# زبل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زبل

الزبل، بالكسر، وكأمير: السرقين، وما أشبهه. والمزبلة، وتضم الباء: ملقاه، كما في المحكم، وموضعه، كما في العباب، والجمع المزابل. وزبل زرعه، يزبله، زبلا، من حد ضرب: سمده أي أصلحه بالزبل، وكذلك الأرض. والزبال، ككتاب: ما تحمل النحلة، كذا في النسخ، والصواب: النملة بفيها، ومنه قولهم: ما أصاب من فلان زبالا، ويضم: أي شيئا، عن ابن دريد، قال ابن مقبل يصف فحلا:
  كريم النجار حمى ظهره                      فلم يرتزأ بركوب زبالا

  وما في البئر، والإناء، والسقاء، زبالة، بالضم: أي شي. وزبالة كسحابة: ع منه: أبو بكر محمد بن الحسن بن عياش الزبالي، هكذا ضبطه أبو مسعود البجلي، وضبطه الخطيب بالضم، روى عنه أبو العباس بن عقدة، ويقال: إنه منسوب إلى جده زبالة. ومحمد بن الحسن ابن أبي الحسن بن زبالة المخزومي المدني: محدث، عن مالك، والدراوردي، وعنه أهل العراق، وقد تكلم فيه ابن معين، وأبو داود، وقال الرشاطي: واه لا يحتج به، وقد روى عنه الزبير ابن بكار،وأبو خيثمة. وزبالة بنت عتيبة بن مرداس، أخت هردان، وخدلة: شاعرة، كان بينها وبين اللعين المنقري مهاجاة، وكذلك بينها وبين أختها خدلة. وزبالة بن خشيش، بالضم: جد والد مالك بن الحويرث بن أشيم الليثي الصحابي، رضي الله تعالى عنه، وله وفادة، وتوفي سنة 47، فقول الصاغاني فيه: أنه من أصحاب الحديث محل تأمل، وكذا إهمال المصنف إياه، وعدم إشارته إلى ذلك. وزبالة: ع من ضواحي المدينة، قاله الزجاجي، وقال ابن خرداذبه: بين بغداد والمدينة، سمي بزبالة بن حباب بن مكرب بن عمليق، وقال ابن الكلبي: بزبالة بنت مسعود، من العمالقة، وقال أهل اللغة: سمي من قولهم: ما في السقاء زبالة، أي شيء، وهي منزلة من مناهل طريق مكة، وقيل: لزبلها الماء، أي: ضبطها، يقال: فلان شديد الزبل للقربة، إذا احتملها على شدته، وفي التبصير: منزلة بين فيد والكوفة. وجعفر بن محمد الزبالي: محدث، عن أبي عاصم النبيل. وفاته: حسان الزبالي، عن زيد بن الحباب. والزبيل، كأمير، وإذا كسرت الزاي شددت الباء، مثل سكين، وقنديل، بالكسر، لنه ليس في كلامهم فعليل بالفتح، قاله الجوهري، وقد يفتح، وهي لغة عن الفراء، نقلها الصاغاني: القفة أو الجراب، أو الوعاء، يحمل فيه، ج زبل، ككتب، وزبلان، بالضم، وزنابيل، يقال: عنده زبل من تمر، وزنابيل. والزئبل، كزبرج: الداهية، عن ابن عباد، وكذلك: الضئبل، بلا ضاد، كما سيأتي، والجمع: زآبل، وضآبل. والزأبل، كجعفر، وتكسر الباء أيضا: القصير، قال:
  حزنبل الحضنين فدم زأبل وبترك الهمز أكثر. وزابل،كهاجر:د بالسند، وله كورة كبيرة تعرف بزابلستان. وأبو العباس أحمد بن الحسين ابن أحمد بن زنبيل، بفتح الزاي كما ضبطه الحافظ، النهاوندي: راوي تاريخ البخاري الصغير، عن أبي القاسم بن الأشقر، عنه. والزبلة، بالضم: اللقمة، عن ابن الأعرابي. قال: والزبلة، بالتحريك: الشيء، يقال: مارزأته زبلة، أي شيئا، وكذا: ما أغنى عنه زبلة. ومما يستدرك عليه: زبلت الشيء، وازدبلته: احتملتته،وكذلك زملته، وازدملته. وزبلان، بالضم: موضع. وزبالة، بالضم: ابن تميم، أخ لعمرو بن تميم، قال ابن الأعرابي: ليسوا بالكثير، قال أبو ذؤيب:
  لا تأمنن زبالـيا بـذمـتـه                      إذا تقنع ثوب الغدر وائتزرا

  والزبل: الحقيبة، عن أبى عمرو. والقاضي شمس الدين محمد بن أحمد، الشهير بابن زبالة، حاكم مدينة ينبع، سمع مع أخيه التاج عبد الوهاب، وولديه الشهاب أحمد، والنور علي، تساعيات العز بن جماعة، تخريج ابن الكويك، على الجمال أبي البركات الكازروني المدني، في سنة 841. والزبال، كشداد: من يتعانى حمل الزبل. وزبلى، كذكرى: قرية بمصر من الشرقية. وزبالة: لقب الأمير أحمد بن الظاهر علي بن العزيز محمد بن الظاهر غازي، صاحب حلب، وكان شجاعا، مات بمصر، سنة 680. وإبراهيم بن مزيبل القرشي المخزومي الضرير المقرئ، أثنى عليه المنذري في التكملة، مات سمة 597.

### Türkçe

**الزبل**, kesre ile, ve **أمير** gibi: **السرقين** ve ona benzeyen şey. Ve **المزبلة**, **الباء**’nın dammesiyle: onun atıldığı yer, **المحكم**’de olduğu gibi; ve onun yeri, **العباب**’da olduğu gibi; cem‘i **المزابل**.

Ve **زبل** onun ekinini, **يزبله**, **زبلا**, **ضرب** haddi üzere: onu gübreledi; yani onu **الزبل** ile ıslah etti; ve aynı şekilde yer (toprak).

Ve **الزبال**, **كتاب** gibi: arının taşıdığı şey; nüshalarda böyle; doğrusu: karıncanın ağzında (taşıdığı şey); bundan onların sözü: “**ما أصاب من فلان زبالا**”, ve damme ile: yani bir şey; İbn Düreyd’den. İbn Mukbil bir aygırı vasfederek dedi:

  Soyu kerîm, sırtını korudu
  böylece bir **زبالا**’ya binmekle eksilmedi

Ve kuyuda, kapta ve kırbada olan şey: **زبالة**, damme ile: yani bir şey.

Ve **زبالة** **سحابة** gibi: ondan bir yer: Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. İyâş **الزبالي**; Ebû Mes‘ûd el-Becelî onu böyle ضبط etti; Hatîb onu damme ile ضبط etti; ondan Ebû’l-Abbâs b. Ukde rivayet etti; ve denilir ki: dedesi **زبالة**’ye nisbetlidir.

Ve Muhammed b. el-Hasen b. Ebî’l-Hasen b. **زبالة** el-Mahzûmî el-Medenî: muhaddis; Mâlik’ten ve ed-Derâverdî’den; ondan Irak ehli (rivayet etti); İbn Ma‘în ve Ebû Dâvûd onun hakkında konuştu; er-Reşâtî dedi: zayıf, onunla hüccet getirilmez; hâlbuki ondan ez-Zübeyr b. Bekkâr ve Ebû Hayseme rivayet etti.

Ve **زبالة** bint Utaybe b. Mirdâs, Hirdân ve Hadle’nin kız kardeşi: şair; onunla el-La‘în el-Munkarî arasında hicivleşme vardı; aynı şekilde onunla kız kardeşi Hadle arasında da.

Ve **زبالة** b. Haşîş, damme ile: sahâbî el-Leysî Mâlik b. el-Huveyris b. Eşîm’in babasının dedesi; Allah Teâlâ ondan razı olsun; onun bir heyetle gelişi vardır; 47 yılında vefat etti; bu sebeple es-Sâgânî’nin onda “hadis ashabındandır” sözü, düşünmeye mahaldir; aynı şekilde musannifin onu ihmal etmesi ve buna işaret etmemesi.

Ve **زبالة**: Medine’nin civarından bir yer; ez-Zeccâcî söyledi. İbn Hurdâzbih dedi: Bağdat ile Medine arasındadır; **زبالة** b. Hubâb b. Mukarrib b. Umleyk ile isimlendirildi. İbn el-Kelbî dedi: **زبالة** bint Mes‘ûd ile, Amalika’dan. Lugat ehli dedi: onların “**ما في السقاء زبالة**” sözünden isimlendirildi; yani bir şey. Ve o, Mekke yolunun su menzillerinden bir menzildir. Ve denildi ki: su onu **زبل** etti; yani onu ضبط etti. Denilir: “Falan kırbaya karşı şiddetli **الزبل** sahibidir”, onu şiddeti üzere taşıdığı zaman. Ve **التبصير**’de: Fîd ile Kûfe arasında bir menzil.

Ve Ca‘fer b. Muhammed **الزبالي**: muhaddis; Ebû Âsım en-Nebîl’den.

Ve onun vefatı: Hassân **الزبالي**, Zeyd b. el-Hubâb’dan.

Ve **الزبيل**, **أمير** gibi; ve eğer **الزاي**’ı kesreli yaparsan **الباء**’yı şeddelersin; **سكين** ve **قنديل** gibi; kesre ile; çünkü onların كلامında fethalı **فعليل** yoktur; el-Cevherî söyledi. Ve fetha da yapılabilir; o, el-Ferrâ’dan bir lugattır; es-Sâgânî onu nakletti: sepet yahut torba yahut kap; içinde taşınır; cem‘i **زبل**, **كتب** gibi; ve **زبلان**, damme ile; ve **زنابيل**. Denilir: onun yanında hurmadan **زبل** vardır, ve **زنابيل**.

Ve **الزئبل**, **زبرج** gibi: musibet; İbn Abbâd’dan. Ve aynı şekilde: **الضئبل**, **ضاد**sız, ileride geleceği üzere; cem‘i: **زآبل** ve **ضآبل**.

Ve **الزأبل**, **جعفر** gibi; ve **الباء** da kesrelenir: kısa (boylu); dedi ki:

  **حزنبل** iki koltuk altlıdır; sonra o, kısa boylu bir **زأبل**’dir

Ve hemzeyi terk etmek daha çoktur.

Ve **زابل**, **هاجر** gibi: Sind’de bir belde; onun büyük bir kûrası vardır, **زابلستان** diye bilinir.

Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. el-Huseyn b. Ahmed b. **زنبيل**, **الزاي**’ın fethasıyla, hâfızın ضبط ettiği gibi: en-Nehâvendî; el-Buhârî’nin küçük tarihinin râvisi; Ebû’l-Kâsım b. el-Eşkar’dan; ondan (rivayet edildi).

Ve **الزبلة**, damme ile: lokma; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi: ve **الزبلة**, hareke ile: şey; denilir: “**ما رزأته زبلة**”, yani bir şey; ve aynı şekilde: “**ما أغنى عنه زبلة**”.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **زبلت** şeyi ve **ازدبلته**: onu taşıdım; ve aynı şekilde **زملته** ve **ازدملته**.

Ve **زبلان**, damme ile: bir yer.

Ve **زبالة**, damme ile: Temîm’in oğlu; Amr b. Temîm’in kardeşi. İbnü’l-A‘râbî dedi: çok değillerdir. Ebû Züeyb dedi:

  **زبالي**’ye onun zimmetiyle asla güvenme
  hıyanet elbisesini örtünüp kuşandığı zaman

Ve **الزبل**: heybe; Ebû Amr’dan.

Ve kadı Şemseddîn Muhammed b. Ahmed, İbn **زبالة** diye meşhur: Yenbu‘ şehrinin hâkimi; kardeşi et-Tâc Abdülvehhâb ile ve iki oğlu eş-Şihâb Ahmed ve en-Nûr Ali ile, İzz b. Cemâa’nın tesâ‘iyyâtını işitti; İbn el-Kuveyk’in tahrici; el-Cemâl Ebû’l-Berekât el-Kâzerûnî el-Medenî üzerine; 841 yılında.

Ve **الزبال**, **شداد** gibi: **الزبل** taşımayı üstlenen kimse.

Ve **زبلى**, **ذكرى** gibi: Mısır’da eş-Şarkiyye’den bir köy.

Ve **زبالة**: emir Ahmed b. ez-Zâhir Ali b. el-Azîz Muhammed b. ez-Zâhir Gâzî’nin lakabı; Halep sahibi; cesurdu; Mısır’da öldü; 680 yılında.

Ve İbrâhîm b. **مزيبل** el-Kureşî el-Mahzûmî, âmâ kıraat âlimi: el-Münzirî onu **التكملة**’de övdü; 597 yılında öldü.
