve kelimede derler: "أنا أعرفُ **تَزْبِرَتِي**([4])". Yani yazım(ı).

(**زبق**) **الزاء** ve**الباء** ve**القاف** doğruluğuna güvenilen asıllardan değildir; ve bilmiyorum, onda söylenen şey hakikat midir yoksa değil mi? Lâkin onlar derler: **زَبَقَ** saçını; yani onu yoldu. Ve derler: **انْزَبَق** evin içine: girdi. Ve **زَبَقْت** adamı: onu hapsettim.

(**زبل**) **الزاء** ve**الباء** ve**اللام** tek bir kelimedir. Derler: falancadan **زُِبالاً**([5]) elde etmedim; dediler: o, karıncanın ağzında taşıdığı şeydir. Ve onun اشتقاقı yoktur. Ve bazı kimseler zikretti—eğer doğru ise—: kapta **زُبَالة** yok; yani onda bir şey yoksa. Ama onların sözü: **زَبَلْتَ** ekini; yani onu **بالزِّبل** ile gübrelediğin zaman; eğer doğru ise o da بابtandır; çünkü **الزِّبْل** itibar edilmeyen düşmüş olandandır.
Ve hikâye edildi ki **الزَّأْبَل**: kısa boylu adamdır. Ve okurlar:
* حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل([6]) *
Ve bu ve benzeri, kendisine dönülmeyen şeylerdendir.

(**زبن**) **الزاء** ve**الباء** ve**النون** tek bir asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **زَبُون** deve; yani sağanını **زَبَنَتْ** (ittiği) zaman. Ve savaş insanları **تزبِنُ**; yani onlara çarptığı zaman. Ve **زَبُون** savaş. Ve **ذو زَبُّونةٍ** adam; yani kendi tarafını koruyan, kendinden itici olan. Dedi:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])Ve onda **زَبُّونَةٌ** denir; yani kibir; ve bu ancak kendinden itici olduğu hâlde olur. Ve **الزَّبانِيَةُ** bununla adlandırıldılar; çünkü onlar cehennem ehlini ateşe iterler. أما **المُزابَنَة** ise hurma başlarındaki meyvenin satımıdır; ve bu, onun hakkında nehiy ile hadis gelen şeydir. Ve أهل العلم dedi: o, bundan sonra olacak çekişme ve itişmeden dolayıdır. Ve derler ki **الزَّبْن** uzaklıktır. Ve أما akrebin **زُبَانَى**sı ise bundan da olabilir; sanki onunla kendinden iter; ve şâz da olabilir.

(**زبي**) **الزاء** ve**الباء** ve**الياء** hayır olmayan bir şerre delâlet eder. Denir: ondan **الأَزابِيَّ** ile karşılaştım; yani ondan şer ile karşılaştım. Ve بابtan **الزُّبْية**: av için adamın içine **يُزَبِّي** ettiği çukur; ve kurt ve aslan için kazılır da içinde avlanırlar. Ve بابtan: **زَبَيْت** **أَزْبِي**; yani ona hoşlanmadığı şeyi sevk ettiğin zaman. [Dedi]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])

(**زبع**) **الزاء** ve**الباء** ve**العين** bundan öncekinin yakınıdır; ve o, öfkeye ve şer azmine delâlet eder. Denir: falanca **تزبّع**; yani şerre hazırlandığı zaman. Ve **تزبّع**: değişti. Ve o, Mütemmim’in şiirindedir:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])**الشيبانيّ** dedi: **الأزْبَع**([10]) musibettir; çoğulu **الأزابع**. Ve okudu:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
Ve bu, eğer sahih ise, ibdâldendir; ve o, ondan önceki بابtandır.

([1]) Asılda: "ابن الحمر"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dan.
([2]) Beyit tamamıyla **اللسان**da olduğu üzere:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
Ve **الصحاح**ta: "إذا قال غاو من تنوخ". Ve "**زوبر**" İbn Ahmer’in şiirinden başka işitilmeyen kelimelerden biridir; onun gibi "**ماموسة**" ateşin özel adıdır; bir ineği vasfederken söylediği sözünde gelmiştir:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
Aynı şekilde devenin yavrusunu "**بابوسها**" diye adlandırdı; onun şiirinden başkasında işitilmedi. O da onun sözü:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
Ve başa sarılan şeye "**أرنة**" adını verdi; ondan başkasında bulunmadı; o da onun sözü:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) Bu kelime asılda böyle vârid olmuştur; ve **المجمل**de değildir.
([4]) **اللسان**da: "إني لا أعرف تزبرتي".
([5]) **الزبال**; kesre ve damme ile.
([6]) Recez **المجمل** ve **اللسان**da (**زبل**).
([7]) **سوار بن المضرب**’a aittir; **اللسان**da (**زبن**) olduğu üzere. Rivayeti: "عن أحساب قومي".
([8]) **اللسان**da: "تلك استفدها" ف ile.
([9]) **اللسان**da (**زبع**، **قذر**) içinde rivayet etti. Ve o, **المفضليات** (2: 65-70) ve **جمهرة أشعار العرب** 141- 143’teki bir kasidedendir.
([10]) Onu yaygın sözlüklerde bulmadım. Lâkin **اللسان**da: "**الزوابع**: الدواهي".

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزبرة: قطعة عظيمة من الحديد، جمعه زبر، قال: ﴿آتوني زبر الحديد﴾ [الكهف/96]، وقد يقال: الزبرة من الشعر، جمعه زبر، واستعير للمجزإ، قال: ﴿فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا﴾ [المؤمنون/53]، أي: صاروا فيه أحزابا. وزبرت الكتاب: كتبته كتابة غليظة، وكل كتاب غليظ الكتابة يقال له: زبور، وخص الزبور بالكتاب المنزل على داود عليه السلام، قال: ﴿وآتينا داود زبورا﴾ [النساء/163]، ﴿ولقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر﴾ [الأنبياء/ 105]، وقرئ ﴿زبورا﴾ (وهي قراءة حمزة وخلف. الإتحاف 312) بضم الزاي، وذلك جمع زبور، كقولهم في جمع ظريف: ظروف، أو يكون جمع زبر (في اللسان: الزبر: الكتاب، والجمع زبور، مثل قدر وقدور) وزبر مصدر سمي به كاكتاب، ثم جمع على زبر، كما جمع كتاب على كتب، وقيل: بل الزبور كل كتاب يصعب الوقوف عليه من الكتب الإلهية، قال: ﴿وإنه لفي زبر الأولين﴾ [الشعراء/196]، وقال: ﴿والزبر والكتاب المنير﴾ [آل عمران/184]، ﴿أم لكم براءة في الزبر﴾ [القمر/43]، وقال بعضهم: الزبور: اسم للكتاب المقصور على الحكم العقلية دون الأحكام الشرعية، والكتاب: لما يتضمن الأحكام والحكم، ويدل على ذلك أن زبور داود عليه السلام لا يتضمن شيئا من الأحكام. وزئبر الثوب معروف (الزئبر: ما يظهر من درز الثوب. وقال أبو زيد: زئبر الثوب وزغبره. اللسان (زأبر) )، والأزبر ما ضخم زبرة كاهله، ومنه قيل: هاج زبرؤه، لمن يغضب (قال ابن منظور: وفي المثل: هاجت زبراء، وهي خادم كانت للأحنف بن قيس، وكانت سليطة، فكانت إذا غضبت قال الأحنف: هاجت زبراء، فصارت مثلا لكل أحد، حتى يقال لكل إنسان، إذا هاج غضبه: هاجت زبراؤه.
اللسان (زبر) ؛ والقصة مطولة في لطف التدبير ص 67). *** زج
- الزجاج: حجر شفاف، الواحدة زجاجة، قال: ﴿في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري﴾ [النور/35]، والزج: حديدة أسفل الرمح، جمعه زجاج، وزججت الرجل: طعنته بالزج، وأزججت الرمح: جعلت له زجا، وأزججته: نزعت زجه. والزجج: دقة في الحاجبين مشبه بالزج، وظليم أزج، ونعامة زجاء: للطويلة الرجل.

##### Türkçe

- **الزبرة**: demirden büyük bir parça; çoğulu **زبر**’dir. Dedi: ﴿آتوني **زبر** الحديد﴾ [الكهف/96]. Ve bazen: **الزبرة** kıldan (yün/tüyden) olur, çoğulu **زبر**’dir. Ve parçalanmış olana mecaz olarak ödünçlenmiştir. Dedi: ﴿فتقطعوا أمرهم بينهم **زبرا**﴾ [المؤمنون/53], yani: onda fırkalar oldular. Ve **زبرت الكتاب**: onu kalın bir yazıyla yazdım. Ve yazısı kalın olan her kitaba **زبور** denir. Ve **الزبور** Davud عليه السلام üzerine indirilen kitaba tahsis edildi. Dedi: ﴿وآتينا داود **زبورا**﴾ [النساء/163], ﴿ولقد كتبنا في **الزبور** من بعد الذكر﴾ [الأنبياء/ 105]. Ve ﴿**زبورا**﴾ diye okundu (bu, Hamza ve Halef’in kıraatidir. الإتحاف 312) **الزاي**’ın dammesiyle; ve bu, **زبور**’un çoğuludur; onların **ظريف**’in çoğulunda: **ظروف** demeleri gibi. Yahut **زبر**’in çoğulu olur (Lisân’da: **الزبر**: kitap; çoğul **زبور**; **قدر** ve **قدور** gibi). Ve **زبر** isimlendirilmiş bir mastardır; **اكتاب** gibi; sonra **زبر** üzerine çoğul yapıldı; **كتاب**’ın **كتب** üzerine çoğul yapılması gibi. Ve denildi ki: bilakis **الزبور** ilâhî kitaplardan üzerinde durmak zor olan her kitaptır. Dedi: ﴿وإنه لفي **زبر** الأولين﴾ [الشعراء/196]. Ve dedi: ﴿و**الزبر** والكتاب المنير﴾ [آل عمران/184], ﴿أم لكم براءة في **الزبر**﴾ [القمر/43]. Ve onların bazısı dedi: **الزبور** aklî hikmetlere, şer‘î hükümlerin dışında, mahsus kitabın adıdır; **الكتاب** ise hükümleri ve hikmetleri içeren içindir. Ve buna delâlet eder: Davud عليه السلام’ın **زبور**’u hükümlerin hiçbir şeyini içermez. Ve **زئبر الثوب** bilinir ( **الزئبر**: elbisenin dikişinden görünen şey. Ve Ebû Zeyd dedi: **زئبر الثوب** ve **زغبره**. اللسان (زأبر) ). Ve **الأزبر**: omuzunun hörgücünün **زبرة**’sı iri olan. Ve ondan denildi: **هاج زبرؤه**; öfkelenen kimse için. (İbn Manzûr dedi: Ve meselde: **هاجت زبراء**; ve o, el-Ahnaf b. Kays’ın bir hizmetçisiydi; ve o, dili sivriydi; öfkelendiği zaman el-Ahnaf derdi: **هاجت زبراء**; böylece her bir kimse için mesel oldu; hatta her insana, öfkesinin kabarması zamanında: **هاجت زبراؤه** denir.
اللسان (زبر) ; ve kıssa, لطف التدبير s. 67’de uzundur). *** زج
- **الزجاج**: şeffaf bir taş; tekili **زجاجة**’dir. Dedi: ﴿في **زجاجة** **الزجاجة** كأنها كوكب دري﴾ [النور/35]. Ve **الزج**: mızrağın altındaki demir; çoğulu **زجاج**’dır. Ve **زججت الرجل**: onu **الزج** ile dürttüm/sapladım. Ve **أزججت الرمح**: ona **زجا** yaptım (taktım). Ve **أزججته**: onun **زجه**’sini çıkardım. Ve **الزجج**: kaşlarda **الزج**’e benzetilmiş bir inceliktir. Ve **ظليم أزج**; ve **نعامة زجاء**: bacağı uzun olan için.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ب ر
زبرت البئر‏:‏ طويتها بالحجارة‏.‏
وزبرت الكتاب بالمزبر‏:‏ بالقلم‏.‏
قال‏:‏ قد قضـي الأمـر وجـفّ المزبـر وكتاب مزبور وقد نطقت به الزبر ورأيت في يده زبراً وزبوراً وأنا أعرف بزبرتي أي بكتبتي وعنـده زبـرة مـن حديـد وزبـر‏.‏
وأسـد ضخـم الزبـرة وهي الشعر المجتمع على كاهله ومرفقيه ومنها قولهـم‏:‏ ازبـأر شعـره إذا انتفـش‏.‏
وزابـر الثـوب وجـزّ شعـره فزبـره إذا لم يسوه وكان بعضه أطول من بعض‏.‏
وزبرته زجرته‏.‏
وأخذ الشيء بزوبره‏:‏ بأمعه‏.‏
وغرته الدنيا بزبرجها‏:‏ بزخرفها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ماله زبر‏:‏ عقل وتماسك‏.‏
قال ابن أحمر‏:‏ ولهت عليـه كـل معصفـة هوجـاء ليـس للبها زبر وذهبت الأيام بطراءته ونفضت زئبره إذا تقادم عهده‏.‏

##### Türkçe

ز ب ر
**زبرت البئر**: Onu taşlarla ördüm (taşla kaplayıp sağlamlaştırdım).
Ve **زبرت الكتاب بالمزبر**: kalemle.
Dedi: İş gerçekten hükme bağlandı, **المزبر** kurudu; ve yazılmış bir kitap; ve **الزبر** ile onu konuşturdum; ve onun elinde **زبراً** ve **زبوراً** gördüm; ve ben **بزبرتي** ile, yani yazmamla, bilirim; ve onun yanında demirden bir **زبرة** ve **زبر** vardır.
Ve iri bir aslan: **الزبرة**; o, onun omuzları ve dirsekleri üzerindeki toplanmış kıllardır. Ondandır onların sözü: **ازبأر شعره**; kabardığı zaman.
Ve **زابـر الثـوب** ve saçını kesti; sonra **زبـره**: onu düzleştirmediği ve onun bir kısmı bir kısmından daha uzun olduğu zaman.
Ve **زبرته**: onu azarladım.
Ve şeyi **بزوبره** ile aldı: bağırsaklarıyla.
Ve dünya onu **بزبرجها** ile aldattı: süsüyle.
Ve mecazdandır: Onun **زبر**i yoktur: akıl ve tutarlılık.
İbn Ahmer dedi: Üzerine her azgın, şiddetli rüzgârla tutuldum; onun aklı için **زبر** yoktur. Ve günler onun tazeliğini götürdü; ve onun **زئبره**sini silkeledi; ahdi eskidiği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّبْرُ: الحجارة. وزَبَرَهُ بالحجارة: رماه بها. والزَّبْرُ: طَيُّ البئر بالحجارة، يقال: بئر مَزْبُورَةٌ. ورَبَرَ البئر زَبْراً: طواها بالحجارة؛ وقد ثَنَّاهُ بعضُ الأَغفال وإِن كان جنساً فقال: حتى إِذا حَبْلُ الدّلاءِ انْحَلاَّ،
وانْقاضَ زَبْرَا حالِهِ فابْتَلاَّ
وما له زَبْرٌ أَي ما له رأْي، وقيل: أَي ما له عقل وتَماسُكٌ، وهو في الأَصل مصدر، وما له زَبْرٌ وضعوه على المَثَلِ، كما قالوا: ما له جُولٌ. أَبو الهيثم: يقال للرجل الذي له عقل ورأْي: له زَبْرٌ وجُولٌ، ولا زَبْرَ له ولا جُولَ. وفي حديث أَهل النار: وعَدَّ منهم الضعيفَ الذي لا زَبْرَ له أَي لا عقل له يَزْبُرُه وينهاه عن الإِقدام على ما لا ينبغي. وأَصلُ الزَّبْرِ: طَيُّ البئر إِذا طويت تماسكت واستحكمت؛ واستعار ابن أَحمر الزَّبْرَ للريح فقال:
ولَهَتْ عليه كلُّ مُعْصِفَةٍ
هَوجاءَ، ليس لِلُبِّها زَبْرُ
وإِنما يريد انحرافها وهبوبها وأَنها لا تستقيم على مَهَبٍّ واحد فهي كالناقة الهَوْجاء، وهي التي كأَنّ بها هَوَجاً من سُرْعَتها. وفي الحديث: الفقير الذي ليس له زَبْرٌ؛ أَي عقل يعتمد عليه. والزَّبْرُ: الصبر، يقال: ما له زَبْرٌ ولا صَبْرٌ. قال ابن سيده: هذه حكاية ابن الأَعرابي، قال: وعندي أَن الزَّبْرَ ههنا العقل. ورجل زَبِيرٌ: رَزِينُ الرأْي. والزَّبْرُ: وَضْعُ البنيان بعضه على بعض.
وزَبَرْتُ الكتابَ وذَبَرْتُه: قرأْته. والزَّبْرُ: الكتابة. وزَبَرَ الكتابَ يَزْبُرُه ويَزبِرُه زَبْراً: كتبه، قال: وأَعرفه النَّقْشَ في الحجارة، وقال يعقوب: قال الفرّاء: ما أَعرف تَزْبرَتِي، فإِما أَن يكون هذا مَصْدَرَ زَبَرَ أَي كتب، قال: ولا أَعرفها مشدّدة، وإِما أَن يكون اسماً كالتَّنْبِيَةِ لمنتهى الماء والتَّوْدِيَةِ للخشبة التي يُشَدُّ بها خِلْفُ الناقة؛ حكاها سيبويه. وقال أَعرابي: إِني لا أَعرف تَزْبِرَتِي أَي كتابتي وخطي. وزَبَرْتُ الكتاب إِذا أَتْقَنْتَ كتابته. والزَّبْرُ: الكتابُ، والجمع زُبُورٌ مثل قِدْرٍ وقُدُورٍ؛ ومنه قرأَ بعضهم: وآتينا داود زُبُوراً. والزَّبُورُ: الكتاب المَزبُورُ، والجمع زُبُرٌ، كما قالوا رسول ورُسُل. وإِنما مثلته به لأَن زَبُوراً ورسولاً في معنى مفعول؛ قال لبيد:
وجَلا السيولُ عن الطُّلُولِ كأَنها
زُبُرٌ، تَخُدُّ مُتُونَها أَقْلامُها
وقد غلب الزَّبُورُ على صُحُفِ داود، على نبينا وعليه الصلاة والسلام. وكل كتاب: زَبُورٌ، قال الله تعالى: ولقد كَتَبْنَا في الزَّبُورِ من بَعْدِ الذِّكْرِ؛ قال أَبو هريرة: الزَّبُورُ ما أُنزل على داود من بعد الذكر من بعد التوراة. وقرأَ سعيد بن جبير: في الزُّبُور، بضم الزاي، وقال: الزُّبُورُ التوراة والإِنجيل والقرآن، قال: والذكر الذي في السماء؛ وقيل: الزَّبُورُ فَعُول بمعنى مفعول كأَنه زُبِرَ أَي كُتِبَ.
والمِزْبَرُ، بالكسر: القلم. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَنه دعا في مَرَضِه بدواة ومِزْبَرٍ فكتب اسم الخليفة بعده، والمِزْبَرُ: القلم. وزَبَرَه يَزْبُرُه، بالضم، عن الأَمر زَبْراً: نهاه وانتهره. وفي الحديث: إِذا رَدَدْتَ على السائل ثلاثاً فلا عليك اين تَزْبُرَه أَي تَنْهَرَهُ وتُغْلِظ له في القول والرَّدِّ والزِّبْرُ، بالفتح: الزَّجْرُ والمنع لأَن من زَبَرْتَه عن الغيّ فقد أَحْكَمْتَهُ كَزَبْرِ البئر بالطي. والزُّبْرَةُ: هَنَةٌ ناتئة من الكاهل، وقيل: هو الكاهل نفسه فقط، وقيل: هي الصُّدْرَةُ من كل دابة، ويقال: شَدَّ للأَمر زُبْرَتَه أَي كاهله وظهره؛ وقول العجاج:
بها وقد شَدُّوا لها الأَزْبارَا
قيل في تفسيره: جمع زُبْرَةٍ، وغير معروف جمع فُعْلَةٍ على أَفعال، وهو عندي جمع الجمع كأَنه جَمَعَ زُبْرَةً على زُبَرٍ وجَمَعَ زُبَراً على أَزْبَارٍ، ويكون جمع زُبْرَةٍ على إِرادة حذف الهاء.
والأَزْبَرُ والمَزْبَرَانِيُّ: الضخم الزُّبْرَةِ؛ قال أَوس بن حجر: لَيْثٌ عليهِ من البَرْدِيِّ هِبْرِيَةٌ،
كالمَزْبَرَانِيِّ عَيَّالٌ بأَوْصَالِ
هذه رواية خالد بن كلثوم؛ قال ابن سيده: وهي عندي خطأٌ وعند بعضهم لأَنه في صفة أَسد، والمَزْبَرَانِيُّ: الأَسد، والشيء لا يشبه بنفسه، قال: وإِنما الرواية كالمَرْزُبانِيِّ.
والزُّبْرَةُ: الشعر المجتمع للفحل والأَسد وغيرهما؛ وقيل: زُبْرَةُ الأَسد الشعرُ على كاهله، وقيل: الزُّبْرَةُ: موضع الكاهل على الكَتِفَيْنِ. ورجل أَزْبَرُ: عظيم الزُّبْرَة زُبْرَةِ الكاهل، والأُنثى زَبْرَاءُ؛ ومنه زُبْرَةُ الأَسد. وأَسد أَزْبَرُ ومَزْبَرَانِيّ: ضخم الزُّبْرَةِ. والزُّبْرَةُ: كوكب من المنازل على التشبيه بِزُبْرَةِ الأَسد. قال ابن كِنَاسَةَ: من كواكب الأَسد الخَرَاتَانِ، وهما كوكبان نَيِّرانِ بينهما قَدْرُ سَوْطٍ، وهما كَتفَا الأَسَدِ، وهما زُبْرَةُ الأَسد، وهما كاهلا الأَسد ينزلهما القمر، وهي كلها ثمانية. وأَصل الزُّبْرَةِ: الشعر الذي بين كتفي الأَسد. الليث: الزُّبْرَةُ شعر مجتمع على موضع الكاهل من الأَسد وفي مِرْفَقَيْهِ؛ وكل شعر يكون كذلك مجتمعاً، فهو زُبْرَةٌ وكبش زَبِيرٌ: عظيم الزُّبْرَةِ، وقيل: هو مُكْتَنِزٌ. وزُبْرَةُ الحديد: القطعة الضخمة منه، والجمع زُبَرٌ. قال الله تعالى: آتوني زُبَرَ الحديد، وزُبُرٌ، بالرفع أَيضاً قال الله تعالى: فتقطعوا أَمرهم بينهم زُبُراً؛ أَي قِطَعاً. الفراء في قوله تعالى: فتقطعوا أَمرهم بينهم زُبُراً؛ من قرأَ بفتح الباء أَراد قطعاً مثل قوله تعالى: آتوني زبر الحديد، قال: والمعنى في زُبَرٍ وزُبُرٍ واحد؛ وقال الزجاج: من قرأَ زُبُراً أَراد قطعاً جمع زُبْرَةٍ وإِنما أَراد تفرقوا في دينهم. الجوهري: الزُّبْرَةُ القطعة من الحديد، والجمع زُبَرٌ. قال ابن بري: من قرأَ زُبُراً فهو جمع زَبُورٍ لا زُبْرَةٍ لأَن فُعْلَةً لا تجمع على فُعْلٍ، والمعنى جعلوا دينهم كتباً مختلفة، ومن قرأَ زُبَراً، وهي قراءة الأَعمش، فهي جمع زُبْرَةٍ بمعنى القطعة أَي فتقطعوا قطعاً؛ قال: وقد يجوز أَن يكون جمع زَبُورٍ كما تقدم، وأَصله زُبُرٌ ثم أُبدل من الضمة الثانية فتحة كما حكى أَهل اللغة أَن بعض العرب يقول في جمع جَديد جُدَدٌ، وأَصله وقياسه جُدُدٌ، كما قالوا رُكَباتٌ وأَصله رُكُباتٌ مثل غُرُفاتٍ وقد أَجازوا غُرَفات أَيضاً، ويقوي هذا أَن ابن خالويه حكى عن أَبي عمرو أَنه أَجاز أَن يقرأَ زُبُراً وزُبْراً، فَزُبْراً بالإِسكان هو مخفف من زُبُر كعُنْقٍ مخفف من عُنُقٍ، وزُبَرٌ، بفتح الباء، مخفف أَيضاً من زُبُرٍ بردّ الضمة فتحة كتخفيف جُدَد من جُدُدٍ. وزُبْرَةُ الحدّاد: سَنْدَانُه.
وزَبَرَ الرجلَ يَزْبُرُه زَبْراً: انتهره. والزِّبِيرُ: الشديد من الرجال. أَبو عمرو: الزِّبِرُّ، بالكسر والتشديد، من الرجال الشديد القوي؛ قال أَبو محمد الفقعسي:
أَكون ثَمَّ أَسداً زِبِرا
الفرّاء: الزَّبِير الداهية. والزُّبارَةُ: الخُوصَةُ حين تخرج من النواة. والزَّبِيرُ: الحَمْأَةُ؛ قال الشاعر:
وقد جَرَّبَ الناسُ آل الزُّبَيْر،
فَذَاقُوا من آلِ الزُّبَيْرِ الزَّبِيرَا
وأَخذ الشيء بِزَبَرِه وزَوْبَرِه وزَغْبَرِه وزَابَرِه أَي بجميعه فلم يدع منه شيئاً؛ قال ابن أَحمر:
وإن قال عاوٍ من مَعَدٍّ قَصِيدَةً
بها جَرَبٌ، عُدَّتْ عَلَيَّ بِزَوْبَرَا
(* قوله: «وإِن قال عاو من معد إِلخ» الذي في الصحاح: إِذا قال غاو من تنوخ إلخ).
أَي نسبت إِليَّ بكمالها؛ قال ابن جني: سأَلت أَبا علي عن ترك صرف زَوْبَر ههنا فقال: عَلَّقَهُ علماً على القصيدة فاجتمع فيه التعريف والتأْنيث كما اجتمع في سُبْحان التعريف وزيادة الأَلف والنون؛ وقال محمد بن حبيب: الزَّوْبَرُ الداهية. قال ابن بري: الذي منع زَوْبَر من الصرف أَنه اسم علم للكلبة مؤنث، قال: ولم يسمع بِزَوْبَر هذا الاسم إِلا في شعره؛ قال: وكذلك لم يسمع بمامُوسَةَ اسماً علماً للنار إِلا في شعره في قوله يصف بقرة:
تَطَايَحَ الطَّلُّ عن أَعْطافِها صُعُداً،
كما تَطايَحَ عن مامُوسَةَ الشَّرَرُ
وكذلك سَمَّى حُوَارَ الناقة بابُوساً ولم يسمع في شعر غيره، وهو قوله: حَنَّتْ قَلُوصِي إِلى بابُوسِها جَزَعاً،
فما حَنِينك أَم ما أَنت والذِّكَرُ؟
وسَمَّى ما يلف على الرأْس أُرنة ولم توجد لغيره، وهو قوله: وتَلفَّعَ الحِرْباءُ أُرْنَتَه،
مُتَشَاوِساً لِوَرِيدِه نَعْرُ
قال وفي قول الشاعر:
بها جَرَبٌ، عُدَّت عَلَيَّ بِزَوْبَرَا
أَي قامت عليّ بداهية، وقيل: معناه نسبت إِليَّ بكمالها ولم أَقلها. وروى شمر حديثاً لعبدالله بن بشر أَنه قال: جاء رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، إِلى داري فوضعنا له قطيفة زَبِيرَةً. قال ابن المظفر: كبش زَبِيرٌ أَي ضخم، وقد زَبُرَ كَبْشُكَ زَبارَةً أَي ضَخُمَ، وقد أَزْبَرْتُه أَنا إِزْباراً.وجاء فلان بزَوْبَرِه إِذا جاء خائباً لم تقض حاجته. وزَبْرَاءُ: اسم امرأَة؛ وفي المثل: هاجت زَبْراءُ؛ وهي ههنا اسم خادم كانت للأَحنف بن قيس، وكانت سَليطة فكانت إِذا غضبت قال الأَحنف: هاجت زَبْراءُ، فصارت مثلاً لكل أَحد حتى يقال لكل إِنسان إِاذ هاج غضبه: هاجت زَبْراؤُه، وزَبْرَاءُ تأْنيث الأَزْبَرِ من الزُّبْرَةِ، وهي ما بين كتفي الأَسد من الوَبَرِ.
وزَبير وزُبَيْر ومُزَبَّرٌ. أَسماء.
وازْبَأَرَّ الرجلُ: اقْشَعَرَّ. وازْبَأَرَّ الشعر والوَبَرُ والنباتُ: طلع ونَبَتَ. وازْبَأَرَّ الشَّعْرُ: انتفش؛ قال امرؤ القيس: لها ثُنَنٌ كَخَوافي العُقا
بِ سُودٌ، يَفينَ إِذا تَزْبَئِرْ
وازْبَأَرَّ للشر: تهيأَ. ويوم مُزْبَئِرّ: شديد مكروه. وازْبَأَرَّ الكلبُ: تنفش؛ قال الشاعر يصف فرساً وهو المَرَّارُ بن مُنْقِذ الحنظلي: فَهْوَ وَرْدُ اللَّوْنِ في ازْبِئْرَارِه،
وكُمَيْتُ اللَّوْنِ ما لم يَزْبَئِرْ
قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ،
وعلى التَّيْسِير منه والضُّمُر
الورد: بين الكميت، وهو الأَحمر، وبين الأَشقر؛ يقول: إِذا سكن شعره استبان أَنه كميت وإِذا ازْبَأَرَّ استبان أُصول الشعر، وأُصوله أَقل صبْغاً من أَطرافه، فيصير في ازْبِئْرارِه وَرْداً، والتيسير هو أَن يتيسر الجري ويتهيأَ له. وفي حديث شريح: إن هي هَرَّتْ وازْبَأَرَّتْ فليس لها... أَي اقشعرّت وانتفشت، ويجوز اين يكون من الزُّبْرَةِ، وهي مُجْتَمَعُ الوَبَرِ في المرفقين والصَّدر. وفي حديث صفية بنت عبد المطلب: كيف وجدتَ زَبْرا، أَأَقِطاً وتَمْراً، أَو مُشْمَعِلاًّ صَقْراً؟ الزبر، بفتح الزاي وكسرها: هو القوي الشديد، وهو مكبر الزُّبَيْر، تعني ابنها، أَي كيف وجدته كطعام يؤكل أَو كالصقر.
والزَّبِيرُ: اسم الجبل الذي كلم الله عليه موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، بفتح الزاي وكسر الباء، وورد في الحديث.
ابن الأَعرابي: أَزْبَرَ الرجلُ إِذا عَظُمَ، وأَزْبَرَ إِذا شَجُعَ. والزَّبِير: الرجل الظريف الكَيّسُ.

##### Türkçe

**الزَّبْرُ**: taşlar. Ve **زَبَرَهُ بالحجارة**: onu onlarla attı (taşladı). Ve **الزَّبْرُ**: kuyunun taşlarla örülüp sarılması; denir ki: **بئر مَزْبُورَةٌ**. Ve **رَبَرَ البئر زَبْراً**: onu taşlarla ördü; bazı gafiller onu ikileştirmiştir, her ne kadar cins olsa da; şöyle dedi:
حتى إِذا حَبْلُ الدّلاءِ انْحَلاَّ،
وانْقاضَ زَبْرَا حالِهِ فابْتَلاَّ

Ve **ما له زَبْرٌ**: yani onun görüşü yoktur; ve denildi: yani onun aklı ve tutarlılığı yoktur. Ve o aslında bir mastardır; ve **ما له زَبْرٌ**’ü mesel üzerine koydular; tıpkı “**ما له جُولٌ**” dedikleri gibi. Ebû’l-Heysem: Akıl ve görüş sahibi olan adama denir ki: “Onun **زَبْرٌ**’ü ve **جُولٌ**’ü vardır”; ve “Onun **زَبْرَ**’i yoktur ve **جُولَ**’ü yoktur.” Cehennem ehli hadîsinde: onlardan, **لا زَبْرَ له** olan zayıfı saydı; yani onu **يَزْبُرُه** (engelleyip) kendisini, uygun olmayan şeye atılmaktan men edecek aklı yoktur. Ve **الزَّبْرِ**’in aslı: kuyuyu örüp sarmaktır; örülüp sarılınca tutunur ve sağlamlaşır; İbn Ahmer rüzgâr için **الزَّبْرَ**’i ödünç alıp şöyle dedi:
ولَهَتْ عليه كلُّ مُعْصِفَةٍ
هَوجاءَ، ليس لِلُبِّها زَبْرُ

Ancak onunla, onun sapmasını ve esmesini ve tek bir esiş yönü üzere doğrulmadığını kasteder; o, huysuz deve gibidir; o da, süratinden sanki onda bir huysuzluk varmış gibi olandır. Hadîste: **الفقير الذي ليس له زَبْرٌ**; yani dayanacağı bir akıl. Ve **الزَّبْرُ**: sabır; denir ki: **ما له زَبْرٌ ولا صَبْرٌ**. İbn Sîde dedi: Bu, İbnü’l-A‘râbî’nin naklidir; dedi ki: Bana göre burada **الزَّبْرَ** akıldır. Ve **رجل زَبِيرٌ**: görüşte ağırbaşlı.

Ve **الزَّبْرُ**: binanın bir kısmını bir kısmı üzerine koymaktır.

Ve **زَبَرْتُ الكتابَ** ve **ذَبَرْتُه**: onu okudum. Ve **الزَّبْرُ**: yazı yazma. Ve **زَبَرَ الكتابَ يَزْبُرُه ويَزبِرُه زَبْراً**: onu yazdı. Dedi ki: Onu taşlardaki nakşı bilirim. Yakub dedi: Ferrâ dedi: “Ben **تَزْبرَتِي**’mi bilmem.” Şu hâlde bu, ya **زَبَرَ**’ın mastarıdır, yani “yazdı”; dedi: Ben onu şeddeli bilmem. Ya da, suyun son noktasına **التَّنْبِيَةِ** ve devenin arka memesinin bağlandığı tahta parçasına **التَّوْدِيَةِ** gibi bir isimdir; Sîbeveyh onu nakletti. Bir bedevî dedi: “Ben **تَزْبِرَتِي**’mi bilmem”; yani yazımı ve hattımı. Ve **زَبَرْتُ الكتاب**: onun yazısını sağlam yaptığında. Ve **الزَّبْرُ**: kitap; çoğulu **زُبُورٌ**, **قِدْرٍ** ve **قُدُورٍ** gibi; ondan dolayı bazısı şöyle okudu: “Ve Dâvûd’a **زُبُوراً** verdik.” Ve **الزَّبُورُ**: yazılmış kitap; çoğulu **زُبُرٌ**, “**رسول** ve **رُسُل**” dedikleri gibi. Onu bununla ancak şu sebeple benzettim: çünkü **زَبُوراً** ve **رسولاً** mef‘ûl manasındadır; Lebîd dedi:
وجَلا السيولُ عن الطُّلُولِ كأَنها
زُبُرٌ، تَخُدُّ مُتُونَها أَقْلامُها

Ve **الزَّبُورُ**, Dâvûd’un sahifeleri üzerine galip (özel ad) olmuştur; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun. Ve her kitap: **زَبُورٌ**. Allah Teâlâ dedi: “Andolsun, **الزَّبُورِ**’da, **الذِّكْرِ**’den sonra yazdık.” Ebû Hureyre dedi: **الزَّبُورُ**, **الذكر**’den sonra, Tevrat’tan sonra Dâvûd’a indirilen şeydir. Saîd b. Cübeyr şöyle okudu: “**في الزُّبُور**”, zâyı damme ile; ve dedi: **الزُّبُورُ** Tevrat, İncil ve Kur’an’dır; dedi: ve **الذكر** gökte olandır. Ve denildi: **الزَّبُورُ**, mef‘ûl manasında **فَعُول**’dür; sanki **زُبِرَ** yani yazıldı.

Ve **المِزْبَرُ** (kesre ile): kalem. Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: hastalığında bir hokka ve **مِزْبَرٍ** istedi; kendisinden sonraki halifenin adını yazdı. Ve **المِزْبَرُ**: kalem.

Ve **زَبَرَه يَزْبُرُه** (damme ile), işten **زَبْراً**: onu men etti ve azarladı. Hadîste: “Dilenene üç kere reddedersen, artık sana bir şey yoktur; nerede ki onu **تَزْبُرَه**”; yani onu azarlarsın ve sözde ve reddedişte ona sert davranırsın. Ve **الزِّبْرُ** (fetha ile): azarlama ve men etme; çünkü sen onu sapıklıktan **زَبَرْتَه** (men ettiğinde), onu kuyunun taşla örülüp sarılması gibi sağlamlaştırmış olursun.

Ve **الزُّبْرَةُ**: kürek kemiği üstünden çıkıntılı bir şey; ve denildi: o, yalnızca kürek kemiği üstünün kendisidir; ve denildi: her binek hayvanının göğüs kısmıdır. Ve denir ki: “İş için **زُبْرَتَه**’ini sıktı”; yani kürek kemiği üstünü ve sırtını. ‘Accâc’ın sözü:
بها وقد شَدُّوا لها الأَزْبارَا

Onun tefsirinde denildi: **زُبْرَةٍ**’nin çoğuludur; ve **فُعْلَةٍ**’nin **أَفعال** üzerine çoğulu bilinmez; ve bana göre o, çoğulun çoğuludur; sanki **زُبْرَةً**’yi **زُبَرٍ** üzerine çoğul yapmış, sonra **زُبَراً**’yı **أَزْبَارٍ** üzerine çoğul yapmıştır; ve **زُبْرَةٍ**’nin çoğulu, hâ’yı düşürme kastıyla olabilir.

Ve **الأَزْبَرُ** ve **المَزْبَرَانِيُّ**: **الزُّبْرَةِ**’si iri olan (kocaman). Evs b. Hacer dedi:
لَيْثٌ عليهِ من البَرْدِيِّ هِبْرِيَةٌ،
كالمَزْبَرَانِيِّ عَيَّالٌ بأَوْصَالِ

Bu, Hâlid b. Kulsûm’un rivayetidir. İbn Sîde dedi: Bana göre bu hatadır; ve bazılarının yanında (da) böyledir; çünkü o, aslan sıfatındadır; ve **المَزْبَرَانِيُّ**: aslandır; şey, kendisine benzemez. Dedi: Rivayet ancak “**كالمَرْزُبانِيِّ**”dir.

Ve **الزُّبْرَةُ**: aygırın, aslanın ve başkalarının toplanmış tüyü; ve denildi: aslanın **زُبْرَةُ**’si, kürek kemiği üstündeki tüydür; ve denildi: **الزُّبْرَةُ**, iki omuz üzerindeki kürek kemiği üstü yeridir. Ve **رجل أَزْبَرُ**: kürek kemiği üstünün **زُبْرَة**’si büyük olan; dişisi **زَبْرَاءُ**; ondan: aslanın **زُبْرَةُ**’si. Ve **أَسد أَزْبَرُ** ve **مَزْبَرَانِيّ**: **الزُّبْرَةِ**’si iri olan.

Ve **الزُّبْرَةُ**: aslanın **زُبْرَةُ**’sine benzetme yoluyla menzillerden bir yıldızdır. İbn Kinâse dedi: Aslanın yıldızlarından **الخَرَاتَانِ** vardır; ikisi de parlak iki yıldızdır; aralarında bir kamçı miktarı vardır; ikisi aslanın iki omzudur; ikisi aslanın **زُبْرَةُ**’sidir; ikisi aslanın iki kürek kemiği üstüdür; ay onları menzil edinir; bunların hepsi sekizdir. Ve **الزُّبْرَةِ**’nin aslı: aslanın iki omzu arasındaki tüydür. Leys: **الزُّبْرَةُ**, aslanın kürek kemiği üstü yerinde ve iki dirseğinde toplanmış tüydür; ve her tüy ki böyle toplanmış olur, o **زُبْرَةٌ**’dir. Ve **كبش زَبِيرٌ**: **الزُّبْرَةِ**’si büyük; ve denildi: o, sıkı yapılıdır. Ve **زُبْرَةُ الحديد**: ondan iri parça; çoğulu **زُبَرٌ**. Allah Teâlâ dedi: “Bana **زُبَرَ الحديد** getirin.” Ve **زُبُرٌ** (ref‘ ile) de (vardır); Allah Teâlâ dedi: “İşlerini aralarında **زُبُراً** parçaladılar”; yani parçalar.

Ferrâ, Allah Teâlâ’nın “İşlerini aralarında **زُبُراً** parçaladılar” sözü hakkında: Kim bâ’yı fetha ile okursa, “parçalar” kastetmiştir; Allah Teâlâ’nın “Bana **زبر الحديد** getirin” sözü gibi. Dedi: **زُبَرٍ** ve **زُبُرٍ**’de mana birdir. Zeccâc dedi: Kim **زُبُراً** okursa, **زُبْرَةٍ**’nin çoğulu olarak “parçalar” kastetmiştir; ancak “dinlerinde ayrılıp dağıldılar”ı kastetmiştir. Cevherî: **الزُّبْرَةُ**, demirden parçadır; çoğulu **زُبَرٌ**. İbn Berrî dedi: Kim **زُبُراً** okursa, o **زَبُورٍ**’un çoğuludur, **زُبْرَةٍ**’nin değil; çünkü **فُعْلَةً**, **فُعْلٍ** üzerine çoğul yapılmaz. Mana: dinlerini farklı kitaplar yaptılar. Kim **زُبَراً** okursa—ki bu A‘meş’in kıraatidir—o, parça manasında **زُبْرَةٍ**’nin çoğuludur; yani “parça parça oldular.” Dedi: Daha önce geçtiği üzere **زَبُورٍ**’un çoğulu olması da caizdir; aslı **زُبُرٌ**’dur, sonra ikinci dammeden fetha bedel kılındı; nitekim dil ehli, bazı Arapların “**جُدَدٌ**” dediğini nakletti; aslı ve kıyası **جُدُدٌ**’dür; tıpkı “**رُكَباتٌ**” dedikleri gibi; aslı **رُكُباتٌ**’tır; **غُرُفاتٍ** gibi; **غُرَفات**’ı da caiz gördüler. Bunu güçlendiren şudur: İbn Hâlaveyh, Ebû ‘Amr’dan nakletti ki, **زُبُراً** ve **زُبْراً** okunmasını caiz görmüştür. **فَزُبْراً** (sükûn ile) **زُبُر**’dan hafifletilmiştir; **عُنْقٍ**’ın **عُنُقٍ**’tan hafifletilmesi gibi. Ve **زُبَرٌ** (bâ’yı fetha ile) de **زُبُرٍ**’dan hafifletilmiştir; dammeyi fethaya çevirmekle; **جُدَد**’in **جُدُدٍ**’dan hafifletilmesi gibi.

Ve **زُبْرَةُ الحدّاد**: onun örsü.

Ve **زَبَرَ الرجلَ يَزْبُرُه زَبْراً**: onu azarladı. Ve **الزِّبِيرُ**: erkeklerden sert olan. Ebû ‘Amr: **الزِّبِرُّ** (kesre ve şedde ile), erkeklerden sert güçlü olandır; Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
أَكون ثَمَّ أَسداً زِبِرا

Ferrâ: **الزَّبِير** belâdır. Ve **الزُّبارَةُ**: çekirdekten çıktığı vakit hurma lifidir. Ve **الزَّبِيرُ**: çamur-bataklık (kara balçık); şair dedi:
وقد جَرَّبَ الناسُ آل الزُّبَيْر،
فَذَاقُوا من آلِ الزُّبَيْرِ الزَّبِيرَا

Ve bir şeyi **بِزَبَرِه** ve **زَوْبَرِه** ve **زَغْبَرِه** ve **زَابَرِه** ile aldı: yani onun tamamıyla aldı; ondan hiçbir şey bırakmadı. İbn Ahmer dedi:
وإن قال عاوٍ من مَعَدٍّ قَصِيدَةً
بها جَرَبٌ، عُدَّتْ عَلَيَّ بِزَوْبَرَا

(* Onun sözü: “وإِن قال عاو من معد إلخ”; Sıhâh’ta olan: “إِذا قال غاو من تنوخ إلخ”.)

Yani bütünüyle bana nispet edildi. İbn Cinnî dedi: Burada **زَوْبَر**’in tenvinsiz bırakılması hakkında Ebû ‘Alî’ye sordum; dedi: Onu kasideye özel ad yaptı; onda tarif ve dişillik birleşti; tıpkı **سُبْحان**’da tarif ile elif-nûn ziyadesinin birleştiği gibi. Muhammed b. Habîb dedi: **الزَّوْبَرُ** belâdır. İbn Berrî dedi: **زَوْبَر**’i sarftan men eden, onun dişi bir köpek için özel ad olmasıdır. Dedi: Bu isim olarak **بِزَوْبَر** ancak onun şiirinde işitildi. Dedi: Aynı şekilde, ateş için özel ad olarak **مامُوسَةَ** da ancak onun şiirinde işitildi; bir ineği vasfederken söylediği şu sözünde:
تَطَايَحَ الطَّلُّ عن أَعْطافِها صُعُداً،
كما تَطايَحَ عن مامُوسَةَ الشَّرَرُ

Ve aynı şekilde, devenin yavrusuna **بابُوساً** adını verdi; onun dışında birinin şiirinde işitilmedi; o da şu sözüdür:
حَنَّتْ قَلُوصِي إِلى بابُوسِها جَزَعاً،
فما حَنِينك أَم ما أَنت والذِّكَرُ؟

Ve başa sarılan şeye **أُرنة** adını verdi; ondan başkasında bulunmadı; o da şu sözüdür:
وتَلفَّعَ الحِرْباءُ أُرْنَتَه،
مُتَشَاوِساً لِوَرِيدِه نَعْرُ

Dedi: Şairin sözünde:
بها جَرَبٌ، عُدَّت عَلَيَّ بِزَوْبَرَا

Yani bana karşı bir belâ ile kalktı; ve denildi: manası, onu ben söylememişken bütünüyle bana nispet edildi.

Şemmer, Abdullah b. Bişr’e ait bir hadîs rivayet etti: Dedi ki: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, evime geldi; ona **قطيفة زَبِيرَةً** serdik. İbnü’l-Muzaffer dedi: **كبش زَبِيرٌ**: yani iri; ve “Senin koçun **زَبُرَ** **زَبارَةً**”; yani irileşti; ve ben onu **أَزْبَرْتُه** **إِزْباراً** (irileştirdim). Ve falan, **بزَوْبَرِه** ile geldi: ihtiyacı görülmemiş, eli boş geldiğinde.

Ve **زَبْرَاءُ**: bir kadının adıdır. Ve meselde: “**هاجت زَبْراءُ**”; o burada, Ahnef b. Kays’ın bir hizmetçisinin adıdır; dili sivri idi; kızınca Ahnef: “**هاجت زَبْراءُ**” derdi; böylece her biri için mesel oldu; hatta her insana, öfkesinin kabarması vakti: “Onun **زَبْراؤُه** kabardı” denir. Ve **زَبْرَاءُ**, **الزُّبْرَةِ**’den **الأَزْبَرِ**’in müennesi (dişilidir); o da aslanın iki omzu arasındaki kıllardandır.

Ve **زَبير** ve **زُبَيْر** ve **مُزَبَّرٌ**: isimlerdir.

Ve **ازْبَأَرَّ الرجلُ**: ürperip tüyleri diken diken oldu. Ve **ازْبَأَرَّ الشعر والوَبَرُ والنباتُ**: çıktı ve bitti. Ve **ازْبَأَرَّ الشَّعْرُ**: kabardı; İmru’ul-Kays dedi:
لها ثُنَنٌ كَخَوافي العُقا
بِ سُودٌ، يَفينَ إِذا تَزْبَئِرْ

Ve **ازْبَأَرَّ للشر**: hazırlandı. Ve **يوم مُزْبَئِرّ**: şiddetli, kötü. Ve **ازْبَأَرَّ الكلبُ**: kabardı; şair, bir atı vasfederken—o, el-Merrâr b. Munkız el-Hanzalî’dir—dedi:
فَهْوَ وَرْدُ اللَّوْنِ في ازْبِئْرَارِه،
وكُمَيْتُ اللَّوْنِ ما لم يَزْبَئِرْ
قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ،
وعلى التَّيْسِير منه والضُّمُر

**الورد**: **الكميت** ile—o kırmızıdır—**الأَشقر** arasındadır. Diyor ki: Tüyü sakinleşince onun **كميت** olduğu belirginleşir; **ازْبَأَرَّ** olunca tüyün dipleri belirginleşir; dipleri, uçlarından daha az boyalıdır; böylece **ازْبِئْرارِه**’inde **وَرْداً** olur. Ve **التيسير**: koşmanın kolaylaşması ve ona hazırlanmasıdır. Şurayh hadîsinde: “Eğer o **هَرَّتْ** ve **ازْبَأَرَّتْ** ise, onun için yoktur...” yani ürperdi ve kabardı. Ve caizdir ki **الزُّبْرَةِ**’den olsun; o da dirseklerde ve göğüste **الوَبَرِ**’in toplandığı yerdir. Safiyye bint Abdülmuttalib hadîsinde: “Onu **زَبْرا** nasıl buldun; **أَأَقِطاً وتَمْراً** mı, yoksa **مُشْمَعِلاًّ صَقْراً** mı?” **الزبر**—zâyın fethası ve kesresiyle—güçlü, şiddetli olandır; o, **الزُّبَيْر**’in büyütülmüş şeklidir; oğlunu, yani onu kastediyor; yani onu, yenilen bir yiyecek gibi mi, yoksa şahin gibi mi buldun?

Ve **الزَّبِيرُ**: Allah’ın Mûsâ ile konuştuğu dağın adıdır; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun; zây fetha ile ve bâ kesre ile; hadîste vârid olmuştur.

İbnü’l-A‘râbî: **أَزْبَرَ الرجلُ**: büyüdüğünde; ve **أَزْبَرَ**: cesur olduğunda. Ve **الزَّبِير**: zarif, zeki adamdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ب ر * * الزُّبْرةُ * بالضم القطعة من الحديد والجمع * زُبَرٌ * قال الله تعالى ﴿آتوني زُبر الحديد﴾ و * زُبُرٌ * أيضا بضم الباء قال الله تعالى ﴿فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا﴾ أي قطعا و * الزَّبْرُ * الزجر والانتهار وبابه نصر والزبر أيضا الكتابة وبابه ضرب ونصر و * الزِّبْرُ * بالكسر الكتاب والجمع * زُبُورٌ * كقدر وقدور ومنه قرأ بعضهم ﴿وآتينا داود زبورا﴾ و * المِزْبَرُ * كالمبضع القلم و * الزَّبُورُ * الكتاب وهو فعول بمعنى مفعول من زبر والزبور أيضا كتاب داود عليه السلام و * الزُّنْبُورُ * بضم الزاء الدبر وهي تُؤنث والجمع * الزَّنَابِيرُ * و * الزِّئْبَرُ * بكسر الزاء والباء مهموز ما يعلو الثوب الجديد مثل ما يعلو الخز وضم الباء لغة

##### Türkçe

* ز ب ر * * **الزُّبْرةُ** * (zamm ile) demirden parça; çoğulu * **زُبَرٌ** *. Yüce Allah dedi ki: { Bana demirin parçalarını getirin }. Ve * **زُبُرٌ** * da (bâ’nın zammıyla) ayrıca; Yüce Allah dedi ki: { İşlerini aralarında parça parça ettiler }; yani parçalar. Ve * **الزَّبْرُ** * azarlama ve sert çıkışmadır; babı **نصر**’dır. Ve **الزبر** ayrıca yazmadır; babı **ضرب** ve **نصر**’dır. Ve * **الزِّبْرُ** * (kesr ile) kitaptır; çoğulu * **زُبُورٌ** * (kadar ve kudûr gibi). Ondan dolayı bazısı şöyle okudu: { Ve Dâvûd’a bir **زبورا** verdik }. Ve * **المِزْبَرُ** * (mibda‘ gibi) kalemdir. Ve * **الزَّبُورُ** * kitaptır; o, **زبر**’den “mef‘ûl” mânasında “fe‘ûl”dür. Ve **الزبور** ayrıca Dâvûd’un (aleyhisselâm) kitabıdır. Ve * **الزُّنْبُورُ** * (zâ’nın zammıyla) yaban arısıdır; o müennestir; çoğulu * **الزَّنَابِيرُ** *. Ve * **الزِّئْبَرُ** * (zâ ve bâ’nın kesriyle), hemzeli: yeni elbisenin üzerinde bulunan şey; hazzın üzerinde bulunan şey gibi. Bâ’nın zammı bir lugattır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزبر: القوى الشديد من الرجال. وهو مكبر الزبير: وفي حديث صفية بنت عبد المطلب:
  كيف وجدت زبرا
  أأقطا وتمرا
  أو مشمعلا صقرا كالزبر، كطمر، وهذه عن أبي عمرو. وقال أبو محمد الفقعسي:
  أكون ثم أسدا زبرا من المجاز: الزبر العقل والرأي والتماسك. وماله زبر، أي ماله رأي. وقيل: ماله عقل وتماسك. وهو في الأصل مصدر. وماله زبر، وضعوه على المثل، كما قالوا: ماله جول وفي الحديث  الفقير الذي لا زبر له  ، أي عقل يعتمد عليه.
 الزبر: الحجارة. الزبر: طيء البئر بها، أي بالحجارة، يقال: بئر مزبورة. وزبر البئر زبرا: طواها بالحجارة وقد ثناه بعض الإغفال وإن كان جنسا فقال:
  حتى إذا حبل الدلاء انحلا                      وانقاض زبرا حاله فابتلا

  الزبر: الكلام. هكذا هو موجود في سائشر أصول الكتاب. ولم أجد له شاهدا عليه، فلينظر. والزبر: الصبر. يقال: ماله زبر ولا صبر، قال ابن سيده: هذه حكاية ابن الأعرابي. قال: وعندي أن الزبر هنا العقل. والزبر: وضع البنيان بعضه على بعض. والزبر: الكتابة. يقال: زضبر الكتاب يزبره ويزبره زبرا: كتبه. قال الأزهري. وأعرفه النقش في الحجارة. وقال بعضهم: زبرت الكتاب إذا أتقنت كتابته. كالتزبرة. قال يعقوب: قال الفراء: ما أعرف تزبرني، فإما أن يكون مصدر زبر أي كتب. قال ولا أعرفها مشددة. وإما أن يكون اسما كالتنبيه لمنتهى الماء. والتودية للخشبة التي يشد بها خلف الناقة، حكاها سيبويه، وقال أعرابي. لا أعرف تزبرتي، أي كتابتي وخطي. والزبر: الانتهار. يقال: زبره عن الأمر زبرا: انتهره. وفي الحديث:  إذا رددت على السائل ثلاثا فلا عليك أن تزبره  أي تنتهره وتغلظ له في القول والرد. والزبر: الزجر والمنع والنهى. يقال: زبره عن الأمر زبرا، نهاه ومنعه، وهو مجاز، لأن من زبرته عن الغي فقد أحكمته، كزبر البئر بالطي، يزبر، بالضم ويزبر، بالكسر، في الثلاثة الأخيرة، الكسر عن الكسائي في معنى المنع، أي النهى والمنع والانتهار، وهذا التخصيص يخالف ما في الأمهات من أن الزبر بمعنى النهى والانتهار مضارعه يزبر، بالضم فقط، وبأن الزبر بمعنى الكتابة يستعمل مضارعه بالوجهين، كما تقدم، إلا أن يجاب عن الأخير بأن المراد بالثلاثة الكتابة والانتهار والمنع، وأما النهي ففي معنى الانتهار ليس بزائد عنه، وفيه تأمل. والزبر، بالكسر: المكتوب ج زبور، بالضم، كقدر وقدور و، ومنه قرأ بعضهم:  وآتضينا داوود زبورا  . قلت: هو قراءة حمزة.
 وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه:  أنه دعا في مرضه بدواة ومزبر، فكتب اسم الخليفة بعده  المزبر، كمنبر: القلم، لأنه يكتب به. والزبور، بالفتح: الكتاب، بمعنى المزبور، ج زبر، بضمتين كرسول ورسل، وإنما مثلته به لأن زبورا ورسولا في معنى مفعول، قال لبيد:
  وجلا السيول عن الطلول كأنها                      زبر تخد متونها أقـلامـهـا

  وقد غلب الزبور على كتاب داوود، عليه وعلى نبينا أفضل الصلاة والسلام، وكل كتاب زبور، قال الله تعالى  ولقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر  ، قال أبو هريرة. الزبور: ما أنزل على داوود، من بعد الذكر: من بعد التوراة. وفي البصائر للمصنف: وسمي كتاب داوود زبورا، لأنه نزل من السماء مسطورا. والزبور: الكتاب المسطور. وقيل هو كل كتاب يصعب الوقوف عليه من الكتب الإلهية. وقيل: هو اسم للكتاب المقصور على الحكمة العقلية دون الأحكام الشرعية والكتاب لما يتضمن الأحكام. وقرأ سعيد ابن جبير  في الزبور  وقال: الزبور: التوراة والإنجيل والقرآن. قال: والذكر: الذي في السماء. وقيل: الزبور فعول بمعنى مفعول، كأنه زبر أي كتب. والزبرة، بالضم: هنة ناتئة من الكاهل، وقيل: هو الكاهل نفسه. يقال: شد للأمر زبرته، أي كاهله وظهره. وهو أزبر ومزبر، هكذا كأحمد ومحسن في سائر الأصول وهو وهم، والصواب: وهو أزبر ومزبراني أي عظيمها أي الزبرة زبرة الكاهل. يقال: أسد أزبر ومزبراني، والأنثى زبراء، وسيأتي في المستدركات. والزبرة: القطعة من الحديد الضخمة، ج زبر، كصرد وزبر، بضمتين. قال الله تعالى:  آتوني زبر الحديد  وقوله تعالى:  فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا  أي قطعا. قال الفراء في هذه الآية: من قرأها بفتح الباء أراد قطعا. مثل قوله تعالى:  آتوني زبر الحديد  ، قال: والمعنى في زبر وزبر واحد، ومثله قال الجوهري. وقال ابن بري: من قرأ زبرا فهو جمع زبور لا زبرة لأن فعلة لا تجمع على فعل، والمعنى: جعلوا دينهم كتبا مختلفة. ومن قرأ زبرا، وهي قراءة الأعمش، فهي جمع زبرة، فالمعنى تقطعوا قطعا. قال: وقد يجوز أن يكون جمع زبور، وقد تقدم. وأصله زبر ثم أبدل من الضمة الثانية فتحة، كما حكى بعض أهل اللغة أن بعض العرب يقول في جمع جديد: جدد، وأصله وقياسه جدد، كما قالوا: ركبات وأصله ركبات، مثل غرفات، وقد أجازوا غرفات أيضا، ويقوي هذا أن ابن خالويه حكى عن أبي عمرو أنه أجاز أن يقرأ زبرا وزبرا وزبرا، فزبرا بالإسكان هو مخفف من زبر كعنق مخفف من عنق. وزبر بفتح الباء مخفف أيضا من زبر، برد الضمة فتحة، كتخفيف جدد من جدد. هذا وقد فات المصنف جمع الزبرة بمعنى الكاهل، قالوا: يجمع على الأزبار، وأنشدوا قول العجاج:
  بها وقد شدوا لهضا الأزبارا وأنكره بعضهم وقالوا: لا يعرف جمع فعلة على أفعال، وإنما هو جمع الجمع كأنه جمع زبرة على زبر وجمع، زبرا على أزبار، ويكون جمع زبرة على إرادة حذف الهاء. والزبرة: الشعر المجتمع بين كتفي الأسد وغيره، كالفحل. وقال الليث: الزبرة: شعر مجتمع على موضع الكاهل من الأسد وفي مرفقيه، وكل شعر يكون كذلك مجتمعا فهو زبرة. وزبرة الحداد: السندان. ومن المجاز: الزبرة: كوكب من المنازل، على التشبيه بزبرة الأسد. قال ابن كناسة: من كواكب الأسد الخراتان، وهما كوكبان نيران بكاهلي الأسد، بينهما قدر سوط ينزلهما القمر، وهي يمانية. والأزبر: المؤذي، نقله الصاغاني. وزبراء: بقعة قرب: تيماء، نقله الصاغاني.

  وزبراء: جارية سليطة كانت للأحنف بن قيس التميمي المشهور في الحلم، وكانت إذا غضبت قال الأحنف: هاجت زبراء، فصارت مثلا لكل أحد حتى يقال لكل إنسان إذا هاج غضبه: هاجت زبراؤه. وفاته: زبراء: مولاة بني عدي، عن حفصة، وزبراء مولاة علي، عنه. والزبراء بنت شن، في نسب قضاعة. وزبران، محركة: ة، بالجند من اليمن. منها زيد بن عبد الله الفقيه الزبراني. وزبار بن ميسور الفتح. والزبير، بضم الزاي وفتح الباء، - ولو قال: مصغرا، أو اقتصر على قوله بالضم كان أخصر، كما هو عادته - ابن العوام أبو عبد الله القرشي الأسدي، حواري رسول الله صلى الله عليه وسلم، قتله عمير بن جرموز بغيا وظلما. وقد ألفت في نسب ولده كراسة لطيفة. والزبير بن عبد الله الكلابي، أدرك الجاهلية، ويقال: إنه رأى النبي صلى الله عليه وسلم. والزبير بن عبيدة الأسدي، من المهاجرين، قديم الإسلام، ذكره ابن إسحاق. والزبير بن أبي هالة، روى وائل بن داوود عن البهي عنه، صحابيون. والزبير، كأمير: الداهية، قاله الفراء، كالزوبر. وأنشد لعبد الله ابن همام السلولي:
  وقد جرب الناس آل الزبـير                      فلاقوا من آل الزبير الزبيرا والزبير: اسم الجبل الذي كلم الله تعالى عليه سيدنا موسى عليه وعلى نبينا أفضل الصلاة والسلام، وقد أجمع المفسرون على أن جبل المناجاة هو الطور. قال شيخنا وقد يقال: لا منافاة، فتأمل. قلت: وقد جاء ذكره في الحديث، وكأنه اسم لموضع معين من الطور، وهو الذي وقع عليه التجلي فاندك ولم يبق له أثر. وأما الطور فإنه اسم للجبل كله، وهو باق هائل، وحينئذ لا منافاة، ولا أدري ما وجه التأمل في كلام شيخنا، فلينظر. والزبير: الحمأة، نقله الصاغاني. والزبير بن عبد الله الشاعر، وجده الزبير أيضا، فهو الزبير ابن عبد الله بن الزبير. وعبد الله والد هذا هو القائل لعبد الله بن الزبير بن العوام لما حرمه من العطاء: لعن الله ناقة حملتني إليك. فقال له سيدنا عبد الله: إن وراكبها أي إن الله لعن الناقة وراكبها. فاكتفى. والزبير: ع بالبادية قرب الثعلبية، نقله الصغاني. والزبير: الشيء المكتوب، فعيل بمعنى المفعول.

  وعبد الرحمن بن الزبير، كأمير بن باطئ: صحابي، قال ابن عبد البر: هو ابن الزبير ابن باطيا القرظي. واختلف في الزبير بن عبد الرحمن، فقيل: هو بالفتح كجده، وقيل: مصغر، وهو الذي جزم به البخاري في التاريخ، قاله شيخنا. قلت: وقد راجعت تاريخ البخاري فوجدت فيه كما قاله شيخنا مضبوطا بضبط القلم قال: وروى عنه مسور بن رفاعة المدني، ونقل شيخنا عن علامة الدنيا الحفيد بن مرزوق: الزبير، بالفتح، في اليهود، وفي غيرهم من أنواع العرب بالضم، قال: ونقل قريبا منه ابن التلمساني في شرح الشفاء. قلت: ولم يبينا وجه ذلك، ولعله تبركا باسم الجبل الذي وقع عليه الكلام لنبيهم سيدنا موسى عليه السلام. والزبيرتان، بالفتح: ماءتان لطهية من أطراف أخازم جفاف، حيث أفضى في الفرع، وهو أرض مستوية. وقال أبو عبيدة معمر بن المثنى: هما ركيتان. ونقله عنه السيوطي في  المزهر  في الأسماء التي استعملت مثنى. وزوبر، كجوهر: اسم فرس مطير بن الأشيم الأسدي، وهي لا تنصرف للعلمية والتأنيث. وقال أبو عبيدة وأبو الندى. هي فرس الجميح بن - هكذا في النسخ والصواب أن الجميح هو - منقذ بن الطماح الأسدي. وفرس أخيه عرفطة بن الطماح الأسدي، نقله الصاغاني هنا هكذا، وسيأتي له في زرة أن الجميح هو ابن منقذ، كما هنا للمصنف، فانظره. ويقال: أخذه بزوبره، وزأبره، بفتح الموحدة فيهما وزبره، محركة، وزبوبره، كصنوبر، هكذا في سائر الأصول بباءين موحدتين، والصواب: زنوبره بالنون بعد الزاي، كما سيأتي، وكذا زغبره، أي أجمع، فلم يدع منه شيئا. قال ابن أحمر:
  وإن قال غاو من معد قصيدة                      بها جرب عدت علي بزوبرا أي نسبت إلي بكمالها ولم أقلها. قال ابن جني: سألت أبا علي عن ترك صرف زوبر هنا فقال: علقه علما على القصيدة، فاجتمع فيه التعريف والتأنيث، كما اجتمع في سبحان التعريف وزيادة الألف والنون. ورجع بزوبره، إذا جاء خائبا لم يصب شيئا ولم يقض حاجته. وزوبر الثوب، كجوهر، وزؤبره بضمتين: زئبره، وهو ما يعلو الثوب الجديد كما يعلو الخز، وقد تقدم. وعن ابن الأعرابي: يقال أزبر الرجل، إذا عظم جسمه. وأزبر، إذا شجع. وازبأر الكلب: تنفش. قال المرار بن منقذ الحنظلي يصف فرسا:
  فهو ورد اللون في ازبئراره                      وكميت اللون ما لم يزبـئر وازبأر الشعر: انتفش: قال امرؤ القيس:
  لها ثنن كخوافي العقـا                      ب سود يفين إذا تزبئر.

  وازبأر النبت والوبر: طلعا ونبتا. وازبأر الرجل للشر: تهيأ. وقيل: اقشعر. وفي حديث شريح:  إن هي هرت وازبأرت فليس لها  أي اقشعرت وانتفشت. وزوبر الثوب فهو مزوبر ومزيبر إذا علاه الزئبر، لغتان في مزأبر ومزأبر، عن الفراء، نقله الصاغاني. وأبو زبر، بفتح فسكون، عبد الله بن العلاء بن زبر بن عطارف الربعي العبدي الدمشقي من تابعي التابعين عن القاسم بن محمد وسالم بن عبد الله بن عمر، وعنه ابنه إبراهيم والوليد بن مسلم، وابن أخيه القاضي. وأبو محمد عبد الله بن أحمد بن ربيعة بن سلمان بن خالد ابن عبد الرحمن بن زبر، ثقة، عن يونس الكديمي وغيره. وحارثة وحصن ابنا قطن بن زابر، ككاتب، صحابيان من بني كلب، يقال: كتب النبي صلى الله عليه وسلم كتابا لحارثة. ويقال في أخيه حصن: حصين، مصغرا. وأبو عبد الله محمد بن زياد بن زبار، كشداد، الزباري الكلبي، نسبة إلى جده المذكور، أخباري بغدادي، عن الشرقي بن القطامي، وعنه أحمد بن منصور الرمادي، كثير الرواية للشعر، غير ثقة، قاله ابن الأثير. ويقال في زبار هذا: زبور أيضا، وهكذا نسبه بعضهم.
 ومما يستدرك عليه: زبرته وذبرته: قرأته، قاله الأصمعي، ونقله الفاكهي في شرح المعلقات. وإذا انحرفت الريح ولم تستقم على مهب واحد، قيل: ليس لها زبر، على التشبيه. قال ابن أحمر:
  ولهت عليه كل معصفة                      هوجاء ليس للبها زبر شبهها بالناقة الهوجاء التي كأن بها هوجا من سرعتها. والزبرة، بالضم: الصدرة من كل دابة. والمزبراني: الأسد، قاله ابن سيده، وأنشد قول أوس بن حجر.

  ليث عليه من البردي هبرية                      كالمزبراني عيال بأوصال هكذا فسره بعضهم، وقال خالد ابن كلثوم: المزبراني: صفة للأسد. وقال ابن سيده: وهذا خطأ، وإنما الرواية: كالمرزباني. وكبش زبير. كأمير: عظيم الزبرة وقيل: مكتنز. وقال الليث: أي ضخم. وقد زبر كبشك زبارة، أي ضخم، وقد أزبرته أنا إزبارا. والزبير، كأمير: الشديد من الرجال، وهو أيضا الظريف الكيس. والزبارة بالضم: الخوصة حين تخرج من النواة، قاله الفراء. وعن محمد بن حبيب: الزوبر: الداهية، وبها فسر بعضهم قول ابن أحمر:
  وإن قال غاو من تنوخ قصيدة                      بها جرب عدت علي بزوبرا وتنحله الفرزدق فقال:
  إذا قال غاو من معد قصـيدة                      بها جرب كانت علي بزوبرا وقال ابن بري: زوبر: اسم علم للكلبة مؤنث، وأنشد قول ابن أحمر السابق. قال: ولم يسمع بزوبر هذا الاسم إلا في شعره، كالماموسة علم على النار، والبابوس لحوار الناقة، والأرنة لما يلف على الرأس. ومزبر، كمحدث: اسم. وزوبر: قرية بمصر، وقد دخلتها. ويقال: تزبر الرجل، إذا انتسب إلى الزبير، كتقيس. قال مقاتل بن الزبير:
  وتزبرت قيس كأن عـيونـهـا                      حدق الكلاب وأظهرت سيماها

  وتزبر الرجل: اقشعر من الغضب. وزبر الجبل، محركة: حيده. وزبر القربة: ملأها. وزبرت المتاع: نفضته. وجز شعره فزبره: لم يسوه، وكان بعضه أطول من بعض. وذهبت الأيام بطراءته. ونقضت زئبره، إذا تقادم عهده، وهو مجاز. وزبارة، بالضم: لقب محمد بن عبد الله بن الحسن بن علي بن الحسين العلوي، لأنه كان إذا غضب قيل: زبر الأسد، وهو بطن كبير. منهم أبو علي محمد بن أحمد بن محمد شيخ العلويين بخراسان، وابن أخيه أبو محمد يحيى بن محمد بن أحمد، فريد عصره. وزبر كصرد: بطن من بني سامة بن لؤي، وهو ابن وهب بن وثاق. وأبو أحمد محمد بن عبيد الله الزبيري إلى جده الزبير بن عمر بن درهم الأسدي الكوفي، عن مالك ابن مغول، وعنه أبو خيثمة والقواريري. وبأصبهان زبيريون ينتسبون إلى الزبير بن مشكان جد يونس بن حبيب.

##### Türkçe

**الزبر**: erkeklerden kuvvetli, şiddetli olan. Ve o, **الزبير**’in büyültülmüşüdür: ve **صفية بنت عبد المطلب** hadîsinde:
  “Zebr’i nasıl buldun?
  Akit ve hurma mı?
  Yoksa **الزبر** gibi, **طمر** gibi, yeleli bir şahin mi?”
  Ve bu, Ebû Amr’dandır. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
  “Orada mecazdan bir **زبر** aslanı olurum: **الزبر** akıl ve görüş ve sağlam duruştur. Ve onun **زبر**’i yoktur, yani onun görüşü yoktur. Ve denildi: onun aklı ve sağlam duruşu yoktur. Ve o aslında masdardır. Ve onun **زبر**’i yoktur: onu mesel üzerine koydular; nitekim dediler ki: onun **جول**’ü yoktur. Ve hadîste:  “**زبر**’i olmayan fakir”  yani kendisine dayanılan bir akıl.”

**الزبر**: taşlar. **الزبر**: kuyuya onunla, yani taşlarla, örme; denir: **بئر مزبورة**. Ve **زبر** kuyuyu **زبرا**: onu taşlarla ördü; ve bazıları, cins olduğu hâlde, gafletle onu ikilemiştir ve dedi ki:
  “Nihayet kovaların ipi çözüldüğünde,
  ve onun hâli **زبرا** olarak çöktüğünde, imtihan edildi.”

**الزبر**: söz. İşte kitap asıllarının diğerlerinde böyle mevcuttur. Ona dair bir şahit bulmadım; bakılsın. Ve **الزبر**: sabır. Denir: onun ne **زبر**’i vardır ne sabrı. İbn Sîde dedi: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin naklidir. Dedi: ve bende, burada **الزبر**’in akıl olduğu kanaati vardır. Ve **الزبر**: binayı bir kısmını bir kısmı üzerine koyma. Ve **الزبر**: yazma. Denir: **زضبر** kitabı **يزبره** ve **يزبره** **زبرا**: onu yazdı. el-Ezherî dedi. Ve ben onu taşlarda nakş olarak bilirim. Ve bazısı dedi: **زبرت** kitabı, yazmasını sağlam yaptığım zaman; **التزبرة** gibi. Ya‘kūb dedi: el-Ferrâ dedi: “Ben **تزبرني**’yi bilmem”; artık ya **زبر**’in masdarıdır, yani “yazdı”. Dedi: ve ben onu şeddeli bilmem. Yahut bir isimdir; **التنبيه** gibi, suyun sonu için; ve **التودية** gibi, devenin arkasında onunla bağlanan tahta için; Sîbeveyh onu nakletti ve dedi: bir bedevî: “Ben **تزبرتي**’mi bilmem”, yani yazımı ve hattımı. Ve **الزبر**: azarlama. Denir: onu işten **زبرا**: azarladı. Ve hadîste:  “Eğer dilenciye üç kere karşılık verirsen, artık onu **تزبره** etmende sana bir şey yoktur”  yani onu azarlarsın ve ona sözde ve reddedişte sert davranırsın. Ve **الزبر**: sürme, men etme ve yasaklama. Denir: onu işten **زبرا**: onu yasakladı ve men etti; ve o mecazdır; çünkü onu sapıklıktan **زبر** ettiğin zaman, onu sağlamlaştırmış olursun; kuyu örmesiyle **زبر** etmek gibi. **يزبر** (ötre ile) ve **يزبر** (kesre ile); son üçünde kesre, men etme mânasında Kisâî’dendir; yani yasaklama ve men etme ve azarlama. Ve bu tahsis, ana kaynaklarda bulunan “**الزبر** yasaklama ve azarlama mânasındadır; muzâri‘i yalnız ötre ile **يزبر** gelir” sözüne aykırıdır; ve “**الزبر** yazma mânasında muzâri‘i iki vecihle kullanılır”a da, geçtiği üzere; meğer sonuncuya şöyle cevap verile: üçten murad yazma ve azarlama ve men etmedir; yasaklama ise azarlama mânasındadır, ondan زائد değildir; bunda düşünme vardır. Ve **الزبر** (kesre ile): yazılmış olan; çoğulu **زبور** (ötre ile), **قدر** ve **قدور** gibi; ve ondan bazıları şöyle okudu:  “Ve Dâvûd’a **زبورا** verdik.”  Dedim: o, Hamza’nın kıraatidir.

Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsinde:  “Hastalığında bir **دواة** ve bir **مزبر** çağırdı; ondan sonra gelecek halifenin adını yazdı.”  **المزبر**, **منبر** gibi: kalem; çünkü onunla yazılır. Ve **الزبور** (fetha ile): kitap; **المزبور** mânasında; çoğulu **زبر** (iki ötre ile), **رسول** ve **رسل** gibi; onu ancak onunla misalledim, çünkü **زبورا** ve **رسولا** mef‘ûl mânasındadır. Lebîd dedi:
  “Seller, izlerden açığa çıkardı; sanki onlar
  sırtlarını kalemleriyle çizen **زبر**’dir.”

Ve **الزبور**, Dâvûd’un kitabına galip olmuştur—ona ve nebîmize en faziletli salât ve selâm olsun—; ve her kitap **زبور**’dur. Allah تعالى dedi ki:  “Andolsun, **الزبور**’da, **الذكر**’den sonra yazdık.”  Ebû Hureyre dedi: **الزبور**: **الذكر**’den sonra Dâvûd’a indirilen şeydir; **الذكر**’den sonra: Tevrat’tan sonra. Ve musannifin **البصائر**’inde: Dâvûd’un kitabı **زبورا** diye adlandırıldı; çünkü gökten satır satır indirilmiştir. Ve **الزبور**: satır satır yazılmış kitaptır. Ve denildi: o, ilâhî kitaplardan üzerinde durmak zor olan her kitaptır. Ve denildi: o, şer‘î hükümler olmaksızın aklî hikmete mahsus kitabın adıdır; ve kitap, hükümleri ihtiva edene denir. Ve Sa‘îd b. Cübeyr okudu:  “**في الزبور**”  ve dedi: **الزبور**: Tevrat, İncil ve Kur’an’dır. Dedi: ve **الذكر**: gökte olandır. Ve denildi: **الزبور**, mef‘ûl mânasında **فعول**’dür; sanki **زبر** yani “yazdı”. Ve **الزبرة** (ötre ile): omuz başından çıkıntı yapan bir şey; ve denildi: o, omuz başının kendisidir. Denir: iş için onun **زبرته**’sini sıktı; yani omuz başını ve sırtını. Ve o **أزبر** ve **مزبر**’dir; işte diğer asıllarda **أحمد** ve **محسن** gibi böyledir ve o bir vehimdir; doğrusu: ve o **أزبر** ve **مزبراني**’dir; yani onun büyüğü; yani **الزبرة**: omuz başının **زبرة**’si. Denir: **أسد أزبر ومزبراني**; dişisi **زبراء**; ve **المستدركات**’ta gelecektir. Ve **الزبرة**: büyük demir parçası; çoğulu **زبر**, **صرد** ve **زبر** gibi (iki ötre ile). Allah تعالى dedi ki:  “Bana demirin **زبر**’lerini getirin.”  Ve O’nun sözü:  “İşlerini aralarında **زبرا** parça parça ettiler.”  yani parçalar. el-Ferrâ bu âyette dedi: onu **الباء**’yı fetha ile okuyan, “parçalar”ı murad etti; Allah تعالى’nın sözü gibi:  “Bana demirin **زبر**’lerini getirin.”  Dedi: ve mânâ **زبر** ile **زبر**’de birdir; Cevherî de bunun benzerini söyledi. İbn Berrî dedi: **زبرا** okuyan, **زبور**’un çoğuludur, **زبرة**’nin değil; çünkü **فعلة**, **فعل** üzerine cem‘ edilmez; mânâ: dinlerini farklı kitaplar kıldılar. Ve **زبرا** okuyan—ki o, A‘meş’in kıraatidir—o, **زبرة**’nin çoğuludur; mânâ: parça parça oldular. Dedi: ve **زبور**’un çoğulu olması da câizdir; ve geçti. Aslı **زبر**’dir; sonra ikinci ötre yerine fetha bedel edildi; nitekim bazı dil ehli, bazı Arapların **جديد**’in çoğulunda **جدد** dediğini nakletti; aslı ve kıyası **جدد**’dür; nitekim dediler: **ركبات** ve aslı **ركبات**’tır; **غرفات** gibi; ve **غرفات**’ı da câiz gördüler. Bunu kuvvetlendiren şudur: İbn Hâlaveyh, Ebû Amr’dan, **زبرا** ve **زبرا** ve **زبرا** okunmasını câiz gördüğünü nakletti; **زبرا** (sükûn ile) **زبر**’in hafifletilmişidir; **عنق**’un **عنق**’tan hafifletilmesi gibi. Ve **زبر** (**الباء**’nın fethasıyla) yine **زبر**’den hafifletilmiştir; ötreyi fethaya çevirdi; **جدد**’in **جدد**’den hafifletilmesi gibi. Bu arada musannif, **الزبرة**’nin “omuz başı” mânasındaki çoğulunu kaçırmıştır: dediler ki, **الأزبار** üzerine cem‘ olunur. Ve ‘Accâc’ın sözünü şahit getirdiler:
  “Orada, onun için **الأزبار**’ı sıkıca bağlamışlardı.”

Ve bazısı onu inkâr etti ve dediler: **فعلة**’nin **أفعال** üzerine cem‘ini bilmez; ancak o, cem‘in cem‘idir; sanki **زبرة**’yi **زبر** üzerine cem‘ etmiş, sonra **زبر**’ı **أزبار** üzerine cem‘ etmiştir; ve **زبرة**’yi, **الهاء**’yı hazfetme iradesiyle cem‘ etmiş olur. Ve **الزبرة**: aslanın ve başkasının, aygır gibi, iki küreği arasındaki toplanmış kıl. Leys dedi: **الزبرة**: aslanın omuz başı yerinde ve iki dirseğinde toplanmış kıldır; ve böyle toplanmış olan her kıl **زبرة**’dir. Ve **زبرة الحداد**: örs. Ve mecazdan: **الزبرة**: menzillerden bir yıldız; aslanın **زبرة**’sine benzetme üzere. İbn Kunâse dedi: aslanın yıldızlarından **الخراتان** vardır; ikisi de aslanın iki omuz başında iki parlak yıldızdır; aralarında bir kamçı miktarı vardır; ay onları indirir; ve o Yemen tarafındandır. Ve **الأزبر**: eziyet eden; Sâgānî onu nakletti. Ve **زبراء**: **تيماء** yakınında bir yer; Sâgānî onu nakletti.

**وزبراء**: küstah bir câriye; حلم ile meşhur Temîmli **الأحنف بن قيس**’in idi; öfkelendiği vakit **الأحنف**: “**هاجت زبراء**” derdi; böylece herkes için bir mesel oldu; hatta her insan için, öfkesi kabardığında: “**هاجت زبراؤه**” denilir oldu. Ve vefatında: **زبراء**: Benî **عدي**’nin mevlâsı; **حفصة**’dan; ve **زبراء** Ali’nin mevlâsı; ondan. Ve **الزبراء بنت شن**; **قضاعة** nesebinde. Ve **زبران**, harekeli: **ة**; Yemen’den cünd ile (bir yer). Ondan: fakih **زيد بن عبد الله** **الزبراني**. Ve **زبار بن ميسور** **الفتح**. Ve **الزبير**, **الزاي**’in dammesi ve **الباء**’nın fethasıyla, - ve eğer “küçültülmüş olarak” deseydi, yahut damme ile sözünü kısaltsaydı daha kısa olurdu, âdeti üzere - **ابن العوام** Ebû **عبد الله** el-Kureşî el-Esedî; Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in havârîsi; onu **عمير بن جرموز** azgınlık ve zulümle öldürdü. Ve onun evlâdının nesebi hakkında latif bir risâlecik telif ettim. Ve **الزبير بن عبد الله** el-Kilâbî; câhiliyyeyi idrak etti; ve denilir ki: o, Peygamber صلى الله عليه وسلم’i gördü. Ve **الزبير بن عبيدة** el-Esedî; muhâcirlerdendir; İslâmı eski; onu İbn İshâk zikretti. Ve **الزبير بن أبي هالة**; ondan **وائل بن داوود** **البهي**’den rivayet etti; sahâbîlerdir. Ve **الزبير**, **أمير** gibi: dehâ (musibet); bunu **الفراء** söyledi; **الزوبر** gibi. Ve **عبد الله ابن همام السلولي**’ye ait olarak şu beyit okundu:
  وقد جرب الناس آل الزبـير                      فلاقوا من آل الزبير الزبيرا

Ve **الزبير**: Allah تعالى’nın, efendimiz Mûsâ عليه وعلى نبينا أفضل الصلاة والسلام ile üzerinde konuştuğu dağın adıdır; müfessirler, münâcât dağının **الطور** olduğu üzerinde icmâ etmiştir. Şeyhimiz dedi ki: ve denilebilir ki: bir çelişme yoktur; öyleyse düşün. Ben dedim: ve onun zikri hadiste gelmiştir; sanki **الطور**’dan muayyen bir mevkiin adıdır; tecellînin üzerine vâki olduğu, böylece parçalanıp kendisine bir eser kalmayan odur. **الطور** ise bütün dağın adıdır; o ise bâkî, heybetli; o hâlde çelişme yoktur; ve şeyhimizin sözündeki “düşün”ün vechi nedir bilmiyorum; bakılsın. Ve **الزبير**: çamur (balçık); bunu **الصاغاني** nakletti. Ve şair **الزبير بن عبد الله**; dedesi de **الزبير**’dir; o, **الزبير ابن عبد الله بن الزبير**’dir. Ve bunun babası **عبد الله**, **عبد الله بن الزبير بن العوام**’a, kendisini عطا’dan mahrum edince, şöyle diyen kimsedir: “Allah, beni sana taşıyan deveyi lânetlesin.” Efendimiz **عبد الله** ona dedi ki: “Ve onun binicisini de”; yani Allah deveyi ve binicisini lânetledi. Böylece yetindi. Ve **الزبير**: çölde, **الثعلبية** yakınında bir yer; bunu **الصغاني** nakletti. Ve **الزبير**: yazılmış şey; **فعيل** vezninde, mef‘ûl mânâsında.

  Ve **عبد الرحمن بن الزبير**, **أمير بن باطئ** gibi: sahâbî; İbn Abdilberr dedi ki: o, **الزبير ابن باطيا القرظي**’nin oğludur. Ve **الزبير بن عبد الرحمن** hakkında ihtilâf edildi; denildi ki: dedesi gibi fetha iledir; ve denildi ki: küçültülmüştür; ve bu, Buhârî’nin **التاريخ**’te kesinlediği şeydir; bunu şeyhimiz söyledi. Ben dedim: Buhârî’nin tarihini gözden geçirdim de, şeyhimizin dediği gibi, kalemle ضبط edilmiş olarak onda buldum; dedi ki: ve ondan Medîneli **مسور بن رفاعة** rivayet etti. Ve şeyhimiz, dünyanın alâmeti **الحفيد بن مرزوق**’tan nakletti: **الزبير**, Yahudilerde fetha iledir; Arapların diğer nevilerinde damme iledir. Dedi ki: ve buna yakınını İbn et-Tilimsânî, **شرح الشفاء**’da nakletti. Ben dedim: ikisi de bunun vechini beyan etmediler; belki, kendilerine konuşmanın vâki olduğu dağın adıyla teberrüken (olabilir); peygamberleri efendimiz Mûsâ عليه السلام için. Ve **الزبيرتان**, fetha ile: **طهية**’ye ait iki su; **أخازم جفاف**’ın uçlarından; **الفرع**’da açıldığı yerde; o ise düz bir arazidir. Ebû Ubeyde **معمر بن المثنى** dedi ki: ikisi iki kuyudur. Süyûtî, **المزهر**’de, ikil olarak kullanılmış isimler bahsinde ondan nakletti. Ve **زوبر**, **جوهر** gibi: Esedli **مطير بن الأشيم**’in atının adı; o, özel isimlik ve dişillik sebebiyle munsarif olmaz. Ebû Ubeyde ve Ebû’n-Nedâ dedi ki: o, **الجميح بن** - nüshalarda böyle; doğrusu, **الجميح**’in - Esedli **منقذ بن الطماح**’ın atıdır. Ve kardeşi Esedli **عرفطة بن الطماح**’ın atı; bunu **الصاغاني** burada böyle nakletti; ve ona **زرة**’de gelecektir ki **الجميح**, **منقذ**’in oğludur; burada musannif için olduğu gibi; ona bak. Ve denilir: onu **بزوبره** ile tuttu; ve **وزأبره**, ikisinde de **الموحدة**’nın fethasıyla; ve **وزبره**, harekeli; ve **وزبوبره**, **صنوبر** gibi; diğer bütün asıllarda iki **موحدة** ile böyledir; doğrusu: **زنوبره**, **الزاي**’dan sonra **النون** ile, geleceği üzere; ve yine **وزغبره**; yani topladı; ondan hiçbir şey bırakmadı. İbn Ahmer dedi ki:
  وإن قال غاو من معد قصيدة                      بها جرب عدت علي بزوبرا

Yani onu bütünlüğüyle bana nisbet etti, ben onu söylemedim. İbn Cinnî dedi ki: Ebû Ali’ye, burada **زوبر**’un sarf edilmemesini sordum; dedi ki: onu kasîdeye alem kıldı; böylece onda marifelik ve dişillik birleşti; tıpkı **سبحان**’da marifelik ile elif-nûn ziyadesinin birleştiği gibi. Ve **رجع بزوبره**, eli boş döndüğü vakit; hiçbir şey elde etmedi ve ihtiyacını gidermedi. Ve **زوبر الثوب**, **جوهر** gibi; ve **وزؤبره** iki damme ile: **زئبره**; o, yeni elbisenin üstüne çıkan şeydir; tıpkı خز’ın üstüne çıktığı gibi; ve daha önce geçti. İbnü’l-A‘râbî’den: denilir **أزبر الرجل**, cismi büyüdüğü vakit. Ve **أزبر**, cesur olduğu vakit. Ve **وازبأر الكلب**: kabardı. **المرار بن منقذ الحنظلي** bir atı vasfederek dedi ki:
  فهو ورد اللون في ازبئراره                      وكميت اللون ما لم يزبـئر

Ve **وازبأر الشعر**: kabardı; İmru’ul-Kays dedi ki:
  لها ثنن كخوافي العقـا                      ب سود يفين إذا تزبئر.

  Ve **وازبأر النبت والوبر**: çıktı ve bitti. Ve **وازبأر الرجل للشر**: hazırlandı. Ve denildi: ürperdi. Ve Şurayh hadîsinde:  **إن هي هرت وازبأرت فليس لها**  yani ürperdi ve kabardı. Ve **زوبر الثوب**; o hâlde o **مزوبر** ve **مزيبر**’dir; üzerine **الزئبر** çıktığı vakit; **مزأبر** ve **مزأبر** hakkında iki lugat; **الفراء**’dan; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **أبو زبر**, fetha sonra sükûn ile: **عبد الله بن العلاء بن زبر بن عطارف** er-Rab‘î el-‘Abdî ed-Dımaşkî; tâbiînin tâbiîlerindendir; **القاسم بن محمد** ve **سالم بن عبد الله بن عمر**’dan; ondan oğlu İbrâhîm ve **الوليد بن مسلم**, ve kardeşinin oğlu kadı (rivayet etti). Ve Ebû Muhammed **عبد الله بن أحمد بن ربيعة بن سلمان بن خالد ابن عبد الرحمن بن زبر**; sika; **يونس الكديمي** ve başkalarından. Ve **حارثة** ve **حصن**; **قطن بن زابر**’in iki oğlu; **كاتب** gibi; Benî Kelb’den iki sahâbî; denilir: Peygamber صلى الله عليه وسلم, Hârise için bir yazı yazdı. Ve kardeşi **حصن** hakkında denilir: **حصين**, küçültülmüş olarak. Ve Ebû Abdillah **محمد بن زياد بن زبار**, **شداد** gibi; **الزباري** el-Kelbî; zikredilen dedesine nisbetle; Bağdatlı ahbârî; **الشرقي بن القطامي**’den; ondan **أحمد بن منصور الرمادي**; şiir rivayeti çok; güvenilir değil; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve bu **زبار** hakkında denilir: **زبور** da; ve bazıları onu böyle nisbet etti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **زبرته** ve **ذبرته**: onu okudum; bunu **الأصمعي** söyledi; ve **الفاكهي**, **شرح المعلقات**’ta nakletti. Ve rüzgâr eğrilip tek bir esiş yönü üzere dosdoğru gitmediği vakit, denilir: onun **زبر**’i yoktur; benzetme üzere. İbn Ahmer dedi ki:
  ولهت عليه كل معصفة                      هوجاء ليس للبها زبر

Onu, süratinden dolayı sanki onda bir sersemlik varmış gibi olan sersem deveye benzetti. Ve **الزبرة**, damme ile: her binek hayvanının göğsü. Ve **المزبراني**: aslan; bunu İbn Sîde söyledi; ve Evs b. Hacer’in sözünü okudu:

  ليث عليه من البردي هبرية                      كالمزبراني عيال بأوصال

Bazıları bunu böyle tefsir etti. Ve Hâlid b. Kulsûm dedi ki: **المزبراني**: aslan için bir sıfattır. İbn Sîde dedi ki: bu hatadır; rivayet ancak: **كالمرزباني**’dir. Ve **كبش زبير**. **أمير** gibi: **الزبرة**’si büyük; ve denildi: dolgun. Leys dedi ki: yani iri. Ve koçun **زبر** oldu, **زبارة** olarak; yani iri oldu. Ve ben onu **أزبرته** **إزبارا** olarak (iri yaptım). Ve **الزبير**, **أمير** gibi: erkeklerden şiddetli olan; o aynı zamanda zarif, zeki olandır. Ve **الزبارة** damme ile: çekirdeğin içinden çıktığı vakit hurma lifidir; bunu **الفراء** söyledi. Muhammed b. Habîb’den: **الزوبر**: dehâ (musibet); ve bazıları İbn Ahmer’in sözünü bununla tefsir etti:
  وإن قال غاو من تنوخ قصيدة                      بها جرب عدت علي بزوبرا

Ve onu Ferazdak kendine mâl etti de dedi ki:
  إذا قال غاو من معد قصـيدة                      بها جرب كانت علي بزوبرا

İbn Berrî dedi ki: **زوبر**: dişi köpeğin özel adıdır; müennes bir alem; ve İbn Ahmer’in önceki beytini okudu. Dedi ki: bu isim olan **بزوبر** yalnız onun şiirinde işitildi; tıpkı **الماموسة**’nin ateşe alem olması gibi; ve **البابوس**’un deve yavrusuna; ve **الأرنة**’nin başa sarılan şeye. Ve **مزبر**, **محدث** gibi: bir isim. Ve **زوبر**: Mısır’da bir köy; ona girdim. Ve denilir: **تزبر الرجل**, **الزبير**’e nisbet ettiği vakit; **تقيس** gibi. **مقاتل بن الزبير** dedi ki:
  وتزبرت قيس كأن عـيونـهـا                      حدق الكلاب وأظهرت سيماها

Ve **تزبر** adam: öfkeden ürperdi. Ve **زبر** dağ, harekeli: sırtı/uzantısı. Ve **زبر** tulum: onu doldurdu. Ve **زبرت** eşyayı: onu silkeledim. Ve saçını kesti, sonra **فزبره**: onu düzeltmedi; ve onun bir kısmı bir kısmından daha uzundu. Ve günler onun tazeliğini götürdü. Ve **نقضت زئبره**: ahdi/eski oluşu ilerlediği zaman; ve bu mecazdır. Ve **زبارة**, zamme ile: Muhammed b. Abdullah b. el-Hasen b. Ali b. el-Hüseyn el-‘Alevî’nin lakabıdır; çünkü o öfkelendiği zaman “**زبر** aslan” denirdi; ve o büyük bir karındır. Onlardan: Horasan’da ‘Alevîlerin şeyhi Ebû Ali Muhammed b. Ahmed b. Muhammed; ve onun kardeşinin oğlu Ebû Muhammed Yahyâ b. Muhammed b. Ahmed, asrının ferîdi. Ve **زبر** ( **صرد** gibi): Benî Sâme b. Lüey’den bir batın; ve o, Vehb b. Vessâk’ın oğludur. Ve Ebû Ahmed Muhammed b. Ubeydullah **الزبيري**: dedesi el-Zübeyr b. Ömer b. Dirhem el-Esedî el-Kûfî’ye nispetle; Mâlik b. Mugûl’den (rivayet eder), ondan da Ebû Hayseme ve el-Kavârîrî (rivayet eder). Ve İsfahan’da, Yûnus b. Habîb’in dedesi Zübeyr b. Mişkân’a nispet eden **زبيريون** vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَبَرَ البِئْرَ
1 زَبَرَ البِئْرَ ذ , (A, TA,) [aor. زَبُرَ , and perhaps زَبِرَ also,] inf. n. زَبْرٌ, (S, K,) He cased the well, or walled it internally, with stones. (S, A, K.) ― -b2- زَبْرٌ also signifies The disposing a building, or construction, one part upon another; (K;) [as is done in casing a well;] and in this sense likewise it is an inf. n., of which the verb is زَبَرَ. (TK.) ― -b3- And زَبَرَهُ بِالحِجَارَةِ, (TA,) inf. n. زَبْرٌ, (K,) He threw stones at him; or pelted him with stones. (K, TA.) ― -b4- And [hence, perhaps, or] from زَبَرَ in the first of the senses expl. above, because him whom you restrain from error you strengthen like as a well is strengthened by its being cased, (TA,) زَبَرَهُ, (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. زَبُرَ (S, Mgh, Msb, K) and زَبِرَ , (Ks, K,) inf. n. as above, (S, Mgh, Msb, K,) He chid him; or checked, restrained, or forbade, him with rough speech: (S, A, Mgh, Msb, K:) he prevented, hindered, or withheld, him: (S, Mgh, K:) he forbade, or prohibited, him: (K:) he repelled him with strength. (MF in art. هزبر.) You say, زَبَرَهُ عَنِ الأَمْرِ He restrained him with rough speech, or forbade and prevented him, from doing the thing. (TA.) And زَبَرَ السَّائِلَ He chid and repelled the beggar with rough speech. (TA.) -A2- زَبَرَ, (S, A, Msb, K,) aor. زَبُرَ and زَبِرَ , (S, K,) inf. n. as above, He wrote (S, A, Msb, K) a writing, or book: (A, Msb:) or he wrote it firmly, skilfully, or well: (TA:) and he inscribed, or engraved, upon stones: (Az, TA:) and ↓ تَزْبِرَةٌ, also, is syn. with كِتَابَةٌ, like زَبْرٌ, (S, K,) and خَطٌّ: As says, I heard an Arab of the desert say, أَنَا أَعْرِفُ تَزْبِرَتِى, meaning خَطِّى and كِتَابَتِى [i. e. I know my writing, or handwriting]: (S:) and Fr says, It is either an inf. n. of ↓ زَبَّرَ, meaning he wrote, though I know not the verb with teshdeed, or it is a simple subst. like تَوْدِيَةٌ: (TA:) thus زَبَرَ is syn. with ذَبَرَ: (A 'Obeyd, T and S in art. ذبر:) [and so, perhaps, is ↓ زَبَّرَ with ذَبَّرَ.] ― -b2- And زَبَرْتُهُ signifies also I read it, or recited it; [or did so with a low, or faint, voice;] like ذَبَرْتُهُ [q. v.]. (As, TA.) ― -b3- زَبْرٌ is also syn. with كَلَامٌ [as meaning The act of speaking, or speech as a subst.]: (K:) [SM says,] thus it is found in all the copies: but [he adds] I have not found any authoritative ex. of it, so it requires consideration. (TA.) [Accord. to the TK, however, one says, سَأَلْتُهُ فَمَا زَبَرَ لِى بِزَبْرٍ, meaning I asked him, and he spoke not to me a speech, or sentence] -A3- Accord. to the K, زَبْرٌ is also syn. with صَبْرٌ [meaning The being patient, or patience]: one says, مَا لَهُ زَبْرٌ وَلَاصَبْرٌ: ISd says, This is mentioned by IAar; but in my opinion, the meaning here is عَقْلٌ. (TA. [See زَبْرٌ below.]) [Or, as syn. with صَبْرٌ, it may be an inf. n.: for, accord. to the TK, one says, لم يزبر عليه, meaning He did not endure it with patience (لَمْ يَصْبِرْ).] -A4- زَبُرَ, inf. n. زَبَارَةٌ, He (a ram) was, or became, bulky. (Lth, TA.)

2 زَبَّرَ see 1, in two places.

ازبر
4 ازبر ذ He (a man, TA) was, or became, large in body. (K.) ― -b2- And He was, or became, courageous, brave, or strong-hearted. (K.) -A2- أَزْبَرْتُهُ, inf. n. اـِزْبَارٌ, I rendered him (a ram) bulky. (Lth, TA.)

تزبّر
5 تزبّر ذ He (a man) quaked, or trembled, by reason of anger. (TA. [See also Q. Q. 4.])

زَأْبَرَ
Q. Q. 1 زَأْبَرَ ذ (S, A, K) and زَوْبَرَ (K) [and app. زَيْبَرَ (see مُزَأْبِرٌ)], said of a garment, or piece of cloth, (S, A, K,) Its زِئْبِر [or nap] came forth; (S, K; *) it had زِئْبِر. (TA.) -A2- Also the first, [and app. the second and third likewise,] He made a garment, or piece of cloth, to have its زِئْبِر [or nap] come forth. (K.) [This verb and other similar words with hemzeh next after the ز are mentioned in the K in a separate art. before art. زبر.]

اِزْبَأَرَّ
Q. Q. 4 اِزْبَأَرَّ ذ It (fur, or soft hair, and a plant, or herbage) grew forth. (S, K, TA.) ― -b2- It (hair) bristled up. (S, A, K.) ― -b3- He (a dog [and a horse]) bristled up his hair. (S, K.) Marrár Ibn-Munkid El-Handhalee says, (S, TA,) describing a horse, (TA,)
فَهْوَ وَرْدُ اللَّوْنِ فِى ازْبِئْرَارِهِ
وَكُمَيْتُ اللَّوْنِ مَا لَمْ يَزْبَئِرْ
[And he is of a yellowish red colour on the occasion of his bristling up his hair, and of a dark bay colour as long as he does not bristle up his hair]. (S, TA.) ― -b4- Also He (a cat) had abundance of hair. (TA.) ― -b5- And He (a man) prepared for evil, or mischief: (K, TA:) or became affected by a quaking, or trembling, and a bristling-up of the hair. (TA)

زَبْرٌ
زَبْرٌ ذ Stones. (K.) ― -b2- [The stone casing of the interior of a well: see جُولٌ. ― -b3- And hence,] (tropical:) Understanding, intellect, or intelligence, (S, A, K,) and judgment, (TA,) and self-restraint: (S, A:) originally an inf. n. [accord. to some; but this is evidently a mistake, as is shown by phrases in which it is coupled with جُولٌ]. (S.) One says, مَا لَهُ زَبْرٌ (tropical:) He has not understanding, or intellect, or intelligence, nor self-restraint: (S, A:) or judgment: or understanding to be relied upon. (TA.) And لَهُ زَبْرٌ وَجُولٌ: and مَا فَوْقَ ↓ هُوَ مَزْبُورٌ الجُولِ مِنْهُ وَصُلْبٌ مَا تَحْتَ الزَّبْرِ مِنَ الجُولِ: see جُولٌ. One says also of the wind, when it veers, or shifts, and does not continue to blow from one point, لَيْسَ لَهَا زَبْرٌ (tropical:) [It has not steadiness]. (TA.) -A2- See also زِبِرٌّ.

زِبْرٌ
زِبْرٌ ذ [A thing] written; as also ↓ زَبِيرٌ: (K:) [or] a writing, or book; (S;) as also ↓ زَبُورٌ, of the measure فَعُولٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, (S, Msb, K,) like رَسُولٌ: (Msb, TA:) زَبُورٌ signifying any writing or book: or any divine book with which it is difficult to become acquainted: or a book that is confined to intel-lectual science, exclusive of legal statutes or ordinances: (TA:) ↓ الزَّبُورُ signifies particularly the Book [of the Psalms] of David: (S, Mgh, Msb, K:) and also, and لُغَةُ الزَّبُورِ, the Syriac [or Hebrew] language: (Mgh:) the pl. of زِبْرٌ is زُبُورٌ; (S, K;) and the pl. of ↓ زَبُورٌ is زُبُرٌ. (S, Msb, K.) It is said in the Kur [xxi. 105], وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِى مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ ↓ الزَّبُورِ, meaning And we have written in the book sent down to David, after the تَوْرَاة [or Book of the Law revealed to Moses]: (Aboo-Hureyreh, TA:) Sa'eed Ibn-Jubeyr read الزُّبُور, [pl. of الزِّبْرُ,] and said that it means the Book of the Law revealed to Moses (التوراة) and the Gospel and the Kur-án [together]; and that الذكر means what is in heaven: (TA:) and some also read زُبُورًا in the Kur iv. 161 and xvii. 57. (S, TA.)

زَبَرٌ
زَبَرٌ ذ , syn. with زَوْبَرٌ &c.: see زِئْبِرٌ.

زُبْرَةٌ
زُبْرَةٌ ذ A piece of iron: (S, Msb, K:) or a big piece of iron: (TA:) pl. زُبَرٌ (S, Msb, K) and زُبُرٌ. (S, K.) The former pl. occurs in the Kur xviii. 95. (S.) It is also said in the Kur [xxiii. 55], فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا, (S, TA,) and زُبَرًا; (TA;) meaning قِطَعًا, (S, TA,) in both cases; (Fr;) [i.e., But they have become divided, in their state, among themselves, into parties:] or he who reads زُبُرًا makes it pl. of ↓ زَبُورٌ, not of زُبْرَةٌ; for the measure فُعْلَةٌ does not assume the measure فُعُلٌ in the pl.; and the meaning is, they have made their religion [to be founded upon] various books: and زُبَرٌ is pl. of زُبْرَةٌ: or it may be also pl. of ↓ زَبُورٌ, and originally زُبُرٌ, being changed therefrom, like as some of the Arabs are related to have said جُدَدٌ for the pl. of جَدِيدٌ, which is originally and regularly جُدُدٌ; after the same manner as when one says رُكَبَاتٌ for رُكُبَاتٌ, and غُرَفَاتٌ for غُرُفَاتٌ: and this opinion is strengthened by AA's allowing the reading زُبُرًا and زُبْرًا and زُبَرًا; زُبْرًا being a contraction of زُبُرًا, like as عُنْقٌ is of عُنُقٌ. (IB, TA.) ― -b2- The anvil (K) of a blacksmith. (TA.) -A2- The upper part of the back, next the neck; or the part between the two shoulder-blades; or the part where the neck is joined to the back-bone; syn. كَاهِلٌ: (K:) or the place of the كاهل: (S:) or a certain thing rising from the كاهل: (TA:) pl. in this sense, أَزْبَارٌ; or this is a pl. pl., as though it were pl. of زُبَرٌ, and this were pl. of زُبْرَةٌ in this sense. (TA.) One says, شَدَّ لِلْأَمْرِ زُبْرَتَهُ He strengthened his كَاهِل and his back for the affair. (TA.) ― -b2- Also, hence, (S,) The accumulation, or mass, of hair which is between the shoulder-blades of the lion; (S in art. لبد;) [the mane of a lion;] the collection of hair (Lth, A, K) between the shoulderblades of the lion &c., (K,) or upon the place of the كَاهِل [expl. above], and upon the elbows, of the lion; (Lth, A;) and any hair in a similar collected state. (Lth, TA.) ― -b3- And [hence,] الزُّبْرَةُ (tropical:) A certain asterism; (K;) two bright stars [d and q], (S, K,) in the كَاهِل [or part of the back next the neck], (K,) or which are the كَاهِلَانِ, (S,) of Leo; (S, K;) one [namely the Eleventh] of the Mansions of the Moon: (S, K:) [also called الخَرَاتَانِ: see this word: and see مَنَازِلُ القَمَرِ, in art. نزل:] it is of the dial. of El-Yemen. (TA.) [This description is incorrect if applied to the constellation as at present figured; but doubtless correct when applied to it as figured by the Arabs. Kzw, in his description of Leo, says that they are two stars, on the belly, and on the projecting part of the haunch-bone, of Leo.] ― -b4- Also The breast, or what projects of its upper part, (syn. صُدْرَةٌ,) of any beast. (TA.)

زِبِرٌّ
زِبِرٌّ ذ , applied to a lion, (S, TA,) and to a man, (TA,) Strong; (AA, S, K, TA;) as also ↓ زَبْرٌ. (K.)

زَبُورٌ
زَبُورٌ ذ : see زِبْرٌ, in four places; and see زُبْرَةٌ, in two places.

زَبِيرٌ
زَبِيرٌ ذ : see زِبْرٌ. -A2- Applied to a ram, Bulky: (Lth, TA:) or large in the زُبْرَة [q. v.]: or compact. (TA.) ― -b2- Applied to a man, Strong: and also acute, sharp, or quick, in intellect; clever, ingenious, skilful, knowing, or intelligent. (TA.) -A3- Also A calamity, or misfortune; (Fr, K;) and so ↓, زَوْبَرٌ, (Mohammad Ibn-Habeeb, TA,) which has been said to have this meaning in a verse of Ibn-Ahmar cited below voce زِئْبِرٌ. (TA.) -A4- And Black mud; or black fetid mud. (Sgh, K.)

زَأْبَرٌ
زَأْبَرٌ ذ : see the next paragraph.

زُؤْبُرٌ
زُؤْبُرٌ ذ : see the next paragraph.

زِئْبِرٌ
زِئْبِرٌ ذ (S, and K in art. زأبر, in the CK [erroneously] written زِئْبَر,) and زِئْبُرٌ, (S, K,) sometimes thus pronounced, (S,) or this, which is mentioned by IJ and ISd, is incorrect, (K, * TA,) and ↓ زُؤْبُرٌ and ↓ زُوبُرٌ and ↓ زَوْبَرٌ, (K in arts. زأبر and زبر,) as also زَغْبَرٌ or زِغْبَرٌ (as in two different copies of the K in art. زغبر) or زِغْبِرٌ (as in another copy of the K and in the O and TA in the same art.) and زَغْبُرٌ (accord. to a copy of the K in that art.) or زِغْبُرٌ, (O and TA in that art., and so accord. to one copy of the K,) [The nap, or villous substance, upon the surface of a garment, or piece of cloth;] what is upon the surface of a new garment, or piece of cloth, like what is upon the surface of [the kind of cloth called] خَزّ; (S, TA;) the زِئْبِر of [the kind of cloth called] خَزّ, and of a قَطِيفَة, and of any garment, or piece of cloth; (Lth, TA;) the زغبر of a garment, or piece of cloth; (AZ, TA;) or what appears of the دَرْز [q. v., here meaning nap, or villous substance,] of a garment, or piece of cloth. (IJ, K.) [Hence] one says, ذَهَبَتِ الأَيَّامُ بِطَرَاوَتِهِ وَنَفَضَتْ زِئْبِرَهُ (tropical:) [lit. Days took away its freshness, and shook off its nap]; meaning its age became old. (A, TA.) And ↓ أَخَذَهُ بِزَوْبَرِهِ (S, A, K) and ↓ زَأْبَرِهِ (S, K) and ↓ زَبَرِهِ, (K,) as also زَغْبَرِهِ, (S, and K * in art. زغبر,) and ↓ زَنَوْبَرِهِ, incorrectly written in the K زَبَوْبَرِهِ, (TA,) (assumed tropical:) He took it altogether, (S, A, K,) leaving nothing of it. (S.) Ibn-Ahmar says,
وَاـِنْ قَالَ عَاوٍ مِنْ مَعَدٍّ قَصِيدَةً
بِهَا جَرَبٌ عُدَّتْ عَلَىَّ بِزَوْبَرَا
i. e. (assumed tropical:) [And if a howler of Ma'add utters an ode in which is a fault,] it is attributed to me altogether, (S, * L,) when I have not been the author of it: (L:) the last word, accord. to Aboo-'Alee [El-Fárisee], being imperfectly decl. because made a proper name for the قصيدة, and therefore combining the two qualities of being determinate and being of the fem. gender: so he said in answer to a question of IJ: but some say that the said word there means a calamity, or misfortune: and IB says that it is a proper name for a bitch (كلبة [if this be not a mistranscription]), of the fem. gender. (TA. [In one copy of the S, I find only the last three words of this verse: in another, it commences thus: اـِذَا قَالَ غَاوٍ مِنْ تَنُوخَ: in the TA, the former reading is given, except that غَاوٍ is put in the place of عَاوٍ.]) One says also, ↓ رَجَعَ بِزَوْبَرِهِ (assumed tropical:) He returned disappointed, or unsuccessful; (TA;) without having obtained anything; (K, TA;) and without having accomplished his want. (TA.)

زَوْبَرٌ
زَوْبَرٌ ذ : see زَبِيرٌ: -A2- and see also زِئْبِرٌ, in four places.

زُوبُرٌ
زُوبُرٌ ذ : see زِئْبِرٌ.

زَنْبَرِىٌّ
زَنْبَرِىٌّ ذ : see art. زنبر.

زِنْبَارٌ
زِنْبَارٌ ذ : see art. زنبر.

زُنْبُورٌ
زُنْبُورٌ ذ : see art. زنبر.

أَخَذَهُ بِزَنَوْبَرِهِ
أَخَذَهُ بِزَنَوْبَرِهِ ذ : see زِئْبِرٌ.

أَزْبَرُ
أَزْبَرُ ذ and ↓ مَزْبَرَانِىٌّ (the latter written in [some of] the copies of the K, [not in all of them, for in the CK it is written as above,] مُزْبِرٌ, which is a mistake, TA) Large in the زُبْرَة [q. v.]: (S, K:) the former applied to a man, and the latter to a lion: (S:) or, accord. to ISd, Khálid Ibn-Kulthoom is in error in saying that the latter is an epithet applied to the lion; and that the correct word is مَرْزُبَانِىٌّ: the fem. of the former is زَبْرَآءُ. (TA.) ― -b2- Also the former, Annoying, or hurting. (Sgh, K.) ― -b3- قَدْ هَاجَتْ زَبْرَآءُ [Zebrà has become excited], (S,) or هَاجَتْ زَبْرَآؤُهُ His anger has become excited, is said of any man when this has been the case: (TA:) [it is said that] Zebrà was a clamorous and foul-tongued slave-girl of ElAhnaf Ibn-Keys; and when she was angry, he used to say, قد هاجت زبرآء: and it became a proverb. (S, TA.)

تَزْبِرَةٌ
تَزْبِرَةٌ ذ : see 1.

مِزْبَرٌ
مِزْبَرٌ ذ A writing-reed; (S, A, K, TA;) a reed with which one writes. (TA.)

مَزْبَرَةٌ
مَزْبَرَةٌ ذ : see art. زنبر.

مَزْبَرَانِىٌّ
مَزْبَرَانِىٌّ ذ : see أَزْبَرُ.

بِئْرٌ مَزْبُورَةٌ
بِئْرٌ مَزْبُورَةٌ ذ A well cased, or walled internally, with stones. (S.) ― -b2- See also زَبْرٌ.

مُزَأْبِرٌ
مُزَأْبِرٌ ذ and مُزَأْبَرٌ (S, K) and ↓ مُزَوْبِرٌ and ↓ مُزَيْبِرٌ, or ↓ مُزَوْبَرٌ and ↓ مُزَيْبَرٌ, (accord. to different copies of the K,) the third and fourth and the fifth and sixth said by Fr to be dial. vars. of the first and second, (Sgh, TA,) A garment, or piece of cloth, having nap (زِئْبِر) upon it: (S, K:) [or the second and fifth and sixth, having its nap made to come forth:] or the first is applied to a man [as meaning making to have its nap come forth; and so the third and fourth]: and the second, to a garment or a piece of cloth [as having the second of the meanings expl. above; and so the fifth and sixth]. (TA.)

مُزَوْبَرٌ
مُزَوْبَرٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مُزَيْبَرٌ
مُزَيْبَرٌ ذ : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

**زَبَرَ البِئْرَ**
1 **زَبَرَ البِئْرَ** ذ , (A, TA,) [muzârîsi **زَبُرَ**, ve belki **زَبِرَ** dahi,] mastar ismi **زَبْرٌ**, (S, K,) O, kuyuyu taşlarla kapladı; yahut onu içten taşlarla duvarladı. (S, A, K.) ― -b2- **زَبْرٌ** ayrıca Bir binayı yahut yapıyı, bir kısmını diğerinin üzerine yerleştirmeyi de ifade eder; (K;) [kuyuyu kaplamada yapıldığı gibi;] ve bu mânada da o, fiili **زَبَرَ** olan bir mastardır. (TK.) ― -b3- Ve **زَبَرَهُ بِالحِجَارَةِ**, (TA,) mastar ismi **زَبْرٌ**, (K,) O, ona taş attı; yahut onu taşla taşladı. (K, TA.) ― -b4- Ve [bundan dolayı belki, yahut] yukarıda açıklanan mânaların birincisindeki **زَبَرَ**’dan; çünkü sen kimi hatadan alıkoyarsan onu güçlendirirsin; tıpkı kuyunun kaplanmakla güçlendirilmesi gibi; (TA,) **زَبَرَهُ**, (S, A, Mgh, Msb, K,) muzârîsi **زَبُرَ** (S, Mgh, Msb, K) ve **زَبِرَ**, (Ks, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (S, Mgh, Msb, K,) O, onu azarladı; yahut onu kaba sözle men etti, engelledi, alıkoydu: (S, A, Mgh, Msb, K:) onu önledi, engelledi, geri çevirdi yahut alıkoydu: (S, Mgh, K:) onu yasakladı yahut haram kıldı: (K:) onu kuvvetle defetti. (MF, **هزبر** maddesinde.) Şöyle dersin: **زَبَرَهُ عَنِ الأَمْرِ** O, onu kaba sözle alıkoydu; yahut onu o işi yapmaktan yasakladı ve engelledi. (TA.) Ve **زَبَرَ السَّائِلَ** O, dilenciyi kaba sözle azarladı ve defetti. (TA.)

-A2- **زَبَرَ**, (S, A, Msb, K,) muzârîsi **زَبُرَ** ve **زَبِرَ**, (S, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, O yazdı (S, A, Msb, K) bir yazı yahut kitap: (A, Msb:) yahut onu sağlamca, ustaca yahut iyi yazdı: (TA:) ve taşların üzerine kazıdı yahut oydu: (Az, TA:) ve ↓ **تَزْبِرَةٌ** dahi, **زَبْرٌ** gibi, (S, K,) **كِتَابَةٌ** ile ve **خَطٌّ** ile eşanlamlıdır: As şöyle der: Çölden bir Arabı işittim, **أَنَا أَعْرِفُ تَزْبِرَتِى**, yani **خَطِّى** ve **كِتَابَتِى** [yani: yazımı, yahut el yazımı bilirim]: (S:) ve Fr der ki: Ya ↓ **زَبَّرَ**’ın mastarıdır, “yazdı” mânasında; hâlbuki ben şeddeli fiili bilmiyorum; yahut **تَوْدِيَةٌ** gibi basit bir isimdir: (TA:) böylece **زَبَرَ**, **ذَبَرَ** ile eşanlamlıdır: (A ‘Obeyd, T ve S, **ذبر** maddesinde:) [ve böylece belki ↓ **زَبَّرَ** da **ذَبَّرَ** ile.] ― -b2- Ve **زَبَرْتُهُ** ayrıca “Onu okudum yahut tilâvet ettim” mânasına gelir; [yahut bunu alçak yahut zayıf bir sesle yaptım;] **ذَبَرْتُهُ** gibi [bk.]. (As, TA.) ― -b3- **زَبْرٌ** ayrıca **كَلَامٌ** ile eşanlamlıdır [konuşma fiili yahut isim olarak söz mânasında]: (K:) [SM der ki,] böylece bütün nüshalarda bulunur: fakat [ekler ki] ben bunun için güvenilir bir örnek bulmadım; bu yüzden düşünmeyi gerektirir. (TA.) [TK’ye göre ise, kişi şöyle der: **سَأَلْتُهُ فَمَا زَبَرَ لِى بِزَبْرٍ**, yani: Ona sordum da bana bir söz yahut cümle söylemedi.]

-A3- K’ye göre, **زَبْرٌ** ayrıca **صَبْرٌ** ile eşanlamlıdır [sabretme yahut sabır mânasında]: kişi şöyle der: **مَا لَهُ زَبْرٌ وَلَاصَبْرٌ**: ISd der ki: Bunu IAar zikreder; fakat benim kanaatimce buradaki mânâ **عَقْلٌ**’dür. (TA. [Aşağıda **زَبْرٌ**’e bak.]) [Yahut **صَبْرٌ** ile eşanlamlı olarak, bir mastar ismi olabilir: zira TK’ye göre kişi şöyle der: **لم يزبر عليه**, yani: Ona sabırla dayanmadı (**لَمْ يَصْبِرْ**).]

-A4- **زَبُرَ**, mastar ismi **زَبَارَةٌ**, O (koç) iri yapılı oldu yahut iri yapılılaştı. (Lth, TA.)

2 **زَبَّرَ**: 1’e bak, iki yerde.

**ازبر**
4 **ازبر** ذ O (bir adam, TA) iri cüsseli oldu yahut iri cüsseli hâle geldi. (K.) ― -b2- Ve O, cesur, yiğit yahut yürekli oldu. (K.) -A2- **أَزْبَرْتُهُ**, mastar ismi **اـِزْبَارٌ**, Ben onu (bir koçu) iri yapılı kıldım. (Lth, TA.)

**تزبّر**
5 **تزبّر** ذ O (bir adam) öfke sebebiyle sarsıldı yahut titredi. (TA. [Ayrıca Q. Q. 4’e de bak.])

**زَأْبَرَ**
Q. Q. 1 **زَأْبَرَ** ذ (S, A, K) ve **زَوْبَرَ** (K) [ve görünüşe göre **زَيْبَرَ** (bk. **مُزَأْبِرٌ**)], bir elbise yahut kumaş parçası hakkında söylenir, (S, A, K,) Onun **زِئْبِر**’i [yahut tüyü] dışarı çıktı; (S, K; *) onda **زِئْبِر** vardı. (TA.) -A2- Yine birincisi, [ve görünüşe göre ikincisi ve üçüncüsü de,] O, bir elbiseyi yahut kumaş parçasını, **زِئْبِر**’inin [yahut tüyünün] dışarı çıkmasına sebep kıldı. (K.) [Bu fiil ve **ز**’den sonra hemzeli benzeri kelimeler, K’de **زبر** maddesinden önce ayrı bir maddede, zikredilmiştir.]

**اِزْبَأَرَّ**
Q. Q. 4 **اِزْبَأَرَّ** ذ O (kürk yahut yumuşak kıl; ve bir bitki yahut ot) bitti, dışarı çıktı. (S, K, TA.) ― -b2- O (kıl) kabardı. (S, A, K.) ― -b3- O (bir köpek [ve bir at]) kıllarını kabarttı. (S, K.) Marrár İbn-Munkid El-Handhalee der ki, (S, TA,) bir atı vasfederek, (TA,)
فَهْوَ وَرْدُ اللَّوْنِ فِى ازْبِئْرَارِهِ
وَكُمَيْتُ اللَّوْنِ مَا لَمْ يَزْبَئِرْ
[Yani: Ve o, kıllarını kabarttığı vakit sarımtırak kızıl renktedir; ve kıllarını kabartmadıkça koyu doru renktedir]. (S, TA.) ― -b4- Yine O (bir kedi) bol kıllı oldu. (TA.) ― -b5- Ve O (bir adam) kötülüğe yahut fesada hazırlandı: (K, TA:) yahut titreme ve kılların kabarmasıyla etkilendi. (TA)

**زَبْرٌ**
**زَبْرٌ** ذ Taşlar. (K.) ― -b2- [Bir kuyunun iç kısmının taş kaplaması: **جُولٌ**’e bak. ― -b3- Ve buradan,] (mecaz:) Anlayış, akıl yahut zekâ, (S, A, K,) ve hüküm, (TA,) ve nefsi tutma: (S, A:) aslında bir mastar ismi [bazılarına göre; fakat bu, onun **جُولٌ** ile birlikte kullanıldığı ibarelerle açıkça gösterildiği üzere, apaçık bir hatadır]. (S.) Şöyle denir: **مَا لَهُ زَبْرٌ** (mecaz:) Onda anlayış, akıl yahut zekâ yoktur; ne de nefsi tutma: (S, A:) yahut hüküm: yahut güvenilecek bir anlayış. (TA.) Ve **لَهُ زَبْرٌ وَجُولٌ**: ve **مَا فَوْقَ ↓ هُوَ مَزْبُورٌ الجُولِ مِنْهُ وَصُلْبٌ مَا تَحْتَ الزَّبْرِ مِنَ الجُولِ**: **جُولٌ**’e bak. Rüzgâr hakkında da, yön değiştirip bir yönden esmeye devam etmediğinde, şöyle denir: **لَيْسَ لَهَا زَبْرٌ** (mecaz:) [onda sebat yoktur]. (TA.) -A2- Ayrıca **زِبِرٌّ**’e de bak.

**زِبْرٌ**
**زِبْرٌ** ذ Yazılmış [bir şey]; ayrıca ↓ **زَبِيرٌ**: (K:) [yahut] bir yazı yahut kitap; (S;) ayrıca ↓ **زَبُورٌ**, vezni **فَعُولٌ** olup mânada **مَفْعُولٌ** vezninde, (S, Msb, K,) **رَسُولٌ** gibi: (Msb, TA:) **زَبُورٌ**, her türlü yazı yahut kitap mânasına gelir: yahut kendisiyle tanışması zor olan her ilâhî kitap: yahut şer‘î hükümler ve kanunlar hariç, aklî ilme mahsus bir kitap: (TA:) ↓ **الزَّبُورُ** özellikle Dâvûd’un Kitabı [Mezmurlar] mânasına gelir: (S, Mgh, Msb, K:) ve ayrıca, ve **لُغَةُ الزَّبُورِ**, Süryânî [yahut İbrânî] dili: (Mgh:) **زِبْرٌ**’ün çoğulu **زُبُورٌ**’dur; (S, K;) ve ↓ **زَبُورٌ**’un çoğulu **زُبُرٌ**’dur. (S, Msb, K.) Kur’ân’da [xxi. 105] şöyle denmiştir: **وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِى مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ ↓ الزَّبُورِ**, yani: Biz, **تَوْرَاة**’dan [yahut Mûsâ’ya indirilen Şeriat Kitabı’ndan] sonra, Dâvûd’a indirilen kitapta yazdık: (Aboo-Hureyreh, TA:) Sa‘îd İbn-Cübeyr **الزُّبُور** okudu, [**الزِّبْرُ**’ün çoğulu,] ve bunun Mûsâ’ya indirilen Şeriat Kitabı (**التوراة**) ile İncil ve Kur’ân [birlikte] mânasına geldiğini söyledi; ve **الذكر**’ün gökte olan şey mânasına geldiğini: (TA:) ve bazıları da Kur’ân iv. 161 ve xvii. 57’de **زُبُورًا** okudu. (S, TA.)

**زَبَرٌ**
**زَبَرٌ** ذ , **زَوْبَرٌ** vb. ile eşanlamlıdır: **زِئْبِرٌ**’e bak.

**زُبْرَةٌ**
**زُبْرَةٌ** ذ Bir demir parçası: (S, Msb, K:) yahut büyük bir demir parçası: (TA:) çoğulu **زُبَرٌ** (S, Msb, K) ve **زُبُرٌ**. (S, K.) Birinci çoğul Kur’ân xviii. 95’te geçer. (S.) Kur’ân’da [xxiii. 55] şöyle de denmiştir: **فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا**, (S, TA,) ve **زُبَرًا**; (TA;) her iki durumda da mânası **قِطَعًا**’dır, (S, TA,) (Fr;) [yani: Fakat onlar işlerini aralarında parça parça ettiler:] yahut **زُبُرًا** okuyan, onu **زُبْرَةٌ**’nin değil, ↓ **زَبُورٌ**’un çoğulu yapar; çünkü **فُعْلَةٌ** vezni çoğulda **فُعُلٌ** veznini almaz; ve mânası: Dinlerini çeşitli kitaplar [üzerine] bina ettiler: ve **زُبَرٌ**, **زُبْرَةٌ**’nin çoğuludur: yahut o, ↓ **زَبُورٌ**’un da çoğulu olabilir; aslı **زُبُرٌ** iken ondan değiştirilmiştir; tıpkı Araplardan bazılarının, aslı ve kıyasen **جُدُدٌ** olan **جَدِيدٌ**’in çoğulu için **جُدَدٌ** demeleri gibi; aynı tarzda, kişinin **رُكَبَاتٌ** demesi **رُكُبَاتٌ** yerine, ve **غُرَفَاتٌ** demesi **غُرُفَاتٌ** yerine: ve bu görüş, AA’nın **زُبُرًا** ve **زُبْرًا** ve **زُبَرًا** kıraatlerini caiz görmesiyle güçlenir; **زُبْرًا**, **زُبُرًا**’nın kısaltmasıdır; tıpkı **عُنْقٌ**’un **عُنُقٌ**’tan olması gibi. (IB, TA.) ― -b2- Demircinin örsü. (K) (TA.) -A2- Sırtın boyna yakın üst kısmı; yahut iki kürek kemiği arasındaki kısım; yahut boynun omurgaya birleştiği yer; **كَاهِلٌ** ile eşanlamlı: (K:) yahut **كَاهِل**’in yeri: (S:) yahut **كَاهِل**’den yükselen belirli bir şey: (TA:) bu mânada çoğulu **أَزْبَارٌ**; yahut bu, çoğulun çoğuludur; sanki **زُبَرٌ**’ün çoğuluymuş gibi; ve bu da bu mânada **زُبْرَةٌ**’nin çoğuluymuş gibi. (TA.) Şöyle denir: **شَدَّ لِلْأَمْرِ زُبْرَتَهُ** O, iş için **كَاهِل**’ini ve sırtını güçlendirdi. (TA.) ― -b2- Yine, buradan, (S,) Aslanın iki kürek kemiği arasındaki kıl yığını yahut kütlesi; (S, **لبد** maddesinde;) [aslanın yelesi;] aslan vb.’nin iki kürek kemiği arasındaki kıl topluluğu, (Lth, A, K) (K,) yahut yukarıda açıklanan **كَاهِل** yerinin üzerinde ve aslanın dirseklerinin üzerinde; (Lth, A;) ve benzer şekilde toplanmış her türlü kıl. (Lth, TA.) ― -b3- Ve [buradan,] **الزُّبْرَةُ** (mecaz:) belirli bir yıldız kümesi; (K;) iki parlak yıldız [d ve q], (S, K,) **كَاهِل**’de [yahut boyna yakın sırt kısmında], (K,) yahut bunlar Aslan burcunun iki **كَاهِلَانِ**’ıdır, (S,) (S, K;) Ay menzillerinden bir [yani On Birinci] menzil: (S, K:) [ayrıca **الخَرَاتَانِ** diye de adlandırılır: bu kelimeye bak: ve **مَنَازِلُ القَمَرِ**’e bak, **نزل** maddesinde:] Yemen lehçesindendir. (TA.) [Bu tasvir, bugün çizildiği şekliyle takımyıldıza uygulanırsa yanlıştır; fakat Arapların çizdiği şekle uygulanırsa şüphesiz doğrudur. Kzw, Aslan tasvirinde, bunların iki yıldız olduğunu söyler: karında ve kalça kemiğinin çıkıntılı kısmında.] ― -b4- Yine Herhangi bir hayvanın göğsü; yahut onun üst kısmından çıkıntı yapan yer (eşanlamlı: **صُدْرَةٌ**). (TA.)

**زِبِرٌّ**
**زِبِرٌّ** ذ , aslana nispetle, (S, TA,) ve adama nispetle, (TA,) Güçlü: (AA, S, K, TA;) ayrıca ↓ **زَبْرٌ**. (K.)

**زَبُورٌ**
**زَبُورٌ** ذ : **زِبْرٌ**’e bak, dört yerde; ve **زُبْرَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**زَبِيرٌ**
**زَبِيرٌ** ذ : **زِبْرٌ**’e bak. -A2- Koça nispetle, İri yapılı: (Lth, TA:) yahut **زُبْرَةٌ**’de [bk.] büyük; yahut sıkı yapılı. (TA.) ― -b2- Adama nispetle, Güçlü: ve ayrıca akılda keskin, sivri yahut çabuk; zeki, kurnaz, maharetli, bilen yahut anlayışlı. (TA.) -A3- Yine Bir musibet yahut felâket; (Fr, K;) ve bunun gibi ↓ **زَوْبَرٌ**, (Mohammad İbn-Habeeb, TA,) aşağıda **زِئْبِرٌ** maddesinde zikredilen İbn-Ahmar’ın bir beytinde bu mânada kullanıldığı söylenmiştir. (TA.) -A4- Ve Siyah çamur; yahut siyah pis kokulu çamur. (Sgh, K.)

**زَأْبَرٌ**
**زَأْبَرٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**زُؤْبُرٌ**
**زُؤْبُرٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**زِئْبِرٌ**
**زِئْبِرٌ** ذ (S, ve K’de **زأبر** maddesinde, CK’de [yanlışlıkla] **زِئْبَر** yazılmıştır,) ve **زِئْبُرٌ**, (S, K,) bazen böyle telaffuz edilir, (S,) yahut IJ ve ISd’nin zikrettiği bu şekil yanlıştır, (K, * TA,) ve ↓ **زُؤْبُرٌ** ve ↓ **زُوبُرٌ** ve ↓ **زَوْبَرٌ**, (K, **زأبر** ve **زبر** maddelerinde,) ayrıca **زَغْبَرٌ** yahut **زِغْبَرٌ** (K’nin **زغبر** maddesindeki iki farklı nüshada) yahut **زِغْبِرٌ** (K’nin başka bir nüshasında ve O ile TA’da aynı maddede) ve **زَغْبُرٌ** (o maddede K’nin bir nüshasına göre) yahut **زِغْبُرٌ**, (O ve TA’da o maddede, ve K’nin bir nüshasına göre de böyle,) [Bir elbisenin yahut kumaş parçasının yüzeyindeki tüylenmiş, havlı madde;] yeni bir elbisenin yahut kumaş parçasının yüzeyinde olan, [**خَزّ** denilen kumaş türünün] yüzeyinde olana benzer şey; (S, TA;) **خَزّ**’ın ve bir **قَطِيفَة**’nin ve her elbisenin yahut kumaş parçasının **زِئْبِر**’i; (Lth, TA;) bir elbisenin yahut kumaş parçasının **زغبر**’i; (AZ, TA;) yahut bir elbisenin yahut kumaş parçasının **دَرْز**’inden [bk.; burada hav, yahut tüylenmiş madde mânasında] görünen şey. (IJ, K.) [Buradan] şöyle denir: **ذَهَبَتِ الأَيَّامُ بِطَرَاوَتِهِ وَنَفَضَتْ زِئْبِرَهُ** (mecaz:) [lafzen: Günler onun tazeliğini götürdü ve havını silkeledi]; yani: yaşı ihtiyarladı. (A, TA.) Ve ↓ **أَخَذَهُ بِزَوْبَرِهِ** (S, A, K) ve ↓ **زَأْبَرِهِ** (S, K) ve ↓ **زَبَرِهِ**, (K,) ayrıca **زَغْبَرِهِ**, (S, ve K * **زغبر** maddesinde,) ve ↓ **زَنَوْبَرِهِ**, K’de yanlış olarak **زَبَوْبَرِهِ** yazılmıştır, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) O, onu bütünüyle aldı, (S, A, K,) ondan hiçbir şey bırakmadan. (S.) İbn-Ahmar der ki,
وَاـِنْ قَالَ عَاوٍ مِنْ مَعَدٍّ قَصِيدَةً
بِهَا جَرَبٌ عُدَّتْ عَلَىَّ بِزَوْبَرَا
yani (mecaz kabul edilerek:) [Ve eğer Ma‘add’dan bir uluyan, içinde kusur bulunan bir kaside söylerse,] o, bütünüyle bana nispet edilir, (S, * L,) ben onun yazarı olmadığım hâlde: (L:) son kelime, Aboo-‘Alee [El-Fárisee]’ye göre, kaside için özel isim yapıldığı için gayr-i munsariftır; böylece belirli olma ve müenneslik vasıflarını birleştirmiş olur: IJ’nin bir sorusuna cevap olarak böyle söylemiştir: fakat bazıları, o kelimenin orada “bir musibet yahut felâket” mânasına geldiğini söyler: ve IB der ki: O, müennes bir köpek (كلبة [bu bir yanlış yazım değilse]) için özel isimdir. (TA. [S’nin bir nüshasında bu beytin yalnız son üç kelimesini buluyorum: başka bir nüshada şöyle başlar: **اـِذَا قَالَ غَاوٍ مِنْ تَنُوخَ**: TA’da birinci okunuş verilmiştir; ancak **غَاوٍ**, **عَاوٍ** yerine konmuştur.]) Yine şöyle denir: ↓ **رَجَعَ بِزَوْبَرِهِ** (mecaz kabul edilerek:) O, eli boş döndü yahut başarısız oldu; (TA;) hiçbir şey elde etmeden; (K, TA;) ve ihtiyacını gidermeden. (TA.)

**زَوْبَرٌ**
**زَوْبَرٌ** ذ : **زَبِيرٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca **زِئْبِرٌ**’e de bak, dört yerde.

**زُوبُرٌ**
**زُوبُرٌ** ذ : **زِئْبِرٌ**’e bak.

**زَنْبَرِىٌّ**
**زَنْبَرِىٌّ** ذ : **زنبر** maddesine bak.

**زِنْبَارٌ**
**زِنْبَارٌ** ذ : **زنبر** maddesine bak.

**زُنْبُورٌ**
**زُنْبُورٌ** ذ : **زنبر** maddesine bak.

**أَخَذَهُ بِزَنَوْبَرِهِ**
**أَخَذَهُ بِزَنَوْبَرِهِ** ذ : **زِئْبِرٌ**’e bak.

**أَزْبَرُ**
**أَزْبَرُ** ذ ve ↓ **مَزْبَرَانِىٌّ** (ikincisi K’nin [bazı] nüshalarında [hepsinde değil; zira CK’de yukarıdaki gibi yazılmıştır] **مُزْبِرٌ** yazılmıştır; bu bir hatadır, TA) **زُبْرَةٌ**’de [bk.] büyük: (S, K:) birincisi adama, ikincisi aslana nispetle: (S:) yahut ISd’ye göre, Khálid İbn-Kulthoom’un ikincisinin aslana nispetle bir sıfat olduğunu söylemesi hatadır; doğru kelime **مَرْزُبَانِىٌّ**’dir: birincinin müennesi **زَبْرَآءُ**’dır. (TA.) ― -b2- Yine birincisi, Rahatsız edici yahut incitici. (Sgh, K.) ― -b3- **قَدْ هَاجَتْ زَبْرَآءُ** [Zebrà coştu], (S,) yahut **هَاجَتْ زَبْرَآؤُهُ** “Onun öfkesi coştu”, bu hâl vuku bulduğunda herhangi bir adam hakkında söylenir: (TA:) [denilmiştir ki] Zebrà, El-Ahnaf İbn-Keys’in gürültücü ve ağzı bozuk bir câriyesiydi; öfkelendiğinde o, **قد هاجت زبرآء** derdi; ve bu bir darb-ı mesel oldu. (S, TA.)

**تَزْبِرَةٌ**
**تَزْبِرَةٌ** ذ : 1’e bak.

**مِزْبَرٌ**
**مِزْبَرٌ** ذ Yazı kamışı; (S, A, K, TA;) kendisiyle yazılan kamış. (TA.)

**مَزْبَرَةٌ**
**مَزْبَرَةٌ** ذ : **زنبر** maddesine bak.

**مَزْبَرَانِىٌّ**
**مَزْبَرَانِىٌّ** ذ : **أَزْبَرُ**’e bak.

**بِئْرٌ مَزْبُورَةٌ**
**بِئْرٌ مَزْبُورَةٌ** ذ Taşlarla kaplanmış yahut içten taşlarla duvarlanmış kuyu. (S.) ― -b2- Ayrıca **زَبْرٌ**’e de bak.

**مُزَأْبِرٌ**
**مُزَأْبِرٌ** ذ ve **مُزَأْبَرٌ** (S, K) ve ↓ **مُزَوْبِرٌ** ve ↓ **مُزَيْبِرٌ**, yahut ↓ **مُزَوْبَرٌ** ve ↓ **مُزَيْبَرٌ**, (K’nin farklı nüshalarına göre,) üçüncü ve dördüncü ve beşinci ve altıncı, Fr tarafından birinci ve ikincinin lehçe varyantları olarak söylenmiştir, (Sgh, TA,) Üzerinde hav (**زِئْبِر**) bulunan elbise yahut kumaş parçası: (S, K:) [yahut ikincisi ve beşincisi ve altıncısı, havı dışarı çıkarılmış olan:] yahut birincisi, adama nispetle kullanılır [havını dışarı çıkarttıran mânasında; üçüncü ve dördüncü de böyledir]: ve ikincisi, elbiseye yahut kumaş parçasına nispetle [yukarıda açıklanan ikinci mânada; beşinci ve altıncı da böyledir]. (TA.)

**مُزَوْبَرٌ**
**مُزَوْبَرٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**مُزَيْبَرٌ**
**مُزَيْبَرٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَبَرَ
زَبَرَ I ,  U ( n. ac. زَبْر 1 ),
a.  Copied, transcribed; wrote.

b.  Cased with stones ( well ).

زَبَّرَ
زَبَّرَ II ,
a.  see I (a) .

زَبْر
زَبْر 1 ,
a.  Stones; stone-casing of a well.

زِبْر
زِبْر 2 , ( pl. زُبُوْر 27 ),
a.  Book; writing.

زُبْرَة
زُبْرَة 3t , ( pl. زُبَر 9 ),
a.  Part of the back between the shoulderblades.

b.  Lump, piece of iron; anvil.

أَزْبَرُ
أَزْبَرُ 14 , ( pl. زُبْر 3 ),
a.  Wide in the back.

b.  Hurtful, injurious.

مَزْبَرَة
مَزْبَرَة 17t ,
a.  Land abounding in wasps.

مِزْبَر
مِزْبَر 20 ,
a.  Reed, pen.

زَبُوْر
زَبُوْر 26 , ( pl. زُبُر 10 ),
a.  [ art. ], The Psalms.

زِبْرِج
زِبْرِج P. , ( pl. زَبَارِج ),
a.  Embroidery; filigree; jewellery, gold ornaments.

زَبَرْجَد
زَبَرْجَد ,  زَبَرْدَج P. , ( pl. زَبَارِج ),
a.  Chrysolite; topaz.

##### Türkçe

**زَبَرَ**
**زَبَرَ** I, U (mast. **زَبْر** 1),
a. Kopyaladı, istinsah etti; yazdı.

b. (Kuyu) taşla kapladı (kuyu).

**زَبَّرَ**
**زَبَّرَ** II,
a. I (a)’ya bak.

**زَبْر**
**زَبْر** 1,
a. Taşlar; bir kuyunun taşla kaplanması.

**زِبْر**
**زِبْر** 2, (çoğ. **زُبُوْر** 27),
a. Kitap; yazı.

**زُبْرَة**
**زُبْرَة** 3t, (çoğ. **زُبَر** 9),
a. Kürek kemikleri arasındaki sırtın bir parçası.

b. Yumru, demir parçası; örs.

**أَزْبَرُ**
**أَزْبَرُ** 14, (çoğ. **زُبْر** 3),
a. Sırtta geniş.

b. Acı veren, zarar verici.

**مَزْبَرَة**
**مَزْبَرَة** 17t,
a. Eşekarılarının bol bulunduğu arazi.

**مِزْبَر**
**مِزْبَر** 20,
a. Kamış, kalem.

**زَبُوْر**
**زَبُوْر** 26, (çoğ. **زُبُر** 10),
a. [harf-i tarif], Mezmurlar.

**زِبْرِج**
**زِبْرِج** P., (çoğ. **زَبَارِج**),
a. Nakış; telkârî; mücevherat, altın süsler.

**زَبَرْجَد**
**زَبَرْجَد**, **زَبَرْدَج** P., (çoğ. **زَبَارِج**),
a. Krizolit; topaz.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زبر
زَبَرَ - يَزْبُرُ - زُبْرَةُ - زُبَرَ
زَبَرَ - يَزْبُرُ +كائن + شيئاً + عن شيء أو كائن: يجعله يتشظى وينشق وينفصل عنه: في شيء صلب كحجر أو معدن قابل للكسر، ينفصل قطعاً أو شظايا عنه, ذلك حين طرقها أو ضربها بمطرقة وإزميل
زُبْرَةُ: على وزن " فـُعلة: " اسم مفعول من " زَبَرَ - يَزْبُرُ ": جزء مقتطع من أصل
زُبَرَ: جمع " زُبْرَةُ ": القطع أو الأجزاء المقتطعة من أصل
زبر من الحديد: قطع من الحديد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " استئصال أجزاء من الشيء على شكل طبقات، بالنجر والقشر والكشط "، وهي:
أرَمَ - يَأْرِمُ، زَبَرَ - يَزْبُرُ، سَفَنَ - يَسْفِنُ، خَشَبَ - يَخْشَبُ، كَشَطَ - يَكْشِط، سَحَتَ - يَسْحَتُ
يفرق لفظاً:
زَبَرَ - يَزْبِرُ + كائن + شيئاً- زَبُوْر - زُبُر: يكتبه على شكل خط عريض كبير واضح على قطعة منفصلة
زَبَرَ - يَزْبُرُ + الشيء + عن شيء أو كائن- زُبْرَةُ - زُبَرَ: يتشظى وينشق وينفصل عنه
زُبَرَ
قطع الحديد  	﴿آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا(96)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [زبر] ز ب ر: الزُّبْرةُ بالضم القطعة من الحديد والجمع زُبَرٌ قال الله تعالى ﴿آتوني زُبر الحديد﴾ و زُبُرٌ أيضا بضم الباء قال الله تعالى ﴿فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا﴾ أي قطعا و الزَّبْرُ الزجر والانتهار وبابه نصر والزبر أيضا الكتابة وبابه ضرب ونصر و الزِّبْرُ بالكسر الكتاب والجمع زُبُورٌ كقدر وقدور ومنه قرأ بعضهم ﴿وآتينا داود زبورا﴾ و المِزْبَرُ كالمبضع القلم و الزَّبُورُ الكتاب وهو فعول بمعنى مفعول من زبر والزبور أيضا كتاب داود عليه السلام و الزُّنْبُورُ بضم الزاء الدبر وهي تُؤنث والجمع الزَّنَابِيرُ و الزِّئْبَرُ بكسر الزاء والباء مهموز ما يعلو الثوب الجديد مثل ما يعلو الخز وضم الباء لغة
الراغب
زبر
- الزبرة: قطعة عظيمة من الحديد، جمعه زبر، قال: }آتوني زبر الحديد﴿[الكهف/96]، وقد يقال: الزبرة من الشعر، جمعه زبر، واستعير للمجزأ، قال:﴾فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا﴿[المؤمنون/53]، أي: صاروا فيه أحزابا. وزبرت الكتاب: كتبته كتابة غليظة، وكل كتاب غليظ الكتابة يقال له: زبور، وخص الزبور بالكتاب المنزل على داود عليه السلام، قال:﴾وآتينا داود زبورا﴿[النساء/163]،﴾ولقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر﴿[الأنبياء/ 105]، وقرئ﴾زبورا﴿(وهي قراءة حمزة وخلف. الإتحاف 312) بضم الزاي، وذلك جمع زبور، كقولهم في جمع ظريف: ظروف، أو يكون جمع زبر (في اللسان: الزبر: الكتاب، والجمع زبور، مثل قدر وقدور) وزبر مصدر سمي به كاكتاب، ثم جمع على زبر، كما جمع كتاب على كتب، وقيل: بل الزبور كل كتاب يصعب الوقوف عليه من الكتب الإلهية، قال:﴾وإنه لفي زبر الأولين﴿[الشعراء/196]، وقال:﴾والزبر والكتاب المنير﴿[آل عمران/184]،﴾أم لكم براءة في الزبر{ [القمر/43]، وقال بعضهم: الزبور: اسم للكتاب المقصور على الحكم العقلية دون الأحكام الشرعية، والكتاب: لما يتضمن الأحكام والحكم، ويدل على ذلك أن زبور داود عليه السلام لا يتضمن شيئا من الأحكام. وزئبر الثوب معروف (الزئبر: ما يظهر من درز الثوب. وقال أبو زيد: زئبر الثوب وزغبره. اللسان (زأبر) )، والأزبر ما ضخم زبرة كاهله، ومنه قيل: هاج زبرؤه، لمن يغضب (قال ابن منظور: وفي المثل: هاجت زبراء، وهي خادم كانت للأحنف بن قيس، وكانت سليطة، فكانت إذا غضبت قال الأحنف: هاجت زبراء، فصارت مثلا لكل أحد، حتى يقال لكل إنسان، إذا هاج غضبه: هاجت زبراؤه.
اللسان (زبر) ؛ والقصة مطولة في لطف التدبير ص 67). *** زج
ملخص اللسان
1.     وزَبَرَ الرجلَ يَزْبُرُه زَبْراً: انتهره.
2.     والزَّبْرُ: الكتابة. وزَبَرَ الكتابَ يَزْبُرُه ويَزبِرُه زَبْراً: كتبه،
3.  وزُبْرَةُ الحديد: القطعة  الضخمة منه، والجمع زُبَرٌ. قال الله تعالى: آتوني زُبَرَ الحديد، وزُبُرٌ،  بالرفع أَيضاً قال الله تعالى: فتقطعوا أَمرهم بينهم زُبُراً؛ أَي قِطَعاً.
4.     ومن قرأَ زُبَراً، وهي قراءة الأَعمش، فهي جمع زُبْرَةٍ بمعنى القطعة أَي  فتقطعوا قطعاً؛
5.     والزَّبْرُ: وَضْعُ البنيان بعضه على بعض.
6.     الزَّبْرُ: الحجارة. وزَبَرَهُ بالحجارة: رماه بها.
7.     والزَّبْرُ:  طَيُّ البئر بالحجارة،
8.     والزِّبِيرُ: الشديد من  الرجال.
9.     الزَّبِير الداهية.
10.                        والزَّبْرُ: الصبر، يقال: ما له زَبْرٌ ولا صَبْرٌ.
11.                        ورجل زَبِيرٌ: رَزِينُ الرأْي.
12.                        وما له زَبْرٌ أَي ما له رأْي، وقيل: أَي ما له عقل وتَماسُكٌ،
13.                        يقال للرجل الذي له عقل ورأْي: له زَبْرٌ وجُولٌ، ولا  زَبْرَ له ولا جُولَ.
14.                        وزَبَرَ الرجلَ يَزْبُرُه زَبْراً: انتهره.
15.                        والزَّبْرُ: وأَعرفه النَّقْشَ في  الحجارة،
16.                        والزَّبْرُ: الكتابة. وزَبَرَ الكتابَ يَزْبُرُه ويَزبِرُه زَبْراً: كتبه،
17.                        ولقد كَتَبْنَا في الزَّبُورِ من  بَعْدِ الذِّكْرِ؛ قال أَبو هريرة: الزَّبُورُ ما أُنزل على داود من بعد  الذكر من بعد التوراة.
18.                        وقيل:  الزَّبُورُ فَعُول بمعنى مفعول كأَنه زُبِرَ أَي كُتِبَ.
19.                        والمِزْبَرُ، بالكسر: القلم.
20.                       وزَبَرْتُ الكتابَ وذَبَرْتُه: قرأْته. إِني لا أَعرف تَزْبِرَتِي  أَي كتابتي وخطي. وزَبَرْتُ الكتاب إِذا أَتْقَنْتَ كتابته. والزَّبْرُ:  الكتابُ، والجمع زُبُورٌ مثل قِدْرٍ وقُدُورٍ؛ ومنه قرأَ بعضهم: وآتينا  داود زُبُوراً. والزَّبُورُ: الكتاب المَزبُورُ، والجمع زُبُرٌ،
21.                        والزُّبْرَةُ: هَنَةٌ ناتئة من الكاهل، وقيل: هو الكاهل نفسه فقط
22.                        والزُّبْرَةُ: الشعر المجتمع للفحل والأَسد وغيرهما؛
23.                        والزُّبارَةُ: الخُوصَةُ حين تخرج من  النواة. والزَّبِيرُ: الحَمْأَةُ؛
24.                       وازْبَأَرَّ الرجلُ: اقْشَعَرَّ. وازْبَأَرَّ الشَّعْرُ: انتفش؛
25.                       وازْبَأَرَّ الشعر والوَبَرُ والنباتُ:  طلع ونَبَتَ.
لسان العرب
● - زبر: الزَّبْرُ: الحجارة. وزَبَرَهُ بالحجارة: رماه بها. والزَّبْرُ:  طَيُّ البئر بالحجارة، يقال: بئر مَزْبُورَةٌ. ورَبَرَ البئر زَبْراً:  طواها بالحجارة؛ وقد ثَنَّاهُ بعضُ الأَغفال وإِن كان جنساً فقال:  حتى إِذا حَبْلُ الدّلاءِ انْحَلاَّ،  وانْقاضَ زَبْرَا حالِهِ فابْتَلاَّ  وما له زَبْرٌ أَي ما له رأْي، وقيل: أَي ما له عقل وتَماسُكٌ، وهو في  الأَصل مصدر، وما له زَبْرٌ وضعوه على المَثَلِ، كما قالوا: ما له جُولٌ.  أَبو الهيثم: يقال للرجل الذي له عقل ورأْي: له زَبْرٌ وجُولٌ، ولا  زَبْرَ له ولا جُولَ. وفي حديث أَهل النار: وعَدَّ منهم الضعيفَ الذي لا  زَبْرَ له أَي لا عقل له يَزْبُرُه وينهاه عن الإِقدام على ما لا ينبغي.  وأَصلُ الزَّبْرِ: طَيُّ البئر إِذا طويت تماسكت واستحكمت؛ واستعار ابن أَحمر  الزَّبْرَ للريح فقال:  ولَهَتْ عليه كلُّ مُعْصِفَةٍ  هَوجاءَ، ليس لِلُبِّها زَبْرُ  وإِنما يريد انحرافها وهبوبها وأَنها لا تستقيم على مَهَبٍّ واحد فهي  كالناقة الهَوْجاء، وهي التي كأَنّ بها هَوَجاً من سُرْعَتها. وفي الحديث:  الفقير الذي ليس له زَبْرٌ؛ أَي عقل يعتمد عليه. والزَّبْرُ: الصبر،  يقال: ما له زَبْرٌ ولا صَبْرٌ. قال ابن سيده: هذه حكاية ابن الأَعرابي، قال:  وعندي أَن الزَّبْرَ ههنا العقل. ورجل زَبِيرٌ: رَزِينُ الرأْي.  والزَّبْرُ: وَضْعُ البنيان بعضه على بعض.  وزَبَرْتُ الكتابَ وذَبَرْتُه: قرأْته. والزَّبْرُ: الكتابة. وزَبَرَ  الكتابَ يَزْبُرُه ويَزبِرُه زَبْراً: كتبه، قال: وأَعرفه النَّقْشَ في  الحجارة، وقال يعقوب: قال الفرّاء: ما أَعرف تَزْبرَتِي، فإِما أَن يكون هذا  مَصْدَرَ زَبَرَ أَي كتب، قال: ولا أَعرفها مشدّدة، وإِما أَن يكون  اسماً كالتَّنْبِيَةِ لمنتهى الماء والتَّوْدِيَةِ للخشبة التي يُشَدُّ بها  خِلْفُ الناقة؛ حكاها سيبويه. وقال أَعرابي: إِني لا أَعرف تَزْبِرَتِي  أَي كتابتي وخطي. وزَبَرْتُ الكتاب إِذا أَتْقَنْتَ كتابته. والزَّبْرُ:  الكتابُ، والجمع زُبُورٌ مثل قِدْرٍ وقُدُورٍ؛ ومنه قرأَ بعضهم: وآتينا  داود زُبُوراً. والزَّبُورُ: الكتاب المَزبُورُ، والجمع زُبُرٌ، كما قالوا  رسول ورُسُل. وإِنما مثلته به لأَن زَبُوراً ورسولاً في معنى مفعول؛ قال  لبيد:  وجَلا السيولُ عن الطُّلُولِ كأَنها  زُبُرٌ، تَخُدُّ مُتُونَها أَقْلامُها  وقد غلب الزَّبُورُ على صُحُفِ داود، على نبينا وعليه الصلاة والسلام.  وكل كتاب: زَبُورٌ، قال الله تعالى: ولقد كَتَبْنَا في الزَّبُورِ من  بَعْدِ الذِّكْرِ؛ قال أَبو هريرة: الزَّبُورُ ما أُنزل على داود من بعد  الذكر من بعد التوراة. وقرأَ سعيد بن جبير: في الزُّبُور، بضم الزاي، وقال:  الزُّبُورُ التوراة والإِنجيل والقرآن، قال: والذكر الذي في السماء؛ وقيل:  الزَّبُورُ فَعُول بمعنى مفعول كأَنه زُبِرَ أَي كُتِبَ.  والمِزْبَرُ، بالكسر: القلم. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَنه دعا  في مَرَضِه بدواة ومِزْبَرٍ فكتب اسم الخليفة بعده، والمِزْبَرُ: القلم.  وزَبَرَه يَزْبُرُه، بالضم، عن الأَمر زَبْراً: نهاه وانتهره. وفي  الحديث: إِذا رَدَدْتَ على السائل ثلاثاً فلا عليك اين تَزْبُرَه أَي  تَنْهَرَهُ وتُغْلِظ له في القول والرَّدِّ والزِّبْرُ، بالفتح: الزَّجْرُ والمنع  لأَن من زَبَرْتَه عن الغيّ فقد أَحْكَمْتَهُ كَزَبْرِ البئر بالطي.  والزُّبْرَةُ: هَنَةٌ ناتئة من الكاهل، وقيل: هو الكاهل نفسه فقط، وقيل:  هي الصُّدْرَةُ من كل دابة، ويقال: شَدَّ للأَمر زُبْرَتَه أَي كاهله  وظهره؛ وقول العجاج:  بها وقد شَدُّوا لها الأَزْبارَا  قيل في تفسيره: جمع زُبْرَةٍ، وغير معروف جمع فُعْلَةٍ على أَفعال، وهو  عندي جمع الجمع كأَنه جَمَعَ زُبْرَةً على زُبَرٍ وجَمَعَ زُبَراً على  أَزْبَارٍ، ويكون جمع زُبْرَةٍ على إِرادة حذف الهاء.  والأَزْبَرُ والمَزْبَرَانِيُّ: الضخم الزُّبْرَةِ؛ قال أَوس بن حجر:  لَيْثٌ عليهِ من البَرْدِيِّ هِبْرِيَةٌ،  كالمَزْبَرَانِيِّ عَيَّالٌ بأَوْصَالِ  هذه رواية خالد بن كلثوم؛ قال ابن سيده: وهي عندي خطأٌ وعند بعضهم لأَنه  في صفة أَسد، والمَزْبَرَانِيُّ: الأَسد، والشيء لا يشبه بنفسه، قال:  وإِنما الرواية كالمَرْزُبانِيِّ.  والزُّبْرَةُ: الشعر المجتمع للفحل والأَسد وغيرهما؛ وقيل: زُبْرَةُ  الأَسد الشعرُ على كاهله، وقيل: الزُّبْرَةُ: موضع الكاهل على الكَتِفَيْنِ.  ورجل أَزْبَرُ: عظيم الزُّبْرَة زُبْرَةِ الكاهل، والأُنثى زَبْرَاءُ؛  ومنه زُبْرَةُ الأَسد. وأَسد أَزْبَرُ ومَزْبَرَانِيّ: ضخم الزُّبْرَةِ.  والزُّبْرَةُ: كوكب من المنازل على التشبيه بِزُبْرَةِ الأَسد. قال ابن  كِنَاسَةَ: من كواكب الأَسد الخَرَاتَانِ، وهما كوكبان نَيِّرانِ بينهما  قَدْرُ سَوْطٍ، وهما كَتفَا الأَسَدِ، وهما زُبْرَةُ الأَسد، وهما كاهلا  الأَسد ينزلهما القمر، وهي كلها ثمانية. وأَصل الزُّبْرَةِ: الشعر الذي بين  كتفي الأَسد. الليث: الزُّبْرَةُ شعر مجتمع على موضع الكاهل من الأَسد  وفي مِرْفَقَيْهِ؛ وكل شعر يكون كذلك مجتمعاً، فهو زُبْرَةٌ وكبش زَبِيرٌ:  عظيم الزُّبْرَةِ، وقيل: هو مُكْتَنِزٌ. وزُبْرَةُ الحديد: القطعة  الضخمة منه، والجمع زُبَرٌ. قال الله تعالى: آتوني زُبَرَ الحديد، وزُبُرٌ،  بالرفع أَيضاً قال الله تعالى: فتقطعوا أَمرهم بينهم زُبُراً؛ أَي قِطَعاً.  الفراء في قوله تعالى: فتقطعوا أَمرهم بينهم زُبُراً؛ من قرأَ بفتح  الباء أَراد قطعاً مثل قوله تعالى: آتوني زبر الحديد، قال: والمعنى في زُبَرٍ  وزُبُرٍ واحد؛ وقال الزجاج: من قرأَ زُبُراً أَراد قطعاً جمع زُبْرَةٍ  وإِنما أَراد تفرقوا في دينهم. الجوهري: الزُّبْرَةُ القطعة من الحديد،  والجمع زُبَرٌ. قال ابن بري: من قرأَ زُبُراً فهو جمع زَبُورٍ لا زُبْرَةٍ  لأَن فُعْلَةً لا تجمع على فُعْلٍ، والمعنى جعلوا دينهم كتباً مختلفة،  ومن قرأَ زُبَراً، وهي قراءة الأَعمش، فهي جمع زُبْرَةٍ بمعنى القطعة أَي  فتقطعوا قطعاً؛ قال: وقد يجوز أَن يكون جمع زَبُورٍ كما تقدم، وأَصله  زُبُرٌ ثم أُبدل من الضمة الثانية فتحة كما حكى أَهل اللغة أَن بعض العرب  يقول في جمع جَديد جُدَدٌ، وأَصله وقياسه جُدُدٌ، كما قالوا رُكَباتٌ وأَصله  رُكُباتٌ مثل غُرُفاتٍ وقد أَجازوا غُرَفات أَيضاً، ويقوي هذا أَن ابن  خالويه حكى عن أَبي عمرو أَنه أَجاز أَن يقرأَ زُبُراً وزُبْراً،  فَزُبْراً بالإِسكان هو مخفف من زُبُر كعُنْقٍ مخفف من عُنُقٍ، وزُبَرٌ، بفتح  الباء، مخفف أَيضاً من زُبُرٍ بردّ الضمة فتحة كتخفيف جُدَد من جُدُدٍ.  وزُبْرَةُ الحدّاد: سَنْدَانُه.  وزَبَرَ الرجلَ يَزْبُرُه زَبْراً: انتهره. والزِّبِيرُ: الشديد من  الرجال. أَبو عمرو: الزِّبِرُّ، بالكسر والتشديد، من الرجال الشديد القوي؛  قال أَبو محمد الفقعسي:  أَكون ثَمَّ أَسداً زِبِرا  الفرّاء: الزَّبِير الداهية. والزُّبارَةُ: الخُوصَةُ حين تخرج من  النواة. والزَّبِيرُ: الحَمْأَةُ؛ قال الشاعر:  وقد جَرَّبَ الناسُ آل الزُّبَيْر،  فَذَاقُوا من آلِ الزُّبَيْرِ الزَّبِيرَا  وأَخذ الشيء بِزَبَرِه وزَوْبَرِه وزَغْبَرِه وزَابَرِه أَي بجميعه فلم  يدع منه شيئاً؛ قال ابن أَحمر:  وإن قال عاوٍ من مَعَدٍّ قَصِيدَةً  بها جَرَبٌ، عُدَّتْ عَلَيَّ بِزَوْبَرَا  (* قوله: «وإِن قال عاو من معد إِلخ» الذي في الصحاح: إِذا قال غاو من  تنوخ إلخ).  أَي نسبت إِليَّ بكمالها؛ قال ابن جني: سأَلت أَبا علي عن ترك صرف  زَوْبَر ههنا فقال: عَلَّقَهُ علماً على القصيدة فاجتمع فيه التعريف والتأْنيث  كما اجتمع في سُبْحان التعريف وزيادة الأَلف والنون؛ وقال محمد بن حبيب:  الزَّوْبَرُ الداهية. قال ابن بري: الذي منع زَوْبَر من الصرف أَنه اسم  علم للكلبة مؤنث، قال: ولم يسمع بِزَوْبَر هذا الاسم إِلا في شعره؛ قال:  وكذلك لم يسمع بمامُوسَةَ اسماً علماً للنار إِلا في شعره في قوله يصف  بقرة:  تَطَايَحَ الطَّلُّ عن أَعْطافِها صُعُداً،  كما تَطايَحَ عن مامُوسَةَ الشَّرَرُ  وكذلك سَمَّى حُوَارَ الناقة بابُوساً ولم يسمع في شعر غيره، وهو قوله:  حَنَّتْ قَلُوصِي إِلى بابُوسِها جَزَعاً،  فما حَنِينك أَم ما أَنت والذِّكَرُ؟  وسَمَّى ما يلف على الرأْس أُرنة ولم توجد لغيره، وهو قوله:  وتَلفَّعَ الحِرْباءُ أُرْنَتَه،  مُتَشَاوِساً لِوَرِيدِه نَعْرُ  قال وفي قول الشاعر:  بها جَرَبٌ، عُدَّت عَلَيَّ بِزَوْبَرَا  أَي قامت عليّ بداهية، وقيل: معناه نسبت إِليَّ بكمالها ولم أَقلها.  وروى شمر حديثاً لعبدالله بن بشر أَنه قال: جاء رسولُ الله، صلى الله عليه  وسلم، إِلى داري فوضعنا له قطيفة زَبِيرَةً. قال ابن المظفر: كبش زَبِيرٌ  أَي ضخم، وقد زَبُرَ كَبْشُكَ زَبارَةً أَي ضَخُمَ، وقد أَزْبَرْتُه أَنا  إِزْباراً.وجاء فلان بزَوْبَرِه إِذا جاء خائباً لم تقض حاجته.  وزَبْرَاءُ: اسم امرأَة؛ وفي المثل: هاجت زَبْراءُ؛ وهي ههنا اسم خادم  كانت للأَحنف بن قيس، وكانت سَليطة فكانت إِذا غضبت قال الأَحنف: هاجت  زَبْراءُ، فصارت مثلاً لكل أَحد حتى يقال لكل إِنسان إِاذ هاج غضبه: هاجت  زَبْراؤُه، وزَبْرَاءُ تأْنيث الأَزْبَرِ من الزُّبْرَةِ، وهي ما بين كتفي  الأَسد من الوَبَرِ.  وزَبير وزُبَيْر ومُزَبَّرٌ. أَسماء.  وازْبَأَرَّ الرجلُ: اقْشَعَرَّ. وازْبَأَرَّ الشعر والوَبَرُ والنباتُ:  طلع ونَبَتَ. وازْبَأَرَّ الشَّعْرُ: انتفش؛ قال امرؤ القيس:  لها ثُنَنٌ كَخَوافي العُقا  بِ سُودٌ، يَفينَ إِذا تَزْبَئِرْ  وازْبَأَرَّ للشر: تهيأَ. ويوم مُزْبَئِرّ: شديد مكروه. وازْبَأَرَّ  الكلبُ: تنفش؛ قال الشاعر يصف فرساً وهو المَرَّارُ بن مُنْقِذ الحنظلي:  فَهْوَ وَرْدُ اللَّوْنِ في ازْبِئْرَارِه،  وكُمَيْتُ اللَّوْنِ ما لم يَزْبَئِرْ  قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ،  وعلى التَّيْسِير منه والضُّمُر  الورد: بين الكميت، وهو الأَحمر، وبين الأَشقر؛ يقول: إِذا سكن شعره  استبان أَنه كميت وإِذا ازْبَأَرَّ استبان أُصول الشعر، وأُصوله أَقل صبْغاً  من أَطرافه، فيصير في ازْبِئْرارِه وَرْداً، والتيسير هو أَن يتيسر  الجري ويتهيأَ له. وفي حديث شريح: إن هي هَرَّتْ وازْبَأَرَّتْ فليس لها...  أَي اقشعرّت وانتفشت، ويجوز اين يكون من الزُّبْرَةِ، وهي مُجْتَمَعُ  الوَبَرِ في المرفقين والصَّدر. وفي حديث صفية بنت عبد المطلب: كيف وجدتَ  زَبْرا، أَأَقِطاً وتَمْراً، أَو مُشْمَعِلاًّ صَقْراً؟ الزبر، بفتح الزاي  وكسرها: هو القوي الشديد، وهو مكبر الزُّبَيْر، تعني ابنها، أَي كيف وجدته  كطعام يؤكل أَو كالصقر.  والزَّبِيرُ: اسم الجبل الذي كلم الله عليه موسى، على نبينا وعليه  الصلاة والسلام، بفتح الزاي وكسر الباء، وورد في الحديث.  ابن الأَعرابي: أَزْبَرَ الرجلُ إِذا عَظُمَ، وأَزْبَرَ إِذا شَجُعَ.  والزَّبِير: الرجل الظريف الكَيّسُ.
مقاييس اللغة:
(زبر) الزاء والباء والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على إحكام الشيء وتوثيقه، والآخَر يدلُّ على قراءةٍ وكتابةٍ وما أشبه ذلك.
فالأوّل قولهم زَبَرْت البِئر، إِذا طويتَها بالحجارة. ومنه زُبْرة الحديدِ، وهي القطعة منه، والجمع زُبَر. ومن الباب الزُّبْرة: الصّدر. وسُمّي بذلك لأنه كالبئر المزبورة، أي المطويّة بالحجارة. ويقال إنَّ الزُّبْرة من الأسد مُجتمع وَبَرِه في مِرفقيْهِ وصدرهِ. وأسد مَزْبَرانيٌّ، أي ضخم الزُّبْرة.
ومن الباب الزَّبير، وهي الدَّاهية. ومن الباب: أخَذَ الشَيءَ بزَوْبَرِه، أي كُلِّه. ومنه قول ابن أحمر([1]) في قصيدته:
* عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا([2]) *
فيقال إنَّ معناهُ نُسِِبتْ إليَّ بكمالها. ومن الباب: ما لِفلاَنٍ زَبْرٌ، أي ما لـه عقلٌ ولا تماسُك. ومنه ازبأَرَّ الشّعر، إذا انتفَش تقوى([3]).
والأصل الآخر: زَبَرْتُ الكتابَ، إذا كتبتَه. ومنه الزبور. وربَّما قالوا: زبَرتَه، إذا قرأتَهُ. ويقولون في الكلمة:"أنا أعرفُ تَزْبِرَتِي([4])". أي كتابتي.
القاموس المحيط:
الزَّبْرُ القويُّ الشديدُ، كالزِّبِرِّ، كطِمِرٍّ، والعقلُ، والحِجارَةُ، والرَّمْيُ بها، وطَيُّ البِئْرِ بها، والكلامُ، والصَّبْرُ، ووضْعُ البُنْيانِ بعضِه على بعضٍ، والكتابةُ، كالتَّزْبِرَةِ، والانْتِهارُ، والمنعُ، والنَّهْيُ، يَزْبُرُ ويَزْبِرُ في الثلاثةِ الأخيرةِ، وبالكسر المَكْتوبُ ج زُبُورٌ.والمِزْبَرُ القَلَمُ.
والزَّبُورُ: الكِتابُ بمعنى المَزْبورِ ج: زُبُرٌ، وكتابُ داودَ عليه السلام.والزُّبْرَةُ، بالضم: الكاهِلُ.
وهو أزْبَرُ ومُزْبِرٌ، أي: عظيمُها، والقطعةُ من الحديد ج: زُبَرٌ وزُبُرٌ، والشَّعْرُ المجتمِعُ بين كَتِفَي الأَسَدِ وغيرِه، والسِّنْدانُ، وكوكبٌ من المنازِلِ، وهما كَوكَبانِ نَيِّرانِ بكاهِلَي الأَسَدِ، يَنْزِلُهُما القَمَرُ. والأَزْبَرُ: المُؤْذِي. والزَّبْراءُ: بُقْعَةٌ قربَ تَيْماءَ، وجاريةٌ سَلِيطةٌ للأحنَفِ بنِ قيسٍ.
وزَبَرانُ، محركةً: ة بالجَنَدِ، منها زيدُ بنُ عبدِ اللّهِ الفقيهُ. وزِبارُ بنُ مَيْسورٍ، والزُّبَيْرُ، بضم الزايِ وفتح الباءِ، ابنُ العَوَّامِ، وابنُ عبدِ اللّهِ، وابنُ عُبيدَةَ، وابنُ أبي هالَةَ: صحابيُّونَ.
والزَّبيرُ، كأَميرٍ: الداهِيَةُ، والجَبَلُ الذي كلَّمَ اللّهُ تعالى عليه موسى عليه السلام، والحَمْأَةُ، وابنُ عبدِ اللّهِ الشاعرُ، وجَدُّهُ الزَّبيرُ، وعبدُ اللّهِ هو القائِلُ لعبدِ اللّهِ بنِ الزُّبَيْرِ، لَمَّا حَرَمَهُ: لَعَنَ اللّهُ ناقةً حَمَلَتْنِي إليكَ، فقالَ له: إِنَّ وراكِبَها، وع قربَ الثَّعْلَبِيَّةِ، والشيءُ المكتوبُ، وعبدُ الرحمنِ بن الزَّبيرِ بنِ باطَى: صحابيٌّ. والزَّبِيرَتانِ: ماءَتانِ لِطُهَيَّةَ. وزَوْبَرُ: فرسُ مُطَيْرِ بنِ الأَشْيَمِ، وفرسُ الجُمَيْحِ بنِ مُنْقِذِ بنِ الطَّمَّاحِ، وفرسُ أخيهِ عُرْفُطَةَ. وأخَذَه بزَوْبَرِهِ وزَأْبَرِهِ وزَبَرِهِ وزَبَوْبَرِهِ، أي: أجمعَ. وَرَجَعَ بزَوْبَرِهِ: إذا لم يُصِبْ شيئاً. وزَوْبَرُ الثَّوْبِ وزُؤْبُرُهُ، بضمتينِ: زِئْبِرُهُ.وأزبَرَ: عَظُمَ جِسْمُهُ، وشَجُعَ.وازْبَأَرَّ الكلبُ: تَنَفَّشَ، الشَّعَرُ: انْتَفَشَ، النَّبْتُ، الوَبَرُ: نَبَتَا، الرجلُ للشَّرَ: تَهَيَّأ. وزَوْبَرَ الثوبَ، فهو مُزَوْبَرٌ ومُزَيْبَرٌ. وأبو زَبْرٍ عبدُ اللهِ بنُ العَلاءِ بنِ زَبْرٍ: من تابعي التابعين. وحارِثَةُ، وحِصْنٌ ابنا قَطَنِ بنِ زابِرٍ، ككاتِبٍ: صحابيَّانِ. ومحمدُ بنُ زِيادِ بنِ زَبَّارٍ، كشدَّادٍ، الزَّبَّارِيُّ: أخْبارِيٌّ.
تاج العروس:
ز ب ر
الزَّبْرُ : القَوِىُّ الشِّديدُ من الرجال . وهو مُكَبَّر الزُّبَيْر : وفي حَدِيثِ صَفِيَّة بنت عبد المطلب :
" كَيْفَ وَجَدْتَ زَبْرَا
" أَأَقِطاً وتَمْرَا
" أَو مُشْمَعِلًّا صَقْرَا كالزِّبِرِّ كطِمِرٍّ وهذه عن أبي عَمْرٍو . وقال أبو مُحَمَّد الفَقْعَسِيّ :
" أكون ثَمَّ أسَداً زِبِرَّا من المَجاز : الزَّبْر العَقْلُ والرّأي والتَّمَاسُكُ . ومالُه زَبْرٌ أَي مالَه رَأْيٌ . وقيل : مالَه عَقْلٌ وتَمَاسُكٌ . وهو في الأَصل مَصْدَر . وماله زَبْرٌ وَضَعُوه على المَثَل كما قالوا : مالَه جُولٌ وفي الحَدِيث " الفَقِير الذي لا زَبْرَ له " أَي عَقْل يَعتَمِد عليه
الزَّبْر : الحِجَارَةُ . الزَّبْر : طَيُّء البِئْرِ بها أَي بالحِجَارة يقال : بِئْر مَزْبُورة . وزَبَرَ البِئْرَ زَبْراً : طَوَاهَا بالحِجَارَة وقد ثَنَّاه بَعْضُ الإغَفْال وإن كَان جِنْساً فقال :
حتَّى إِذَا حَبْلُ الدّلاّءِ انْحَلاًّ ... وانْقاضَ زَبْرَا حَالِهِ فابْتَلاَّ
الزَّبْر : الكلامُ . هكذا هو مَوجود في سائشر أُصول الكتَاب . ولم أَجد له شاهِداً عليه فليُنْظَر . والزَّبْر : الصَّبْرُ . يقال : ماله زَبْرٌ ولا صَبْرٌ قال ابنُ سِيدَه : هذه حَكَايَة ابن الأَعرابيِّ . قال : وعندي أَنَّ الزَّبْرَ هنا العَقْل . والزَّبْر : وَضْعُ البُنْيَانِ بعضِه على بَعْض . والزَّبْر : الكِتابُة . يقال : زبَرَ الكِتَابَ يَزبُره ويَزْبِرُه زَبْراً : كَتَبَه . قال الأَزْهَرِيّ . وأعْرِفُه النَّقْشَ في الحِجَارَة . وقال بعضهم : زَبَرْت الكِتَابَ إِذَا أتقَنْتَ كتِابَتَه . كالتَّزْبِرَة . قال يَعْقُوب : قال الفَرّاءُ : ما أَعرِف تَزْبِرَنِي فإما أَن يَكُون مَصْدَر زَبَرَ أَي كَتَب . قال ولا أَعِرفُها مُشَدَّدَةً . وإمَّا أَنْ يَكُون اسماً كالتَّنْبِيَهِ لمُنْتَهى الماءِ . والتَّوْدِيَة للخَشَبة التي يُشَدُّ بها خِلْفُ النَّاقَة حكاها سِيبَوَيِه وقال أعرابي . لا أَعرِف تَزْبِرَتي أَي كِتابَتِي وخَطِّي . والزَّبْر : الانْتِهارُ . يقال : زَبَره عن الأمْر زَبْراً : انْتَهَره . وفي الحَدِيث : " إِذَا رَدَدْتَ على السّائلِ ثَلاثاً فلا عَلَيْك أَن تَزْبُرَه " أَي تَنْتَهِره وتُغِلظ له في القَوْل والرَّدِّ . والزَّبْر : الزَّجْر والمَنْعُ والنَّهْىُ . يقال : زَبَرَه عَنِ الأمْرِ زَبْراً نَهَاه ومَنَعَه وهو مَجَاز لأنَّ مَنْ زَبَرْتَه عن الغَيّ فقد أحْكَمْتَه كَزبْرِ البِئْر بالطَّيِّ يَزْبُر بالضَّمّ ويَزْبِرُ بالكسر في الثّلاثَةِ الأخِيرة الكَسْر عن الكِسَائيّ في مَعْنَى المَنْع أَي النَّهْى والمَنْع والانتِهَار وهذا التَّخْصِيصُ يُخْالِف ما في الأُمَّهات من أَن الزَّبْر بمعْنَى النَّهْى والانْتهار مُضارعه يَزْبُر بالضَّمّ فقط وبأنّ الزَّبْر بمعنَى الكِتَابِة يُسْتَعْمَل مُضَارِعه بالوَجْهَيْن كما تقّدم إلا أَن يُجاب عن الأَخير بأنَّ المُرادَ بالثَّلاثة الكِتَابَة والانْتِهَار والمَنْع وأمَّا النَّهْي ففي مَعْنَى الانْتِهار ليس بزِائد عَنْه وفيه تأَمُّل . والزِّبْرُ بالكسر : المَكْتوبُ ج زُبُورٌ بالضَّمّ كقِدْر وقُدُورٍ و ومنه قرأ بعضهم : " وآتضيْنَا دَاوُودَ زُبُوراً " . قلت : هو قِراءَة حَمْزة
وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه : " أنّه دَعَا في مَرضه بدَوَاة ومِزْبَر فكَتَب اسمَ الخَلِيفَة بَعْدَه " المِزْبَرُ كمِنْبَرٍ : القَلَمُ لأنه يُكْتَبُ به . والزَّبُورُ بالفتح : الكِتَابُ بمعنَى المَزْبُورِ ج زُبُرٌ بضَمَّتَيْن كرَسُول ورُسُل وإنّما مَثَّلْتُه به لأَن زَبُوراً ورَسُولاً في معنى مَفْعُول قال لَبِيد :
وجَلاَ السُّيُولُ عن الطُّلُولِ كأَنَّها ... زُبُرٌ تَخُدّ مُتُونَهَا أقَلامُها
وقد غَلَب الزَّبُور على كَتِاب دَاوودَ عليه وعلى نَبِيّنا أفْضَل الصلاة والسّلام وكُلُّ كِتَاب زَبُورٌ قال الله تعالى " ولَقَد كَتَبْنَا في الزَّبُورِ مِنْ بَعِد الذِّكْرِ " قال أَبو هُرَيْرَة . الزَّبُور : ما أُنزِل على دَاووَد مِنْ بَعْد الذِّكر : من بعد التَّوْراة . وفي البصائر للمُصَنِّف : وسُمِّيَ كِتَابُ دَاوودَ زَبُوراً لأنَّه نَزَلَ من السَّمَاءِ مَسْطُوراً . والزَّبُور : الكِتَابُ المَسْطُور . وقيل هو كُلّ كِتَاب يَصْعُب الوُقُوفُ عليه من الكُتُب الِإلِهيَّة . وقيل : هو اسمٌ للكِتَاب المَقْصُور على الحِكْمَةِ العَقِلْيَّة دُونَ الأَحْكَام الشَّرْعِيَّة والكتاب لِما يتَضَمَّن الأحكامَ . وقرأَ سَعِيد ابنُ جُبَيْر " في الزُّبُورِ " وقال : الزُّبُور : التَّوراة والإنْجِيلُ والقُرآنُ . قال : والذِّكر : الذي في السَّمَاءِ . وقيل : الزَّبُور فَعُول بمَعْنَى مَفْعُول كأَنه زُبِرَ أَي كُتِبَ . والزُّبْرَةُ بالضَّمّ : هَنَةٌ ناتِئَةٌ من الكَاهِل وقِيلَ : هو الكَاهِلَ نَفْسُه . يقال : شَدَّ للأَمْر زُبْرَتهَ أَي كاهِلَه وظَهْرَه . وهو أزبَرُ ومُزْبِرٌ هكذا كأحْمَد ومُحِسن في سائر الأُصول وهو وَهَمٌ والصَّوابُ : وهو أَزبرُ ومَزْبَرَانِيّ أَي عَظِيمُها أَي الزُّبْرِة زُبْرِة الكاهِل . يقال : أَسَدٌ أزبَرُ ومَزْبَراِنٌّي والأُنثى زَبْرَاءُ وسيأْتي في المُسْتَدْركات . والزُّبْرَةُ : القِطْعَةُ من الحَدِيدِ الضَّخْمَةُ ج زُبَرٌ كصُردَ وزُبُرٌ بضَمَّتَيْن . قال الله تعالى : " آتُونِي زُبَرَ الحَدِيدِ " وقوله تعالى : " فتَقَطَّعُوا أمْرَهُم بَيْنَهُم زُبُراً " أَي قِطَعاً . قال الفَرّاءُ في هذه الآية : مَنْ قرأَها بفتَح الباِء أراد قِطَعاً . مثل قوله تعالى : " آتُوِني زُبَرَ الحَدِيد " قال : والمعنى في زُبَر وزُبُرٍ واحدٌ ومثْلَه قال الجَوْهَرِيّ . وقال ابن بَرِّيّ : مَن قرأَ زُبُراً فهو جمع زَبُور لا زُبْرة لأنَّ فُعْلَة لا تُجْمَع على فُعُل والمعنَى : جَعَلُوا دِينَهم كُتُباً مختلفةً . ومن قَرَأ زُبَراً وهي قراءَة الأعْمش فهي جمع زُبْرَة فالمَعْنَى تَقَطَّعوا قِطَعاً . قال : وقد يجوز أَن يكون جَمْع زَبُورٍ وقد تَقَدَّم . وأصله زُبُرٌ ثم أُبدل من الضَّمَّة الثَّانِيَة فَتْحَة كما حَكَى بعضُ أهْلِ اللغة أَنّ بعضَ العَرَب يقول في جمع جَدِيد : جُدَدٌ وأَصْلُه وقياسه جُدُدٌ كما قالُوا : رُكَبَات وأصله رُكُبات مثل غُرُفات وقد أجازوا غُرَفَات أيضاً ويُقَوِّي هذا أَنَّ ابن خالَوَيه حَكَى عن أبي عَمْرو أنه أجازَ أَن يقْرَأ زُبُراً وزُبْراً وزُبَراً فزُبْراً بالإسكان هو مخفَّف من زُبُر كعُنْق مُخفَّف من عُنُق . وزُبَرٌ بفتح الباء مُخفَّف أيضاً من زُبُر برَدِّ الضَّمَّة فَتْحةً كتَخْفِيف جُدَد من جُدُد . هذا وقد فَاتَ المُصَنِّفَ جمعُ الزُّبْرَة بمَعْنَى الكاهِل قالوا : يُجْمَع على الأزْبار وأنشدوا قول العَجَّاج :
" بهَا وقَدْ شَدُّوا لهضا الأزْبارَا وأنكره بَعْضُهُم وقالوا : لا يُعرَف جَمْع فُعْلَة على أفْعَال وإنما هو جَمْع الجَمْع كأنّه جَمَع زُبْرة على زُبَر وجَمَع زُبَراً على أزْبار ويكون جَمَع زُبْرَة على إرادَة حَذْف الهاءِ . والزُّبْرَة : الشَّعْرُ المجتمعُ بينَ كَتِفَيِ الأسَد وغيره كالفَحْل . وقال اللَّيْث : الزُّبْرة : شَعرٌ مُجْتَمِعٌ على مَوْضِع الكَاهِلِ من الأسَد وفي مِرْفَقَيْه وكُلُّ شَعرٍ يكون كذلك مُجْتَمِعاً فهو زُبْرةٌ . وزُبْرةُ الحَدَّادِ : السِّنْدَانُ . ومن المَجَازَ : الزُّبْرَة : كَوْكَبٌ من المَنَازِل على التَّشبيه بزُبْرةِ الأسدِ . قال ابن كِنَاسَةَ : من كَواكبِ الأسدِ الخَرَاتَانِ وهما كَوْكَبان نَيِّرَان بكاهِلَيِ الأسَد بينهما قَدْرُ سَوْطٍ يَنْزِلُهُمَا القَمَرُ وهي يمانية . والأزَبرُ : المُؤذِي نقله الصّاغانِيّ . وزَبْرَاءُ : بُقْعَةٌ قُرْبَ : تَيْمَاءَ نقله الصَّاغانِيّ
وزَبْرَاءُ : جَارِيَةٌ سَلِيطَةٌ كانَت للأَحْنَفِ بنِ قَيْسٍ التَّمِيميّ المشْهُور في الحِلْم وكانَت إِذا غَضِبَت قال الأَحْنَفُ : هاجَتْ زَبْرَاءُ فصارت مَثَلاً لكلّ أَحدٍ حَتَّى يقال لِكُلِّ إنسان إِذا هَاجَ غَضَبُه : هَاجَتْ زَبرَاؤُه . وفاته : زَبْراءُ : مَولاة بنِي عَدِيّ عن حَفْصةَ وزَبْرَاءُ مَولاةُ عَلِيِّ عنه . والزَّبْرَاءُ بِنْتُ شَنٍّ في نَسَب قُضَاعَةَ . وزَبَرَانُ محرّكةً : ة بالجَنَدِ من اليَمَنِ . منها زَيدُ بنُ عبدِ اللهِ الفقيهُ الزَّبَرَاني . وزِبَارُ بنُ مَيْسور الفَتْحُ . والزُّبَيْر بضم الزاي وفَتحِ الباءِ - ولو قال : مصغراً أَو اقْتصَرَ على قَوْله بالضَّمّ كان أَخْصر كما هو عادَتُه - ابنُ العَوَّام أَبو عَبْدِ الله القُرَشِيّ الأَسَدِيّ حَوَارِيّ رسولِ اللهِ صلّى الله عليه وسلّم قَتلَه عُمَيْر بنُ جُرْمُوزٍ بَغْياً وظُلْماً . وقد أَلَّفْت في نَسَب وَلدِه كُرَّاسة لطِيفة . والزُّبَيْر بنُ عبدِ اللهِ الكِلابيّ أَدركَ الجاهِلِيَّةَ ويقال : إنه رَأَى النَّبيّ صلَّى اللّه عليه وسلَّم . والزُّبَيْر بنُ عُبَيْدَةَ الأَسَديّ من المهاجرين قَدِيمُ الإِسلام ذَكَرَه ابنُ إِسحاق . والزُّبَيْر بنُ أَبي هالَةَ رَوَى وائِلُ بنُ داوودَ عن البَهِيّ عنه صَحابيون . والزَّبِيرُ كأَمِيرٍ : الدَّاهِيَةُ قاله الفَرَّاءُ كالزَّوْبَر . وأَنْشَدَ لِعَبْدِ اللّه ابْنِ هَمَّام السَّلُوليّ :
وقَدْ جَرَّبَ النَّاسُ آلَ الزُّبَيْرِ ... فلاَقَوْا مِنَ آلِ الزُّبَير الزَّبَيْرِا والزَّبِير : اسمُ الجَبَل الذي كَلَّمَ اللّهُ تَعالى عليه سيّدنا مُوسَى عَلَيْه وعلى نَبيِّنا أَفضلُ الصَّلاةِ والسَّلامِ وقد أَجمعَ المُفَسِّرون على أَن جَبَلَ المُنَاجاةِ هو الطُّور . قال شيخُنَا وقد يُقَال : لا منافاةَ فتأَمَّلْ . قلْت : وقد جاءَ ذِكرُه في الحَدِيث وكأَنَّه اسمٌ لموضِع مُعَيَّنٍ من الطُّور وهو الذي وَقَع عليه التَّجَلِّي فاندَكَّ ولم يَبْقَ له أَثرٌ . وأَما الطُّور فإِنه اسْم للجَبَلِ كُلِّه وهو بَاقٍ هَائِلٌ وحينئذٍ لا منافاة ولا أَدرِي ما وَجْهُ التأَمُّلِ في كلام شَيْخِنا فَلْيُنْظر . والزَّبِيرُ : الحَمْأَةُ نقله الصَّاغانِيّ . والزَّبِيرُ بنُ عبدِ اللّهِ الشَّاعرُ وجَدُّهُ الزَّبِيرُ أَيضاً فهو الزَّبِير ابنُ عَبْدِ اللّه بن الزَّبِير . وعبدُ اللّهِ والدُ هذا هو القائِلُ لعبدِ اللّهِ بنِ الزُّبَيْر بن العَوَّام لَمَّا حَرَمه من العَطَاءِ : لَعَن اللّهُ ناقَةً حَمَلَتْنِي إِليك . فقال له سيّدنا عبدُ اللّه : إِنَّ ورَاكِبَها أَي إِن اللّه لعَنَ الناقَةَ ورَاكِبَهَا . فاكْتَفَى . والزَّبِيرُ : ع بالبادِيَة قُرْبَ الثَّعْلَبِيَّة نقله الصَّغَانِيّ . والزَّبِيرُ : الشيْءُ المكتوبُ فَعِيل بمعنَى المَفْعُول
وعبدُ الرحمنِ بن الزَّبِيرِ كأَمِير بنِ باطِئ : صحابِيٌّ قال ابنُ عبد البَرّ : هو ابن الزَّبِير ابن باطِيَا القُرَظِيّ . واختُلِف في الزُّبَيْر بن عبد الرحمن فقيل : هو بالفَتْح كجَدِّه وقيل : مُصَغَّرٌ وهو الذي جَزَم به البُخَارِيّ في التَّارِيخ قاله شيخُنَا . قلْت : وقد راجعتُ تاريخَ البُخَاريّ فوجَدْت فيه كما قالَه شيخُنَا مَضْبُوطاً بضَبْط القَلَم قال : وروى عنه مِسْوَر بنُ رِفَاعةَ المَدنِيّ ونَقل شيخُنَا عن علاَّمة الدُّنْيَا الحَفيد بن مَرْزُوق : الزَّبِير بالفَتْح في اليهود وفي غيرهم من أَنواع العرب بالضَّمّ قال : ونقل قريباً منه ابن التِّلِمْسَانيّ في شَرْح الشِّفَاءِ . قلْت : ولم يُبيِّنَا وَجْهَ ذلك ولعلّه تَبَرُّكاً باسم الجَبَل الذي وَقعَ عليه الكلامُ لنَبيِّهم سَيِّدنا موسى عليه السلام . والزَّبِيرَتَانِ بالفَتْح : ماءَتَانِ لطُهَيَّةَ من أَطْرَاف أَخازِم جُفَافٍ حيث أَفْضَى في الفُرْع وهو أَرضٌ مُسْتَوِية . وقال أَبو عُبَيْدَة مَعْمَرُ بنُ المُثَنَّى : هما رَكِيَّتَان . ونَقَلَه عنه السّيوطيّ في " المزهر " في الأَسماءِ التي استُعمِلَت مُثَنَّى . وزَوْبرُ كجَوْهَر : اسم فَرَس مُطَيْرِ بنِ الأَشْيَمِ الأَسَدِيّ وهي لا تَنْصَرِف للعلَمِيّة والتَّأْنيثِ . وقال أَبو عُبَيْدَة وأَبُو النَّدَى . هي فَرَسُ الجُمَيْحِ بْنِ - هكذا في النُّسخ والصواب أَنُّ الجُمَيح هو - مُنْقِذ بن الطَّمّاحِ الأَسَدِيّ . وفرَسُ أَخيه عُرْفُطَةَ بن الطَّمَّاح الأَسديّ نَقَلَه الصّاغانيّ هنا هكذا وسيأْتي له في زِرّةَ أَن الجُمَيحَ هو ابنُ مُنْقِذ كما هنا للمصنّف فانْظُرْه . ويقال : أَخَذَه بزَوْبَرِه وزَأْبَرِه بفَتْح المُوَحَّدَةِ فِيهما وزَبَرِه مُحَرَّكَةً وزَبَوْبَرِه كصنَوْبَر هكذا في سائِر الأُصول ببَاءَيْنِ مُوحَّدَتَيْن والصَّواب : زَنَوْبَرِه بالنُّون بعد الزَّاي كما سيأْتي وكذا زَغْبَره أَي أَجْمَعَ فلم يَدَع منه شَيْئاً . قال ابنُ أَحْمَر :
وإن قالَ غاوٍ مَن مَعَدٍّ قَصِيدَةً ... بها جَرَبٌ عُدَّتْ عليَّ بزَوْبَرَا أَي نُسِبَتْ إِليَّ بكَمالها ولم أَقُلْها . قال ابنُ جنِّي : سأَلْتُ أَبَا عليٍّ عن تَرْكِ صَرْفِ زَوْبَرَ هنا فقال : عَلَّقَه عَلَماً على القَصِيدة فاجتمعَ فيه التَّعْرِيف والتَّأْنِيث كما اجتمع في سُبْحانَ التَّعْرِيفُ وزيادةُ الأَلِفِ والنّون . ورَجَعَ بزَوْبَرِه إِذا جاءَ خائباً لم يُصِب شيئاً ولم يَقضِ حاجتَه . وزَوْبَرُ الثَّوبِ كجَوْهَر وزُؤْبُرُهُ بضَمَّتَيْن : زِئْبِرُهُ وهو ما يَعْلو الثَّوْبَ الجدِيدَ كما يَعلو الخَزَّ وقد تقدَّم . وعن ابن الأَعرابيِّ : يقال أَزْبَرَ الرَّجلُ إِذَا عَظُمَ جِسْمُه . وأَزبَرَ إِذَا شَجُعَ . وازْبَأَرَّ الكَلبُ : تَنَفَّشَ . قال المَّرار بنُ مُنْقِذٍ الحَنْظَلِيُّ يصف فرساً :
فهْوَ وَرْدُ اللَّوْنِ في ازْبِئْرارِهِ ... وكُمَيْتُ اللَّوْنِ ما لمْ يَزْبَئِرّ وازْبَأَرَّ الشَّعرُ : انْتَفَشَ : قال امرؤُ القَيْس :
لها ثُنَنٌ كخَوافِي العُقَا ... بِ سُودٌ يَفِينَ إِذا تَزْبَئِرّ
وازْبأَرَّ النَّبْتُ والوَبَرُ : طَلَعَا ونَبَتَا . وازبَأَرَّ الرجلُ للشَّرِّ : تَهَيَّأَ . وقيل : اقشعَرَّ . وفي حدِيث شُرَيْح : " إِنْ هي هَرَّتْ وازْبأَرَّتْ فلَيْس لها " أَي اقشَعَرَّت وانْتَفَشَت . وزَوْبَرَ الثَّوْبَ فهو مُزَوْبَرٌ ومُزَيْبَرٌ إِذَا عَلاَهَ الزِّئْبرُ لُغتَان في مُزَأْبر ومُزَأْبَر عن الفَرَّاءُ نقله الصّاغاني . وأَبُو زَبْرٍ بفَتْح فَسُكُون عبدُ اللّهِ بنُ العَلاَءِ بنِ زَبْر بنِ عطارف الرَّبَعيّ العَبْدِيّ الدِّمَشْقيّ مِن تابِعي التَّابِعِين عن القاسِم بنِ مُحَمَّد وسالم بنِ عبدِ اللّهِ بن عُمَر وعنه ابنُه إِبراهيمُ والولِيدُ بنُ مُسلِم وابنُ أَخِيه القاضِي . وأَبو مُحَمَّد عبدُ اللّه بنُ أحمد بنِ رَبِيعَة بنِ سَلْمَانَ بنِ خَالِد ابنِ عبد الرَّحْمنِ بن زَبْر ثِقَة عن يُونُس الكديميّ وغيره . وحَارِثَةُ وحِصْنٌ ابنَا قَطَنِ بنِ زَابِرٍ ككَاتِبٍ صَحَابِيّان من بَنِي كَلب يقال : كتب النَّبيّ صلَّى اللّه عليه وسلَّم كِتَاباً لحارِثَةَ . ويقال في أَخِيه حِصْنٍ : حُصَينٌ مُصغَّراً . وأبو عبد اللّه مُحَمَّدُ بنُ زِيَادِ بنِ زَبَّار كشَدَّاد الزَّبَّارِيُّ الكَلْبيّ نِسْبة إلى جَدِّه المَذْكُور أَخْبَارِيٌّ بَغدادِيّ عن الشَّرْقِيّ بن القُطَامِيّ وعنه أَحمدُ بنُ مَنْصُور الرَّمَادِيّ كثيرُ الرِّواية للشِّعْر غير ثِقَة قاله ابنُ الأَثير . ويقال في زَبَّار هذا : زَبُورٌ أَيضاً وهكذا نَسَبَه بَعضُهم
ومما يُسْتَدْرَك عليه : زَبَرْتُه وذَبَرْتُه : قَرَأْتُه قاله الأَصمَعِيُّ ونقَلَه الفَاكِهِيّ في شَرْح المُعَلَّقَات . وإِذا انحرفَت الرِّيح ولم تَستَقِم على مَهَبٍّ واحِدٍ قيل : ليس لها زَبْرٌ على التَّشْبِيه . قال ابنُ أَحْمَر :
ولَهَتْ عليه كُلُّ مُعْصِفَةٍ ... هَوْجَاءَ ليس للُبِّهَا زَبْرُ شَبَّهَها بالنَّاقَة الهَوْجَاءِ التي كأَنّ بها هَوَجاً من سُرْعَتِها . والزُّبْرة بالضَّمِّ : الصُّدْرَة من كُلِّ دَابَّة . والمَزْبَرَانِيُّ : الأَسَد قاله ابنُ سِيدَه وأَنْشَد قولَ أَوْس بن حَجَر
لَيْثٌ عليه من البَرْدِيِّ هِبْرِيَةٌ ... كالمَزْبَرانِيّ عَيّالٌ بأَوْصالِ هكذا فسَّره بعضُهم وقال خالِدُ ابنُ كُلْثُوم : المَزْبَرَانِيّ : صِفَةٌ للأَسَد . وقال ابنُ سِيدَه : وهذَا خَطَأٌ وإِنَّما الرِّوَايَة : كالمَرْزُبَانِيّ . وكَبْشٌ زَبِيرٌ . كأَمِير : عَظِيمُ الزُّبْرَةِ وقيل : مُكْتَنِزٌ . وقال اللَّيْثُ : أَي ضَخْمٌ . وقد زَبُرَ كَبْشُك زَبَارَةً أَي ضَخُمَ وقد أَزبَرْتُه أَنا إِزْباراً . والزَّبِير كأَمير : الشَّدِيدُ من الرِّجَال وهو أَيضاً الظَّرِيفُ الكيِّس . والزُّبَارَة بالضَّمّ : الخُوصَة حين تَخرُج من النَّواة قاله الفَرّاءُ . وعن مُحَمَّد بن حَبِيب : الزَّوْبَر : الدّاهِيَة وبها فَسَّرَ بعضُهم قولَ ابنِ أَحْمَر :
وإِنْ قالَ غاوٍ مِن تَنُوخَ قَصِيدةً ... بها جَرَبٌ عُدَّت عَليَّ بزَوْبَرَا وتَنَحَّلَه الفرزدَقُ فقال :
إذا قال غَاو من مَعَدٍّ قَصِيدَة ... بها جَرَبٌ كانَت عليَّ بزَوْبَرَا وقال ابن بَرِّيّ : زَوْبرُ : اسمُ علمٍ للكَلْبَة مُؤَنَّث وأَنشدَ قَوْلَ ابْنِ أَحْمَر السابقَ . قال : ولم يُسْمَع بزَوْبر هذا الاسم إِلاّ في شِعْره كالمَامُوسَةِ عَلمٌ على النار والبَابُوس لحُوَارِ الناقَةِ والأُرنَة لِمَا يُلَفُّ على الرَّأْس . ومُزَبِّر كمُحَدِّث : اسمٌ . وزَوْبَرُ : قريةٌ بمصر وقد دَخلتُها . ويقال : تَزَبَّرَ الرجلُ إِذا انْتَسَب إلى الزُّبَيْر كتَقَيَّس . قال مُقَاتِل بنُ الزُّبَير :
وتَزَبَّرَتْ قَيْسٌ كأَنَّ عُيُونَها ... حَدَقُ الكِلاَبِ وأَظْهَرتْ سِيمَاهَا
وتَزبَّرَ الرجلُ : اقشعَرَّ من الغَضَب . وزَبَرُ الجَبَلِ مُحرَّكةً : حَيْدُه . وزَبَرَ القِرْبَةَ : مَلأَهَا . وزَبَرْت المَتَاعَ : نَفَضْته . وجَزَّ شَعرَه فزَبَرَه : لم يُسَوِّه وكان بعضُه أَطولَ من بَعْض . وذَهَبَت الأَيّامُ بطَرَاءَته . ونَقَضَتْ زِئْبِرَه إِذَا تَقادمَ عَهْدُه وهو مَجَاز . وزُبَارَةُ بالضَّمّ : لَقَب مُحَمَّد بن عَبْدِ اللّه بن الحَسَن بنِ عَلِيّ بن الحُسَيْن العَلَويّ لأَنه كان إِذَا غَضِبَ قيل : زَبَرَ الأَسدُ وهو بَطْنٌ كَبِيرٌ . منهم أبو عليّ مُحَمَّد بنُ أَحْمَد بن مُحَمَّد شَيْخُ العَلَوِيّينِ بخُرَاسَانَ وابنُ أَخِيه أَبو مُحَمَّد يَحْيَى بنُ مُحَمَّد بنِ أَحمدَ فَرِيدُ عَصْره . وزُبَر كصُرَد : بَطْن من بني سَامَةَ بنِ لُؤَيّ وهو ابن وَهْب بن وثاق . وأَبُو أَحْمَد مُحَمَّد بنُ عُبَيْد اللّه الزُّبيريّ إلى جَدِّه الزُّبير بن عُمَر بن دِرْهِمٍ الأَسَدِيّ الكوفيّ عن مالك ابن مغول وعنه أبو خَيثمةَ والقَوَارِيريّ . وبأَصْبَهانَ زُبَيْرِيُّون يَنْتَسِبُون إلى الزُّبَيْر بن مشكانَ جَدِّ يُونسَ بنِ حبيب

##### Türkçe

زبر
**زَبَرَ - يَزْبُرُ - زُبْرَةُ - زُبَرَ**
**زَبَرَ - يَزْبُرُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyden veya bir varlıktan: onu parçalanır, yarılır ve ondan ayrılır hâle getirir: taş gibi yahut kırılabilir maden gibi katı bir şeyde, ondan parçalar veya kırıntılar ayrılır; bu, onu çekiç ve keski ile dövdüğü yahut vurduğu zamandır.

**زُبْرَةُ**: “**فـُعلة**” vezni üzere: “**زَبَرَ - يَزْبُرُ**”dan ism-i mef‘ûl: asıldan koparılmış bir parça.

**زُبَرَ**: “**زُبْرَةُ**”nun çoğulu: asıldan koparılmış parçalar veya kısımlar.

Demirden **زبر**: demir parçaları.

Lafız, “bir şeyin parçalarını tabakalar şeklinde; yontma, soyma ve kazıma ile kökünden çıkarma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**أرَمَ - يَأْرِمُ**، **زَبَرَ - يَزْبُرُ**، **سَفَنَ - يَسْفِنُ**، **خَشَبَ - يَخْشَبُ**، **كَشَطَ - يَكْشِط**، **سَحَتَ - يَسْحَتُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**زَبَرَ - يَزْبِرُ** + bir varlık + bir şeyi - **زَبُوْر** - **زُبُر**: onu, ayrı bir parça üzerine, belirgin, büyük, açık, kalın bir çizgi şeklinde yazar.
**زَبَرَ - يَزْبُرُ** + şeyi + bir şeyden veya bir varlıktan - **زُبْرَةُ** - **زُبَرَ**: ondan parçalanır, yarılır ve ayrılır.

**زُبَرَ**
Demir parçaları  	﴿**آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا(96)**﴾ **الكهف**

**مختار الصحاح**
● [**زبر**] ز ب ر: **الزُّبْرةُ** (zamme ile): demirden parça; çoğulu **زُبَرٌ**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**آتوني زُبر الحديد**﴾. Ve **زُبُرٌ** da (bâ’nın zammesiyle). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا**﴾ yani parçalar. Ve **الزَّبْرُ**: azarlama ve paylama; babı **نصر**’dır. Ve **الزبر** ayrıca yazmadır; babı **ضرب** ve **نصر**’dır. Ve **الزِّبْرُ** (kesre ile): kitap; çoğulu **زُبُورٌ**; **قَدْر** ve **قُدُور** gibi. Ondan dolayı bazısı ﴿**وآتينا داود زبورا**﴾ okudu. Ve **المِزْبَرُ**: **المِبْضَع** gibi, kalem. Ve **الزَّبُورُ**: kitap; **زبر**’den, mef‘ûl manasında **فعول**dur. Ve **الزبور** ayrıca Davud عليه السلام’ın kitabıdır. Ve **الزُّنْبُورُ** (zâ’nın zammesiyle): yaban arısıdır; müennestir; çoğulu **الزَّنَابِيرُ**. Ve **الزِّئْبَرُ** (zâ ve bâ kesreli, hemzeli): yeni elbisenin üstünde bulunan şey; **الخز**’ın üstünde bulunan şey gibi; bâ’nın zammesi de bir lehçedir.

**الراغب**
zbr
- **الزبرة**: demirden büyük bir parça; çoğulu **زبر**; dedi ki: }**آتوني زبر الحديد**﴿[**الكهف**/96]. Ve bazen: **الزبرة** kıldan (yün/kıl) olur denir; çoğulu **زبر**; ve parçalanmış olana mecaz yapılmıştır; dedi ki:﴾**فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا**﴿[**المؤمنون**/53], yani onda hiziplere dönüştüler. Ve **زبرت الكتاب**: onu kalın bir yazı ile yazdım. Ve yazısı kalın olan her kitaba **زبور** denir. Ve **الزبور** Davud عليه السلام’a indirilen kitaba tahsis edilmiştir; dedi ki:﴾**وآتينا داود زبورا**﴿[**النساء**/163],﴾**ولقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر**﴿[**الأنبياء**/105]. Ve﴾**زبورا**﴿diye okundu (bu, Hamza ve Halef’in kıraatidir. **الإتحاف** 312) zâ’nın zammesiyle; bu, **زبور**’un çoğuludur; “**ظريف**”in çoğulunda “**ظروف**” demeleri gibi; yahut **زبر**’in çoğulu olur (Lisân’da: **الزبر**: kitap; çoğulu **زبور**; **قدر** ve **قدور** gibi). Ve **زبر** isimlendirilmiş bir masdardır; **اكتاب** gibi; sonra **زبر** üzerine çoğul yapılmıştır; **كتاب**’ın **كتب** üzerine çoğul yapılması gibi. Ve denildi ki: bilakis **الزبور** ilâhî kitaplardan, üzerinde durmak zor olan her kitaptır; dedi ki:﴾**وإنه لفي زبر الأولين**﴿[**الشعراء**/196]. Ve dedi ki:﴾**والزبر والكتاب المنير**﴿[**آل عمران**/184],﴾**أم لكم براءة في الزبر**{ [**القمر**/43]. Ve bazısı dedi ki: **الزبور**: şer‘î hükümler olmaksızın aklî hikmetlere mahsus kitabın adıdır; **الكتاب** ise hükümleri ve hikmetleri içeren içindir. Buna delâlet eden şudur: Davud عليه السلام’ın **زبور**’u hükümlerden hiçbir şeyi içermez. Ve **زئبر الثوب** bilinir ( **الزئبر**: elbisenin dikişinden görünen şey. Ebû Zeyd dedi ki: **زئبر الثوب** ve **زغبره**. Lisân (**زأبر**) ). Ve **الأزبر**: omuz çıkıntısının **زبرة**si iri olan. Ondan dolayı, öfkelenen kimse için: **هاج زبرؤه** denilmiştir (İbn Manzûr dedi ki: Meselde: **هاجت زبراء**; o, Ahnef b. Kays’ın bir hizmetçisiydi; dili sivriydi; öfkelendiğinde Ahnef: **هاجت زبراء** derdi; böylece her biri için mesel oldu; hatta her insana, öfkesi kabardığında: **هاجت زبراؤه** denir. Lisân (**زبر**) ; kıssa **لطف التدبير** s. 67’de uzundur). *** zc

**ملخص اللسان**
1. **وزَبَرَ** adamı **يَزْبُرُه** **زَبْراً**: onu payladı.
2. Ve **الزَّبْرُ**: yazma. Ve **زَبَرَ** kitabı **يَزْبُرُه** ve **يَزبِرُه** **زَبْراً**: onu yazdı.
3. **وزُبْرَةُ الحديد**: ondan iri parça; çoğulu **زُبَرٌ**. Allah Teâlâ dedi ki: **آتوني زُبَرَ الحديد**; ve **زُبُرٌ** da, ref‘ ile de. Allah Teâlâ dedi ki: **فتقطعوا أَمرهم بينهم زُبُراً**; yani parçalar.
4. Kim **زُبَراً** okursa—ki bu, A‘meş’in kıraatidir—o, parça manasında **زُبْرَةٍ**’nin çoğuludur; yani: parçalar hâlinde parçaladılar.
5. Ve **الزَّبْرُ**: binanın bir kısmını diğerinin üzerine koymaktır.
6. **الزَّبْرُ**: taşlar. Ve **زَبَرَهُ بالحجارة**: onu taşlarla attı.
7. Ve **الزَّبْرُ**: kuyuyu taşlarla örmektir.
8. Ve **الزِّبِيرُ**: erkeklerden şiddetli olan.
9. **الزَّبِير**: musibet.
10. Ve **الزَّبْرُ**: sabır; “onun ne **زَبْرٌ**ü ne **صَبْرٌ**ü var” denir.
11. Ve adam **زَبِيرٌ**: görüşte ağırbaşlı.
12. “Onun **زَبْرٌ**ü yok” yani onun görüşü yok; ve denildi ki: yani onun aklı ve tutarlılığı yok.
13. Aklı ve görüşü olan adama: “onun **زَبْرٌ**ü ve **جُولٌ**ü var” denir; “onun ne **زَبْرَ**ı ne **جُولَ**ü var” denir.
14. **وزَبَرَ** adamı **يَزْبُرُه** **زَبْراً**: onu payladı.
15. Ve **الزَّبْرُ**: taşlardaki nakşı bilirim.
16. Ve **الزَّبْرُ**: yazma. Ve **زَبَرَ** kitabı **يَزْبُرُه** ve **يَزبِرُه** **زَبْراً**: onu yazdı.
17. “**ولقد كَتَبْنَا في الزَّبُورِ من بَعْدِ الذِّكْرِ**”; Ebû Hureyre dedi ki: **الزَّبُورُ**, Tevrat’tan sonra, zikrden sonra Davud’a indirilen şeydir.
18. Ve denildi ki: **الزَّبُورُ** mef‘ûl manasında **فَعُول**dur; sanki **زُبِرَ** yani yazıldı.
19. Ve **المِزْبَرُ** (kesre ile): kalem.
20. Ve **زَبَرْتُ** kitabı ve **ذَبَرْتُه**: onu okudum. “Ben **تَزْبِرَتِي**’mi bilmem” yani yazımı ve hattımı. Ve **زَبَرْتُ** kitabı: yazmasını sağlam yaptığım zaman. Ve **الزَّبْرُ**: kitap; çoğulu **زُبُورٌ**; **قِدْر** ve **قُدُور** gibi; ondan dolayı bazısı: **وآتينا داود زُبُوراً** okudu. Ve **الزَّبُورُ**: yazılmış kitap; çoğulu **زُبُرٌ**.
21. Ve **الزُّبْرَةُ**: omuz çıkıntısından dışarı taşan bir şey; ve denildi ki: o, yalnızca omuz çıkıntısının kendisidir.
22. Ve **الزُّبْرَةُ**: aygırın, aslanın ve başkasının toplanmış kılı.
23. Ve **الزُّبارَةُ**: çekirdekten çıktığı zaman hurma lifidir. Ve **الزَّبِيرُ**: çamur.
24. Ve **ازْبَأَرَّ** adam: ürperdi. Ve **ازْبَأَرَّ** kıl: kabardı.
25. Ve **ازْبَأَرَّ** kıl ve tüy ve bitki: çıktı ve bitti.

**لسان العرب**
● - **زبر**: **الزَّبْرُ**: taşlar. Ve **زَبَرَهُ بالحجارة**: onu taşlarla attı. Ve **الزَّبْرُ**: kuyuyu taşlarla örmektir; “**بئر مَزْبُورَةٌ**” denir. Ve **زَبَرَ** kuyuyu **زَبْراً**: onu taşlarla ördü; bazı gafiller, cins olduğu hâlde onu ikil yaptı ve dedi ki:
“**حتى إِذا حَبْلُ الدّلاءِ انْحَلاَّ،
وانْقاضَ زَبْرَا حالِهِ فابْتَلاَّ**”
Ve “onun **زَبْرٌ**ü yok” yani onun görüşü yok; ve denildi ki: yani onun aklı ve tutarlılığı yoktur; aslında o bir masdardır; “onun **زَبْرٌ**ü yok”u mesel üzerine koydular; “onun **جُولٌ**ü yok” dedikleri gibi. Ebû’l-Heysem: aklı ve görüşü olan adama: “onun **زَبْرٌ**ü ve **جُولٌ**ü var” denir; “onun ne **زَبْرَ**ı ne **جُولَ**ü var” denir. Ve cehennem ehli hadîsinde: onlardan, **زَبْرَ**i olmayan zayıfı saydı; yani, onu **يَزْبُرُه** (engelleyip) uygun olmayan şeye atılmaktan men eden aklı yoktur. Ve **الزَّبْر**’in aslı: kuyuyu örmektir; ördüğün zaman tutarlı olur ve sağlamlaşır; İbn Ahmer, **الزَّبْر**’i rüzgâra mecaz yaptı ve dedi ki:
“**ولَهَتْ عليه كلُّ مُعْصِفَةٍ
هَوجاءَ، ليس لِلُبِّها زَبْرُ**”
Ancak onunla, sapmasını ve esmesini ve tek bir esiş yönü üzere doğrulmamasını kasteder; o, hızlılığından sanki sersemlik bulunan **الناقة الهَوْجاء** gibidir. Ve hadîste: “**الفقير الذي ليس له زَبْرٌ**”; yani, dayanacağı akıl. Ve **الزَّبْرُ**: sabır; “onun ne **زَبْرٌ**ü ne **صَبْرٌ**ü var” denir. İbn Sîde dedi ki: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin naklidir; bence burada **الزَّبْر** akıldır. Ve adam **زَبِيرٌ**: görüşte ağırbaşlı. Ve **الزَّبْرُ**: binanın bir kısmını diğerinin üzerine koymaktır. Ve **زَبَرْتُ** kitabı ve **ذَبَرْتُه**: onu okudum. Ve **الزَّبْرُ**: yazma. Ve **زَبَرَ** kitabı **يَزْبُرُه** ve **يَزبِرُه** **زَبْراً**: onu yazdı; dedi ki: taşlardaki nakşı bilirim. Ve Ya‘kūb dedi ki: Ferrâ dedi: “Ben **تَزْبرَتِي**’mi bilmem”; bu, ya **زَبَرَ** yani yazdı’nın masdarıdır; dedi: ben onu şeddeli bilmem; yahut, suyun sonu için **التَّنْبِيَة** gibi, devenin memesini bağlamak için bağlanan tahta için **التَّوْدِيَة** gibi bir isimdir; Sîbeveyh onu nakletti. Ve bir bedevî dedi: “Ben **تَزْبِرَتِي**’mi bilmem” yani yazımı ve hattımı. Ve **زَبَرْتُ** kitabı: yazmasını sağlam yaptığım zaman. Ve **الزَّبْرُ**: kitap; çoğulu **زُبُورٌ**; **قِدْر** ve **قُدُور** gibi; ondan dolayı bazısı: **وآتينا داود زُبُوراً** okudu. Ve **الزَّبُورُ**: yazılmış kitap; çoğulu **زُبُرٌ**; “**رسول**” ve “**رُسُل**” dedikleri gibi. Onu bununla örnekledim; çünkü **زَبُوراً** ve **رسولاً** mef‘ûl manasındadır; Lebîd dedi ki:
“**وجَلا السيولُ عن الطُّلُولِ كأَنها
زُبُرٌ، تَخُدُّ مُتُونَها أَقْلامُها**”
Ve **الزَّبُور** Davud’un sahifelerine galip olmuştur—nebîmize ve ona salât ve selâm olsun. Ve her kitap: **زَبُورٌ**dur. Allah Teâlâ dedi ki: **ولقد كَتَبْنَا في الزَّبُورِ من بَعْدِ الذِّكْرِ**; Ebû Hureyre dedi ki: **الزَّبُورُ**, Tevrat’tan sonra, zikrden sonra Davud’a indirilen şeydir. Ve Saîd b. Cübeyr: **في الزُّبُور** diye okudu, zâ’nın zammesiyle; ve dedi ki: **الزُّبُورُ** Tevrat, İncil ve Kur’an’dır; dedi: ve **الذكر** gökte olandır. Ve denildi ki: **الزَّبُورُ** mef‘ûl manasında **فَعُول**dur; sanki **زُبِرَ** yani yazıldı. Ve **المِزْبَرُ** (kesre ile): kalem. Ebû Bekir’in hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: hastalığında hokka ve **مِزْبَرٍ** istedi; sonra kendisinden sonra halifenin adını yazdı; ve **المِزْبَرُ**: kalem. Ve **زَبَرَه** **يَزْبُرُه** (zamme ile) bir işten **زَبْراً**: onu men etti ve payladı. Ve hadîste: “Eğer dilenciye üç kere reddedersen, onu **تَزْبُرَه** (paylamanda) sana bir şey yoktur”; yani onu azarlarsın ve sözde ve reddedişte ona sert davranırsın. Ve **الزِّبْرُ** (fetha ile): azarlama ve men etme; çünkü kimi sapıklıktan **زَبَرْتَ** isen, onu, kuyuyu örme gibi sağlamlaştırmışsındır. Ve **الزُّبْرَةُ**: omuz çıkıntısından dışarı taşan bir şey; ve denildi ki: yalnızca omuz çıkıntısının kendisidir; ve denildi ki: her binek hayvanının göğsündeki çıkıntıdır. Ve “iş için **زُبْرَتَه**’sini sıktı” denir; yani omuz çıkıntısını ve sırtını. Ve ‘Accâc’ın sözü:
“**بها وقد شَدُّوا لها الأَزْبارَا**”
onun tefsirinde denildi ki: **زُبْرَةٍ**’nin çoğuludur; ve **فُعْلَة**’nin **أَفعال** üzerine çoğulu bilinmez; bence o, çoğulun çoğuludur; sanki **زُبْرَة**’yi **زُبَر** üzerine çoğul yaptı, sonra **زُبَر**’i **أَزْبار** üzerine çoğul yaptı; ve **زُبْرَةٍ**’nin çoğulu, hâ’yı düşürme kastıyla olabilir.
… (metin devamı)
