# زبر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زبر

الزَّبْرُ: الحجارة. وزَبَرَهُ بالحجارة: رماه بها. والزَّبْرُ: طَيُّ البئر بالحجارة، يقال: بئر مَزْبُورَةٌ. ورَبَرَ البئر زَبْراً: طواها بالحجارة؛ وقد ثَنَّاهُ بعضُ الأَغفال وإِن كان جنساً فقال: حتى إِذا حَبْلُ الدّلاءِ انْحَلاَّ،
وانْقاضَ زَبْرَا حالِهِ فابْتَلاَّ
وما له زَبْرٌ أَي ما له رأْي، وقيل: أَي ما له عقل وتَماسُكٌ، وهو في الأَصل مصدر، وما له زَبْرٌ وضعوه على المَثَلِ، كما قالوا: ما له جُولٌ. أَبو الهيثم: يقال للرجل الذي له عقل ورأْي: له زَبْرٌ وجُولٌ، ولا زَبْرَ له ولا جُولَ. وفي حديث أَهل النار: وعَدَّ منهم الضعيفَ الذي لا زَبْرَ له أَي لا عقل له يَزْبُرُه وينهاه عن الإِقدام على ما لا ينبغي. وأَصلُ الزَّبْرِ: طَيُّ البئر إِذا طويت تماسكت واستحكمت؛ واستعار ابن أَحمر الزَّبْرَ للريح فقال:
ولَهَتْ عليه كلُّ مُعْصِفَةٍ
هَوجاءَ، ليس لِلُبِّها زَبْرُ
وإِنما يريد انحرافها وهبوبها وأَنها لا تستقيم على مَهَبٍّ واحد فهي كالناقة الهَوْجاء، وهي التي كأَنّ بها هَوَجاً من سُرْعَتها. وفي الحديث: الفقير الذي ليس له زَبْرٌ؛ أَي عقل يعتمد عليه. والزَّبْرُ: الصبر، يقال: ما له زَبْرٌ ولا صَبْرٌ. قال ابن سيده: هذه حكاية ابن الأَعرابي، قال: وعندي أَن الزَّبْرَ ههنا العقل. ورجل زَبِيرٌ: رَزِينُ الرأْي. والزَّبْرُ: وَضْعُ البنيان بعضه على بعض.
وزَبَرْتُ الكتابَ وذَبَرْتُه: قرأْته. والزَّبْرُ: الكتابة. وزَبَرَ الكتابَ يَزْبُرُه ويَزبِرُه زَبْراً: كتبه، قال: وأَعرفه النَّقْشَ في الحجارة، وقال يعقوب: قال الفرّاء: ما أَعرف تَزْبرَتِي، فإِما أَن يكون هذا مَصْدَرَ زَبَرَ أَي كتب، قال: ولا أَعرفها مشدّدة، وإِما أَن يكون اسماً كالتَّنْبِيَةِ لمنتهى الماء والتَّوْدِيَةِ للخشبة التي يُشَدُّ بها خِلْفُ الناقة؛ حكاها سيبويه. وقال أَعرابي: إِني لا أَعرف تَزْبِرَتِي أَي كتابتي وخطي. وزَبَرْتُ الكتاب إِذا أَتْقَنْتَ كتابته. والزَّبْرُ: الكتابُ، والجمع زُبُورٌ مثل قِدْرٍ وقُدُورٍ؛ ومنه قرأَ بعضهم: وآتينا داود زُبُوراً. والزَّبُورُ: الكتاب المَزبُورُ، والجمع زُبُرٌ، كما قالوا رسول ورُسُل. وإِنما مثلته به لأَن زَبُوراً ورسولاً في معنى مفعول؛ قال لبيد:
وجَلا السيولُ عن الطُّلُولِ كأَنها
زُبُرٌ، تَخُدُّ مُتُونَها أَقْلامُها
وقد غلب الزَّبُورُ على صُحُفِ داود، على نبينا وعليه الصلاة والسلام. وكل كتاب: زَبُورٌ، قال الله تعالى: ولقد كَتَبْنَا في الزَّبُورِ من بَعْدِ الذِّكْرِ؛ قال أَبو هريرة: الزَّبُورُ ما أُنزل على داود من بعد الذكر من بعد التوراة. وقرأَ سعيد بن جبير: في الزُّبُور، بضم الزاي، وقال: الزُّبُورُ التوراة والإِنجيل والقرآن، قال: والذكر الذي في السماء؛ وقيل: الزَّبُورُ فَعُول بمعنى مفعول كأَنه زُبِرَ أَي كُتِبَ.
والمِزْبَرُ، بالكسر: القلم. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَنه دعا في مَرَضِه بدواة ومِزْبَرٍ فكتب اسم الخليفة بعده، والمِزْبَرُ: القلم. وزَبَرَه يَزْبُرُه، بالضم، عن الأَمر زَبْراً: نهاه وانتهره. وفي الحديث: إِذا رَدَدْتَ على السائل ثلاثاً فلا عليك اين تَزْبُرَه أَي تَنْهَرَهُ وتُغْلِظ له في القول والرَّدِّ والزِّبْرُ، بالفتح: الزَّجْرُ والمنع لأَن من زَبَرْتَه عن الغيّ فقد أَحْكَمْتَهُ كَزَبْرِ البئر بالطي. والزُّبْرَةُ: هَنَةٌ ناتئة من الكاهل، وقيل: هو الكاهل نفسه فقط، وقيل: هي الصُّدْرَةُ من كل دابة، ويقال: شَدَّ للأَمر زُبْرَتَه أَي كاهله وظهره؛ وقول العجاج:
بها وقد شَدُّوا لها الأَزْبارَا
قيل في تفسيره: جمع زُبْرَةٍ، وغير معروف جمع فُعْلَةٍ على أَفعال، وهو عندي جمع الجمع كأَنه جَمَعَ زُبْرَةً على زُبَرٍ وجَمَعَ زُبَراً على أَزْبَارٍ، ويكون جمع زُبْرَةٍ على إِرادة حذف الهاء.
والأَزْبَرُ والمَزْبَرَانِيُّ: الضخم الزُّبْرَةِ؛ قال أَوس بن حجر: لَيْثٌ عليهِ من البَرْدِيِّ هِبْرِيَةٌ،
كالمَزْبَرَانِيِّ عَيَّالٌ بأَوْصَالِ
هذه رواية خالد بن كلثوم؛ قال ابن سيده: وهي عندي خطأٌ وعند بعضهم لأَنه في صفة أَسد، والمَزْبَرَانِيُّ: الأَسد، والشيء لا يشبه بنفسه، قال: وإِنما الرواية كالمَرْزُبانِيِّ.
والزُّبْرَةُ: الشعر المجتمع للفحل والأَسد وغيرهما؛ وقيل: زُبْرَةُ الأَسد الشعرُ على كاهله، وقيل: الزُّبْرَةُ: موضع الكاهل على الكَتِفَيْنِ. ورجل أَزْبَرُ: عظيم الزُّبْرَة زُبْرَةِ الكاهل، والأُنثى زَبْرَاءُ؛ ومنه زُبْرَةُ الأَسد. وأَسد أَزْبَرُ ومَزْبَرَانِيّ: ضخم الزُّبْرَةِ. والزُّبْرَةُ: كوكب من المنازل على التشبيه بِزُبْرَةِ الأَسد. قال ابن كِنَاسَةَ: من كواكب الأَسد الخَرَاتَانِ، وهما كوكبان نَيِّرانِ بينهما قَدْرُ سَوْطٍ، وهما كَتفَا الأَسَدِ، وهما زُبْرَةُ الأَسد، وهما كاهلا الأَسد ينزلهما القمر، وهي كلها ثمانية. وأَصل الزُّبْرَةِ: الشعر الذي بين كتفي الأَسد. الليث: الزُّبْرَةُ شعر مجتمع على موضع الكاهل من الأَسد وفي مِرْفَقَيْهِ؛ وكل شعر يكون كذلك مجتمعاً، فهو زُبْرَةٌ وكبش زَبِيرٌ: عظيم الزُّبْرَةِ، وقيل: هو مُكْتَنِزٌ. وزُبْرَةُ الحديد: القطعة الضخمة منه، والجمع زُبَرٌ. قال الله تعالى: آتوني زُبَرَ الحديد، وزُبُرٌ، بالرفع أَيضاً قال الله تعالى: فتقطعوا أَمرهم بينهم زُبُراً؛ أَي قِطَعاً. الفراء في قوله تعالى: فتقطعوا أَمرهم بينهم زُبُراً؛ من قرأَ بفتح الباء أَراد قطعاً مثل قوله تعالى: آتوني زبر الحديد، قال: والمعنى في زُبَرٍ وزُبُرٍ واحد؛ وقال الزجاج: من قرأَ زُبُراً أَراد قطعاً جمع زُبْرَةٍ وإِنما أَراد تفرقوا في دينهم. الجوهري: الزُّبْرَةُ القطعة من الحديد، والجمع زُبَرٌ. قال ابن بري: من قرأَ زُبُراً فهو جمع زَبُورٍ لا زُبْرَةٍ لأَن فُعْلَةً لا تجمع على فُعْلٍ، والمعنى جعلوا دينهم كتباً مختلفة، ومن قرأَ زُبَراً، وهي قراءة الأَعمش، فهي جمع زُبْرَةٍ بمعنى القطعة أَي فتقطعوا قطعاً؛ قال: وقد يجوز أَن يكون جمع زَبُورٍ كما تقدم، وأَصله زُبُرٌ ثم أُبدل من الضمة الثانية فتحة كما حكى أَهل اللغة أَن بعض العرب يقول في جمع جَديد جُدَدٌ، وأَصله وقياسه جُدُدٌ، كما قالوا رُكَباتٌ وأَصله رُكُباتٌ مثل غُرُفاتٍ وقد أَجازوا غُرَفات أَيضاً، ويقوي هذا أَن ابن خالويه حكى عن أَبي عمرو أَنه أَجاز أَن يقرأَ زُبُراً وزُبْراً، فَزُبْراً بالإِسكان هو مخفف من زُبُر كعُنْقٍ مخفف من عُنُقٍ، وزُبَرٌ، بفتح الباء، مخفف أَيضاً من زُبُرٍ بردّ الضمة فتحة كتخفيف جُدَد من جُدُدٍ. وزُبْرَةُ الحدّاد: سَنْدَانُه.
وزَبَرَ الرجلَ يَزْبُرُه زَبْراً: انتهره. والزِّبِيرُ: الشديد من الرجال. أَبو عمرو: الزِّبِرُّ، بالكسر والتشديد، من الرجال الشديد القوي؛ قال أَبو محمد الفقعسي:
أَكون ثَمَّ أَسداً زِبِرا
الفرّاء: الزَّبِير الداهية. والزُّبارَةُ: الخُوصَةُ حين تخرج من النواة. والزَّبِيرُ: الحَمْأَةُ؛ قال الشاعر:
وقد جَرَّبَ الناسُ آل الزُّبَيْر،
فَذَاقُوا من آلِ الزُّبَيْرِ الزَّبِيرَا
وأَخذ الشيء بِزَبَرِه وزَوْبَرِه وزَغْبَرِه وزَابَرِه أَي بجميعه فلم يدع منه شيئاً؛ قال ابن أَحمر:
وإن قال عاوٍ من مَعَدٍّ قَصِيدَةً
بها جَرَبٌ، عُدَّتْ عَلَيَّ بِزَوْبَرَا
(* قوله: «وإِن قال عاو من معد إِلخ» الذي في الصحاح: إِذا قال غاو من تنوخ إلخ).
أَي نسبت إِليَّ بكمالها؛ قال ابن جني: سأَلت أَبا علي عن ترك صرف زَوْبَر ههنا فقال: عَلَّقَهُ علماً على القصيدة فاجتمع فيه التعريف والتأْنيث كما اجتمع في سُبْحان التعريف وزيادة الأَلف والنون؛ وقال محمد بن حبيب: الزَّوْبَرُ الداهية. قال ابن بري: الذي منع زَوْبَر من الصرف أَنه اسم علم للكلبة مؤنث، قال: ولم يسمع بِزَوْبَر هذا الاسم إِلا في شعره؛ قال: وكذلك لم يسمع بمامُوسَةَ اسماً علماً للنار إِلا في شعره في قوله يصف بقرة:
تَطَايَحَ الطَّلُّ عن أَعْطافِها صُعُداً،
كما تَطايَحَ عن مامُوسَةَ الشَّرَرُ
وكذلك سَمَّى حُوَارَ الناقة بابُوساً ولم يسمع في شعر غيره، وهو قوله: حَنَّتْ قَلُوصِي إِلى بابُوسِها جَزَعاً،
فما حَنِينك أَم ما أَنت والذِّكَرُ؟
وسَمَّى ما يلف على الرأْس أُرنة ولم توجد لغيره، وهو قوله: وتَلفَّعَ الحِرْباءُ أُرْنَتَه،
مُتَشَاوِساً لِوَرِيدِه نَعْرُ
قال وفي قول الشاعر:
بها جَرَبٌ، عُدَّت عَلَيَّ بِزَوْبَرَا
أَي قامت عليّ بداهية، وقيل: معناه نسبت إِليَّ بكمالها ولم أَقلها. وروى شمر حديثاً لعبدالله بن بشر أَنه قال: جاء رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، إِلى داري فوضعنا له قطيفة زَبِيرَةً. قال ابن المظفر: كبش زَبِيرٌ أَي ضخم، وقد زَبُرَ كَبْشُكَ زَبارَةً أَي ضَخُمَ، وقد أَزْبَرْتُه أَنا إِزْباراً.وجاء فلان بزَوْبَرِه إِذا جاء خائباً لم تقض حاجته. وزَبْرَاءُ: اسم امرأَة؛ وفي المثل: هاجت زَبْراءُ؛ وهي ههنا اسم خادم كانت للأَحنف بن قيس، وكانت سَليطة فكانت إِذا غضبت قال الأَحنف: هاجت زَبْراءُ، فصارت مثلاً لكل أَحد حتى يقال لكل إِنسان إِاذ هاج غضبه: هاجت زَبْراؤُه، وزَبْرَاءُ تأْنيث الأَزْبَرِ من الزُّبْرَةِ، وهي ما بين كتفي الأَسد من الوَبَرِ.
وزَبير وزُبَيْر ومُزَبَّرٌ. أَسماء.
وازْبَأَرَّ الرجلُ: اقْشَعَرَّ. وازْبَأَرَّ الشعر والوَبَرُ والنباتُ: طلع ونَبَتَ. وازْبَأَرَّ الشَّعْرُ: انتفش؛ قال امرؤ القيس: لها ثُنَنٌ كَخَوافي العُقا
بِ سُودٌ، يَفينَ إِذا تَزْبَئِرْ
وازْبَأَرَّ للشر: تهيأَ. ويوم مُزْبَئِرّ: شديد مكروه. وازْبَأَرَّ الكلبُ: تنفش؛ قال الشاعر يصف فرساً وهو المَرَّارُ بن مُنْقِذ الحنظلي: فَهْوَ وَرْدُ اللَّوْنِ في ازْبِئْرَارِه،
وكُمَيْتُ اللَّوْنِ ما لم يَزْبَئِرْ
قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ،
وعلى التَّيْسِير منه والضُّمُر
الورد: بين الكميت، وهو الأَحمر، وبين الأَشقر؛ يقول: إِذا سكن شعره استبان أَنه كميت وإِذا ازْبَأَرَّ استبان أُصول الشعر، وأُصوله أَقل صبْغاً من أَطرافه، فيصير في ازْبِئْرارِه وَرْداً، والتيسير هو أَن يتيسر الجري ويتهيأَ له. وفي حديث شريح: إن هي هَرَّتْ وازْبَأَرَّتْ فليس لها... أَي اقشعرّت وانتفشت، ويجوز اين يكون من الزُّبْرَةِ، وهي مُجْتَمَعُ الوَبَرِ في المرفقين والصَّدر. وفي حديث صفية بنت عبد المطلب: كيف وجدتَ زَبْرا، أَأَقِطاً وتَمْراً، أَو مُشْمَعِلاًّ صَقْراً؟ الزبر، بفتح الزاي وكسرها: هو القوي الشديد، وهو مكبر الزُّبَيْر، تعني ابنها، أَي كيف وجدته كطعام يؤكل أَو كالصقر.
والزَّبِيرُ: اسم الجبل الذي كلم الله عليه موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، بفتح الزاي وكسر الباء، وورد في الحديث.
ابن الأَعرابي: أَزْبَرَ الرجلُ إِذا عَظُمَ، وأَزْبَرَ إِذا شَجُعَ. والزَّبِير: الرجل الظريف الكَيّسُ.

### Türkçe

**الزَّبْرُ**: taşlar. Ve **زَبَرَهُ بالحجارة**: onu onlarla attı (taşladı). Ve **الزَّبْرُ**: kuyunun taşlarla örülüp sarılması; denir ki: **بئر مَزْبُورَةٌ**. Ve **رَبَرَ البئر زَبْراً**: onu taşlarla ördü; bazı gafiller onu ikileştirmiştir, her ne kadar cins olsa da; şöyle dedi:
حتى إِذا حَبْلُ الدّلاءِ انْحَلاَّ،
وانْقاضَ زَبْرَا حالِهِ فابْتَلاَّ

Ve **ما له زَبْرٌ**: yani onun görüşü yoktur; ve denildi: yani onun aklı ve tutarlılığı yoktur. Ve o aslında bir mastardır; ve **ما له زَبْرٌ**’ü mesel üzerine koydular; tıpkı “**ما له جُولٌ**” dedikleri gibi. Ebû’l-Heysem: Akıl ve görüş sahibi olan adama denir ki: “Onun **زَبْرٌ**’ü ve **جُولٌ**’ü vardır”; ve “Onun **زَبْرَ**’i yoktur ve **جُولَ**’ü yoktur.” Cehennem ehli hadîsinde: onlardan, **لا زَبْرَ له** olan zayıfı saydı; yani onu **يَزْبُرُه** (engelleyip) kendisini, uygun olmayan şeye atılmaktan men edecek aklı yoktur. Ve **الزَّبْرِ**’in aslı: kuyuyu örüp sarmaktır; örülüp sarılınca tutunur ve sağlamlaşır; İbn Ahmer rüzgâr için **الزَّبْرَ**’i ödünç alıp şöyle dedi:
ولَهَتْ عليه كلُّ مُعْصِفَةٍ
هَوجاءَ، ليس لِلُبِّها زَبْرُ

Ancak onunla, onun sapmasını ve esmesini ve tek bir esiş yönü üzere doğrulmadığını kasteder; o, huysuz deve gibidir; o da, süratinden sanki onda bir huysuzluk varmış gibi olandır. Hadîste: **الفقير الذي ليس له زَبْرٌ**; yani dayanacağı bir akıl. Ve **الزَّبْرُ**: sabır; denir ki: **ما له زَبْرٌ ولا صَبْرٌ**. İbn Sîde dedi: Bu, İbnü’l-A‘râbî’nin naklidir; dedi ki: Bana göre burada **الزَّبْرَ** akıldır. Ve **رجل زَبِيرٌ**: görüşte ağırbaşlı.

Ve **الزَّبْرُ**: binanın bir kısmını bir kısmı üzerine koymaktır.

Ve **زَبَرْتُ الكتابَ** ve **ذَبَرْتُه**: onu okudum. Ve **الزَّبْرُ**: yazı yazma. Ve **زَبَرَ الكتابَ يَزْبُرُه ويَزبِرُه زَبْراً**: onu yazdı. Dedi ki: Onu taşlardaki nakşı bilirim. Yakub dedi: Ferrâ dedi: “Ben **تَزْبرَتِي**’mi bilmem.” Şu hâlde bu, ya **زَبَرَ**’ın mastarıdır, yani “yazdı”; dedi: Ben onu şeddeli bilmem. Ya da, suyun son noktasına **التَّنْبِيَةِ** ve devenin arka memesinin bağlandığı tahta parçasına **التَّوْدِيَةِ** gibi bir isimdir; Sîbeveyh onu nakletti. Bir bedevî dedi: “Ben **تَزْبِرَتِي**’mi bilmem”; yani yazımı ve hattımı. Ve **زَبَرْتُ الكتاب**: onun yazısını sağlam yaptığında. Ve **الزَّبْرُ**: kitap; çoğulu **زُبُورٌ**, **قِدْرٍ** ve **قُدُورٍ** gibi; ondan dolayı bazısı şöyle okudu: “Ve Dâvûd’a **زُبُوراً** verdik.” Ve **الزَّبُورُ**: yazılmış kitap; çoğulu **زُبُرٌ**, “**رسول** ve **رُسُل**” dedikleri gibi. Onu bununla ancak şu sebeple benzettim: çünkü **زَبُوراً** ve **رسولاً** mef‘ûl manasındadır; Lebîd dedi:
وجَلا السيولُ عن الطُّلُولِ كأَنها
زُبُرٌ، تَخُدُّ مُتُونَها أَقْلامُها

Ve **الزَّبُورُ**, Dâvûd’un sahifeleri üzerine galip (özel ad) olmuştur; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun. Ve her kitap: **زَبُورٌ**. Allah Teâlâ dedi: “Andolsun, **الزَّبُورِ**’da, **الذِّكْرِ**’den sonra yazdık.” Ebû Hureyre dedi: **الزَّبُورُ**, **الذكر**’den sonra, Tevrat’tan sonra Dâvûd’a indirilen şeydir. Saîd b. Cübeyr şöyle okudu: “**في الزُّبُور**”, zâyı damme ile; ve dedi: **الزُّبُورُ** Tevrat, İncil ve Kur’an’dır; dedi: ve **الذكر** gökte olandır. Ve denildi: **الزَّبُورُ**, mef‘ûl manasında **فَعُول**’dür; sanki **زُبِرَ** yani yazıldı.

Ve **المِزْبَرُ** (kesre ile): kalem. Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: hastalığında bir hokka ve **مِزْبَرٍ** istedi; kendisinden sonraki halifenin adını yazdı. Ve **المِزْبَرُ**: kalem.

Ve **زَبَرَه يَزْبُرُه** (damme ile), işten **زَبْراً**: onu men etti ve azarladı. Hadîste: “Dilenene üç kere reddedersen, artık sana bir şey yoktur; nerede ki onu **تَزْبُرَه**”; yani onu azarlarsın ve sözde ve reddedişte ona sert davranırsın. Ve **الزِّبْرُ** (fetha ile): azarlama ve men etme; çünkü sen onu sapıklıktan **زَبَرْتَه** (men ettiğinde), onu kuyunun taşla örülüp sarılması gibi sağlamlaştırmış olursun.

Ve **الزُّبْرَةُ**: kürek kemiği üstünden çıkıntılı bir şey; ve denildi: o, yalnızca kürek kemiği üstünün kendisidir; ve denildi: her binek hayvanının göğüs kısmıdır. Ve denir ki: “İş için **زُبْرَتَه**’ini sıktı”; yani kürek kemiği üstünü ve sırtını. ‘Accâc’ın sözü:
بها وقد شَدُّوا لها الأَزْبارَا

Onun tefsirinde denildi: **زُبْرَةٍ**’nin çoğuludur; ve **فُعْلَةٍ**’nin **أَفعال** üzerine çoğulu bilinmez; ve bana göre o, çoğulun çoğuludur; sanki **زُبْرَةً**’yi **زُبَرٍ** üzerine çoğul yapmış, sonra **زُبَراً**’yı **أَزْبَارٍ** üzerine çoğul yapmıştır; ve **زُبْرَةٍ**’nin çoğulu, hâ’yı düşürme kastıyla olabilir.

Ve **الأَزْبَرُ** ve **المَزْبَرَانِيُّ**: **الزُّبْرَةِ**’si iri olan (kocaman). Evs b. Hacer dedi:
لَيْثٌ عليهِ من البَرْدِيِّ هِبْرِيَةٌ،
كالمَزْبَرَانِيِّ عَيَّالٌ بأَوْصَالِ

Bu, Hâlid b. Kulsûm’un rivayetidir. İbn Sîde dedi: Bana göre bu hatadır; ve bazılarının yanında (da) böyledir; çünkü o, aslan sıfatındadır; ve **المَزْبَرَانِيُّ**: aslandır; şey, kendisine benzemez. Dedi: Rivayet ancak “**كالمَرْزُبانِيِّ**”dir.

Ve **الزُّبْرَةُ**: aygırın, aslanın ve başkalarının toplanmış tüyü; ve denildi: aslanın **زُبْرَةُ**’si, kürek kemiği üstündeki tüydür; ve denildi: **الزُّبْرَةُ**, iki omuz üzerindeki kürek kemiği üstü yeridir. Ve **رجل أَزْبَرُ**: kürek kemiği üstünün **زُبْرَة**’si büyük olan; dişisi **زَبْرَاءُ**; ondan: aslanın **زُبْرَةُ**’si. Ve **أَسد أَزْبَرُ** ve **مَزْبَرَانِيّ**: **الزُّبْرَةِ**’si iri olan.

Ve **الزُّبْرَةُ**: aslanın **زُبْرَةُ**’sine benzetme yoluyla menzillerden bir yıldızdır. İbn Kinâse dedi: Aslanın yıldızlarından **الخَرَاتَانِ** vardır; ikisi de parlak iki yıldızdır; aralarında bir kamçı miktarı vardır; ikisi aslanın iki omzudur; ikisi aslanın **زُبْرَةُ**’sidir; ikisi aslanın iki kürek kemiği üstüdür; ay onları menzil edinir; bunların hepsi sekizdir. Ve **الزُّبْرَةِ**’nin aslı: aslanın iki omzu arasındaki tüydür. Leys: **الزُّبْرَةُ**, aslanın kürek kemiği üstü yerinde ve iki dirseğinde toplanmış tüydür; ve her tüy ki böyle toplanmış olur, o **زُبْرَةٌ**’dir. Ve **كبش زَبِيرٌ**: **الزُّبْرَةِ**’si büyük; ve denildi: o, sıkı yapılıdır. Ve **زُبْرَةُ الحديد**: ondan iri parça; çoğulu **زُبَرٌ**. Allah Teâlâ dedi: “Bana **زُبَرَ الحديد** getirin.” Ve **زُبُرٌ** (ref‘ ile) de (vardır); Allah Teâlâ dedi: “İşlerini aralarında **زُبُراً** parçaladılar”; yani parçalar.

Ferrâ, Allah Teâlâ’nın “İşlerini aralarında **زُبُراً** parçaladılar” sözü hakkında: Kim bâ’yı fetha ile okursa, “parçalar” kastetmiştir; Allah Teâlâ’nın “Bana **زبر الحديد** getirin” sözü gibi. Dedi: **زُبَرٍ** ve **زُبُرٍ**’de mana birdir. Zeccâc dedi: Kim **زُبُراً** okursa, **زُبْرَةٍ**’nin çoğulu olarak “parçalar” kastetmiştir; ancak “dinlerinde ayrılıp dağıldılar”ı kastetmiştir. Cevherî: **الزُّبْرَةُ**, demirden parçadır; çoğulu **زُبَرٌ**. İbn Berrî dedi: Kim **زُبُراً** okursa, o **زَبُورٍ**’un çoğuludur, **زُبْرَةٍ**’nin değil; çünkü **فُعْلَةً**, **فُعْلٍ** üzerine çoğul yapılmaz. Mana: dinlerini farklı kitaplar yaptılar. Kim **زُبَراً** okursa—ki bu A‘meş’in kıraatidir—o, parça manasında **زُبْرَةٍ**’nin çoğuludur; yani “parça parça oldular.” Dedi: Daha önce geçtiği üzere **زَبُورٍ**’un çoğulu olması da caizdir; aslı **زُبُرٌ**’dur, sonra ikinci dammeden fetha bedel kılındı; nitekim dil ehli, bazı Arapların “**جُدَدٌ**” dediğini nakletti; aslı ve kıyası **جُدُدٌ**’dür; tıpkı “**رُكَباتٌ**” dedikleri gibi; aslı **رُكُباتٌ**’tır; **غُرُفاتٍ** gibi; **غُرَفات**’ı da caiz gördüler. Bunu güçlendiren şudur: İbn Hâlaveyh, Ebû ‘Amr’dan nakletti ki, **زُبُراً** ve **زُبْراً** okunmasını caiz görmüştür. **فَزُبْراً** (sükûn ile) **زُبُر**’dan hafifletilmiştir; **عُنْقٍ**’ın **عُنُقٍ**’tan hafifletilmesi gibi. Ve **زُبَرٌ** (bâ’yı fetha ile) de **زُبُرٍ**’dan hafifletilmiştir; dammeyi fethaya çevirmekle; **جُدَد**’in **جُدُدٍ**’dan hafifletilmesi gibi.

Ve **زُبْرَةُ الحدّاد**: onun örsü.

Ve **زَبَرَ الرجلَ يَزْبُرُه زَبْراً**: onu azarladı. Ve **الزِّبِيرُ**: erkeklerden sert olan. Ebû ‘Amr: **الزِّبِرُّ** (kesre ve şedde ile), erkeklerden sert güçlü olandır; Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
أَكون ثَمَّ أَسداً زِبِرا

Ferrâ: **الزَّبِير** belâdır. Ve **الزُّبارَةُ**: çekirdekten çıktığı vakit hurma lifidir. Ve **الزَّبِيرُ**: çamur-bataklık (kara balçık); şair dedi:
وقد جَرَّبَ الناسُ آل الزُّبَيْر،
فَذَاقُوا من آلِ الزُّبَيْرِ الزَّبِيرَا

Ve bir şeyi **بِزَبَرِه** ve **زَوْبَرِه** ve **زَغْبَرِه** ve **زَابَرِه** ile aldı: yani onun tamamıyla aldı; ondan hiçbir şey bırakmadı. İbn Ahmer dedi:
وإن قال عاوٍ من مَعَدٍّ قَصِيدَةً
بها جَرَبٌ، عُدَّتْ عَلَيَّ بِزَوْبَرَا

(* Onun sözü: “وإِن قال عاو من معد إلخ”; Sıhâh’ta olan: “إِذا قال غاو من تنوخ إلخ”.)

Yani bütünüyle bana nispet edildi. İbn Cinnî dedi: Burada **زَوْبَر**’in tenvinsiz bırakılması hakkında Ebû ‘Alî’ye sordum; dedi: Onu kasideye özel ad yaptı; onda tarif ve dişillik birleşti; tıpkı **سُبْحان**’da tarif ile elif-nûn ziyadesinin birleştiği gibi. Muhammed b. Habîb dedi: **الزَّوْبَرُ** belâdır. İbn Berrî dedi: **زَوْبَر**’i sarftan men eden, onun dişi bir köpek için özel ad olmasıdır. Dedi: Bu isim olarak **بِزَوْبَر** ancak onun şiirinde işitildi. Dedi: Aynı şekilde, ateş için özel ad olarak **مامُوسَةَ** da ancak onun şiirinde işitildi; bir ineği vasfederken söylediği şu sözünde:
تَطَايَحَ الطَّلُّ عن أَعْطافِها صُعُداً،
كما تَطايَحَ عن مامُوسَةَ الشَّرَرُ

Ve aynı şekilde, devenin yavrusuna **بابُوساً** adını verdi; onun dışında birinin şiirinde işitilmedi; o da şu sözüdür:
حَنَّتْ قَلُوصِي إِلى بابُوسِها جَزَعاً،
فما حَنِينك أَم ما أَنت والذِّكَرُ؟

Ve başa sarılan şeye **أُرنة** adını verdi; ondan başkasında bulunmadı; o da şu sözüdür:
وتَلفَّعَ الحِرْباءُ أُرْنَتَه،
مُتَشَاوِساً لِوَرِيدِه نَعْرُ

Dedi: Şairin sözünde:
بها جَرَبٌ، عُدَّت عَلَيَّ بِزَوْبَرَا

Yani bana karşı bir belâ ile kalktı; ve denildi: manası, onu ben söylememişken bütünüyle bana nispet edildi.

Şemmer, Abdullah b. Bişr’e ait bir hadîs rivayet etti: Dedi ki: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, evime geldi; ona **قطيفة زَبِيرَةً** serdik. İbnü’l-Muzaffer dedi: **كبش زَبِيرٌ**: yani iri; ve “Senin koçun **زَبُرَ** **زَبارَةً**”; yani irileşti; ve ben onu **أَزْبَرْتُه** **إِزْباراً** (irileştirdim). Ve falan, **بزَوْبَرِه** ile geldi: ihtiyacı görülmemiş, eli boş geldiğinde.

Ve **زَبْرَاءُ**: bir kadının adıdır. Ve meselde: “**هاجت زَبْراءُ**”; o burada, Ahnef b. Kays’ın bir hizmetçisinin adıdır; dili sivri idi; kızınca Ahnef: “**هاجت زَبْراءُ**” derdi; böylece her biri için mesel oldu; hatta her insana, öfkesinin kabarması vakti: “Onun **زَبْراؤُه** kabardı” denir. Ve **زَبْرَاءُ**, **الزُّبْرَةِ**’den **الأَزْبَرِ**’in müennesi (dişilidir); o da aslanın iki omzu arasındaki kıllardandır.

Ve **زَبير** ve **زُبَيْر** ve **مُزَبَّرٌ**: isimlerdir.

Ve **ازْبَأَرَّ الرجلُ**: ürperip tüyleri diken diken oldu. Ve **ازْبَأَرَّ الشعر والوَبَرُ والنباتُ**: çıktı ve bitti. Ve **ازْبَأَرَّ الشَّعْرُ**: kabardı; İmru’ul-Kays dedi:
لها ثُنَنٌ كَخَوافي العُقا
بِ سُودٌ، يَفينَ إِذا تَزْبَئِرْ

Ve **ازْبَأَرَّ للشر**: hazırlandı. Ve **يوم مُزْبَئِرّ**: şiddetli, kötü. Ve **ازْبَأَرَّ الكلبُ**: kabardı; şair, bir atı vasfederken—o, el-Merrâr b. Munkız el-Hanzalî’dir—dedi:
فَهْوَ وَرْدُ اللَّوْنِ في ازْبِئْرَارِه،
وكُمَيْتُ اللَّوْنِ ما لم يَزْبَئِرْ
قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ،
وعلى التَّيْسِير منه والضُّمُر

**الورد**: **الكميت** ile—o kırmızıdır—**الأَشقر** arasındadır. Diyor ki: Tüyü sakinleşince onun **كميت** olduğu belirginleşir; **ازْبَأَرَّ** olunca tüyün dipleri belirginleşir; dipleri, uçlarından daha az boyalıdır; böylece **ازْبِئْرارِه**’inde **وَرْداً** olur. Ve **التيسير**: koşmanın kolaylaşması ve ona hazırlanmasıdır. Şurayh hadîsinde: “Eğer o **هَرَّتْ** ve **ازْبَأَرَّتْ** ise, onun için yoktur...” yani ürperdi ve kabardı. Ve caizdir ki **الزُّبْرَةِ**’den olsun; o da dirseklerde ve göğüste **الوَبَرِ**’in toplandığı yerdir. Safiyye bint Abdülmuttalib hadîsinde: “Onu **زَبْرا** nasıl buldun; **أَأَقِطاً وتَمْراً** mı, yoksa **مُشْمَعِلاًّ صَقْراً** mı?” **الزبر**—zâyın fethası ve kesresiyle—güçlü, şiddetli olandır; o, **الزُّبَيْر**’in büyütülmüş şeklidir; oğlunu, yani onu kastediyor; yani onu, yenilen bir yiyecek gibi mi, yoksa şahin gibi mi buldun?

Ve **الزَّبِيرُ**: Allah’ın Mûsâ ile konuştuğu dağın adıdır; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun; zây fetha ile ve bâ kesre ile; hadîste vârid olmuştur.

İbnü’l-A‘râbî: **أَزْبَرَ الرجلُ**: büyüdüğünde; ve **أَزْبَرَ**: cesur olduğunda. Ve **الزَّبِير**: zarif, zeki adamdır.
