# زبن (ز-ب-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Resmi elbise giymiş silahlı korumadır

- Harfler: ز - ب - ن
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الزَّبَانِيَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَعَالِيَةَ | Üniformalılar | 1 | 1 | [96:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/ayet/96:18.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زبن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md), [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md), [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [جذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi şiddet ve sertlikle itmek, savurmak, yaklaştırmayıp çarparak geri püskürtmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi azap ve hükmün icrasında suçluyu karşı konulamaz bir sertlikle ateşe iten ve alıkoyan infaz gücü |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru nizam ve otoritenin ihlaline karşı uygulanan tavizsiz, geri itici ve caydırıcı yaptırım gücü |
| Kritik Hata Riski | الزبانية lafzını yalnızca mitolojik veya tasavvuri bir azap figürü sayıp kökün özündeki sert defetme, itme ve meşru cebir işlevini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زب | Kabarma, köpürme, katılaşarak yoğunlaşma veya yukarı/dışarı doğru taşkın bir hareket üretme; nitekim [زبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF.md) kökünde köpüğün yüzeye fırlaması ve [زبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1.md) kökünde taşları üst üste yığarak sert set kurma anlamı belirgindir | ن | Çekirdekteki taşkın ve sert yoğunlaşmayı, bir nesneyi diğerinden şiddetle uzaklaştıran, çarpan ve geri püskürten yönlü bir fiziki darbeye (itme ve engelleme) dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Keskin bir müdahale, ani ve sert bir ayrışma hattı çizme |
| ب | Ev, çadır | Belirli bir alan, sınır, iç mekân veya korunması gereken korunak |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, devingen ve esnek bir canlılık, hareketin devamı |
| زبن | Kesici alet, ev/çadır ve hareket imgesi | Korunan alana ya da sınıra yönelen yabancı unsuru, keskin ve tavizsiz bir güçle sürekli olarak geriye itme, püskürtme ve alıkoyma eylemidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sağılırken veya yavrusu emmek istediğinde memesine yaklaştırmayıp arka ayaklarının mafsallarıyla (ثفنات) süt sağanı ya da yavrusunu sertçe tekmeleyip iten devedir (ناقة زبون). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde savaşın insanları çarpıp ezmesi ve geri püskürtmesi anlamında حرب زبون terkibiyle kullanılır. Nitekim Kitābü’l-ʿAyn’da kaydedilen şahitte savaşın kişiyi şiddetle sarsıp geri itmesi şöyle ifade edilir: إذا زَبَنَتْه الحربُ لم يَتَرَمْرَمِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'nin kelamında geçen huysuz devenin ayağıyla itmesi tasviri (كالنَّاب الضَّرُوسِ تَزْبِنُ برجلها) ve cahiliye dönemindeki belirsiz ve çekişmeye yol açan hurma satışı olan el-Müzâbene (المزابنة) akdinin yasaklanması rivayetidir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça زبن kökü, Sami dil ailesinde ağırlıklı olarak itmek, kakmak, uzaklaştırmak ve ticari anlamda alıp vermek veya çekişmek semantiğiyle temas halindedir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda z-b-n kökü z-b-n / z-v-n biçiminde «satın almak, ticaret yapmak, zaman/pazar belirlemek» semantik dallanmasını gösterirken (Süryanice zban: satın aldı; Yahudi Aramicesi zəvan: satın aldı), Arapçada kökün somut beden hareketine ve itmeye (def‘) dayalı fiziksel nüvesi korunmuştur. Cahiliye iktisadındaki el-müzâbene (ağaçtaki yaş hurmayı tahmini kuru hurma ile takas etme) işleminde görülen çekişme ve itişme, bu iki semantik alanın (itme/çekişme ile belirsiz mubadele) ortak kesişim noktasını oluşturur. Arapçada kök, özellikle şiddetli bir darbe ile savurma ve geri püskürtme odağında yoğunlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sertçe itmek, defetmek, savurmak | Devenin ayağıyla vurup itmesi, akrebin kıskaçlarıyla kendini savunması ve sert muhafızların suçluları ateşe itmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve İbranice z-b-n kökü | Aramice ve Süryanicede ticaret ve satın alma anlamına kaymış, Arapçada ise itme ve çekişme çekirdeği muhafaza edilmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda güvenilir doğrudan soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زبن | Anlamlı | İtmek, defetmek | Şiddetle çarparak geri püskürtmek, uzaklaştırmak | Kur'an'da geçer (hedef kök) |
| [زنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A8.md) | Anlamlı | Küçük ve cılız olmak, daralmak | Azlık, zayıflık veya parmak ucu gibi daralan nesneler | Kur'an'da geçmez |
| [بزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%86.md) | Anlamlı | Sertleşmek, güçlenmek | Dayanıklı kumaş veya avcı kuş (şahin) cinsiyle ilgili sertlik | Kur'an'da geçmez |
| بنز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlamlı bir kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [نزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%A8.md) | Anlamlı | Çığlık atmak, ses çıkarmak | Erkek ceylanın veya antilobun çiftleşme esnasında çıkardığı ince ses | Kur'an'da geçmez |
| [نبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B2.md) | Anlamlı | Lakap takmak | Bir kimseyi hoşlanmadığı kötü bir isimle anmak, yaftalamak | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زبن | Merkez | Şiddetle itmek ve defetmek | Bir tehlikeyi veya haddi aşanı sert bir darbeyle çarparak geri püskürtmek | İten failin gücü ve itilenin karşı koyamazlığı esastır |
| [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | İtmek, savmak | Yalın olarak bir şeyi önünden veya yerinden ileriye doğru itmektir | زبن gibi bedensel sertlik ve şiddetli darbe içermesi şart değildir |
| [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Geri çevirmek, vazgeçirmek | Birini eyleminden menedip geri adım attırmak, caydırmaktır | زبن fiili fiziki püskürtme iken [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md) daha ziyade engelleme ve caydırmadır |
| [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Çarpmak, toslamak | İki sert cismin birbirine şiddetle vurması ve çarpışmasıdır | زبن çarpmayla birlikte hedefi fırlatıp uzaklaştırmayı hedefler |
| [جذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%A8.md) | Zıt | Kendine çekmek | Bir şeyi kuvvet uygulayarak kendine doğru yaklaştırmak | زبن kökünün içerdiği şiddetle geri püskürtmenin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زبن | Şiddetle itip defetmek | Kişiyi veya şeyi sertçe çarpıp uzaklaştırmak, mücadelenin şiddeti | Kesin |
| Latince | Repellere, propellere | Geri püskürtmek, zorla itmek | Savuşturma ve geri itme anlamını verir; devenin tekmeleme nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | To repel, to thrust violently | Sertçe geri itmek, defetmek | Fiziksel uzaklaştırmayı karşılar; kurumsal kolluk/muhafız çağrışımı eksik kalır | Güçlü |
| Almanca | Zurückstoßen, abwehren | Geri itmek, savuşturmak | Savunmacı veya saldırgan geri itmeyi karşılar; lafzın azap infaz gücü boyutunu vermez | Güçlü |
| Fransızca | Repousser brutalement | Şiddetle geri püskürtmek | Güç kullanarak uzaklaştırmayı anlatır; Arapçadaki kök metaforunu bütünüyle kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزَّبَانِيَةَ | Cehennem muhafızları, ilahi infaz ve cebir melekleri | Azgınlaşan ve namaz kılan kulu engelleyen mütekebbir zorbanın meclisine (kulübüne) karşı çağrılacak olan karşı konulamaz ilahi güç ve muhafızlar bağlamı (Alak [96:18](https://lisan.digital/tr/ayet/96:18.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve meleklerin mahiyeti | Zebânîlerin melek mi yoksa müstakil bir azap varlığı mı olduğu ve azaba memur meleklerin günahkârlara merhametsizliği | Karşı konulamaz, itaatkâr ve ilahi adaletin cebir unsuru olan melekler |
| Fıkıh | İktisadi muameleler ve akitler | Ağaçtaki yaş hurmanın kuru hurma karşılığı satışı olan müzâbene (المزابنة) akdinin yasaklığı ve getirdiği çekişme | Garar, cehalet ve tarafların birbirini zarara itmesi (müdâfaa ve niza) |
| Tefsir | Alak Suresi 18. ayetin izahı | Ebu Cehil'in yardıma çağıracağı çetesine/kurultayına (nâdiye) mukabil Allah'ın sevk edeceği kahredici memurlar | Şiddetle yakalayıp cehenneme iten ve defeden kolluk/infaz gücü |
| Hadis | Rivayet metinleri ve ahlaki ikazlar | Huysuz hayvanın sağanı itmesi ve Hz. Peygamber'in müzâbene satışını nehyettiği hadislerdeki hukuki bağlam | Çekişmeye yol açan haksız aldatma ve fiziki çarpıp püskürtme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi cezanın infazı | İnfaz meleği / Zebâni | Suçluyu hak ettiği azap mahalline şiddetle sevk etme | Haddi aşan kibir ehline karşı ilahi adaletin karşı konulamaz fiziksel cebri | Kesin |
| İlmi | Fiziksel etkileşim | İtme kuvveti (repulsiyon) | İki kütle veya yük arasında birbirini uzaklaştıran etki | Temas veya alan etkisiyle merkeze yaklaşmayı engelleyip dışa itme | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve güvenlik | Güvenlik gücü / Çevik kuvvet | İsyan veya taşkınlık durumunda düzeni tehdit edenleri püskürtme | Meşru otoritenin kamu asayişini bozan zorbalara karşı uyguladığı meşru zor kullanma | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşme hukuku | Müzâbene yasağı | Belirsizlik ve haksız baskı sebebiyle akdin feshi | Tarafların haksız kazanç ve çekişmeyle birbirini zarara itmesini önleme | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elektrostatik itme kuvveti (Coulomb itmesi) | Aynı işaretli yüklerin birbirine yaklaştıkça kuvveti artan bir şiddetle birbirini geri itmesi gibi, haddini bilmeyip yaklaşana uygulanan şiddetli defetme dinamiğidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Meşru kolluk ve sınır güvenliği müdahalesi | Bir toplumsal veya siyasal alanın sınırlarını ihlal eden mütecavizlere karşı meşru otoritenin orantılı ve sert itici güç uygulamasıdır | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü ve türevi olan الزبانية lafzını yalnızca cehennemde zebaniler şeklinde mitolojikleştirilmiş bir korku unsuru sayarak, kökün nizamı koruyan meşru kolluk, defetme ve sınır muhafızlığı anlamından soyutlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, azgınlaşan ve kendini kendine yeterli gören zorbanın kendi güruhuna (nadiyesine) güvenmesine karşılık, ontolojik ve ilahi düzenin mutlak infazcı ve savuşturucu gücünü temsil eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki meydan okumayı kavrayamamak; Ebu Cehil'in siyasi ve kabilesel çetesine karşı Allah'ın nizamı koruyan kahredici kolluk gücünü zikrettiğini fark etmeyip ayeti salt soyut bir kıyamet tasvirine indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Alak Suresi'ndeki ilk vahiy tecrübesinin ve davetin karşısına dikilen siyasi/toplumsal kibre karşı, ilahi iradenin hangi güç unsuruyla karşılık verdiğini ve adaletin icrasındaki tavizsiz cebri gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müstağni davranarak hakkı ve namazı engellemeye çalışan zorbaların kibrinin kırıldığı ve ilahi yaptırımla tehdit edildiği mekkî tehdit ve ikaz ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak davanın yalnızca edilgen bir telkinden ibaret olduğu zannını düzeltir; ilahi nizamın, taşkınlık yapan zalimlere karşı son tahlilde karşı konulamaz bir defetme ve zor kullanma gücüne (زبن) sahip olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Huysuz devenin sağılırken veya yavrusu yaklaşırken ayağının sert mafsalıyla sağanı çarpıp geri püskürtmesi, şiddetle itmesi.
- Soyut anlam: Bir sınıra veya nizam alanına tecavüz eden haksız unsuru, meşru ve karşı konulamaz bir sertlikle geriye doğru itip defetme eylemi.
- Sistematik karşılık: Otorite ve kamu nizamının ihlali karşısında devreye giren caydırıcı, uzaklaştırıcı ve infaz edici meşru cebir mekanizması.
- LaTeX modeli: $$F_z = -k \cdot \frac{x}{|x|^3}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ ihlale yönelen zorbanın merkeze veya sınıra olan konum vektörünü, $k$ ilahi nizamın adalet katsayısını, eksi işareti yönün daima merkeze doğru değil merkezden dışarıya doğru sert bir itme (def‘) olduğunu, $F_z$ ise sınır aşıldığında ters yönde katlanarak devreye giren karşı konulamaz zebânî/itme kuvvetini temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Alak 96:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/ayet/96:18.md) — الزَّبَانِيَةَ

سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ

Meal (IK): Biz de zebanileri çağırırız.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Resmi elbise giymiş silahlı korumadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والنون والباء معهما
ز ب ن، ن ز ب، ن ب ز مستعملات
زبن:
المُزابَنةُ: بيعُ التَّمْرِ في رأْس النَّخْل بالتَّمرْ.
والزَّبْنُ: دفع الشَّيء عن الشّيء، كالنّاقة تَزْيِنُ وَلَدَها عن ضَرْعها برجِلْها. والحَرْبُ تَزْيِنُ النّاسَ إذا صَدَمَتْهم، وحَرْبٌ زَبُونٌ. وزَبَنَهُ: مَنَعَهُ، قال:
إذا زَبَنَتْه الحربُ لم يَتَرَمْرَمِ
وزَبِينَةُ: اسم حيّ من العَرَب.
والزَّبانِيةُ: ملائكة موكّلون بتعذيب أهل النّار.
نزب:
نَزَبَ تَيْسُ الظِّباء عند السِّفاد يُنْزِبُ نَزْباً ونَزِيباً، وهو صوتُه.
نبز:
النَّبْزُ: مصر النَّبَز، وهو اسم كاللّقب، والتَّنْبيز: التّسمية.
والأسماء على وجهين: أسماء نَبَزٍ كزيد وعمرو. وأسماءُ عامٍّ مثل فَرَس ودار ورَجُل ونحو ذلك.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**النون** و**الباء** معهما
**ز ب ن**، **ن ز ب**، **ن ب ز** مستعملات

**زبن**:
**المُزابَنةُ**: hurmanın, hurma ile, hurma ağacının başında satılması.
**والزَّبْنُ**: bir şeyi bir şeyden itmek; tıpkı dişi devenin, ayağıyla yavrusunu memesinden itmesi gibi. Ve savaş, onlara çarptığı zaman insanları iter; ve **حَرْبٌ زَبُونٌ**. Ve **زَبَنَهُ**: onu men etti; dedi ki:
إذا زَبَنَتْه الحربُ لم يَتَرَمْرَمِ
Ve **زَبِينَةُ**: Araplardan bir mahallenin adıdır.
Ve **الزَّبانِيةُ**: ateş ehline azap etmekle görevlendirilmiş melekler.

**نزب**:
**نَزَبَ** ceylanların teyişi, çiftleşme sırasında **يُنْزِبُ** **نَزْباً** ve **نَزِيباً**; ve o, onun sesidir.

**نبز**:
**النَّبْزُ**: **النَّبَز**’in mastarıdır; ve o, lakap gibi bir addır; ve **التَّنْبيز**: adlandırmadır.
Ve adlar iki vech üzeredir: Zeyd ve Amr gibi **نَبَزٍ** adları. Ve at ve ev ve adam ve bunun benzeri gibi genel adlar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَبْنُ: الدفعُ، وزَبَنَتِ الناقة، إذا ضَربتْ بثَفِناتِ رِجْلِها عند الحلب. فالزَبْنُ بالثَفِناتِ، والرَكْضُ بالرِجْل، والخبط باليد. وناقةٌ زَبونٌ: سيِّئة الخُلُقِ تضرب حالبَها وتدفعُه. وحربٌ زَبونٌ: تَزْبِنُ الناس، أي تَصدِمهم وتدفَعهم. والزَبانِيَة عند العرب: الشُرَط، وسمِّي بذلك بعضُ الملائكة لدفعهم أهلَ النار إليها. قال الأخفش: قال بعضهم: واحدهم زَبانيٌّ، وقال بعضهم: زابِنٌ، وقال بعضهم: زِبْنِيَةٌ، ورجلٌ فيه زَبُّونَةٌ، بتشديد الباء، أي كِبْرٌ. ورجلٌ ذو زَبُّونَةٍ، أي مانعٌ جانبَه. وزُبانَيا العقربِ: قرناها. والزُبانَيانِ: كوكبان نيِّرانِ، وهما قرنا العقربِ، ينزلهما القمر. والمُزابَنَةُ: بيع الرُطب في رءوس النخل بالتمر. وأما الزَبونُ للغنيّ والحريفِ، فليس من كلام أهل البادية.

##### Türkçe

**الزَبْنُ**: itme; ve dişi deve **زَبَنَتِ**; sağım sırasında bacağının nasırlarıyla vurduğu zaman. Şu hâlde **الزَبْنُ** nasırlarla (olur); **الرَكْضُ** bacakla (tekmelemek); **الخبط** elle (vurmaktır). Ve **ناقةٌ زَبونٌ**: kötü huylu; sağanını döver ve onu iter. Ve **حربٌ زَبونٌ**: insanları **تَزْبِنُ**; yani onlara çarpar ve onları iter. Ve Araplar katında **الزَبانِيَة**: zabıtalar; ve bununla, cehennem ehlini ona doğru itmelerinden dolayı bazı melekler adlandırıldı. **الأخفش** dedi: Bazıları dedi ki: onların teki **زَبانيٌّ**dur; ve bazıları dedi ki: **زابِنٌ**; ve bazıları dedi ki: **زِبْنِيَةٌ**. Ve bir adam, onda **زَبُّونَةٌ** vardır—**الباء**’ın şeddelenmesiyle—yani kibir. Ve **رجلٌ ذو زَبُّونَةٍ**: yani yanını engelleyici (kimse). Ve akrebin **زُبانَيا**’sı: onun iki boynuzu. Ve **الزُبانَيانِ**: iki parlak yıldız; ve onlar akrebin iki boynuzudur; ay onları menziline indirir. Ve **المُزابَنَةُ**: hurma ağaçlarının başlarındaki yaş hurmayı kuru hurma ile satmaktır. Amma zengin ve müşteri için **الزَبونُ** ise, bedevîlerin sözünden değildir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ن ب
زبن ، نبز ، نزب ، بزن ، زنب : ( مستعملة ) .
بزن : أما بزن فقد أهمله الليث ، وقد جاء في شِعر قديم ، وقال أبو داود الإياديّ يصف فَرَساً ، ووصفه بانتفاخِ جَنْبيه :
أجوَفُ الجَوْف فهو فيه هواءٌ
مثلُ ما جافَ أَبْزَناً نَجّارُ
الأبْزَنُ : حوضٌ من نحاس يَستنقع فيه الرجلُ ، وهو معرّب ، وجعل صانعَه نجّاراً لتجويده إياه .
أصله أوزن فَجَعله أبزن . جافَهُ : وسع جوفه .
ورَوى أبو تراب لأبي عمرو الشيباني : يقال : إبْزِيم وإبْزِين ، ويُجمَع أَبازِين ، وقال أبو دُواد أيضاً في صفة الخَيْل :
مِن كلِّ جَرْداء قد طارَتْ عَقيقَتُها
وكلِّ أَجْرَدَ مُسْترخِي الأبازِينِ
جمع الإبْزِين وقبله :
إن يك ظني بهمْ حَقّاً أتيتكُمُو
حُواً وكُمْتاً تَعاوَى كالسَّراحِينِ
زبن : اللّيث : الزَّبْنُ : دَفْعُ الشيء عن الشيء كالناقة تَزْبِنُ وَلدَها عن ضَرْعها برِجلها . وتَزْبِن الحالب . والحَرْبُ تَزْبِن الناسَ إذا صدمتهم ، وحَرْبٌ زَبون . ويقال : أخذْتُ زِبْني من هذا الطّعام ، أي : حاجتي .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهى عن المزابنة .
قال أبو عبيد : سمعتُ غَير واحد من أهل العِلم يقول : المُزابَنةُ : بَيعُ التَّمَر في رُؤوس النَّخل بالتَّمْر ؛ فإنما نُهِي عنه لأنّ التّمر بالتّمر لا يجوز إلاّ مِثْلاً بمِثل ، وهذا مَجْهول لا يُعلَم أيُّهما أكثر . وأمّا قولُ الله تعالى : ( نَادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ ) ( العلق : 18 ) . فإنّ سلمة رَوَى عن الفرّاء أنه قال : يقول الله : ( نَادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ ( وهم يَعمَلون بالأيدي والأرجُل ، فهم أَقْوى . والناقة تَزْبِن الحالبَ برِجْلَيْها .
قال : وقال الكسائيّ : واحد الزَّبانِيَة زِبْنيّ .
وقال قتادة : الزبّانيةُ : الشُّرَط في كلام العرب .
وقال الزّجّاج : الزَّبانِيَة الغِلاظ الشِّداد ، واحدهم زِبْنِيَّة ، وهم هؤلاء الملائكةُ الّذين قال الله : ( وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلاَظٌ ) ( التحريم : 6 ) ، وهم الزَّبانية .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : خُذ بقرْدَنِه وبَزبُّونَته ، أي : بعُنُقه .
وقال حسّان :
زَبانِيةٌ حَوْلَ أبياتهمْ
وخُورٌ لَدَى الحَرْبِ في المَعْمَعَهْ
ويقال : إن فلاناً لذو زَبُّونة ، أي : ذو دَفْع .
وقال ابن كُناسة : من كواكب العَقْرب زُبَانيا العَقْرب ، وهما كوكبان متفرّقان أمام الإكْليل ، بينهما قيدُ رُمْح أكبر من قامَةِ الرجل .
قال : والإكْلِيل ثلاثةُ كواكب معترِضة غير مستطيلة .
ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشد :
فِداك نِكسٌ لا يَبضِ حَجَرهُ
مُخْرّق العِرض حديد مِمْطره
في ليل كانونٍ شديدٍ حصرُه
عَضَّ بأطرَاف الزُّبَاني قَمْره
قال : يقول : هو أقلف ليس بمجنون إلا ما قلص منه القَمَر . شبه قلفته بالزباني . قال : ويقال من ولد والقمر في العقرب فهو نحس .
قال ثعلب : نقل هذا إليّ عنه أنه يقول ، فسألته عنه فأبى هذا القول ، وقال : لا ، ولكنه لا يطعم في الشتاء . قال : وإذا عض بأطراف الزُّبانى القمر وكان أشد البرد ، وأنشد :
وليلة إحدى الليالي العُرَّم
بين الذراعيْن وبين المرزم
تهُمُّ فيها العَنْز بالتّكلُّم
وقال النّضر : الزَّبونةُ من الرِّجال : الشديدُ المانع لُما وراءَ ظَهْرِه .
وقال أبو زيد : يقال : زُبانَى وزُبانَيان وزُبانَيات للنّجم ، وزُبانَيا العقرب : قَرْناها ، وزُبانَيات .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الزِّبِّينُ : الدافعُ للأخبَثَين .
ورُوِي عن ابن شُبرُمة : ما بها زَبِّين ، أي : ليس بها أحد . وقال :
فعفى ثم عفى فداك منها
معالمها فما فيها زبين
أي : ما بها أحد .
وقيل : لبَيْع الثَّمر بالثَّمر مُزابَنة ، لأن كلّ واحد منها إذا نَدِم زَبَنَ صاحبَه عمّا عَقَد عليه ، أي : دفعه .
نزب : أبو عمرو وغيره : نَزَبَ الظَّبيُ يَنزِب نَزيباً : إذا صاح .
والنَّزَبُ والنَّبَزُ : اللَّقب .
نبز : عَمْرو عن أبيه : النِّبْز : قشورُ الجُدام وهو السَّعَف . قال : وهو النَبَز والنَزَبُ
والقِزْي والنَّقَزُ والنَّقِزُ : اللَّقَب .
قال الله جلّ وعزّ : ( أَنفُسَكُمْ وَلاَ تَنَابَزُواْ ) ( الحجرات : 11 ) .
قال الزّجاج : معناه : لا يقول المُسلِم لمن كان نصرانياً أو يهوديّاً فأَسلَم لقباً يُعيِّره فيه بأنّه كان نصرانياً أو يهوديّاً ، ثم وكَّدَه فقال : ( بِالاَلْقَابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ ) ( الحجرات : 11 ) ، أي : بئس الاسم أن يقول له يا يهوديّ وقد آمن .
قال : ويحتمل أن يكون في كلّ لقب يَكرَهه الإنسان ، لأنّه إنما يجب أن يُخاطِب المؤمن أخاه بأحبّ الأسماءِ إليه .
زنب : عمرو عن أبيه قال : الأزْنَبُ : السَّمين ، وبه سمّيتِ المرأةُ زينب ، وقد زَنبَ يَزْنَب زنباً : إذا سَمِن .
وقال ابن الأعرابيّ : الزَّيْنَبُ : شجرٌ حَسن المنظر طيب الرائحة ، وبه سُمِّيت المرأة زَينب بهذه الشجرة .
قال : والزَّنَب : السِّمن . وواحدُ الزَّينبِ للشجر : زيْنَبة .
وقال الخليل : الأسماء على وجهين : أسماءُ نَبز مثل : زيد وعمرو ، وأسماءُ عامَ مثل : فَرَس ورجُل ونحوه .
وقال : والنّبزُ : المصدر ، والنّبَزُ : الاسم وهو كاللَّقب .
قال أبو عبيد : الزُّنابَى : شِبه المخاط يقع من أُنوف الإبل .

##### Türkçe

ز ن ب
**زبن** ، **نبز** ، **نزب** ، **بزن** ، **زنب** : (kullanılanlar).

**بزن** : **بزن**’e gelince, onu **الليث** ihmal etmiştir; eski bir şiirde gelmiştir. **أبو داود الإياديّ** bir atı vasfederek, iki böğrünün şişkinliğiyle onu vasfederek dedi ki:
أجوَفُ الجَوْف فهو فيه هواءٌ
مثلُ ما جافَ أَبْزَناً نَجّارُ

**الأبْزَنُ** : adamın içinde su biriktirdiği bakırdan bir havuzdur; o, muarrabdır. Onu yapanı, onu iyi yapmasından dolayı marangoz kıldı.
Aslı **أوزن** idi; onu **أبزن** yaptı. **جافَهُ** : onun içini genişletti.

**أبو تراب** **أبي عمرو الشيباني**’den rivayet etti: denilir: **إبْزِيم** ve **إبْزِين**; **أَبازِين** diye cem‘ olunur. **أبو دُواد** da atın vasfında dedi ki:
مِن كلِّ جَرْداء قد طارَتْ عَقيقَتُها
وكلِّ أَجْرَدَ مُسْترخِي الأبازِينِ

**الإبْزِين**’in cem‘i; ve ondan önce:
إن يك ظني بهمْ حَقّاً أتيتكُمُو
حُواً وكُمْتاً تَعاوَى كالسَّراحِينِ

**زبن** : **اللّيث**: **الزَّبْنُ**: bir şeyi bir şeyden itmek; deve gibi, **تَزْبِنُ** yavrusunu ayağıyla memesinden iter. Ve sağanı **تَزْبِنُ**. Savaş, onlara çarptığı zaman insanları **تَزْبِن**; ve **حَرْبٌ زَبون**. Ve denilir: bu yemekten **زِبْني**’mi aldım; yani: ihtiyacımı.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: **المزابنة**’den nehyettiği (gelmiştir).

**أبو عبيد** dedi: ilim ehlinden birden başkasını işittim, derlerdi ki: **المُزابَنةُ**: hurmayı hurma ile, hurma ağaçlarının başlarındaki hurmayı hurma ile satmaktır; ancak ondan nehyedildi, çünkü hurma hurma ile ancak misli misline caiz olur; bu ise meçhuldür, hangisinin daha çok olduğu bilinmez. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ( **نَادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ** ) ( العلق : 18 ). Şüphesiz **سلمة** **الفرّاء**’dan rivayet etti ki o dedi: Allah şöyle der: ( **نَادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ** ) (onlar eller ve ayaklarla çalışırlar; onlar daha kuvvetlidir). Ve deve, sağanı iki ayağıyla **تَزْبِن**.
Dedi: **الكسائيّ** dedi: **الزَّبانِيَة**’nin teki **زِبْنيّ**’dir.
**قتادة** dedi: **الزبّانيةُ**: Arapların كلامında **الشُّرَط**tır.
**الزّجّاج** dedi: **الزَّبانِيَة** kaba, şiddetli olanlardır; onların teki **زِبْنِيَّة**’dir; onlar, Allah’ın dediği şu meleklerdir: ( **وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلاَظٌ** ) ( التحريم : 6 ); ve onlar **الزَّبانية**’dir.

**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: denilir: onun gerdanından ve **بَزبُّونَته**’sinden tut; yani: boynundan.

**حسّان** dedi:
زَبانِيةٌ حَوْلَ أبياتهمْ
وخُورٌ لَدَى الحَرْبِ في المَعْمَعَهْ

Ve denilir: şüphesiz falan kimse **زَبُّونة** sahibidir; yani: itme sahibidir.

**ابن كُناسة** dedi: akrebin yıldızlarından **زُبَانيا العَقْرب** vardır; ikisi, **الإكْليل**’in önünde ayrık iki yıldızdır; aralarında, adam boyundan daha büyük bir mızrak bağı vardır.
Dedi: **الإكْلِيل** enine (duran), uzunlamasına olmayan üç yıldızdır.

**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den, o inşad etti:
فِداك نِكسٌ لا يَبضِ حَجَرهُ
مُخْرّق العِرض حديد مِمْطره
في ليل كانونٍ شديدٍ حصرُه
عَضَّ بأطرَاف الزُّبَاني قَمْره

Dedi: der ki: o, sünnetsizdir; deli değildir; ancak ayın ondan çekip daralttığı (kadar). Onun sünnetsizliğini **الزباني**’ye benzetti. Dedi: ve denilir: kim akrepteyken ay ile doğarsa, o uğursuzdur.
**ثعلب** dedi: bunu bana ondan nakletti ki o söylüyor; ben ona bunu sordum, bu sözü reddetti ve dedi: hayır; fakat o kışın yemez. Dedi: ve ay **الزُّبانى**’nın uçlarıyla ısırdığı zaman, soğuk en şiddetli olur; ve inşad etti:
وليلة إحدى الليالي العُرَّم
بين الذراعيْن وبين المرزم
تهُمُّ فيها العَنْز بالتّكلُّم

**النّضر** dedi: erkeklerden **الزَّبونةُ**: arkasının gerisinde olanı şiddetle meneden (kimsedir).

**أبو زيد** dedi: yıldıza **زُبانَى** ve **زُبانَيان** ve **زُبانَيات** denilir; ve **زُبانَيا العقرب**: onun iki boynuzudur; ve **زُبانَيات**.

**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: **الزِّبِّينُ**: iki habîsi iten (kimsedir).

**ابن شُبرُمة**’den rivayet olundu: onda **زَبِّين** yoktur; yani: onda hiç kimse yoktur. Ve dedi:
فعفى ثم عفى فداك منها
معالمها فما فيها زبين

Yani: onda hiç kimse yoktur.

Ve denildi: meyveyi meyve ile satmaya **مُزابَنة** (denir); çünkü ikisinden her biri pişman olunca, **زَبَنَ** sahibini, üzerine akdettiği şeyden; yani: onu itti.

**نزب** : **أبو عمرو** ve başkası: ceylan **نَزَبَ** **يَنزِب** **نَزيباً**: bağırdığı zaman.
**النَّزَبُ** ve **النَّبَزُ** : lakaptır.

**نبز** : **عَمْرو** babasından: **النِّبْز**: cüzzamın kabuklarıdır; o, **السَّعَف**tır. Dedi: ve o, **النَبَز** ve **النَزَبُ**’dur.
**القِزْي** ve **النَّقَزُ** ve **النَّقِزُ** : lakaptır.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **أَنفُسَكُمْ وَلاَ تَنَابَزُواْ** ) ( الحجرات : 11 ).
**الزّجاج** dedi: manası: Müslüman, Hristiyan veya Yahudi olup da Müslüman olmuş olana, onunla ayıplayacağı bir lakap söylemesin; onun Hristiyan veya Yahudi olduğunu (hatırlatarak). Sonra onu pekiştirdi ve dedi: ( **بِالاَلْقَابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ** ) ( الحجرات : 11 ); yani: ona “ey Yahudi” demek, iman etmişken, isim ne kötü isimdir.
Dedi: ve insanın kerih gördüğü her lakapta da muhtemeldir; çünkü ancak müminin, kardeşine, ona en sevgili isimlerle hitap etmesi gerekir.

**زنب** : **عمرو** babasından dedi: **الأزْنَبُ**: şişmandır; kadın **زينب** onunla adlandırıldı. Ve **زَنبَ** **يَزْنَب** **زنباً**: şişmanladığı zaman.
**ابن الأعرابيّ** dedi: **الزَّيْنَبُ**: görünüşü güzel, kokusu hoş bir ağaçtır; kadın **زَينب** bu ağaçla adlandırıldı.
Dedi: ve **الزَّنَب**: şişmanlıktır. Ağaç için **الزَّينب**’in teki: **زيْنَبة**’dir.

**الخليل** dedi: isimler iki vecih üzeredir: **نَبز** isimleri; **زيد** ve **عمرو** gibi; ve **عامَ** isimleri; **فَرَس** ve **رجُل** ve benzeri gibi.
Dedi: ve **النّبزُ**: masdardır; **النّبَزُ**: isimdir; o da lakap gibidir.

**أبو عبيد** dedi: **الزُّنابَى**: develerin burunlarından düşen sümüğe benzer bir şeydir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والباء وما يثلثهما)
(زبد) الزاء والباء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تولُّد شيءٍ عن شيء. من ذلك زَبَدُ الماءِ وغيرِه. يقال أزْبَدَ إزْباداً. والزُّبد من ذلك أيضاً. يقال زَبَدْتُ الصبي أزبُده، إذا أطعمتَه الزُّبد.
وربَّما حملوا على هذا واشتقّوا منه. فحكى الفرّاءُ عن العرب: أَزْبَدَ السِّدرُ، إذا نَوَّر. ويقال زَبَدَتْ فلانةُ سِقاءَها، إِذا مَخَضَتْه حتَّى يُخرِج زُبْدَه.
ومن *الباب الزَّبْد، وهو العطيّة. يقال زَبَدْتُ الرّجلَ زَبْدا: أعطيتُهُ. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّا لا نَقْبل زَبْد المُشركين" يريد هداياهم.
(زبر) الزاء والباء والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على إحكام الشيء وتوثيقه، والآخَر يدلُّ على قراءةٍ وكتابةٍ وما أشبه ذلك.
فالأوّل قولهم زَبَرْت البِئر، إِذا طويتَها بالحجارة. ومنه زُبْرة الحديدِ، وهي القطعة منه، والجمع زُبَر. ومن الباب الزُّبْرة: الصّدر. وسُمّي بذلك لأنه كالبئر المزبورة، أي المطويّة بالحجارة. ويقال إنَّ الزُّبْرة من الأسد مُجتمع وَبَرِه في مِرفقيْهِ وصدرهِ. وأسد مَزْبَرانيٌّ، أي ضخم الزُّبْرة.
ومن الباب الزَّبير، وهي الدَّاهية. ومن الباب: أخَذَ الشَيءَ بزَوْبَرِه، أي كُلِّه. ومنه قول ابن أحمر([1]) في قصيدته:
* عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا([2]) *
فيقال إنَّ معناهُ نُسِِبتْ إليَّ بكمالها. ومن الباب: ما لِفلاَنٍ زَبْرٌ، أي ما لـه عقلٌ ولا تماسُك. ومنه ازبأَرَّ الشّعر، إذا انتفَش تقوى([3]).
والأصل الآخر: زَبَرْتُ الكتابَ، إذا كتبتَه. ومنه الزبور. وربَّما قالوا: زبَرتَه، إذا قرأتَهُ. ويقولون في الكلمة:"أنا أعرفُ تَزْبِرَتِي([4])". أي كتابتي.
(زبق) الزاء والباء والقاف ليس من الأصول التي يُعوّل على صحّتها، وما أدري ألِما قيل فيه حقيقةٌ أم لا؟ لكنّهم يقولون: زَبَقَ شَعره، إذا نَتَفَه. ويقولون: انْزَبَق في البيت: دخل. وزَبَقْت الرّجلَ:حبستُه.
(زبل) الزاء والباء واللام كلمةٌ واحدة. يقولون: ما أصبت مِنْ فلان زُِبالاً([5])، قالوا: هو الذي تحمله النّملة بفيها. وليس لها اشتقاق. وذكر ناسٌ إن كان صحيحاً ـ : ما في الإناء زُبَالة، إذا لم يكن فيه شيء. وأما قولهم زَبَلْتَ الزّرعَ، إذا سَمَّدته بالزِّبل، فإن كان صحيحاً فهو من الباب أيضاً، لأن الزِّبْل  من الساقط الذي لا يُعْتَدّ به.
وحكى أنَّ الزَّأْبَل: الرجلُ القصير. وينشدون:
* حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل([6]) *
وهذا وشِبهه مما لا يُعرَّج عليه.
(زبن) الزاء والباء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدّفع. يقال ناقة زَبُون، إذا زَبَنَتْ حالبَها. والحرب تزبِنُ النّاسَ، إذا صَدَمتهم. وحربٌ زَبُون. ورجلٌ ذو زَبُّونةٍ، إذا كان مانعاً لجانبِه دَفُوعاً عن نفسه. قال:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])ويقال فيه زَبُّونَةٌ، أي كِبر، ولا يكونُ كذا إلاّ وهو دافعٌ عن نفسه. والزَّبانِيَةُ سُمُّوا بذلك، لأنّهم يدفعون أهلَ النار إلى النار. فأمَّا المُزابَنَة فبيع الثمر في رؤوس النّخل، وهو الذي جاء الحديث بالنَّهي عنه. وقال أهل العلم: إنّه مما يكون بعد ذلك من النِّزاع والمدافَعة. ويقولون إن الزَّبْن البُعْد. وأما زُبَانَى العقرب فيجوز أن يكون من هذا أيضاً، كأَنّها تدفَع عن نفسها به، ويجوز أن يكون شاذّاً.
(زبي) الزاء والباء والياء يدلُّ على شرٍّ لا خير. يقال: لقيت منه الأَزابِيَّ، إذا لقي منه شرّاً. ومن الباب: الزُّبْية: حفيرة يُزَبِّي فيها الرجلُ للصيد، وتحفر للذئب والأسد فيصادان فيها. ومن الباب: زَبَيْت أَزْبِي، إذا سقت إليه ما يكرهه. [قال]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])(زبع) الزاء والباء والعين قريبٌ من الذي قبله، وهو يدلُّ على تغيُّظٍ وعزيمةِ شرّ. يقال تزبّع فلانٌ، إذا تهيَّأ للشر. وتزبّع: تغيَّر. وهو في شعر متمّم:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])قال الشيبانيّ: الأزْبَع([10]) الدّاهية، والجمع الأزابع*. وأنشد:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
وهذا إنْ صح فهو من الإبدال، وهو من الباب قبله.

([1]) في الأصل: "ابن الحمر"، صوابه من المجمل واللسان.
([2]) البيت بتمامه كما في اللسان:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
  وفي الصحاح:"إذا قال غاو من تنوخ". وكلمة "زوبر" إحدى الكلمات التي لم تسمع إلا في شعر ابن أحمر، ومثلها "ماموسة" علم للنار، جاءت في قوله يصف بقرة:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
   وكذلك سمى حوار الناقة "بابوسها" ولم يسمع في شعر غيره. وهو قوله:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
    وسمى ما يلف على الرأس "أرنة"، ولم توجد لغيره، وهو قوله:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) كذا وردت هذه الكلمة في الأصل، وليست في المجمل.
([4]) في اللسان: "إني لا أعرف تزبرتي".
([5]) الزبال، بالكسر والضم.
([6]) الرجز في المجمل واللسان (زبل).
([7]) لسوار بن المضرب، كما في اللسان (زبن). وروايته: "عن أحساب قومي".
([8]) في اللسان: "تلك استفدها" بالفاء.
([9]) أنشده في اللسان (زبع، قذر). وهو من قصيدة في المفضليات (2: 65-70) وجمهرة أشعار العرب 141- 143.
([10]) لم أجدها في المعاجم المتداولة. لكن في اللسان: "الزوابع: الدواهي".

ـ

(باب الزاء والباء وما يثلثهما)
(زبد) الزاء والباء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تولُّد شيءٍ عن شيء. من ذلك زَبَدُ الماءِ وغيرِه. يقال أزْبَدَ إزْباداً. والزُّبد من ذلك أيضاً. يقال زَبَدْتُ الصبي أزبُده، إذا أطعمتَه الزُّبد.
وربَّما حملوا على هذا واشتقّوا منه. فحكى الفرّاءُ عن العرب: أَزْبَدَ السِّدرُ، إذا نَوَّر. ويقال زَبَدَتْ فلانةُ سِقاءَها، إِذا مَخَضَتْه حتَّى يُخرِج زُبْدَه.
ومن *الباب الزَّبْد، وهو العطيّة. يقال زَبَدْتُ الرّجلَ زَبْدا: أعطيتُهُ. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّا لا نَقْبل زَبْد المُشركين" يريد هداياهم.
(زبر) الزاء والباء والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على إحكام الشيء وتوثيقه، والآخَر يدلُّ على قراءةٍ وكتابةٍ وما أشبه ذلك.
فالأوّل قولهم زَبَرْت البِئر، إِذا طويتَها بالحجارة. ومنه زُبْرة الحديدِ، وهي القطعة منه، والجمع زُبَر. ومن الباب الزُّبْرة: الصّدر. وسُمّي بذلك لأنه كالبئر المزبورة، أي المطويّة بالحجارة. ويقال إنَّ الزُّبْرة من الأسد مُجتمع وَبَرِه في مِرفقيْهِ وصدرهِ. وأسد مَزْبَرانيٌّ، أي ضخم الزُّبْرة.
ومن الباب الزَّبير، وهي الدَّاهية. ومن الباب: أخَذَ الشَيءَ بزَوْبَرِه، أي كُلِّه. ومنه قول ابن أحمر([1]) في قصيدته:
* عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا([2]) *
فيقال إنَّ معناهُ نُسِِبتْ إليَّ بكمالها. ومن الباب: ما لِفلاَنٍ زَبْرٌ، أي ما لـه عقلٌ ولا تماسُك. ومنه ازبأَرَّ الشّعر، إذا انتفَش تقوى([3]).
والأصل الآخر: زَبَرْتُ الكتابَ، إذا كتبتَه. ومنه الزبور. وربَّما قالوا: زبَرتَه، إذا قرأتَهُ. ويقولون في الكلمة:"أنا أعرفُ تَزْبِرَتِي([4])". أي كتابتي.
(زبق) الزاء والباء والقاف ليس من الأصول التي يُعوّل على صحّتها، وما أدري ألِما قيل فيه حقيقةٌ أم لا؟ لكنّهم يقولون: زَبَقَ شَعره، إذا نَتَفَه. ويقولون: انْزَبَق في البيت: دخل. وزَبَقْت الرّجلَ:حبستُه.
(زبل) الزاء والباء واللام كلمةٌ واحدة. يقولون: ما أصبت مِنْ فلان زُِبالاً([5])، قالوا: هو الذي تحمله النّملة بفيها. وليس لها اشتقاق. وذكر ناسٌ إن كان صحيحاً ـ : ما في الإناء زُبَالة، إذا لم يكن فيه شيء. وأما قولهم زَبَلْتَ الزّرعَ، إذا سَمَّدته بالزِّبل، فإن كان صحيحاً فهو من الباب أيضاً، لأن الزِّبْل  من الساقط الذي لا يُعْتَدّ به.
وحكى أنَّ الزَّأْبَل: الرجلُ القصير. وينشدون:
* حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل([6]) *
وهذا وشِبهه مما لا يُعرَّج عليه.
(زبن) الزاء والباء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدّفع. يقال ناقة زَبُون، إذا زَبَنَتْ حالبَها. والحرب تزبِنُ النّاسَ، إذا صَدَمتهم. وحربٌ زَبُون. ورجلٌ ذو زَبُّونةٍ، إذا كان مانعاً لجانبِه دَفُوعاً عن نفسه. قال:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])ويقال فيه زَبُّونَةٌ، أي كِبر، ولا يكونُ كذا إلاّ وهو دافعٌ عن نفسه. والزَّبانِيَةُ سُمُّوا بذلك، لأنّهم يدفعون أهلَ النار إلى النار. فأمَّا المُزابَنَة فبيع الثمر في رؤوس النّخل، وهو الذي جاء الحديث بالنَّهي عنه. وقال أهل العلم: إنّه مما يكون بعد ذلك من النِّزاع والمدافَعة. ويقولون إن الزَّبْن البُعْد. وأما زُبَانَى العقرب فيجوز أن يكون من هذا أيضاً، كأَنّها تدفَع عن نفسها به، ويجوز أن يكون شاذّاً.
(زبي) الزاء والباء والياء يدلُّ على شرٍّ لا خير. يقال: لقيت منه الأَزابِيَّ، إذا لقي منه شرّاً. ومن الباب: الزُّبْية: حفيرة يُزَبِّي فيها الرجلُ للصيد، وتحفر للذئب والأسد فيصادان فيها. ومن الباب: زَبَيْت أَزْبِي، إذا سقت إليه ما يكرهه. [قال]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])(زبع) الزاء والباء والعين قريبٌ من الذي قبله، وهو يدلُّ على تغيُّظٍ وعزيمةِ شرّ. يقال تزبّع فلانٌ، إذا تهيَّأ للشر. وتزبّع: تغيَّر. وهو في شعر متمّم:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])قال الشيبانيّ: الأزْبَع([10]) الدّاهية، والجمع الأزابع*. وأنشد:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
وهذا إنْ صح فهو من الإبدال، وهو من الباب قبله.

([1]) في الأصل: "ابن الحمر"، صوابه من المجمل واللسان.
([2]) البيت بتمامه كما في اللسان:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
  وفي الصحاح:"إذا قال غاو من تنوخ". وكلمة "زوبر" إحدى الكلمات التي لم تسمع إلا في شعر ابن أحمر، ومثلها "ماموسة" علم للنار، جاءت في قوله يصف بقرة:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
   وكذلك سمى حوار الناقة "بابوسها" ولم يسمع في شعر غيره. وهو قوله:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
    وسمى ما يلف على الرأس "أرنة"، ولم توجد لغيره، وهو قوله:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) كذا وردت هذه الكلمة في الأصل، وليست في المجمل.
([4]) في اللسان: "إني لا أعرف تزبرتي".
([5]) الزبال، بالكسر والضم.
([6]) الرجز في المجمل واللسان (زبل).
([7]) لسوار بن المضرب، كما في اللسان (زبن). وروايته: "عن أحساب قومي".
([8]) في اللسان: "تلك استفدها" بالفاء.
([9]) أنشده في اللسان (زبع، قذر). وهو من قصيدة في المفضليات (2: 65-70) وجمهرة أشعار العرب 141- 143.
([10]) لم أجدها في المعاجم المتداولة. لكن في اللسان: "الزوابع: الدواهي".

ـ

##### Türkçe

(**باب الزاء والباء وما يثلثهما**)

(**زبد**) **الزاء** ve **الباء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden türemesine delâlet eder. Bundan: **زَبَدُ الماءِ** ve başkası. Denir: **أزْبَدَ** **إزْباداً**. Ve **الزُّبد** de bundan (dır). Denir: **زَبَدْتُ الصبي أزبُده**; yani ona **الزُّبد** yedirdim (ise).

Bazen bunu bunun üzerine حمل ederler ve ondan türetirler. Nitekim **الفرّاءُ** Araplardan nakletti: **أَزْبَدَ السِّدرُ**; yani çiçek açtı. Ve denir: **زَبَدَتْ فلانةُ سِقاءَها**; yani onu çalkaladı da **زُبْدَه**’ini çıkarıncaya kadar (çalkaladı).

Ve *babdan: **الزَّبْد**; o, عطية (dir). Denir: **زَبَدْتُ الرّجلَ زَبْدا**: ona verdim. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**إنّا لا نَقْبل زَبْد المُشركين**” onların hediyelerini kasteder.

(**زبر**) **الزاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin sağlamlaştırılmasına ve pekiştirilmesine delâlet eder; diğeri okuma ve yazmaya ve buna benzer şeye delâlet eder.

Birincisi onların sözü: **زَبَرْت البِئر**; yani onu taşlarla ördün. Ondan: **زُبْرة الحديدِ**; o, ondan bir parçadır; çoğulu **زُبَر**. Ve babdan: **الزُّبْرة**: göğüs. Bununla adlandırıldı; çünkü o, **البئر المزبورة** gibidir; yani taşlarla örülmüş. Ve denir ki: aslandan **الزُّبْرة**, onun iki dirseğinde ve göğsünde tüyünün toplandığı yerdir. Ve **أسد مَزْبَرانيٌّ**: yani **الزُّبْرة**si iri.

Ve babdan: **الزَّبير**; o, musibet (tir). Ve babdan: **أخَذَ الشَيءَ بزَوْبَرِه**; yani tamamını. Ondan İbn Ahmer’in ([1]) kasidesindeki sözü:
* **عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا**([2]) *
Denir ki bunun mânası: bütünüyle bana nisbet edildi. Ve babdan: **ما لِفلاَنٍ زَبْرٌ**; yani onun ne aklı vardır ne de tutarlılığı. Ondan: **ازبأَرَّ الشّعر**; yani saç kabardı **تقوى**([3]).

Ve diğer asıl: **زَبَرْتُ الكتابَ**; yani onu yazdım. Ondan **الزبور**. Bazen derler: **زبَرتَه**; yani onu okudun. Ve kelimede derler: “**أنا أعرفُ تَزْبِرَتِي**([4])”; yani yazım(ı).

(**زبق**) **الزاء** ve **الباء** ve **القاف** sahihliğine güvenilen asıllardan değildir; ve bilmiyorum, onda söylenen şey hakikat midir değil midir? Lâkin onlar derler: **زَبَقَ شَعره**; yani onu yoldu. Ve derler: **انْزَبَق في البيت**: girdi. Ve **زَبَقْت الرّجلَ**: onu hapsettim.

(**زبل**) **الزاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir kelimedir. Derler: **ما أصبت مِنْ فلان زُِبالاً**([5]); dediler ki: o, karıncanın ağzında taşıdığı şeydir. Ve onun türeyişi yoktur. Ve bazı kimseler zikretti—eğer sahih ise—: **ما في الإناء زُبَالة**; yani içinde bir şey yok (ise). Ama onların sözü: **زَبَلْتَ الزّرعَ**; yani onu **بالزِّبل** ile gübreledin (ise), eğer sahih ise o da babdandır; çünkü **الزِّبْل** itibar edilmeyen düşmüş şeydendir.

Ve nakledildi ki: **الزَّأْبَل** kısa boylu adamdır. Ve şöyle inşâd ederler:
* **حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل**([6]) *
Bu ve benzeri, kendisine dönülmeyen şeylerdendir.

(**زبن**) **الزاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **ناقة زَبُون**; yani sağanını **زَبَنَتْ** (itti) (ise). Ve savaş insanları **تزبِنُ**; yani onlara çarpar (ise). Ve **حربٌ زَبُون**. Ve **رجلٌ ذو زَبُّونةٍ**; yani kendi tarafını koruyan, kendinden defedici (ise). Dedi:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])
Ve onda **زَبُّونَةٌ** denir; yani kibir. Ve bu ancak kendinden defedici iken olur. Ve **الزَّبانِيَةُ** bununla adlandırıldı; çünkü onlar cehennem ehlini ateşe iterler. Ama **المُزابَنَة** hurma başlarındaki meyvenin satımıdır; ve bu, hadisin ondan nehy ile geldiği şeydir. Ve ilim ehli dedi: o, bundan sonra olacak çekişme ve itişmedendir. Ve derler ki **الزَّبْن** uzaklıktır. Ama akrebin **زُبَانَى**’sı, bunun da bundan olması câizdir; sanki onunla kendinden defeder; ve şâz olması da câizdir.

(**زبي**) **الزاء** ve **الباء** ve **الياء** hayır olmayan bir şerre delâlet eder. Denir: **لقيت منه الأَزابِيَّ**; yani ondan şer gördüm (ise). Ve babdan: **الزُّبْية**: av için adamın içine **يُزَبِّي** ettiği çukur; ve kurt ve aslan için kazılır da ikisi onda avlanır. Ve babdan: **زَبَيْت أَزْبِي**; yani ona hoşlanmadığı şeyi içirdim (ulaştırdım) (ise). [Dedi]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])

(**زبع**) **الزاء** ve **الباء** ve **العين** bir öncekinin yakınıdır; ve o, öfke ve şer azmine delâlet eder. Denir: **تزبّع فلانٌ**; yani şerre hazırlandı (ise). Ve **تزبّع**: değişti. Ve o, Mütemmim’in şiirindedir:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])
**الشيبانيّ** dedi: **الأزْبَع**([10]) musibettir; çoğulu **الأزابع**. Ve inşâd etti:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
Bu sahih ise, o ibdâldendir; ve o, ondan önceki babdandır.

([1]) Asılda: “ابن الحمر”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([2]) Beytin tamamı **اللسان**’da olduğu üzere:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
Ve **الصحاح**’ta: “إذا قال غاو من تنوخ”. Ve “زوبر” kelimesi, yalnız İbn Ahmer’in şiirinde işitilmiş kelimelerden biridir; onun benzeri “ماموسة” ateşin özel adıdır; onun, bir ineği vasfederken söylediği sözünde gelmiştir:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
Ve yine o, devenin yavrusunu “بابوسها” diye adlandırdı; onun şiirinden başkasında işitilmedi. O da onun sözü:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
Ve başa sarılan şeye “أرنة” adını verdi; onun dışında bulunmadı; o da onun sözü:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) Bu kelime asılda böyle geldi; **المجمل**’de değildir.
([4]) **اللسان**’da: “إني لا أعرف تزبرتي”.
([5]) **الزبال**; kesre ve damme ile.
([6]) Recez **المجمل** ve **اللسان**’da (**زبل**).
([7]) **لسوار بن المضرب**’indir; **اللسان**’da (**زبن**) olduğu üzere. Rivayeti: “عن أحساب قومي”.
([8]) **اللسان**’da: “تلك استفدها” fâ ile.
([9]) **اللسان**’da (**زبع**، **قذر**) içinde inşâd etti. O, **المفضليات**’ta (2: 65-70) ve **جمهرة أشعار العرب** 141-143’te bir kasidedendir.
([10]) Onu yaygın sözlüklerde bulmadım. Lâkin **اللسان**’da: “الزوابع: الدواهي”.

ـ

(**باب الزاء والباء وما يثلثهما**)

(**زبد**) **الزاء** ve **الباء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden türemesine delâlet eder. Bundan: **زَبَدُ الماءِ** ve başkası. Denir: **أزْبَدَ** **إزْباداً**. Ve **الزُّبد** de bundan (dır). Denir: **زَبَدْتُ الصبي أزبُده**; yani ona **الزُّبد** yedirdim (ise).

Bazen bunu bunun üzerine حمل ederler ve ondan türetirler. Nitekim **الفرّاءُ** Araplardan nakletti: **أَزْبَدَ السِّدرُ**; yani çiçek açtı. Ve denir: **زَبَدَتْ فلانةُ سِقاءَها**; yani onu çalkaladı da **زُبْدَه**’ini çıkarıncaya kadar (çalkaladı).

Ve *babdan: **الزَّبْد**; o, عطية (dir). Denir: **زَبَدْتُ الرّجلَ زَبْدا**: ona verdim. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**إنّا لا نَقْبل زَبْد المُشركين**” onların hediyelerini kasteder.

(**زبر**) **الزاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin sağlamlaştırılmasına ve pekiştirilmesine delâlet eder; diğeri okuma ve yazmaya ve buna benzer şeye delâlet eder.

Birincisi onların sözü: **زَبَرْت البِئر**; yani onu taşlarla ördün. Ondan: **زُبْرة الحديدِ**; o, ondan bir parçadır; çoğulu **زُبَر**. Ve babdan: **الزُّبْرة**: göğüs. Bununla adlandırıldı; çünkü o, **البئر المزبورة** gibidir; yani taşlarla örülmüş. Ve denir ki: aslandan **الزُّبْرة**, onun iki dirseğinde ve göğsünde tüyünün toplandığı yerdir. Ve **أسد مَزْبَرانيٌّ**: yani **الزُّبْرة**si iri.

Ve babdan: **الزَّبير**; o, musibet (tir). Ve babdan: **أخَذَ الشَيءَ بزَوْبَرِه**; yani tamamını. Ondan İbn Ahmer’in ([1]) kasidesindeki sözü:
* **عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا**([2]) *
Denir ki bunun mânası: bütünüyle bana nisbet edildi. Ve babdan: **ما لِفلاَنٍ زَبْرٌ**; yani onun ne aklı vardır ne de tutarlılığı. Ondan: **ازبأَرَّ الشّعر**; yani saç kabardı **تقوى**([3]).

Ve diğer asıl: **زَبَرْتُ الكتابَ**; yani onu yazdım. Ondan **الزبور**. Bazen derler: **زبَرتَه**; yani onu okudun. Ve kelimede derler: “**أنا أعرفُ تَزْبِرَتِي**([4])”; yani yazım(ı).

(**زبق**) **الزاء** ve **الباء** ve **القاف** sahihliğine güvenilen asıllardan değildir; ve bilmiyorum, onda söylenen şey hakikat midir değil midir? Lâkin onlar derler: **زَبَقَ شَعره**; yani onu yoldu. Ve derler: **انْزَبَق في البيت**: girdi. Ve **زَبَقْت الرّجلَ**: onu hapsettim.

(**زبل**) **الزاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir kelimedir. Derler: **ما أصبت مِنْ فلان زُِبالاً**([5]); dediler ki: o, karıncanın ağzında taşıdığı şeydir. Ve onun türeyişi yoktur. Ve bazı kimseler zikretti—eğer sahih ise—: **ما في الإناء زُبَالة**; yani içinde bir şey yok (ise). Ama onların sözü: **زَبَلْتَ الزّرعَ**; yani onu **بالزِّبل** ile gübreledin (ise), eğer sahih ise o da babdandır; çünkü **الزِّبْل** itibar edilmeyen düşmüş şeydendir.

Ve nakledildi ki: **الزَّأْبَل** kısa boylu adamdır. Ve şöyle inşâd ederler:
* **حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل**([6]) *
Bu ve benzeri, kendisine dönülmeyen şeylerdendir.

(**زبن**) **الزاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **ناقة زَبُون**; yani sağanını **زَبَنَتْ** (itti) (ise). Ve savaş insanları **تزبِنُ**; yani onlara çarpar (ise). Ve **حربٌ زَبُون**. Ve **رجلٌ ذو زَبُّونةٍ**; yani kendi tarafını koruyan, kendinden defedici (ise). Dedi:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])
Ve onda **زَبُّونَةٌ** denir; yani kibir. Ve bu ancak kendinden defedici iken olur. Ve **الزَّبانِيَةُ** bununla adlandırıldı; çünkü onlar cehennem ehlini ateşe iterler. Ama **المُزابَنَة** hurma başlarındaki meyvenin satımıdır; ve bu, hadisin ondan nehy ile geldiği şeydir. Ve ilim ehli dedi: o, bundan sonra olacak çekişme ve itişmedendir. Ve derler ki **الزَّبْن** uzaklıktır. Ama akrebin **زُبَانَى**’sı, bunun da bundan olması câizdir; sanki onunla kendinden defeder; ve şâz olması da câizdir.

(**زبي**) **الزاء** ve **الباء** ve **الياء** hayır olmayan bir şerre delâlet eder. Denir: **لقيت منه الأَزابِيَّ**; yani ondan şer gördüm (ise). Ve babdan: **الزُّبْية**: av için adamın içine **يُزَبِّي** ettiği çukur; ve kurt ve aslan için kazılır da ikisi onda avlanır. Ve babdan: **زَبَيْت أَزْبِي**; yani ona hoşlanmadığı şeyi içirdim (ulaştırdım) (ise). [Dedi]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])

(**زبع**) **الزاء** ve **الباء** ve **العين** bir öncekinin yakınıdır; ve o, öfke ve şer azmine delâlet eder. Denir: **تزبّع فلانٌ**; yani şerre hazırlandı (ise). Ve **تزبّع**: değişti. Ve o, Mütemmim’in şiirindedir:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])
**الشيبانيّ** dedi: **الأزْبَع**([10]) musibettir; çoğulu **الأزابع**. Ve inşâd etti:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
Bu sahih ise, o ibdâldendir; ve o, ondan önceki babdandır.

([1]) Asılda: “ابن الحمر”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([2]) Beytin tamamı **اللسان**’da olduğu üzere:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
Ve **الصحاح**’ta: “إذا قال غاو من تنوخ”. Ve “زوبر” kelimesi, yalnız İbn Ahmer’in şiirinde işitilmiş kelimelerden biridir; onun benzeri “ماموسة” ateşin özel adıdır; onun, bir ineği vasfederken söylediği sözünde gelmiştir:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
Ve yine o, devenin yavrusunu “بابوسها” diye adlandırdı; onun şiirinden başkasında işitilmedi. O da onun sözü:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
Ve başa sarılan şeye “أرنة” adını verdi; onun dışında bulunmadı; o da onun sözü:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) Bu kelime asılda böyle geldi; **المجمل**’de değildir.
([4]) **اللسان**’da: “إني لا أعرف تزبرتي”.
([5]) **الزبال**; kesre ve damme ile.
([6]) Recez **المجمل** ve **اللسان**’da (**زبل**).
([7]) **لسوار بن المضرب**’indir; **اللسان**’da (**زبن**) olduğu üzere. Rivayeti: “عن أحساب قومي”.
([8]) **اللسان**’da: “تلك استفدها” fâ ile.
([9]) **اللسان**’da (**زبع**، **قذر**) içinde inşâd etti. O, **المفضليات**’ta (2: 65-70) ve **جمهرة أشعار العرب** 141-143’te bir kasidedendir.
([10]) Onu yaygın sözlüklerde bulmadım. Lâkin **اللسان**’da: “الزوابع: الدواهي”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ب ن
أراد حاجة فزبنه عنها فلان‏:‏ دفعـه‏.‏
والناقـة تزبـن ولدهـا عـن ضرعهـا وتزبـن حالبهـا وناقـة زبون‏.‏
وزابنه‏:‏ دافعة مزابنة وتزابنوا تدافعوا‏.‏
ونهي عن المزابنة وهي بيع ما في رأس النخلة بالتمر لأنها تؤدّي إلى المدارأة والخصام‏.‏
ووقع في أيد الزبانية وهم الشرط لزبنهم الناس وبهم سميت زبانية النار لدعهم أهلها إليها‏.‏
ورجل ذو زبونة‏:‏ مانع جانبه بالدفع عنه وذو زبونات‏.‏
قال‏:‏ وجدتـم القـوم ذوي زبونه وجئتم باللؤم تنقلونه حرمتم المجد فـلا ترجونـه وحـال أقـوام وكـرام دونه وقال سوار بن مضرب‏:‏ بذبي الـذم عـن حسبـي بمالـي وزبونات أشوس تيحان وضربته العقرب بزباناها وهي ما تزبن به من طرف ذنبها‏.‏
قال مرار بن منقذ‏:‏ زبانـي عقـرب لـم تعـط سلمـا وأعيت أن تجيب رقي لراقـي ومن المجاز‏:‏ حرب زبون‏:‏ صعبة كالناقة الزبون في صعوبتها‏.‏
قال أوس‏:‏ ومستعجب مما يرى مـن أناتنـا ولـو زبنته الحرب لم يترمرم وقال النمر‏:‏ زبنتك أركان العدوذ فأصبحت أجـأ وجبـة مـن قـرار ديارها الضميـر لحبيبتـه جمـرة‏.‏
وتحته جمل يزبن المطي بمنكبيه إذا تقدمها وسبقها‏.‏
وزبنت عنا هديتك ومعروفك إذا زواها وكفها‏.‏
وأزبنوا بيوتكم عن ا لطريق‏:‏ نحوها‏.‏
وفلان زبون‏:‏ لمن يزبن كثيراً ويغبن وهو من باب ضبوث وحلوب في أن الفعل مسند إلى السبب مجازاً‏.‏
كقوله‏:‏ إذا ردّ عافي القدر من يستعيرها واستزبنه وسمعتهم يقولون‏:‏ تزبنه‏.‏
وأراد فلان أن يتزبّنني فغلبته‏.‏

##### Türkçe

ز ب ن
Bir şeye ihtiyaç istedi de falan onu ondan **زبنه** etti: onu itti.
Ve dişi deve, yavrusunu memesinden **تزبن** eder ve sağanını **تزبن** eder; ve **ناقة زبون** (vardır).
Ve **زابنه**: iten; **مزابنة** (vardır). Ve **تزابنوا**: birbirlerini ittiler.
Ve **المزابنة**’den nehiy olundu; o, hurma ağacının tepesinde olanın hurma ile satılmasıdır; çünkü o, **المدارأة**’ye ve çekişmeye götürür.
Ve **الزبانية**’nin ellerine düştü; onlar, insanların onları itmeleri sebebiyle (böyle adlandırılan) **الشرط**tur; ve onunla, cehennem **زبانية**si, ehline onu çağırmaları sebebiyle adlandırıldı.
Ve **رجل ذو زبونة**: yanını, ondan itmekle engelleyendir; ve **ذو زبونات**.
Dedi: Kavmi **ذوي زبونه** olarak buldunuz; ve alçaklığı getirip onu naklediyorsunuz; şerefi haram kıldınız, artık onu ummazsınız; ve onun önünde kavimler ve kerimler (vardır). Ve Süvâr b. Muḍrib dedi: Malımla soyumdan yergiyi kesmekle; ve azgın, saldırgan **زبونات**.
Ve akrep onu iki **زباناها**sıyla soktu; o, kuyruğunun ucundan onunla **تزبن** ettiği şeydir.
Merrâr b. Munḳıẕ dedi: Bir akrebin iki **زباني**si; barış vermedi; ve bir okuyucunun okuyuşuna benim rukyeme cevap vermekten âciz kaldı.
Ve mecazdandır: **حرب زبون**: zor; zorluğunda **الناقة الزبون** gibi.
Evs dedi: Bizim ağırbaşlılığımızdan gördüğüne şaşan; eğer savaş onu **زبنته** etseydi, yerinden kımıldamazdı. Ve en-Nemir dedi: Düşmanın direkleri seni **زبنتك** etti de, onun yurtlarının karar yerinden **أجأ** ve **جبة** oldun; zamir, sevgilisi **جمرة**’yedir.
Ve altında, omuzlarıyla binekleri **يزبن** eden bir deve vardır; onları geçtiği ve önlerine geçtiği zaman.
Ve hediyeni ve iyiliğini bizden **زبنت** ettin; onu kıstığı ve geri tuttuğu zaman.
Ve evlerinizi yoldan **أزبنوا** edin: ona doğru (yaklaştırın).
Ve falan **زبون**dur: çokça **يزبن** eden ve **يغبن** eden kimse için; ve o, fiilin sebebe mecazen isnat edilmesi bakımından **ضبوث** ve **حلوب** babındandır.
Onun sözü gibi: Kazanın âfiyeti, onu ödünç alanı geri çevirdiği zaman; ve onu **استزبنه** etti. Ve onları derken işittim: **تزبنه**.
Ve falan beni **يتزبّنني** etmek istedi de onu yendim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّبْنُ: الدَّفْع. وزَبَنَتِ الناقة إذا ضربت بثَفِناتِ رجليها عند الحلب، فالزَّبْنُ بالثَّفِنات، والركض بالرجْل، والخَبْط باليد. ابن سيده وغيره: الزَّبْنُ دفع الشيء عن الشيء كالناقة تَزْبِنُ ولدها عن ضرعها برجلها وتَزْبِنُ الحالب. وزَبَن الشيءَ يَزْبِنُه زَبْناً وزَبَنَ به وزَبَنَت الناقة بثَفناتِها عند الحلب: دَفَعَتْ بها. وزَبَنَتْ ولدها: دفعته عن ضرعها برجلها. وناقة زبُون: دَفُوع، وزُبُنَّتاها رجلاها لأَنها تَزْبِنُ بهما؛ قال طُرَيْحٌ:
غُبْسٌ خَنابِسُ كلُّهنَّ مُصَدَّرٌ،
نَهْدُ الزُّبُنَّةِ، كالعَرِيشِ، شَتِيمُ.
وناقة زَفُون وزَبُونٌ: تضرب حالبها وتدفعه، وقيل: هي التي إذا دنا منها حالبها زَبَنَتْه برجلها. وفي حديث علي، عليه السلام: كالنَّاب الضَّرُوسِ تَزْبِنُ برجلها أَي تدفع. وفي حديث معاوية: وربما زَبَنَتْ فكسرت أَنف حالبها. ويقال للناقة إذا كان من عادتها أَن تدفع حالبها عن حَلبها: زَبُون. والحرب تَزْبِنُ الناسَ إذا صدَمتهم. وحرب زَبُون: تَزْبِنُ الناس أَي تَصْدِمِهُم وتدفعهم، على التشبيه بالناقة، وقيل: معناه أَن بعض أَهلها يدفع بعضها لكثرتهم. وإنه لذو زَبُّونة أَي ذو دفع، وقيل أَي مانعٌ لجنبه؛ قال سَوَّار بن المُضَرِّب:
بِذَبِّي الذَّمَّ عن أَحْسابِ قومي،
وزَبُّوناتِ أَشْوَسَ تَيَّحانِ
والزَّبُّونَةُ من الرجال: الشديد المانع لما وراء ظهره. ورجل فيه زَبُّونة، بتشديد الباء، أَي كِبْر. وتَزابَن القومُ: تدافعوا. وزابَنَ الرجلَ: دافعه؛ قال:
بمِثْلِي زابَنِي حِلْماً ومَجْداً،
إذا الْتَقَتِ المَجامعُ للخُطوبِ
وحَلَّ زَبْناً من قومه وزِبْناً أَي نَبْذَةً، كأَنه اندفع عن مكانهم، ولا يكاد يستعمل إلا ظرفاً أَو حالاً. والزَّابِنَة: الأَكمة التي شَرَعَتْ في الوادي وانعَرَج عنها كأَنها دفعته. والزِّبْنِيَةُ: كل متمرّد من الجن والإِنس. والزِّبْنِيَة: الشديد؛ عن السيرافي، وكلاهما من الدافع. والزَّبانِية: الذين يَزْبِنون الناسَ أَي يدفعونهم؛ قال حسان: زَبانِيَةٌ حولَ أَبياتهم،
وخُورٌ لدى الحربِ في المَعْمَعه
وقال قتادة: الزَّبانِية عند العرب الشُّرَطُ، وكله من الدَّفْع، وسمي بذلك بعض الملائكة لدفعهم أَهل النار إليها. وقوله تعالى: فلْيَدْعُ نادِيَه سَنَدْعُو الزَّبانية؛ قال قتادة: فليدع ناديه حَيَّه وقومه، فسندعو الزبانية قال: الزَّبانية في قول العرب الشُّرَط؛ قال الفراء: يقول الله عز وجل سندعو الزبانية وهم يعملون بالأَيْدي والأَرجل فهم أَقوى؛ قال الكسائي: واحد الزَّبانية زِبْنيٌّ، وقال الزجاج: الزَّبانية الغلاظ الشداد، واحدهم زِبْنية، وهم هؤلاء الملائكة الذين قال الله تعالى: عليها ملائكة غلاظ شِدادٌ، وهم الزَّبانية. وروي عن ابن عباس في قوله تعالى: سندعو الزَّبانية، قال: قال أَبو جهل لئن رأَيت محمداً يصلي لأَطَأَنَّ على عنقه، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: لو فعله لأَخذته الملائكة عِياناً؛ وقال الأَخفش: قال بعضهم واحد الزبانية زَبانيّ، وقال بعضهم: زابنٌ، وقال بعضهم: زِبْنِيَة مثل عِفْرية، قال: والعرب لا تكاد تعرف هذا وتجعله من الجمع الذي لا واحد له مثل أَبابيلَ وعَبادِيد. والزِّبِّين: الدافع للأَخْبَثَينِ البول والغائط؛ عن ابن الأَعرابي، وقيل: هو الممسك لهما على كُرْه. وفي الحديث: خمسة لا تقبل لهم صلاة: رجلٌ صلى بقوم وهم له كارهون، وامرأَةٌ تبيت وزوجها عليها غضبان، والجاريةُ البالغةُ تصلي بغير خِمار، والعبدُ الآبق حتى يعود إلى مولاه، والزِّبِّينُ؛ قال الزِّبِّين الدافع للأَخبثين وهو بوزن السِّجِّيل، وقيل: بل هو الزِّبِّين، بنونين، وقد روي بالوجهين في الحديث، والمشهور بالنون. وزَبَنْتَ عنا هَدِيَّتك تَزْبِنُها زَبْناً: دفعتها وصرفتها؛ قال اللحياني: حقيقتها صرفت هديتك ومعروفك عن جيرانك ومعارفك إلى غيرهم. وزُباني العقرب: قرناها، وقيل: طرف قرنها، وهما زُبانَيانِ كأَنها تدفع بهما. والزُّباني: كواكبُ من المنازل على شكل زُبانى العقرب. غيره: والزُّبانَيانِ كوكبان نَيِّرانِ، وهما قرنا العقرب ينزلهما القمر. ابن كُناسة: من كواكب العقرب زُبانَيا العقرب، وهما كوكبان متفرّقان أَمام الإِكليل بينهما قِيدُ رُمْح أَكبر من قامة الرجل، والإِكْليل ثلاثة كواكب معترضة غير مستطيلة. قال أَبو زيد: يقال زُباني وزُبانَيانِ وزُبَانيات للنجم، وزُبانى العقرب وزُبانَياها، وهما قرناها، وزُبانَيات؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
فِداك نِكْسٌ لا يَبِض حَجَرُهْ،
مُخَرَّقُ العِرْضِ حديدٌ مِمْطَرُهْ،
في ليلِ كانونٍ شَديدٍ خَصَرُهْ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: عَضَّ بأَطرافِ الزُّبانى قَمَرُهْ
يقول: هو أَقْلف ليس بمختون إلا ما قَلَّص منه القَمرُ، وشبه قلْفته بالزُّباني، قال: ويقال من ولد والقمر في العقرب فهو نحس؛ قال ثعلب: هذا القول يقال عن ابن الأَعرابي، وسأَلته عنه فأَبى هذا القول وقال: لا، ولكنه اللئيم الذي لا يطعم في الشتاء، وإذا عَضَّ القمرُ بأَطرافِ الزُّبانَى كان أَشد البرد؛ وأَنشد:
وليلة إِحْدَى اللَّيالي العُرَّمِ،
بين الذِّراعَيْنِ وبين المِرْزَمِ،
تَهُمُّ فيها العَنْزُ بالتَّكَلُّمِ.
وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه نهى عن المُزابنة ورَخَّصَ في العَرايا؛ والمُزابنة: بيع الرُّطَب على رؤوس النخل بالتمر كيلاً، وكذلك كل ثمر بيع على شجره بثمر كيلاً، وأَصله من الزَّبْنِ الذي هو الدفع، وإنما نهى عنه لأَن الثمر بالثمر لا يجوز إلا مثلاً
بمثل، فهذا مجهول لا يعلم أَيهما أَكثر، ولأَنه بيع مُجازفة من غير كيل ولا وزن، ولأَن البَيِّعَيْن إذا وقفا فيه على الغَبْن أَراد المغبون أَن يفسخ البيع وأَراد الغابن أَن يُمْضيه فتَزابَنا فتدافعا واختصما، وإن أَحدهما إذا ندم زَبَنَ صاحبه عما عقد عليه أَي دفعه؛ قال ابن الأَثير: كأَنَّ كل واحد من المتبايعين يَزْبِنُ صاحبَه عن حقه بما يزداد منه، وإنما نهى عنها لما يقع فيها من الغبن والجهالة، وروي عن مالك أَنه قال: المُزابنة كل شيء من الجِزافِ الذي لا يعلم كيله ولا عدده ولا وزنه بيع شيء مسمى من الكيل والوزن والعدد. وأَخذت زِبْني من الطعام أَي حاجتي. ومَقام زَبْنٌ إذا كان ضيقاً لا يستطيع الإنسان أَن يقوم عليه في ضيقه وزَلِقِه؛ قال:
ومَنْهَلٍ أَوْردَنيهِ لَزْنِ
غيرِ نَميرٍ، ومَقامٍ زَبْنِ
كَفَيْتُه، ولم أَكُنْ ذا وَهْنِ.
وقال مُرَقّش:
ومنزلِ زَبْنٍ ما أُريد مَبيتَه،
كأَني به، من شِدَّة الرَّوْعِ، آنِسُ
ابن شُبْرُمَة: ما بها زَبِينٌ أَي ليس بها أَحد. والزَّبُّونة والزُّبُّونة، بفتح الزاي وضمها وشدّ الباء فيهما جميعاً: العُنُق؛ عن ابن الأَعرابي، قال: ويقال خُذْ بقَرْدنِه وبَزَبُّونَتِه أَي بعُنقه. وبنو زَبِينَةَ: حيّ، النسب إليه زَباني على غير قياس؛ حكاه سيبويه كأَنهم أَبدلوا الأَلف مكان الياء في زَبِينِيٍّ. والحَزِيمَتانِ والزَّبينتانِ: من باهلة ابن عمرو بن ثعلبة، وهما حَزِيمةُ وزَبِينَةُ؛ قال أَبو مَعْدان الباهلي: جاء الحَزائمُ والزَّبائِنُ دُلْدُلاً،
لا سابقينَ ولا مع القُطَّانِ
فعَجِبْتُ من عَوْفٍ وماذا كُلِّفَتْ،
وتَجِيءُ عَوْفٌ آخر الرُّكْبانِ
قال الجوهري: وأَما الزَّبُون للغبيِّ والحَرِيف فليس من كلام أَهل البادية. وزَبَّانُ: اسم رجل.

##### Türkçe

**الزَّبْنُ**: itme. Ve deve, sağım sırasında iki ayağının **ثَفِناتِ**’iyle vurduğu zaman **زَبَنَتِ**; artık **الزَّبْنُ** **الثَّفِنات** iledir, **الركض** ayak iledir, **الخَبْط** el iledir. İbn Sîde ve başkası: **الزَّبْنُ**, bir şeyi bir şeyden itmek(tir); tıpkı devenin yavrusunu memesi üzerinden ayağıyla itmesi gibi; ve sağanı iter. Ve **زَبَن** şeyi **يَزْبِنُه** **زَبْناً** ve onunla **زَبَنَ** ve deve sağım sırasında **ثَفناتِها** ile **زَبَنَت**: onunla itti. Ve yavrusunu **زَبَنَتْ**: onu ayağıyla memesi üzerinden itti. Ve **ناقة زبُون**: çok itici; ve **زُبُنَّتاها** iki ayağıdır; çünkü onunla **تَزْبِنُ**; **طُرَيْحٌ** dedi ki:
غُبْسٌ خَنابِسُ كلُّهنَّ مُصَدَّرٌ،
نَهْدُ الزُّبُنَّةِ، كالعَرِيشِ، شَتِيمُ.

Ve **ناقة زَفُون** ve **زَبُونٌ**: sağanını vurur ve onu iter; ve denildi ki: o, sağanı kendisine yaklaştığında onu ayağıyla **زَبَنَتْ** olandır. Ali’nin, عليه السلام, hadisinde: “azı dişi (deve) gibi, **الضَّرُوسِ**; ayağıyla **تَزْبِنُ**” yani iter. Muâviye’nin hadisinde: “ve belki **زَبَنَتْ** de sağanının burnunu kırdı.” Ve deveye, âdetinden sağanını sağımından itmek olan kimseye: **زَبُون** denir. Ve savaş, insanlara çarptığı zaman insanları **تَزْبِنُ**. Ve **حرب زَبُون**: insanları **تَزْبِنُ** yani onlara çarpar ve onları iter; deveye benzetme üzere; ve denildi ki: mânası, çokluklarından dolayı halkının bir kısmının bir kısmını itmesidir. Ve o, **ذو زَبُّونة**’dir yani itme sahibi; ve denildi ki: yani yanını engelleyici; **سَوَّار بن المُضَرِّب** dedi ki:
بِذَبِّي الذَّمَّ عن أَحْسابِ قومي،
وزَبُّوناتِ أَشْوَسَ تَيَّحانِ

Ve erkeklerden **الزَّبُّونَةُ**: sırtının arkasında olanı şiddetle engelleyen. Ve bir adamda **زَبُّونة** vardır, **الباء**’ın şeddelenmesiyle; yani kibir. Ve kavim **تَزابَن** etti: birbirlerini ittiler. Ve adamı **زابَنَ**: onunla itişti; dedi ki:
بمِثْلِي زابَنِي حِلْماً ومَجْداً،
إذا الْتَقَتِ المَجامعُ للخُطوبِ

Ve kavminden **زَبْناً** ve **زِبْناً** çözüldü yani bir parça; sanki onların yerinden itilmiş gibidir; ve hemen hemen ancak zarf veya hâl olarak kullanılır. Ve **الزَّابِنَة**: vadiye doğru uzanıp ondan kıvrılan tepecik; sanki onu itmiş gibidir. Ve **الزِّبْنِيَةُ**: cin ve insden her azgın. Ve **الزِّبْنِيَة**: şiddetli; Sîrâfî’den; ve ikisi de iticiden(dır). Ve **الزَّبانِية**: insanları **يَزْبِنون** yani onları iterler; Hassân dedi ki:
زَبانِيَةٌ حولَ أَبياتهم،
وخُورٌ لدى الحربِ في المَعْمَعه

Ve Katâde dedi: **الزَّبانِية** Araplar yanında **الشُّرَطُ**’tur; ve hepsi itmedendir; ve bununla, onları ateşe doğru itmeleri sebebiyle bazı melekler adlandırıldı. Ve Yüce sözü: “فلْيَدْعُ نادِيَه سَنَدْعُو الزَّبانية”; Katâde dedi: “haydi meclisini, mahallesini ve kavmini çağırsın; biz de **الزبانية**’yi çağıracağız”; dedi ki: **الزَّبانية** Arapların sözünde **الشُّرَط**’tur. Ferrâ dedi: Allah عز وجل “**الزبانية**’yi çağıracağız” der; ve onlar ellerle ve ayaklarla iş görürler; artık onlar daha güçlüdür. Kisâî dedi: **الزَّبانية**’nin teki **زِبْنيٌّ**’dir. Zeccâc dedi: **الزَّبانية** kaba, sert olanlardır; onların teki **زِبْنية**’dir; ve onlar, Allah تعالى’nın “üzerinde kaba sert melekler vardır” dediği bu meleklerdir; ve onlar **الزَّبانية**’dir. İbn Abbâs’tan, Yüce sözü “سندعو الزَّبانية” hakkında rivayet edildi: dedi ki: Ebû Cehil “Muhammed’i namaz kılarken görürsem mutlaka boynuna basacağım” dedi; bunun üzerine Peygamber, صلى الله عليه وسلم: “yapsaydı melekler onu göz göre göre yakalardı” dedi. Ahfeş dedi: bazısı dedi ki **الزبانية**’nin teki **زَبانيّ**’dir; bazısı dedi ki: **زابنٌ**; bazısı dedi ki: **زِبْنِيَة** tıpkı **عِفْرية** gibi; dedi ki: Araplar bunu hemen hemen bilmez ve onu, **أَبابيلَ** ve **عَبادِيد** gibi tekili olmayan cem‘den sayarlar. Ve **الزِّبِّين**: iki pisliği, idrar ve dışkıyı, iten; İbnü’l-A‘râbî’den; ve denildi ki: bilâkis o, ikisini istemeyerek tutandır. Hadiste: “Beş kimsenin namazı kabul edilmez: bir adam, bir kavme imam olur da onlar ondan hoşlanmazlar; ve bir kadın, kocası ona kızgın olarak geceleyip durur; ve bâliğa cariye başörtüsüz namaz kılar; ve kaçak köle, efendisine dönünceye kadar; ve **الزِّبِّينُ**.” Dedi ki: **الزِّبِّين** iki pisliği itendir ve **السِّجِّيل** veznindedir; ve denildi ki: bilâkis o **الزِّبِّين**’dir, iki **النون** ile; ve hadiste iki vecihle de rivayet edilmiştir; meşhur olan **النون** iledir. Ve “bizden hediyeni **زَبَنْتَ**; onu **تَزْبِنُها زَبْناً**”: onu ittirdin ve çevirdin; Lihyânî dedi: hakikati, hediyeni ve iyiliğini komşularından ve tanıdıklarından başkalarına çevirdin. Ve **زُباني العقرب**: onun iki boynuzu; ve denildi ki: boynuzunun ucu; ve onlar iki **زُبانَيانِ**’dır; sanki onunla iter. Ve **الزُّباني**: menzillerden, akrebin **زُبانى**’sı şeklinde olan yıldızlar. Başkası: ve **الزُّبانَيانِ** iki parlak yıldızdır; ve onlar akrebin iki boynuzudur; ay onları menzil edinir. İbn Kunâse: akrebin yıldızlarından **زُبانَيا العقرب** vardır; ve onlar, **الإِكليل**’in önünde, aralarında bir mızrak bağı (mesafesi) bulunan, adam boyundan daha büyük, iki ayrı yıldızdır; ve **الإِكْليل** uzamayan, enlemesine üç yıldızdır. Ebû Zeyd dedi: yıldıza **زُباني** ve **زُبانَيانِ** ve **زُبَانيات** denir; ve akrebin **زُبانى**’sı ve onun **زُبانَيا**’sı; ve onlar iki boynuzudur; ve **زُبانَيات**; İbnü’l-A‘râbî’nin okuttuğu sözü:
فِداك نِكْسٌ لا يَبِض حَجَرُهْ،
مُخَرَّقُ العِرْضِ حديدٌ مِمْطَرُهْ،
في ليلِ كانونٍ شَديدٍ خَصَرُهْ
Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuttuğu sözü:
عَضَّ بأَطرافِ الزُّبانى قَمَرُهْ

Diyor ki: o, sünnetsizdir; ancak ayın ondan büzüştürdüğü az bir şey müstesna; ve sünnet derisini **الزُّباني**’ye benzetti. Dedi ki: “akrepte ay varken doğan uğursuzdur” denir. Sa‘leb dedi: bu söz İbnü’l-A‘râbî’den diye söylenir; onu bunun hakkında sordum da bu sözü reddetti ve dedi ki: hayır; fakat o, kışın yedirmeyen alçaktır; ve ay **الزُّبانَى**’nın uçlarıyla ısırdığı zaman soğuk daha şiddetli olur; ve okudu:
وليلة إِحْدَى اللَّيالي العُرَّمِ،
بين الذِّراعَيْنِ وبين المِرْزَمِ،
تَهُمُّ فيها العَنْزُ بالتَّكَلُّمِ.

Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, hadisinde: **المُزابنة**’yi yasakladı ve **العَرايا**’ya ruhsat verdi; ve **المُزابنة**: hurma ağaçlarının başlarındaki yaş hurmayı, kuru hurma karşılığında ölçekle satmaktır; ve aynı şekilde, her meyve ki ağacında iken meyve karşılığında ölçekle satılır; ve aslı, itme olan **الزَّبْن**’dendir; onu ancak, meyvenin meyve ile ancak misli misline câiz olmasından dolayı yasakladı; bu ise meçhuldür, hangisinin daha çok olduğu bilinmez; ve çünkü o, ölçü ve tartı olmaksızın **مُجازفة** satıştır; ve çünkü iki satıcı onda **الغَبْن** üzerine durduklarında, aldanan satışı bozmak ister, aldatan onu yürütmek ister; böylece **تَزابَنا** ederler, birbirlerini iterler ve çekişirler; ve çünkü ikisinden biri pişman olduğunda, arkadaşını üzerinde akdettiği şeyden **زَبَنَ** eder yani onu iter; İbnü’l-Esîr dedi: sanki iki alım-satım yapanın her biri, kendisinden artanla arkadaşını hakkından **يَزْبِنُ** eder; ve ancak onda meydana gelen aldanma ve cehalet sebebiyle onu yasakladı. Mâlik’ten rivayet edildi: dedi ki: **المُزابنة**, ölçüsü, sayısı ve tartısı bilinmeyen **الجِزاف**’dan her şeyin, ölçü, tartı ve sayıdan isimlendirilmiş bir şey karşılığında satılmasıdır. Ve yemekten **زِبْني**’mi aldım yani ihtiyacımı. Ve **مَقام زَبْنٌ**: dar olduğu, insanın darlığı ve kayganlığı sebebiyle üzerinde duramadığı zaman; dedi ki:
ومَنْهَلٍ أَوْردَنيهِ لَزْنِ
غيرِ نَميرٍ، ومَقامٍ زَبْنِ
كَفَيْتُه، ولم أَكُنْ ذا وَهْنِ.

Ve Muraḳḳiş dedi:
ومنزلِ زَبْنٍ ما أُريد مَبيتَه،
كأَني به، من شِدَّة الرَّوْعِ، آنِسُ

İbn Şubruma: “onda **زَبِينٌ** yoktur” yani onda hiç kimse yoktur. Ve **الزَّبُّونة** ve **الزُّبُّونة**, **الزاي**’ın fethi ve zammı ile ve ikisinde de **الباء**’ın şeddelenmesiyle: boyun; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: “onun gerdanından ve **بَزَبُّونَتِه**’sinden tut” denir; yani boynundan. Ve **بنو زَبِينَةَ**: bir kabile; ona nisbet **زَباني**’dir, القياس dışı olarak; Sîbeveyh bunu nakletti; sanki **زَبِينِيٍّ**’de **الياء** yerine **الأَلف**’i bedel kıldılar. Ve **الحَزِيمَتانِ** ve **الزَّبينتانِ**: Bâhile’den, Amr b. Sa‘lebe’nin iki kolu; ve onlar **حَزِيمةُ** ve **زَبِينَةُ**’dir; Ebû Ma‘dân el-Bâhilî dedi ki:
جاء الحَزائمُ والزَّبائِنُ دُلْدُلاً،
لا سابقينَ ولا مع القُطَّانِ
فعَجِبْتُ من عَوْفٍ وماذا كُلِّفَتْ،
وتَجِيءُ عَوْفٌ آخر الرُّكْبانِ

Cevherî dedi: ama ahmak ve müşteri için **الزَّبُون** bedevîlerin sözünden değildir. Ve **زَبَّانُ**: bir adam adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ب ن * * الزَّبَانِيَةُ * عند العرب الشرط وسُمي بذلك بعض الملائكة لدفعهم أهل النار وأصل * الزَّبْنِ * الدفع قال الأخفش قال بعضهم واحدهم * زَبَانِيٌّ * وقال بعضهم * زَابِنٌ * وقال بعضهم * زِبِنْيَةٌ * مثل عفرية قال والعرب لا تكاد تعرف هذا وتجعله من الجمع الذي لا واحد له مثل أبابيل وعباديد و * زُبَانَيَا * العقرب قرناها و * المُزَابَنَةُ * بيع الرطب في رءوس النخل بالتمر ونُهي عن ذلك لأنه بيع مجازفة من غير كيل ولا وزن ورُخص في العرايا وأما * الزَّبُونُ * للغبي وللحريف فليس من كلام أهل البادية

##### Türkçe

* ز ب ن * * **الزَّبَانِيَةُ** * Araplar nezdinde “şart (polis, zabıta)”dır; cehennem ehline onları itmeleri sebebiyle bazı meleklere de bununla ad verilmiştir. * **الزَّبْنِ** *in aslı “itme”dir. el-Ahfeş dedi ki: Bazıları “onların teki **زَبَانِيٌّ**” demiştir; bazıları **زَابِنٌ** demiştir; bazıları da “عفرية gibi **زِبِنْيَةٌ**” demiştir. Dedi ki: Araplar bunu neredeyse bilmez; ve onu, **أبابيل** ve **عباديد** gibi, tekili olmayan cem‘den kılar. Ve * **زُبَانَيَا** * akrebin iki boynuzudur. Ve * **المُزَابَنَةُ** * hurma ağaçlarının başlarındaki yaş hurmayı kuru hurma ile satmaktır; bundan nehyedilmiştir; çünkü o, ölçü ve tartı olmaksızın bir mücazefe satımıdır. Ve **العرايا** hakkında ruhsat verilmiştir. Amma * **الزَّبُونُ** * “ahmak” için ve “müşteri” için ise, bedevîlerin sözünden değildir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الزَّبْنُ ، كالضَّرْبِ : الدَّفْعُ ) ، كما في الصِّحاحِ .
وفي المُحْكَم : دَفْعُ الشيءِ عن الشيءِ ، كالناقَةِ تَزْبِنُ ولَدَها عن ضرْعِها برِجْلِها وتَزْبِنُ الحالِبَ .
زَبَنَ الشيءَ يَزْبِنُه زَبْناً وزَبَنَ به : دَفَعَه .
( و ) الزَّبْنُ : ( بَيْعُ كلِّ ثَمَرٍ على شجرِهِ بِتَمْرٍ كَيْلاً ) ، ومنه المُزابَنَةُ كما سَيَأْتي ، وقد نَهَى عنه لمَا فيه مِنَ الغبنِ والجَهالَةِ ، سُمِّي به لأنَّ أَحَدَهما إذا ندِمَ زَبَنَ صاحِبَه عمَّا عَقَدَ عليه أَي دَفَعَهُ .
( وبَيْتٌ زَبْنٌ : مُتَنَحَ عن البُيوتِ ) كأَنَّه مَدْفوعٌ عنها .
( و ) الزِّبْنُ ، ( بالكسْرِ : الحاجةُ ، وقد أَخَذَ زِبْنَهُ من المالِ ) والطَّعامِ : أَي ( حاجَتَه .

( و ) الزَّبَنُ ، ( بالتَّحريكِ : ثَوْبٌ على تَقْطِيعِ البيتِ كالحَجَلةِ ) ، ومنه الزبونُ الذي يقطعُ على قدْرِ الجَسَدِ ويلبَسُ .
( و ) الزَّبَنُ : ( النَّاحِيَةُ ) . يقالُ : حلَّ زِبْناً مِن قوْمِهِ : أَي نَبْذَةً ، كأَنَّه انْدَفَعَ مِن مكانِهم ، ولا يكادُ يُسْتَعْمل إلاَّ ظَرْفاً أَو حالاً .
( و ) الزُّبُنُّ ، ( كعُتُلَ : الشَّديدُ الزَّبْنِ ) ، أَي الدَّفْع .
( وناقَةٌ زَبونٌ : دَفُوعٌ ) تَضْرِبُ حالِبَها وتَدْفَعُه . وقد زَبَنَتْ بثَفناتِ رِجْلِها عنْدَ الحَلبِ ، فالزَّبْنُ بالثَّفَناتِ ، والرَّكْضُ بالرِّجْلِ ، والخبْطُ باليَدِ كما في الصِّحاحِ .
وقيلَ : يقالُ لها ذلِكَ إذا كانَ مِن عادَتِها دَفْع الحالِبِ .
( وزُبُنَّتاها ، كحُزُقَّةٍ : رِجْلاها ) ؛ لأنَّها تَزْبِنُ بهما ، قالَ طُرَيْحٌ :
غُبْسٌ خَنابِسُ كلُّهنَّ مُصَدَّرٌ نَهْدُ الزُّبُنَّةِ كالعَرِيشِ شَتِيمُ ( و ) مِن المجازِ : ( حَرْبٌ زَبونٌ ) : تَزْبِنُ الناسَ أَي تَصْدِمُهم وتَدْفعُهم ؛ كما في الصِّحاحِ ، وهو على التَّشْبيهِ بالناقَةِ .
وفي الأَساسِ : صَعْبَةٌ ، كالناقَةِ الزّبونِ في صُعوبَتِها .
وقيلَ : المعْنَى ( يَدْفَعُ بعضُها بعضاً كَثْرَةً .
( وزَابَنَه ) مُزابَنَةً : ( دَافَعَهُ ) ؛ قالَ :
بمِثْلِي زابَنِي حِلْماً ومَجْداً إذا الْتَقَتِ المَجامِعُ للخُطوبِ ( والَّزابِنَةُ : أَكَمَةٌ ) شَرَعَتْ ( في وادٍ يَنْعَرِجُ عنها ) كأنَّها دَفَعَتْه .
( والزِّبْنِيَةُ ، كهِبْرِيَةٍ ) ، نَقَلَه الأَخْفَشُ عن بعضِهم ، ونَقَلَه الزَّجَّاجُ أَيْضاً كلُّ ( مُتَمَرِّدٍ ) مِنَ ( الجِنِّ والإِنْسِ .
( و ) أَيْضاً : ( الشَّديدُ ) ، عن السَّيرافيّ ، وكِلاَهُما مِن الدّفْعِ .

( و ) أَيْضاً : ( الشُّرَطِيُّ ، ج زَبانِيَةٌ ) .
قالَ قتادَةُ : سُمِّي بذلِكَ بعضُ الملائِكَةِ لِدَفْعِهم أَهْلَ النارِ إليها ؛ ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿سَنَدع الزَّبانِيَة﴾ وهم يَعْملُونَ بالأَيدِي والأَرْجُلِ فهم أَقْوى .
وقالَ الزَّجَّاجُ : الزَّبانِيَةُ : الغِلاظُ الشِّدادُ ، واحِدُهُم زِبْنِيَّة ، وهُم هؤلاء الملائِكَة الذين قالَ الّله فيهم : ﴿عليها ملائِكَةٌ غلاظٌ شِدادٌ﴾ ، وَهُم الزَّبانِيَةُ ، ومِنَ الزَّبانِيَةِ بمعْنَى الشُّرَطِ قَوْل حَسَّان :
زَبانِيَةٌ حولَ أَبياتِهموخُورٌ لَدَى الحرْبِ في المَعْمَعَه ( أَو واحدُها زِبْنِيٌّ ) ، بالكسْرِ عن الكِسائيِّ .
قالَ الأَخْفَشُ : والعَرَبُ ولا تكادُ تعْرِفُ هذا وتَجْعلُه مِنَ الجَمْعِ الذي لا واحِد له ، مثْلُ أَبابِيلَ وعَبادِيدَ .
( و ) الزِّبِّينُ ، ( كسِكِّينٍ : مُدافِعُ الأَخْبَثَيْنِ ) البَوْل والغَائِط ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ . ومنه الحدِيثُ : ( خَمْسةٌ لا تُقْبَلُ لهم صلاةٌ : رجلٌ صلَّى بقومٍ وهُم له كارِهُونَ ، وامرأَةٌ تَبِيتُ وزَوْجُها عليها غَضْبانٌ ، والجارِيَةُ البالِغَةُ تصلِّي بغيرِ خِمارٍ ، والعَبْدُ الآبِقُ حتى يعودَ إلى مَوْلاهُ ، والزِّبِّينُ ) ؛ ويُرْوَى : الزِّنِّين بالنُّونِ ، وهو المَشْهورُ كما سَيَأْتي ؛ ( أَو مُمْسِكُهما على كُرْهٍ .
( وزُبانَيَا العَقْرَبِ ) ، بالضَّمِّ : ( قَرْناها ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقيلَ : طَرَفُ قَرْنَيْها ، كأنَّها تَدْفَعُ بهما ، وهو المَشْهورُ كما سَيَأْتي .
( و ) الزُّبانيَان : ( كَوْكَبانِ نَيِّرانِ في قَرْنَي العَقْرَبِ ) .
وفي الصِّحاحِ : هُما قَرْنَا العَقْرَبِ ينزلُهُما القَمَرُ .
وقالَ ابنُ كناسَةَ : هُما كَوْكَبانِ مُتَفَرِّقانِ أَمامَ الإِكْليلِ ، بَيْنهما قَيْدَ رُمْحٍ أَكْثَر مِن قامَةِ الرَّجُلِ .

( والمُزابَنَةُ : بَيْعُ الرُّطَبِ في رَؤُوسِ النَّخْلِ بالتَّمْرِ ) كَيْلاً ؛ وكذلِكَ كلُّ تَمرٍ بيعَ على شَجَرِهِ بتَمْرٍ كَيْلاً ، وأَصْلُه مِنَ الزَّبنِ الدَّفْع ، وقد نَهَى عنه في الحدِيثِ لأنَّه بَيْعُ مُجازَفَةٍ من غيرِ كَيْلٍ ولا وَزْنٍ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : كأنَ كلُّ واحِدٍ من المُتبايعَيْنَ يَزْبِنُ صاحِبَه عن حَقِّه بما يَزْدادُ منه ؛ وإنَّما نَهَى عنها لمَا يقَعُ فيها مِن الغَبنِ والجَهَالةِ .
( و ) رُوِي ( عن ) الإمامِ ( مالِكٍ ) ، رَضِيَ اللهاُ تعالى عنه أنَّه قالَ : المُزابَنَةُ : ( كلُّ جِزافٍ لا يُعْرَفُ كَيْلُه ولا عَدَدُهُ ولا وَزْنُه بِيعَ بمُسَمًّى من مَكِيلٍ ومَوْزونٍ ومَعْدودٍ ؛ أَو ) هي ( بَيْعُ مَعْلومٍ بمَجْهولٍ من جِنْسِه ؛ أو بَيْعُ مَجْهولٍ بمَجْهولٍ مِنِ جِنْسِهِ ، أَو هي بَيْعُ المُغابَنَةِ في الجنْسِ الذي لا يَجُوزُفيه الغَبْنُ ) ، لأنَّ البَيِّعَيْن إذا وَقَفا فيه على الغَبْنِ أَرادَ المَغْبونُ أَن يفْسَخَ البَيْعَ ، وأَرادَ الغابِنُ أن يُمْضِيَه فتَزابَنا فتَدَافَعَا فاخْتَصَما .
( والزَّبُّونَةُ ، مُشدَّدَةً وتُضَمُّ ) ، كِلاهُما عن ابنِ الأعْرابيِّ : ( العُنُقُ ) ؛ قالَ : يقالُ : خُذْ بقرونِه وبزَبُّونَتِه أَي عُنُقه .
( وبنُو زَبِينَة ، كسَفِينَة : حيٌّ ) مِنَ العَرَبِ ، وهم بنُو زَبِينَة بن جندعِ بنِ ليْثِ بنِ بكْرِ بنِ عبْدِ مَنَاة بنِ كنانَةَ وولدُهُ عَبْد الّلهِ يقالُ له سرْبالُ المَوْتِ ، مِن وَلدِ أُمَيةَ بنِ الحارِثِ بنِ الأسْكرِ له صُحْبَةٌ وولدهِ كلابِ وأُبيّ ، لهما ذِكْرٌ ؛ ( والنِّسْبَةُ زَبانِيٌّ مُخَفَّفَةً ) ، عن سِيْبَوَيْهِ على غيرِ قِياسٍ ، كأنَّهم أَبْدلُوا الألِفَ مَكان الياءِ في زَبِينيَ .
وقالَ الرَّشاطيُّ فيه زَبْنيُّ ، كرَبْعيّ ورَبيعَةَ .
( وأَبو الزَّبَانِ الزَّبَانِيُّ محدِّثٌ ) عن أَبي حازِمٍ الأعْرَج ، وعنه عبدُ الجبَّارِ بنُ عبْدِ الرَّحْمن

الصَّبحيِّ .
قُلْتُ : ظاهِرُ سِياقِهِ أَنَّه بالتّخْفيفِ وضبَطَه الحافِظُ بالتّشْديدِ في الاسْمِ والنسْبَةِ .
( وزَبانُ بنُ مُرَّةَ في الأَزْدِ ، وزَبانُ بنُ امِرىءِ القَيْسِ ) في بني القَيْنِ ؛ وظاهِرُ سِياقِه أَنَّهما كسَحابٍ ، وضَبَطَهما الحافِظُ ككِتابٍ .
( وكشَدَّادٍ : لَقَبُ أَبي عَمْرو بنِ العَلاءِ المازِنِيِّ ) النَّحويِّ اللّغَوِيِّ المُقْرِىءٍ ، وقيلَ : اسْمُه وقد اخْتُلِفَ في اسْمهِ على أَقْوالٍ فقيلَ : زَبانُ وهو الأكْثَر ، وقيلَ العريانُ ، وقيلَ يَحْيَى ، وقيلَ غيرُ ذلِكَ ، قَرَأَ القُرآنَ على مجاهِدٍ ، وعنه هرونُ بنُ موسَى النّحويّ . ( وزَبَّانُ بنُ قائِدٍ ) المصْرِيُّ عن سهْلِ بنِ معاذٍ ، وعنه الليْثُ وابنُ لُهَيْعة ، فاضِلٌ خَيِّرٌ ضَعِيفٌ تُوفي سَنَة 155 .
( ومحمدُ بنُ زَبَّانِ بنِ حبيبٍ ) عن محمدِ بنِ رمحٍ الحَافِظ ( وأَحمدُ بنُ سُلَيمان بنِ زَبَّانٍ ) الدِّمَشْقيُّ منهم وآخَرُون ( رُواةُ ) الحدِيثِ ، وأَنْشَدَنا الشُّيوخُ :
هَجَوْتُ زَبَّان ثم جِئْتُ مُعْتذراً من هَجْوِ زَبَّان لم أَهْجو ولم أَدَعِ ( والزَّبونُ : الغَبيُّ والحَريفُ مُوَلَّدٌ ) . وفي الصِّحاحِ : ليسَ مِن كَلامِ أَهْلِ البادِيَةِ ، والمُرادُ بالغَبيِّ الذي يتَوَهَّمُ كثيراً ويغبي .
( و ) الزَّبونُ : ( البئرُ ) التي ( في مَثَابَنِها اسْتِئْخارٌ .
( وانْزَبَنُوا : تَنَحَّوْا ) ، وهو مُطاوِعُ زَبَنَهم إذا دَفَعَهُم ونَحَّاهُم .
( والزَّبِنُ ) ، ككَتِفٍ : ( الشَّديدُ الزَّبْنِ ) ، أَي الدَّفْع .

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
رجُلٌ فيه زَبُّونةٌ ، بالتَّشْديدِ : أَي كِبْرٌ .
وذُوزَبُّونَةٍ : أَي مانِعٌ جانِبَه ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ وأَنْشَدَ لسَوَّارِ بنِ مُضَرِّب :
بذَنِّي الذَّمِّ عن أَحْسابِ قَومِيوزَبُّوباتِ أَشْوَسَ تَيَّحانِويقالُ : الزَّبُّونُة مِن الرِّجالِ : المانِعُ لَما وَرَاء ظَهْرهِ وتَزابَنَ القوْمُ : تَدافَعُوا .
وحَلَّ زِبْناً مِن قوْمِه ، بالكسْرِ والفتْحِ : أَي جانِباً عنهم .
ويقالُ واحِدُ الزَّبانِيَةِ زَبانيَ ، كسكارَى ( 7 ، وقالَ بعضُهم : زابنٌ ، نقَلَهُما الأخْفَشُ عن بعضٍ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وزَبَنْتَ عَنَّا هَدِيَّتَك ومَعْرُوفَكَ زَبْناً : دَفَعْتَها وصَرَفْتَها .
قالَ اللّحْيانيُّ : حَقِيقَتُها صَرَفْتَ هَدِيّتك ومَعْرُوفَك عن جِيرانِك ومَعارِفِك إلى غيْرِهِم .
وفي الأساسِ : زَوَيتَها وكَفَفْتَها ، وهو مجازٌ وقَوْلُه أَنْشَدَه ابنُ الأعْرابيِّ :
عَضَّ بأطْرافِ الزُّباني قَمَرُهْ يقولُ : هو أَقْلفُ ليسَ بمَخْتُون إلاَّ ما قَلَّصَ منه القَمَرُ ، وشبّة قلْفَته بالزُّباني ؛ قالَ : ويقالُ : مَنْ وُلِدَ في القَمَرِ في العَقْرِبِ فهو نَحْسٌ .
قالَ ثَعْلَب : هذا القَوْلُ يقالُ عن ابنِ الأعْرابيّ ، وسَأَلْته عنه فأَبَى هذا القَوْلَ وقالَ : لا ، ولكنَّه اللَّئِيمُ الذي لا يطعمُ في الشِّتاءِ ، وإذا عَضَّ القمرُ بأَطْرافِ الزُّبانَى كانَ أَشَدَّ البرْدِ .
قلْتُ : والقَوْلُ الأوَّل إنْ

صحَّ سَنَدُه إليه فكأنَّه رجعَ عنه ثانِياً .
ومَقامٌ زَبْنٌ : ضَيِّقٌ لا يَسْطِيعُ الإِنْسانُ أَن يقومَ عليه في ضِيقِه وزَلَقِه ؛ قالَ مُرَقَّشُ :
ومنزلِ زَبْنٍ ما أُرِيدُ مَبيتَهكأَنّي به مِن شِدَّة الرَّوْعٍ آنِسُوأَزْبِنُوا بيوتَكُم : نَحُّوها عن الطَّريقِ .
وما بها زِبِّينٌ ، كسِكِّيت : أَي أَحدٌ ، عن ابنِ شُبْرُمَة .
والحَزِيمَتانِ والزَّبِينتانِ : من باهِلَةَ بنِ عَمْرو بنِ ثعْلَبَةَ ، وهُما حَزِيمةُ وزَبِينَةُ ، وهُم الحَزائِمُ والزَّبائِنُ تقدَّمَ في حَزَمَ وأَشارَ له الجَوْهرِيُّ هنا .
واسْتَزْبَنَه وتَزَبَّنَه ، كاسْتَغْلَبَه وتَغَلَّبَه ، أَو اسْتَغْبَاه وتَغَبَّاه .
وزِبَّانُ بنُ كَعْبٍ ، بالكسْرِ مُشدّداً : في بَني غنى ، ضَبَطَه الحافِظُ .
وزَبِينةُ بنُ عصمِ بنِ زَبِينَة ، كسَفِينَة : مِن أَجْدادِ الهُذَيْلِ بنِ عبْدِ الّلهِ الشاعِرُ الكُوفيُّ في زَمَنِ التابِعِين .
وأَوْسُ بنُ مالِكِ بنِ زَبِينَة بنِ مالِكٍ القُضَاعيّ كانَ شَرِيفاً ، ذَكَرَه الرَّشاطيُّ .
وزِبنيانٌ ، بالكسْرِ قَرْيةٌ بالرَّيِّ ، منها : القوامُ أَبو عبدِ الّلهِ محمدُ بنُ إبراهيمَ بنِ محمدِ بنِ عليِّ الرُّازي الصُّوفيُّ ذَكَرَه المقْرِيزيُّ في المقفي .

##### Türkçe

: **الزَّبْنُ** , **كالضَّرْبِ**: **الدَّفْعُ**), **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.
**المُحْكَم**’de: bir şeyi bir şeyden defetmek; tıpkı dişi devenin yavrusunu ayağıyla memesinden defetmesi ve sağanı defetmesi gibi.
**زَبَنَ** şeyi **يَزْبِنُه** **زَبْناً** ve **زَبَنَ** onunla: onu defetti.
(ve) **الزَّبْنُ**: (ağacındaki her meyvenin, ölçüyle hurma karşılığında satılması); bundan **المُزابَنَةُ** (müzâbene) gelir, ileride geleceği üzere; içinde aldanma ve cehalet bulunduğu için ondan nehyetmiştir; bununla adlandırıldı, çünkü ikisinden biri pişman olunca, üzerinde akdettiği şeyden dolayı arkadaşını **زَبَنَ** eder, yani onu defeder.
(**وبَيْتٌ زَبْنٌ**: evlerden uzaklaşmış/çekilmiş) sanki onlardan defedilmiş gibidir.
(ve) **الزِّبْنُ**, (kesre ile: ihtiyaç; “maldan **زِبْنَهُ**’nu aldı” ve yemekten: yani (ihtiyacını).

(ve) **الزَّبَنُ**, (hareke ile: evin kesimine göre bir elbise, **الحَجَلةِ** gibi); bundan, beden ölçüsüne göre kesip giyilen **الزبونُ** gelir.
(ve) **الزَّبَنُ**: (taraf/yön). Denir ki: kavminden **زِبْناً** konakladı: yani bir parça; sanki onların yerinden itilmiş gibidir; neredeyse ancak zarf veya hâl olarak kullanılır.
(ve) **الزُّبُنُّ**, (**كعُتُلَ**: defetmesi şiddetli olan), yani defetme.
(ve **ناقَةٌ زَبونٌ**: çok defeden) sağanını vurur ve onu iter. Sağım sırasında bacağının nasırlarıyla defetti; öyleyse **الزَّبْنُ** nasırlarla, **الرَّكْضُ** ayakla tekmelemek, **الخبْطُ** elle çarpmaktır; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.
Ve denildi ki: sağanı defetmek onun âdeti olduğunda ona bu denir.
(**وزُبُنَّتاها**, **كحُزُقَّةٍ**: iki bacağı); çünkü onlarla defeder. **طُرَيْحٌ** dedi ki:
غُبْسٌ خَنابِسُ كلُّهنَّ مُصَدَّرٌ نَهْدُ الزُّبُنَّةِ كالعَرِيشِ شَتِيمُ (ve) mecazdan: (**حَرْبٌ زَبونٌ**): insanları defeder, yani onlara çarpar ve onları iter; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; bu, dişi deveye benzetme üzerinedir.
**الأَساسِ**’ta: zor/çetin; zorluğunda **الناقَةِ الزّبونِ** gibi.
Ve denildi ki: mânâ (çoklukla bir kısmı bir kısmını iter).
(**وزَابَنَه**) **مُزابَنَةً**: (onu defetmekle karşılık verdi/itip kakıştı); dedi ki:
بمِثْلِي زابَنِي حِلْماً ومَجْداً إذا الْتَقَتِ المَجامِعُ للخُطوبِ (**والَّزابِنَةُ**: bir tepe) (bir vadiye doğru uzandı; ondan kıvrılır) sanki onu defetmiş gibi.
(**والزِّبْنِيَةُ**, **كهِبْرِيَةٍ**), bunu **الأَخْفَشُ** bazılarından nakletti; **الزَّجَّاجُ** da nakletti: (cin ve insden) her (azgın/başkaldıran).
(ve) ayrıca: (şiddetli olan), **السَّيرافيّ**’den; ikisi de defetmedendir.

(ve) ayrıca: (polis/muhafız), çoğulu **زَبانِيَةٌ**.
**قتادَةُ** dedi: bazı meleklere, cehennem ehlini ona doğru defetmeleri sebebiyle böyle ad verildi; bundan Yüce’nin sözü: ﴿سَنَدع الزَّبانِيَة﴾ ve onlar ellerle ve ayaklarla iş görürler; bu yüzden daha kuvvetlidirler.
**الزَّجَّاجُ** dedi: **الزَّبانِيَةُ**: kaba, sert olanlar; onların teki **زِبْنِيَّة**’dir; onlar, Allah’ın kendileri hakkında dediği şu meleklerdir: ﴿عليها ملائِكَةٌ غلاظٌ شِدادٌ﴾ ve onlar **الزَّبانِيَةُ**’dir. **الزَّبانِيَةِ**’nin “şurta/polis” mânâsında oluşundan, **حَسَّان**’ın sözü:
زَبانِيَةٌ حولَ أَبياتِهموخُورٌ لَدَى الحرْبِ في المَعْمَعَه (yahut onların teki **زِبْنِيٌّ**), kesre ile, **الكِسائيِّ**’den.
**الأَخْفَشُ** dedi: Araplar bunu neredeyse bilmez ve onu, **أَبابِيلَ** ve **عَبادِيدَ** gibi, tekili olmayan cem‘den yaparlar.
(ve) **الزِّبِّينُ**, (**كسِكِّينٍ**: iki pisliği defeden), idrar ve dışkı; **ابنِ الأعْرابيِّ**’den. Bundan hadis: (Beş kişi vardır ki onların namazı kabul edilmez: bir adam bir kavme imam olur da onlar ondan hoşlanmazlar; bir kadın kocası ona kızgın olarak geceyi geçirir; bâliğa cariye başörtüsüz namaz kılar; kaçak köle efendisine dönünceye kadar; ve **الزِّبِّينُ**); ve **الزِّنِّين** diye **النون** ile rivayet edilir; meşhur olan odur, ileride geleceği üzere; (yahut ikisini istemeyerek tutan).
(**وزُبانَيَا العَقْرَبِ**), damme ile: (iki boynuzu); **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.
Ve denildi ki: iki boynuzunun ucu; sanki onlarla defeder; meşhur olan budur, ileride geleceği üzere.
(ve) **الزُّبانيَان**: (akrebin iki boynuzunda iki parlak yıldız).
**الصِّحاحِ**’ta: ikisi, akrebin iki boynuzudur; ay onlara iner.
**ابنُ كناسَةَ** dedi: ikisi, **الإِكْليلِ**’in önünde iki ayrı yıldızdır; aralarında bir mızrak bağı kadar, adam boyundan daha fazladır.

(**والمُزابَنَةُ**: hurma başlarındaki yaş hurmanın, ölçüyle hurma karşılığında satılması); aynı şekilde, ağacındaki her hurmanın ölçüyle hurma karşılığında satılması; aslı **الزَّبنِ** yani defetmedendir; hadiste ondan nehyetmiştir, çünkü o, ne ölçü ne tartı olmaksızın bir **مُجازَفَةٍ** satışıdır.
**ابنُ الأثيرِ** dedi: sanki iki alıcı-satıcıdan her biri, ondan artan şeyle arkadaşını hakkından **يَزْبِنُ** eder; ancak onda vuku bulan aldanma ve cehalet sebebiyle ondan nehyetmiştir.
(ve) (İmam) **مالِكٍ**’ten, Allah Teâlâ ondan razı olsun, rivayet edildi ki şöyle dedi: **المُزابَنَةُ**: (ölçüsü, sayısı, tartısı bilinmeyen her **جِزافٍ**ın, ölçülen, tartılan, sayılan bir şeyden belirlenmiş bir şey karşılığında satılması; yahut) o, (cinsinden meçhul ile mâlumun satımı; yahut cinsinden meçhul ile meçhulün satımı; yahut, aldanmanın caiz olmadığı cinste **المُغابَنَةِ** satımıdır); çünkü iki satış yapan onda aldanmayı görünce, aldanan satışı feshetmek ister, aldatan da onu yürütmek ister; böylece **تَزابَنا** ederler, yani birbirlerini iterler; sonra çekişirler.
(**والزَّبُّونَةُ**, şeddeli ve dammeli), ikisi de **ابنِ الأعْرابيِّ**’den: (boyun); dedi ki: denir: “Onun boynuzlarından ve **بزَبُّونَتِه**’den tut”, yani boynundan.
(**وبنُو زَبِينَة**, **كسَفِينَة**: bir kabile) Araplardan; onlar, **زَبِينَة** b. **جندع** b. **ليْث** b. **بكْر** b. **عبْدِ مَنَاة** b. **كنانَة**’nin oğullarıdır; onun oğlu **عبْد الّلهِ**’e **سرْبالُ المَوْتِ** denir; **أُمَيةَ** b. **الحارِثِ** b. **الأسْكرِ** soyundandır; onun sohbeti vardır; onun çocukları **كلاب** ve **أُبيّ**’dir; ikisinin zikri vardır; (**والنِّسْبَةُ زَبانِيٌّ مُخَفَّفَةً**) **سِيْبَوَيْهِ**’den, kıyasa aykırı olarak; sanki **زَبِينيَ**’deki **الياء** yerine **الألِفَ**i bedel kılmışlardır.
**الرَّشاطيُّ** onda **زَبْنيُّ** dedi; **رَبْعيّ** ve **رَبيعَةَ** gibi.
(**وأَبو الزَّبَانِ الزَّبَانِيُّ محدِّثٌ**) **أَبي حازِمٍ الأعْرَج**’den; ondan da **عبدُ الجبَّارِ** b. **عبْدِ الرَّحْمن**.

**الصَّبحيِّ**.
Dedim ki: siyakının zahiri, onun hafifletme ile olduğudur; hâfız ise onu isimde ve nisbetde şeddeli olarak ضبط etti.

(**وزَبانُ بنُ مُرَّةَ في الأَزْدِ ، وزَبانُ بنُ امِرىءِ القَيْسِ**) بني القَيْن içinde; siyakının zahiri, ikisinin de **سَحاب** gibi olduğudur; hâfız ise ikisini **كِتاب** gibi ضبط etti.

(**وكشَدَّادٍ : لَقَبُ أَبي عَمْرو بنِ العَلاءِ المازِنِيِّ**) nahivci, lugavî, kıraat okuyucusu; ve denildi ki: onun ismidir. İsmi hakkında sözler üzere ihtilaf edildi: denildi ki **زَبانُ**—ve bu daha çoktur—, denildi ki **العريانُ**, denildi ki **يَحْيَى**, denildi ki bunun dışında. Kur’ân’ı Mücâhid üzerine okudu; ondan da nahivci Hârûn b. Mûsâ (rivayet etti).

(**وزَبَّانُ بنُ قائِدٍ**) Mısırlı; Sehl b. Muâz’dan, ondan da Leys ve İbn Lehîa (rivayet etti). Faziletli, hayırlı, zayıf; sene 155’te vefat etti.

(**ومحمدُ بنُ زَبَّانِ بنِ حبيبٍ**) Muhammed b. Rumh’dan; hâfız. (**وأَحمدُ بنُ سُلَيمان بنِ زَبَّانٍ**) Dımaşkî; onlardan ve başkaları (**رُواةُ**) hadis (rivayetçileri). Şeyhler bize inşad etti:
هَجَوْتُ زَبَّان ثم جِئْتُ مُعْتذراً
من هَجْوِ زَبَّان لم أَهْجو ولم أَدَعِ

(**والزَّبونُ : الغَبيُّ والحَريفُ مُوَلَّدٌ**). Ve **الصِّحاح**’ta: bedevîlerin كلامından değildir. **الغَبيّ** ile murad: çokça vehmeden ve ahmaklaşan kimsedir.

(**و**) **الزَّبونُ**: (**البئرُ**) ki (**في مَثَابَنِها اسْتِئْخارٌ**).

(**وانْزَبَنُوا : تَنَحَّوْا**); ve o, onları ittiği ve onları uzaklaştırdığı zaman **زَبَنَهم**’in mutâvi‘idir.

(**والزَّبِنُ**), **كَتِف** gibi: (**الشَّديدُ الزَّبْنِ**), yani itme.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır:
Bir adam: onda **زَبُّونةٌ**, şedde ile: yani kibir.
Ve **ذُوزَبُّونَةٍ**: yani yanını men eden (kimse). Cevherî onu nakletti ve Suvvâr b. Mudarrib için inşad etti:
بذَنِّي الذَّمِّ عن أَحْسابِ قَومِي
وزَبُّوباتِ أَشْوَسَ تَيَّحانِ

Ve denilir: erkeklerden **الزَّبُّونُة**: sırtının arkasında olana mani olan. Ve kavim **تَزابَنَ** etti: birbirlerini ittiler.

Ve kavminden **زِبْناً** çözüldü; kesre ve fetha ile: yani onlardan bir yana.

Ve denilir: **الزَّبانِيَة**’nin bir teki **زَبانيَ**’dir; **سكارَى** gibi (7). Ve bazısı dedi ki: **زابنٌ**; ikisini de Ahfeş bazısından nakletti; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Sen bizden hediyeni ve iyiliğini **زَبْناً** ettin: onu ittirdin ve onu çevirdin.

Lihyânî dedi ki: onun hakikati: hediyeni ve iyiliğini komşularından ve tanıdıklarından başkalarına çevirdin.

Ve **الأساس**’ta: onu topladın ve onu tuttun; ve o mecazdır. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî onu inşad etti:
عَضَّ بأطْرافِ الزُّباني قَمَرُهْ

Diyor ki: o, aklefdir; az olan dışında ayın ondan kısalttığı hariç sünnetli değildir. Ve onun aklefliğini **الزُّباني**’ye benzetti. Dedi ki: ve denilir: kim ayda akrepte rahimde doğarsa o uğursuzdur.

Sa‘leb dedi ki: bu söz İbnü’l-A‘râbî’den diye söylenir; onu bunun hakkında sordum da bu sözü reddetti ve dedi ki: hayır; fakat o, kışın yedirmeyen cimridir. Ve ay **الزُّبانَى**’nın uçlarıyla ısırdığı zaman en şiddetli soğuk olur.

Dedim ki: birinci söz, eğer ona isnadı sahih olursa, sanki ikinci olarak ondan dönmüştür.

Ve **مَقامٌ زَبْنٌ**: dar; insan, darlığı ve kayganlığı içinde onun üzerinde durmaya güç yetiremez. Muraqqaş dedi ki:
ومنزلِ زَبْنٍ ما أُرِيدُ مَبيتَه
كأَنّي به مِن شِدَّة الرَّوْعٍ آنِسُ

Ve **أَزْبِنُوا بيوتَكُم**: onları yoldan uzaklaştırın.

Ve onda **زِبِّينٌ** yoktur, **سِكِّيت** gibi: yani hiç kimse; İbn Şubrume’den.

Ve **الحَزِيمَتانِ** ve **الزَّبِينتانِ**: Bâhile b. Amr b. Sa‘lebe’dendir; ikisi **حَزِيمةُ** ve **زَبِينَةُ**’dir; ve onlar **الحَزائِمُ** ve **الزَّبائِنُ**’dir. **حَزَمَ**’da geçti; Cevherî burada ona işaret etti.

Ve **اسْتَزْبَنَه** ve **تَزَبَّنَه**, **اسْتَغْلَبَه** ve **تَغَلَّبَه** gibi; yahut **اسْتَغْبَاه** ve **تَغَبَّاه**.

Ve **زِبَّانُ بنُ كَعْبٍ**, kesre ile şeddeli: Benî Gınâ’da; hâfız onu ضبط etti.

Ve **زَبِينةُ بنُ عصمِ بنِ زَبِينَة**, **سَفِينَة** gibi: tâbiîn zamanında Kûfeli şair el-Huzeyl b. Abdillâh’ın dedelerindendir.

Ve **أَوْسُ بنُ مالِكِ بنِ زَبِينَة بنِ مالِكٍ القُضَاعيّ** şerefli idi; Reşâtî onu zikretti.

Ve **زِبنيانٌ**, kesre ile: Rey’de bir köydür; ondan: sûfî er-Râzî **القوامُ أَبو عبدِ الّلهِ محمدُ بنُ إبراهيمَ بنِ محمدِ بنِ عليِّ**; Makrîzî onu **المقفي**’de zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَبَنَهُ
1 زَبَنَهُ ذ , (Msb, TA,) and زَبَنَ بِهِ, (TA,) aor. زَبِنَ , (Msb, TA,) inf. n. زَبْنٌ, (S, M, Mgh, Msb, K,) He pushed it, or thrust it; or pushed it, or thrust it, away; (S, * Mgh, * Msb, K, * TA;) namely, a thing: (Msb, TA:) or a thing from another thing. (M, * TA.) You say of a she-camel, تَزْبِنُ حَالِبَهَا She pushes, or thrusts, or she pushes, or thrusts, away, her milker. (Mgh, Msb, TA.) And زَبَنَتْ, (S,) or زَبَنَتْ بِثَفِنَاتِ رِجْلِهَا, (TA,) She (a camel) struck with her stifle-joints (TA) on the occasion of being milked: زَبْنٌ being [generally] with the stifle-joints; and رَكْضٌ, with the hind leg; and خَبْطٌ, with the fore leg. (S, TA.) And تَزْبِنُ وَلَدَهَا عَنْ ضَرْعِهَا بِرِجْلِهَا She (a camel) pushes, or thrusts, away her young one from her udder with her hind leg. (M, TA.) And زَبَنَهُمْ He pushed, or thrust, them away; put them away, or removed them from their place. (TA.) And of war, or battle, (حَرْب,) one says, تَزْبِنُ النَّاسِ, meaning (tropical:) It dashes men [one against another], and pushes, or thrusts, them. (S, TA.) ― -b2- And زَبَنْتَ عَنَّا هَدِيَّتَكَ وَمَعْرُوفَكَ, inf. n. as above, (assumed tropical:) Thou hast turned away from us thy present and thy bounty, or favour: accord. to Lh, properly meaning thou hast turned them away from thy neighbours and acquaintance to others: or, accord. to the A, (tropical:) thou hast withdrawn, and withheld, from us thy present &c. (TA.) ― -b3- زَبْنٌ also signifies The selling any fruit upon its trees for [other] fruit by measure: (K:) whence ↓ المُزَابَنَةُ (see 3): it has been forbidden, because of the fraud, or deceit, and the ignorance, attending it: and is thus termed because either of the two parties, when he repents, repels the other [if able to do so] from the obligation that he has imposed upon him. (TA.)

زابنهُ
3 زابنهُ ذ , (K,) inf. n. مُزَابَنَهٌ, (TA,) i. q. دَافَعَهُ [He contended, or strove, with him in pushing, or thrusting, or in pushing, or thrusting, away; or he pushed him, &c., being pushed &c. by him; or he pushed against him]. (K.) ― -b2- مُزَابَنَةٌ signifies [also] The selling dates (S, Mgh, Msb, K) in their fresh ripe state (S, K) upon the heads of the palm-trees for dried dates (S, Mgh, Msb, K) by measure; (Mgh, Msb;) which is forbidden, because it is a sale by conjecture, [or] without measuring and without weighing: (S, TA:) it is from الزَّبْنُ; because it leads to contention and mutual repulsion: (Mgh:) and in like manner, the selling any fruit upon its trees for fruit by measure: see 1, last sentence: (TA:) accord. to Málik, any selling or buying of a thing by conjecture, not knowing its measure nor its number nor its weight, for something named of that which is measured and weighed and numbered: or the selling of a thing known for a thing unknown of its kind: or the selling of a thing unknown for a thing unknown of its kind: or a buying and selling in which is a mutual endeavour to endamage, or overreach, (بَيْعُ مُغَابَنَةٍ,) in a kind in which endamaging, or overreaching, is not allowable; (K;) because, in this case, he who is endamaged, or overreached, desires to annul the sale, and he who endamages, or overreaches, desires to make it take effect, so they repel one another, and contend. (TA.)

ازبنوا بُيُوتَهُمْ
4 ازبنوا بُيُوتَهُمْ ذ They removed their tents from the road, or way. (TA.)

5 تَزَبَّنَ see 10, in two places.

تزابنوا
6 تزابنوا ذ i. q. تدافعوا [They contended, or strove, together, in pushing, or thrusting, or in pushing, or thrusting, away; or they pushed, &c., one another; or pushed against one another]. (TA.)

انزبنوا
7 انزبنوا ذ They removed, withdrew, or retired to a distance. (K.)

استزبنهُ
10 استزبنهُ ذ He made him a زَبُون; [i. e. treated him as such;] meaning a simpleton, or fool; one much, or often, endamaged, or overreached, defrauded, or deceived; as also ↓ تزبّنهُ: (Mgh:) or استزبنهُ and ↓ تزبّنهُ are like اِسْتَغْبَنَهُ and تَغَبَّنَهُ [both app. meaning he esteemed him غَبِين, i. e. weak in judgment, and therefore liable to be endamaged, or overreached, defrauded, or deceived; like as استضعفهُ and تضعّفهُ both signify “ he esteemed him ضَعِيف, i. e. weak ”]; or like اِسْتَغْبَاهُ and تَغَبَّاهُ [both app. meaning he esteemed him unintelligent, or one having little intelligence]. (TA.)

زَبْنٌ
زَبْنٌ ذ A tent, or house, (بَيْتٌ,) standing apart from the [other] tents or houses: (K:) as though it were pushed from them. (TA.) ― -b2- See also زَبَنٌ. ― -b3- مَقَامُ زَبْنٍ A narrow standing-place, upon which a man cannot stand by reason of its narrowness and slipperiness. (TA.) ― -b4- [In one place in the CK, الزَّبْنُ is erroneously put for الزَّبِنُ.]

زِبْنٌ
زِبْنٌ ذ : see زَبَنٌ. -A2- Also A want, or thing wanted: you say, قَدْ أَخَذَ زِبْنَهُ مِنَ المَالِ, i. e. [He has taken] what he wanted [of the property], (K,) and مِنَ الطَّعَامِ [of the food]. (TA.)

زَبَنٌ
زَبَنٌ ذ A side; a lateral, or an adjacent, part or tract or quarter: (K:) [and so, app., ↓ زَبْنٌ and ↓ زِبْنٌ: for] you say, حَلَّ زَبْنًا مِنْ قَوْمِهِ, with fet-h, [as well as زَبَنًا, with two fet-hahs,] and زِبْنًا, with kesr, meaning He alighted aside, or apart, from his people, or party; as though he were thrust from their place: scarcely ever, or never, used otherwise than as an adv. n. [of place] or as a denotative of state. (TA.) -A2- Also A piece of cloth [shaped] after the fashion of the tent (عَلَى تَقْطِيعِ البَيْتِ), like the حَجَلَة [a kind of curtained canopy prepared for a bride]. (K.)

زَبِنٌ
زَبِنٌ ذ , (K, TA,) like كَتِفٌ, (TA, [الزَّبْنٌ in the CK being a mistranscription for الزَّبِنُ,]) Vehement in pushing, or thrusting; and so ↓ زُبُنٌّ. (K, * TA.)

زِبْنِيَةٌ
زِبْنِيَةٌ ذ : see زَبَانِيَةٌ.

زِبْنِىٌّ
زِبْنِىٌّ ذ : see زَبَانِيَةٌ.

زُبُنٌّ
زُبُنٌّ ذ : see زَبِنٌ.

زُبُنَّةٌ
زُبُنَّةٌ ذ The hind leg of a she-camel: (TA:) the hind legs of the she-camel are called زُبُنَّتَاهَا (K, TA) because she pushes, or thrusts, with them. (TA.)

زَبُونٌ
زَبُونٌ ذ One who pushes, or thrusts, or who pushes, or thrusts, away, [or who pushes &c. much or vehemently, or who is wont to push &c.,] a thing. (Msb.) A she-camel that pushes, or thrusts, or that pushes, or thrusts, away, (Mgh, Msb, K,) or that kicks, or strikes, and pushes, &c., (S, TA,) her milker, (S, Mgh, Msb, K, *) with her hind leg (Msb) [or with her stifle-joint: see 1]: or that is wont, or accustomed, to push, &c., her milker. (TA.) Hence, (A,) one says حَرْبٌ زَبُونٌ (S, A, Msb, K) meaning (tropical:) A difficult, or stubborn, war or battle; likened to the she-camel termed زبون: (A, TA:) or that dashes men [one against another], and pushes, or thrusts, them: (S:) or in which one portion pushes, or thrusts, or pushes or thrusts away, another, by reason of multitudinousness: (K:) or it is thus called because it repels the valiant men from advancing, through fear of death. (Msb.) ― -b2- As meaning غَبِىٌّ [i. e. (assumed tropical:) Unintelligent, or having little intelligence], and حَرِيفٌ [syn. with مُعَامِلٌ, and hence, as will be seen from what follows, app. here used in the sense of (assumed tropical:) a dealer with others in buying and selling, a meaning which مُعَامِلٌ often has, though, as I have shown in art. حَرف, I do not know any authority for assigning this meaning to حَرِيفٌ], (S, K, [the latter explanation thus written in my copies of the S and in my MS. copy of the K and in the CK, but in the TA, and hence in the TK, خريف, which has no meaning, that I know of, appropriate in this instance,]) it is post-classical, (K,) not of the language of the people of the desert: (S:) it signifies (tropical:) a simpleton, or fool, who is endamaged, or defrauded, (يُغْبَنُ,) much; by a tropical attribution [of the meaning of a pass. part. n. to a word which has properly the meaning of an act. part. n.; because the person thus termed is as though he were pushed, or thrust, away]: (Mgh:) it signifies also (assumed tropical:) a purchaser; because he pushes away another from the thing that is sold; [or because he is often duped;] and in this sense, [a sense in which it is commonly now used, or as meaning a customer, and also a dupe,] it is a post-classical word, not of the language of the people of the desert. (Msb.) [The pl. now commonly used is زَبَائِنُ, and some say زَبُونَاتٌ.] It is said in a post-classical prov., الزَّبُونُ يَفْرَحُ بِلَا شَىْءٍ [which I would render (assumed tropical:) The dupe rejoices without anything, or at nothing]: (Meyd:) or الزَّبُونُ يَفْرَحُ بِأَدْنَى شَىْءٍ, meaning [(assumed tropical:) The dupe rejoices at the least, or the meanest, thing: or] the dealer (المُعَامِلُ), or the purchaser (المُشْتَرِى), as the word signifies in the dial. the people of El-Basrah. (Har p. 76, q. v. [The editors of the sec. ed. of De Sacy's Har, to which reference is here made, say, (Notes, p. 90,) “ Nous pensons que le mot الزبون, dans l'acception qu'il prend dans ce proverbe dérive du chaldéen זַבֵּן 'vendre.'” (This verb is written in the Lex. of Gesenius זְבַן.) See also De Sacy's Chrest. Arabe, sec. ed., pp. 186 - 190.] -A2- Also A well in which is a receding in its مَثَابَة [or place where the water collects, or place reached by the water when it returns and collects after one has drawn from it, &c.; (see art. ثوب;) as though its casing were pushed back in that part]. (K.) -A3- And [An inner vest; so in the present day; pl. أَزْبِنَةٌ;] a thing that is cut so as to fit the body, and worn. (TA.)

زُبَانَى
زُبَانَى ذ is the sing. of which زُبَانَيَانِ is the dual. (Mz, 40th نوع.) زُبَانَى العَقْرَبِ signifies The horn [or claw] of the scorpion: (Msb:) its two horns [or claws] are called زُبَانَيَا العَقْرَبِ; (S, K;) because it pushes with them. (TA.) ― -b2- And الزُّبَانَيَانِ, (Ibn-Kunáseh, S, Kzw,) or زُبَانَيَا العَقْرَبِ, (K,) [the former the more common,] (assumed tropical:) The two horns [or claws] of Scorpio; [which, like the constellation Leo, the Arabs extended much beyond the limits that we assign to it, and which they thus made to include a portion of Libra;] (Kzw;) two stars, widely separated, (Ibn-Kunáseh, Kzw,) [that rise] before الاـِكْلِيل [q. v.]; (Ibn-Kunáseh;) between which (Ibn-Kunáseh, Kzw) is the measure of a spear (رُمْح [q. v.]), more than the stature of a man, (Ibn-Kunáseh,) [or,] in appearance, the measure of five cubits: (Kzw:) two bright stars, (S, K,) in, or upon, (K,) the two horns [or claws] of Scorpio: (S, K:) [a and g of Libra, accord. to those who make النَّوْء to mean “ the auroral setting; ” and perhaps the same, or  α and β of Libra, accord to those who make النَّوْء to mean “ the auroral rising: ”] one of the Mansions of the Moon, (S, Kzw,) namely, the Sixteenth Mansion. (Kzw. [See مَنَازِلُ القَمَرِ, in art. نزل.]) The saying
عَضَّ بِأَطْرَافِ الزُّبَانَى قَمَرُهْ
[lit. His moon bit the extremities of the claw of Scorpio], cited by IAar, is expl. as meaning “ he is uncircumcised, except the part from which the قَمَر has contracted; ” his قُلْفَة being likened to the زُبَانَى [and his كَمَرَة to the قَمَر]: and he is related to have said that he who is born when the moon is in Scorpio is unprosperous: but Th says, I asked him respecting this saying, and he disallowed it, and said, No, but he is a low, or mean, or sordid, person, who does not give food in winter; and when the moon [in winter] bites the extremities of the زُبَانَى, [i. e. enters Scorpio,] it is most intense cold. (TA.) -A2- See also زَبَانِيَةٌ.

زَبَانٍ
زَبَانٍ ذ : see the next paragraph.

زَبَانِيَةٌ
زَبَانِيَةٌ ذ is a pl., of which the sing. is ↓ زِبْنِيَةٌ, (Akh, Zj, S, K,) as some say, or ↓ زَبَانٍ, (Akh, S,) or ↓ زُبَانَى, like سُكَارَى, (TA,) or ↓ زَابِنٌ, (Akh, S,) or ↓ رِبْنِىٌّ, (Ks, K,) the pl. of this last being originally زَبَانِىُّ, the ة [in زَبَانِيَةٌ] being substituted for the [last] ى: (Bd in xcvi. 18:) but the Arabs hardly, or in nowise, know this [attribution of a sing. to زَبَانِيَةٌ], holding it to be a pl. having no sing., like أَبَابِيلُ and عَبَادِيدُ. (Akh, S.) With the Arabs [of the classical age] it signifies The شُرَط [app. in the earlier sense of the braves of an army, or in the later sense of the armed attendants, officers, or soldiers, of the prefect of the police]: (S:) this is the primary signification: (Bd in xcvi. 18:) the sing. being syn. with شُرْطِىٌّ: and also signifying the مُتَمَرِّد [i. e. one who exalts himself, or is insolent and audacious, in pride and in acts of rebellion or disobedience, &c.,] of the jinn, or genii, and of mankind: (K:) and i. q. شَدِيدٌ [i. e. strong, &c.]: (Secr, K:) each of these two significations [and the first also] being from the meaning of “ pushing, ” or “ thrusting. ” (TA.) ― -b2- الزَّبَانِيَةُ signifies also Certain angels, [the tormentors of the damned in Hell,] so called because of their thrusting the people of the fire thereto; (Katádeh, S, Msb; *) the angels mentioned in the Kur [lxvi. 6] as غِلَاظٌ شِدَادٌ, (Zj,) i. e. rough in speech or in disposition, strong in deeds or in make. (Bd.)

زَبَّانٌ
[ زَبَّانٌ ذ is said by Freytag to signify a foot (“ pes ”), as on the authority of J; as though he had found it expl. by the word رِجْل: but this is a mistake: it is said in the S that زَبَّانٌ is the name of a man (اِسْمُ رَجُلٍ).]

زِبِّينٌ
زِبِّينٌ ذ One striving to suppress the urine and ordure: (K, * TA: [the word, with the article ال, is expl. by مُدَافِعُ الأَخْبَثَيْنِ: see 3 in art. دفع, and see also أَخْبَثُ:]) such is said in a trad. to be one of those from whom prayer will not be accepted; or, as some relate it, it is the زِنِّين, with ن [in the place of the ب]: (TA:) or it means one withholding them against his will. (K.) ― -b2- One says also, مَا بِهَا زِبِّينٌ, meaning There is not in it [i. e. the house, الدَّار,] any one: so says Aboo-Shubrumeh. (TA.)

زَبُّونَةٌ
زَبُّونَةٌ ذ Pride; syn. كِبْرٌ. (S.) ― -b2- And [hence, probably,] رَجُلٌ ذُو زَبُّونَةٍ i. q. مَانِعٌ جَانِبَهُ [app. meaning A man who defends his honour, or reputation: see جَانِبٌ]: (S, TA:) or a man who defends what is behind his back (مَا وَرَآءَ ظَهْرِهِ [perhaps meaning his household: see ظَهْرٌ]). (TA, and so in a copy of the S.) -A2- Also, and ↓ زُبُّونَةٌ, The neck; (IAar, K;) as in the saying خُذْ بِقُرُونِهِ وَبِزَبُّونَتِهِ [Take thou hold of his horns and his neck]: (IAar, TA:) or زَبُّونَةٌ may signify the ear; and the pl. زَبُّونَاتٌ, the head and neck of a horse, by a metonymy, because the ears are therein. (Ham p. 58, q. v.)

زُبُّونَةٌ
زُبُّونَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

زَابِنٌ
زَابِنٌ ذ : see زَبَانِيَةٌ, first sentence.

زَابِنَةٌ
زَابِنَةٌ ذ An [eminence such as is termed] أَكَمَة, (K, TA,) raised high (TA) in a valley that bends, or turns, from it; (K, TA;) as though it pushed it, or thrust it, away. (TA.)

##### Türkçe

**زَبَنَهُ**
1 **زَبَنَهُ** ذ , (Msb, TA,) ve **زَبَنَ بِهِ**, (TA,) muzârîsi **زَبِنَ** , (Msb, TA,) mastarı **زَبْنٌ**, (S, M, Mgh, Msb, K,) Onu itti yahut dürttü; yahut onu itti yahut dürttü, uzaklaştırdı; (S, * Mgh, * Msb, K, * TA;) yani bir şeyi: (Msb, TA:) yahut bir şeyi başka bir şeyden. (M, * TA.) Dişi deve hakkında şöyle dersin: **تَزْبِنُ حَالِبَهَا** Süt sağanını iter yahut dürter; yahut süt sağanını iter yahut dürter, uzaklaştırır. (Mgh, Msb, TA.) Ve **زَبَنَتْ**, (S,) yahut **زَبَنَتْ بِثَفِنَاتِ رِجْلِهَا**, (TA,) Süt sağılma sırasında (bir deve) diz eklemleriyle vurdu: (TA) **زَبْنٌ** [genellikle] diz eklemleriyle olur; **رَكْضٌ**, arka bacakla; ve **خَبْطٌ**, ön bacakla. (S, TA.) Ve **تَزْبِنُ وَلَدَهَا عَنْ ضَرْعِهَا بِرِجْلِهَا** (bir deve) yavrusunu memesinden arka bacağıyla iter yahut dürter, uzaklaştırır. (M, TA.) Ve **زَبَنَهُمْ** Onları itti yahut dürttü, uzaklaştırdı; onları yerlerinden uzaklaştırdı yahut yerlerinden çıkardı. (TA.) Ve savaş yahut muharebe hakkında (**حَرْب**) şöyle denir: **تَزْبِنُ النَّاسِ**, yani (mecazen:) insanları [birbirine karşı] çarptırır ve onları iter yahut dürter. (S, TA.) ― -b2- Ve **زَبَنْتَ عَنَّا هَدِيَّتَكَ وَمَعْرُوفَكَ**, mastarı yukarıdaki gibi, (mecazen kabul edilerek:) Bize karşı hediyeni ve iyiliğini/yaptığın lütfu çevirdin: Lh’ye göre, aslında “onları komşularından ve tanıdıklarından başkalarına çevirdin” demektir: yahut A’ya göre, (mecazen:) bize karşı hediyeni vb. geri çektin ve alıkoydun. (TA.) ― -b3- **زَبْنٌ** ayrıca, ağaçlar üzerindeki herhangi bir meyveyi ölçüyle [başka] meyve karşılığında satmak demektir: (K:) buradan ↓ **المُزَابَنَةُ** (3’e bak): bunda bulunan aldatma/hile ve cehalet sebebiyle yasaklanmıştır: ve bu şekilde adlandırılmıştır; çünkü iki taraftan her biri, pişman olduğunda, diğerini [buna gücü yetiyorsa] ona yüklediği yükümlülükten geri çevirir/uzaklaştırır. (TA.)

**زابنهُ**
3 **زابنهُ** ذ , (K,) mastarı **مُزَابَنَهٌ**, (TA,) **دَافَعَهُ** ile aynı (yani: onunla itişmede/dürtüşmede çekişti; yahut onu itti vb., o da onu itti vb.; yahut ona karşı itti). (K.) ― -b2- **مُزَابَنَةٌ** [ayrıca] hurmaları (S, Mgh, Msb, K) taze olgun hâllerinde (S, K) hurma ağaçlarının başlarında iken, ölçüyle kuru hurma karşılığında satmak demektir; (Mgh, Msb;) bu yasaktır; çünkü bu, ölçmeden ve tartmadan bir tahmin üzere satıştır: (S, TA:) bu, **الزَّبْنُ**’dendir; çünkü çekişmeye ve karşılıklı itişmeye götürür: (Mgh:) aynı şekilde, ağaçlar üzerindeki herhangi bir meyveyi ölçüyle meyve karşılığında satmak: 1’in son cümlesine bak: (TA:) Mâlik’e göre, ölçüsünü ne sayısını ne ağırlığını bilmeden, ölçülen ve tartılan ve sayılan şeyden adı konmuş bir şey karşılığında, tahminle yapılan her satış veya alış; yahut cinsinden bilinmeyen bir şey karşılığında bilinen bir şeyi satmak; yahut cinsinden bilinmeyen bir şey karşılığında bilinmeyen bir şeyi satmak; yahut içinde karşılıklı zarar verme yahut aldatıp üstün gelme çabası bulunan bir alışveriş (**بَيْعُ مُغَابَنَةٍ**), zarar vermenin yahut aldatıp üstün gelmenin caiz olmadığı bir türde; (K;) çünkü bu durumda, zarara uğrayan yahut aldatılan satışı bozmak ister; zarar veren yahut aldatan ise onu yürürlüğe koymak ister; böylece birbirlerini geri iterler ve çekişirler. (TA.)

**ازبنوا بُيُوتَهُمْ**
4 **ازبنوا بُيُوتَهُمْ** ذ Çadırlarını yoldan/geçitten kaldırdılar. (TA.)

5 **تَزَبَّنَ** 10’a bak, iki yerde.

**تزابنوا**
6 **تزابنوا** ذ **تدافعوا** ile aynı (yani: itişmede/dürtüşmede birlikte çekiştiler; yahut birbirlerini ittirdiler vb.; yahut birbirlerine karşı ittiler). (TA.)

**انزبنوا**
7 **انزبنوا** ذ Uzak bir yere çekildiler/uzaklaştılar yahut geri çekildiler. (K.)

**استزبنهُ**
10 **استزبنهُ** ذ Onu bir **زَبُون** yaptı; [yani ona öyle muamele etti;] yani: ahmak/saf; çokça yahut sıkça zarara uğratılan yahut aldatılıp üstün gelinen, kandırılan yahut deceived edilen; bunun gibi ↓ **تزبّنهُ**: (Mgh:) yahut **استزبنهُ** ve ↓ **تزبّنهُ**, **اِسْتَغْبَنَهُ** ve **تَغَبَّنَهُ** gibidir [ikisi de görünüşte “onu **غَبِين** saydı; yani hükümde zayıf, bu yüzden zarara uğratılmaya yahut aldatılıp üstün gelinmeye, kandırılmaya yahut deceived edilmeye elverişli” demektir; tıpkı **استضعفهُ** ve **تضعّفهُ**’nin ikisinin de “onu **ضَعِيف** saydı; yani zayıf” demesi gibi]; yahut **اِسْتَغْبَاهُ** ve **تَغَبَّاهُ** gibidir [ikisi de görünüşte “onu anlayışsız yahut az anlayışlı saydı” demektir]. (TA.)

**زَبْنٌ**
**زَبْنٌ** ذ [Diğer] çadırlardan yahut evlerden ayrı duran bir çadır yahut ev (**بَيْتٌ**): (K:) sanki onlardan itilmiş gibidir. (TA.) ― -b2- **زَبَنٌ**’e de bak. ― -b3- **مَقَامُ زَبْنٍ** Darlığı ve kayganlığı sebebiyle insanın üzerinde duramayacağı dar bir durma yeri. (TA.) ― -b4- [CK’de bir yerde **الزَّبْنُ**, yanlışlıkla **الزَّبِنُ** yerine konmuştur.]

**زِبْنٌ**
**زِبْنٌ** ذ : **زَبَنٌ**’e bak. -A2- Ayrıca bir ihtiyaç yahut istenen şey: şöyle dersin: **قَدْ أَخَذَ زِبْنَهُ مِنَ المَالِ**, yani [maldan] istediğini aldı, (K,) ve **مِنَ الطَّعَامِ** [yemekten]. (TA.)

**زَبَنٌ**
**زَبَنٌ** ذ Bir yan; yanal yahut bitişik bir kısım veya saha veya bölge: (K:) [ve görünüşe göre ↓ **زَبْنٌ** ve ↓ **زِبْنٌ** de böyledir: zira] şöyle dersin: **حَلَّ زَبْنًا مِنْ قَوْمِهِ**, fetha ile, [iki fetha ile **زَبَنًا** olarak da] ve kesra ile **زِبْنًا**, yani Kavminden/topluluğundan yana yahut ayrı bir yere konakladı; sanki onların yerinden itilmiş gibidir: neredeyse hiç, yahut hiç, yer zarfı olarak veya hâl bildirir olarak kullanılmaz. (TA.) -A2- Ayrıca, çadır biçimine göre kesilmiş bir kumaş parçası (**عَلَى تَقْطِيعِ البَيْتِ**), **حَجَلَة** gibi [gelin için hazırlanan perdeli bir tür gölgelik]. (K.)

**زَبِنٌ**
**زَبِنٌ** ذ , (K, TA,) **كَتِفٌ** gibi, (TA, [CK’deki **الزَّبْنٌ** **الزَّبِنُ** yerine yanlış yazımdır,]) İtmede yahut dürtmede şiddetli; bunun gibi ↓ **زُبُنٌّ**. (K, * TA.)

**زِبْنِيَةٌ**
**زِبْنِيَةٌ** ذ : **زَبَانِيَةٌ**’ye bak.

**زِبْنِىٌّ**
**زِبْنِىٌّ** ذ : **زَبَانِيَةٌ**’ye bak.

**زُبُنٌّ**
**زُبُنٌّ** ذ : **زَبِنٌ**’e bak.

**زُبُنَّةٌ**
**زُبُنَّةٌ** ذ Dişi devenin arka bacağı: (TA:) dişi devenin arka bacaklarına **زُبُنَّتَاهَا** (K, TA) denir; çünkü onlarla iter yahut dürter. (TA.)

**زَبُونٌ**
**زَبُونٌ** ذ Bir şeyi iten yahut dürten, yahut itip dürtüp uzaklaştıran [yahut çokça/şiddetle iten; yahut itmeye alışkın olan] kimse. (Msb.) Süt sağanını (S, Mgh, Msb, K, *) arka bacağıyla (Msb) [yahut diz eklemiyle: 1’e bak] iten yahut dürten, yahut itip dürtüp uzaklaştıran, (Mgh, Msb, K,) yahut tekmeleyen yahut vuran ve iten vb., (S, TA,) bir dişi deve: yahut süt sağanını itmeye vb. alışkın olan. (TA.) Buradan, (A,) şöyle denir: **حَرْبٌ زَبُونٌ** (S, A, Msb, K) yani (mecazen:) zor yahut inatçı bir savaş/muharebe; **زبون** denilen dişi deveye benzetilmiştir: (A, TA:) yahut insanları [birbirine karşı] çarptıran ve onları iten yahut dürten: (S:) yahut çokluk sebebiyle bir kısmın diğerini itip dürtmesi yahut uzaklaştırması bulunan: (K:) yahut ölüm korkusuyla yiğitleri ilerlemekten geri çevirdiği için böyle adlandırılmıştır. (Msb.) ― -b2- **غَبِىٌّ** [yani (mecazen kabul edilerek:) anlayışsız yahut az anlayışlı] ve **حَرِيفٌ** [**مُعَامِلٌ** ile eşanlamlı; ve aşağıda gelecekten anlaşılacağı üzere burada görünüşe göre (mecazen kabul edilerek:) alım-satımda başkalarıyla muamele eden, yani “tüccar/alışverişçi” anlamında kullanılmıştır; **مُعَامِلٌ**’in bu anlamı sıkça vardır; ancak ben حَرف maddesinde gösterdiğim üzere, bu anlamı **حَرِيفٌ**’e nispet etmek için bir otorite bilmiyorum], (S, K, [bu ikinci açıklama nüshalarımda ve K’nin yazma nüshamda ve CK’de böyle yazılıdır; fakat TA’da ve oradan TK’de **خريف** olup, bildiğim kadarıyla burada uygun bir anlamı yoktur,]) bu, müteahhir (post-klasik)tir, (K,) çöl halkının dili değildir: (S:) (mecazen:) çokça zarara uğratılan yahut aldatılan (**يُغْبَنُ**) bir saf/ahmak demektir; mecazî isnatla [aslında ism-i fâil anlamı olan bir kelimeye ism-i mef‘ûl anlamı verilmiştir; çünkü böyle adlandırılan kişi sanki itilip uzaklaştırılmış gibidir]: (Mgh:) ayrıca (mecazen kabul edilerek:) bir alıcı/müşteri demektir; çünkü satılan şeyden başkasını uzaklaştırır; [yahut çünkü sıkça aldatılır;] ve bu anlamda, [bugün yaygın olarak “müşteri” ve ayrıca “enayi/aldatılan” anlamında kullanıldığı anlamda,] müteahhir bir kelimedir, çöl halkının dili değildir. (Msb.) [Bugün yaygın kullanılan çoğulu **زَبَائِنُ**’dur; bazıları **زَبُونَاتٌ** der.] Müteahhir bir darb-ı meselde şöyle denir: **الزَّبُونُ يَفْرَحُ بِلَا شَىْءٍ** [ki ben bunu (mecazen kabul edilerek:) “aldatılan/enayi hiçbir şey olmaksızın sevinir; yahut hiçbir şeye sevinir” diye çevirirdim]: (Meyd:) yahut **الزَّبُونُ يَفْرَحُ بِأَدْنَى شَىْءٍ**, yani [(mecazen kabul edilerek:) aldatılan/enayi en az şeye yahut en değersiz şeye sevinir: yahut] “muamele eden/tüccar” (**المُعَامِلُ**) yahut “alıcı” (**المُشْتَرِى**), kelimenin Basra halkı lehçesinde ifade ettiği üzere. (Har p. 76, q. v. [...] ) -A2- Ayrıca, içinde **مَثَابَة**’sinde bir geri çekilme bulunan bir kuyu [yahut suyun toplandığı yer; yahut suyun, ondan su çekildikten sonra geri dönüp toplandığında ulaştığı yer, vb.; (ثوب maddesine bak;) sanki o kısımda kaplaması geri itilmiş gibidir]. (K.) -A3- Ve [içlik; günümüzde böyle; çoğulu **أَزْبِنَةٌ**;] bedene uyacak şekilde kesilen ve giyilen bir şey. (TA.)

**زُبَانَى**
**زُبَانَى** ذ bunun tekilidir; ikilisi **زُبَانَيَانِ**’dır. (Mz, 40th نوع.) **زُبَانَى العَقْرَبِ** akrebin boynuzu [yahut kıskacı] demektir: (Msb:) onun iki boynuzuna [yahut iki kıskacına] **زُبَانَيَا العَقْرَبِ** denir; (S, K;) çünkü onlarla iter. (TA.) ― -b2- Ve **الزُّبَانَيَانِ**, (Ibn-Kunáseh, S, Kzw,) yahut **زُبَانَيَا العَقْرَبِ**, (K,) [birincisi daha yaygın,] (mecazen kabul edilerek:) Akrep burcunun iki boynuzu [yahut iki kıskacı]; (Kzw;) birbirinden genişçe ayrık iki yıldız, (Ibn-Kunáseh, Kzw,) [ki] **الاـِكْلِيل**’den önce doğar; (Ibn-Kunáseh;) aralarındaki mesafe (Ibn-Kunáseh, Kzw) bir mızrak ölçüsüdür (**رُمْح**), bir adam boyundan fazladır, (Ibn-Kunáseh,) [yahut] görünüşte beş arşın ölçüsüdür: (Kzw:) Akrep’in iki boynuzunda [yahut iki kıskacında] bulunan yahut üzerindeki iki parlak yıldız: (S, K:) Ay menzillerinden biridir, (S, Kzw,) yani On Altıncı Menzil. (Kzw. [**مَنَازِلُ القَمَرِ**’e bak, نزل maddesinde.]) IAar’ın naklettiği şu söz:
**عَضَّ بِأَطْرَافِ الزُّبَانَى قَمَرُهْ**
[lafzen: “Onun ayı Akrep’in kıskacının uçlarını ısırdı”], “sünnetsizdir; ancak **قَمَر**’ın büzüşüp toplandığı yer müstesna” diye açıklanır; onun **قُلْفَة**’si **زُبَانَى**’ya benzetilmiştir [ve onun **كَمَرَة**’si **قَمَر**’a]: ve Ay Akrep’te iken doğanın uğursuz olduğu rivayet edilmiştir: fakat Th der ki: ona bu söz hakkında sordum; bunu reddetti ve dedi ki: Hayır; bilakis o, kışın yemek vermeyen aşağı/adi bir kimsedir; ve ay [kışın] **زُبَانَى**’nın uçlarını ısırdığında [yani Akrep’e girdiğinde] en şiddetli soğuk olur. (TA.) -A2- **زَبَانِيَةٌ**’ye de bak.

**زَبَانٍ**
**زَبَانٍ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**زَبَانِيَةٌ**
**زَبَانِيَةٌ** ذ bir çoğuldur; bunun tekili, bazılarına göre, ↓ **زِبْنِيَةٌ**, (Akh, Zj, S, K,) yahut ↓ **زَبَانٍ**, (Akh, S,) yahut ↓ **زُبَانَى**, **سُكَارَى** gibi, (TA,) yahut ↓ **زَابِنٌ**, (Akh, S,) yahut ↓ **رِبْنِىٌّ**, (Ks, K,) bu sonuncunun çoğulu aslında **زَبَانِىُّ** idi; **زَبَانِيَةٌ**’deki ة, [son] ى yerine ikame edilmiştir: (Bd in xcvi. 18:) fakat Araplar, **زَبَانِيَةٌ**’ye tekil nispetini neredeyse hiç, yahut hiç, bilmezler; onu, **أَبَابِيلُ** ve **عَبَادِيدُ** gibi tekili olmayan bir çoğul sayarlar. (Akh, S.) Klasik çağ Araplarında bu, **شُرَط** demektir [görünüşe göre önce “ordunun yiğitleri”, sonra “polis âmiri/şurta başının silahlı maiyetleri, memurları yahut askerleri” anlamında]: (S:) bu, asıl anlamdır: (Bd in xcvi. 18:) tekili **شُرْطِىٌّ** ile eşanlamlıdır: ve ayrıca cinlerden ve insanlardan **المُتَمَرِّد**’i (yani kibirle baş kaldıran, azgın/asi) ifade eder: (K:) ve **شَدِيدٌ** ile aynı anlamdadır [yani güçlü vb.]: (Secr, K:) bu iki anlamın her biri [ve birincisi de] “itme” yahut “dürtme” anlamından gelir. (TA.) ― -b2- **الزَّبَانِيَةُ** ayrıca, bazı melekler demektir; [Cehennem ehline azap edenler,] ateş ehlini ona dürtüp itmeleri sebebiyle böyle adlandırılmışlardır; (Katádeh, S, Msb; *) Kur’ân’da [lxvi. 6] **غِلَاظٌ شِدَادٌ** diye anılan melekler, (Zj,) yani sözde yahut tabiatta sert, fiilde yahut yaratılışta güçlü. (Bd.)

**زَبَّانٌ**
[ **زَبَّانٌ** ذ Freytag tarafından J’nin otoritesine dayanarak “ayak” (“pes”) anlamında zikredilmiştir; sanki onu **رِجْل** kelimesiyle açıklanmış bulmuş gibi: fakat bu bir hatadır: S’de **زَبَّانٌ**’ın bir adam adı (**اِسْمُ رَجُلٍ**) olduğu söylenir.]

**زِبِّينٌ**
**زِبِّينٌ** ذ İdrarı ve dışkıyı tutmaya çalışan kimse: (K, * TA: [kelime, ال takısıyla, **مُدَافِعُ الأَخْبَثَيْنِ** ile açıklanır: دفع maddesinde 3’e bak, ayrıca **أَخْبَثُ**’a bak:]) bir hadiste bunun, namazı kabul edilmeyecek kimselerden biri olduğu söylenir; yahut bazı rivayetlerde, ب yerine ن ile **زِنِّين**’dir: (TA:) yahut istemeyerek onları tutan kimse demektir. (K.) ― -b2- Ayrıca şöyle denir: **مَا بِهَا زِبِّينٌ**, yani onda [yani evde, **الدَّار**] hiç kimse yoktur: Aboo-Shubrumeh böyle der. (TA.)

**زَبُّونَةٌ**
**زَبُّونَةٌ** ذ Kibir; **كِبْرٌ** ile eşanlamlı. (S.) ― -b2- Ve [muhtemelen buradan] **رَجُلٌ ذُو زَبُّونَةٍ** **مَانِعٌ جَانِبَهُ** ile aynı (görünüşe göre: şerefini/itibarını koruyan bir adam): (S, TA:) yahut arkasının gerisinde olanı (**مَا وَرَآءَ ظَهْرِهِ**) koruyan bir adam. (TA, ve S’nin bir nüshasında da böyle.) -A2- Ayrıca, ve ↓ **زُبُّونَةٌ**, boyun: (IAar, K;) şu sözde olduğu gibi: **خُذْ بِقُرُونِهِ وَبِزَبُّونَتِهِ** [Onun boynuzlarından ve boynundan tut]: (IAar, TA:) yahut **زَبُّونَةٌ** kulak anlamına gelebilir; çoğulu **زَبُّونَاتٌ**, bir kinayeyle atın başı ve boynu [demektir]; çünkü kulaklar oradadır. (Ham p. 58, q. v.)

**زُبُّونَةٌ**
**زُبُّونَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**زَابِنٌ**
**زَابِنٌ** ذ : **زَبَانِيَةٌ**’ye bak, ilk cümle.

**زَابِنَةٌ**
**زَابِنَةٌ** ذ Bir vadide, ondan kıvrılan yahut dönen bir yerde, yüksekçe yükselmiş bir **أَكَمَة**: (K, TA,) (TA) sanki onu itip uzaklaştırmış gibidir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَبَنَ
زَبَنَ I ( n. ac. زَبْن 1 ),
a.  Pushed, shoved, knocked back.

b.  Sold as it stood ( fruit of a tree ).

زَبَن
زَبَن 4 ,
a.  Side; lateral.

زَاْبِنَة
زَاْبِنَة 21t ,
a.  Hill situated in the bend of a valley.

زَبُوْن
زَبُوْن 26 , ( pl. زُبُن 10 ),
a.  Simpleton, fool, dupe.

b.  Customer; client.

زَبُّوْنَة
زَبُّوْنَة 31t ,
a.  Pride.

زِبْنِيَة
زِبْنِيَة ( pl. زَبَانِيَة ),
a.  Rebel.

b.  Hardy.

##### Türkçe

زَبَنَ
زَبَنَ I ( i. ac. **زَبْن** 1 ),
a. İtti, dürttü, geri tepti.

b. Olduğu hâl üzere sattı (bir ağacın meyvesini).

زَبَن
زَبَن 4 ,
a. Yan; yanal.

زَاْبِنَة
زَاْبِنَة 21t ,
a. Bir vadinin kıvrımında bulunan tepe.

زَبُوْن
زَبُوْن 26 , ( pl. **زُبُن** 10 ),
a. Ahmak, budala, aldanan.

b. Müşteri; müşteri.

زَبُّوْنَة
زَبُّوْنَة 31t ,
a. Kibir.

زِبْنِيَة
زِبْنِيَة ( pl. **زَبَانِيَة** ),
a. Asi.

b. Dayanıklı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زبن
زَبَنَ - يَزْبِنُ - زَبَان - زَبَانِي- زَبانِيَة
زَبَنَ - يَزْبِنُ + كائن + كائناً: يدفعه ويقسره على أمر أو وجهة
زَبَان: على وزن " فـَعَال" اسم فعل مبالغة من " زَبَنَ - يَزْبِنُ ": الزَّيْن الشديد: الدفع والنهر والتنكيل الشديد
زَبَانِي: اسم نسبة من " زَبَان ": المختص بالزبن الشديد: الشرطي والحارس الذين يدفع الناس ويقسرهم إلى جهة أو أمر:  الحرس والجند الغلاظ الشداد الذين يأتمرون بأمر قادتهم ويفعلون ما يؤمرون بدون تردد أو عصيان أو تذمر، وسمي ملائكة النار بالزبانية لآنهم غلاظ شداد يفعلون ما يؤمرون
زَبانِِية: جمع " زَبَانِي"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع بقوة للزجر والردع والقمع والضبط لحفظ النظام، وما ينجم عن ذلك من تضييق وحصر وتقييد حركة، بالأقوال والأفعال العنيفة القاسية"، وهي:
نَكَلَ - يَنْكُلُ (نَكَلَ - يَنْكِلُ)، قَمَعَ - يَقْمَعُ، زَبَنَ - يَزْبِنُ، زَجَرَ - يَزْجُرُ، عَذَبَ - يَعْذِبُ، وَزَعَ - يَزَعُ (وَزَعَ - يَزِعُ)
زبانية
 	﴿سندع الزبانية (18)﴾ العلق ﴿ياأيها الذين آمنوا قوا أنفسكم وأهليكم نارا وقودها الناس والحجارة عليها ملائكة غلاظ شداد لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون(6)﴾ التحريم
مختار الصحاح
● [زبن] ز ب ن: الزَّبَانِيَةُ عند العرب الشرط وسُمي بذلك بعض الملائكة لدفعهم أهل النار وأصل الزَّبْنِ الدفع قال الأخفش قال بعضهم واحدهم زَبَانِيٌّ وقال بعضهم زَابِنٌ وقال بعضهم زِبِنْيَةٌ مثل عفرية قال والعرب لا تكاد تعرف هذا وتجعله من الجمع الذي لا واحد له مثل أبابيل وعباديد و زُبَانَيَا العقرب قرناها و المُزَابَنَةُ بيع الرطب في رءوس النخل بالتمر ونُهي عن ذلك لأنه بيع مجازفة من غير كيل ولا وزن ورُخص في العرايا وأما الزَّبُونُ للغبي وللحريف فليس من كلام أهل البادية
معجم الفرائد القرآنية:
ز ب ن
"الزَّبَانِيَةَ" في قوله تعالى " سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ "(18) العلق .
الزَّبْنُ: الدفع، والزبانية: هم الملائكة الذين يدفعون الكفار إلى نار جهنم .
ملخص اللسان
1.    الزَّبْنُ: الدَّفْع. وزَبَنَتِ الناقة إذا ضربت بثَفِناتِ رجليها عند الحلب،
2.    الزَّبْنُ دفع الشيء عن الشيء كالناقة تَزْبِنُ ولدها عن ضرعها برجلها وتَزْبِنُ الحالب. وزَبَن الشيءَ يَزْبِنُه زَبْناً وزَبَنَ به وزَبَنَت الناقة بثَفناتِها عند الحلب: دَفَعَتْ بها. وزَبَنَتْ ولدها:دفعته عن ضرعها برجلها. وناقة زبُون: دَفُوع، وزُبُنَّتاها رجلاها لأَنها تَزْبِنُ بهما؛
3.     وتَزابَن القومُ: تدافعوا. وزابَنَ الرجلَ: دافعه؛
4.     والزَّبانِية: الذين يَزْبِنون الناسَ أَي يدفعونهم
5.     الزَّبانِية عند العرب الشُّرَطُ، وكله من الدَّفْع، وسمي بذلك بعض الملائكة لدفعهم أَهل النار إليها
6.     قال بعضهم واحد الزبانية زَبانيّ، وقال بعضهم: زابنٌ، وقال بعضهم: زِبْنِيَة مثل عِفْرية، قال: والعرب لا تكاد تعرف هذا وتجعله من الجمع الذي لا واحد له مثل أَبابيلَ وعَبادِيد
7.     والزِّبِّينُ؛ قال الزِّبِّين الدافع للأَخبثين وهو بوزن السِّجِّيل،
8.     أَنه نهى عن المُزابنة ورَخَّصَ في العَرايا؛ والمُزابنة: بيع الرُّطَب على رؤوس النخل بالتمر كيلاً، وكذلك كل ثمر بيع على شجره بثمر كيلاً، وأَصله من الزَّبْنِ الذي هو الدفع،
9.    وأَما الزَّبُون للغبيِّ والحَرِيف فليس من كلام أَهل البادية.
لسان العرب
● - زبن: الزَّبْنُ: الدَّفْع. وزَبَنَتِ الناقة إذا ضربت بثَفِناتِ رجليها       عند الحلب، فالزَّبْنُ بالثَّفِنات، والركض بالرجْل، والخَبْط باليد. ابن       سيده وغيره: الزَّبْنُ دفع الشيء عن الشيء كالناقة تَزْبِنُ ولدها عن       ضرعها برجلها وتَزْبِنُ الحالب. وزَبَن الشيءَ يَزْبِنُه زَبْناً وزَبَنَ       به وزَبَنَت الناقة بثَفناتِها عند الحلب: دَفَعَتْ بها. وزَبَنَتْ ولدها:       دفعته عن ضرعها برجلها. وناقة زبُون: دَفُوع، وزُبُنَّتاها رجلاها       لأَنها تَزْبِنُ بهما؛ قال طُرَيْحٌ:       غُبْسٌ خَنابِسُ كلُّهنَّ مُصَدَّرٌ،       نَهْدُ الزُّبُنَّةِ، كالعَرِيشِ، شَتِيمُ.       وناقة زَفُون وزَبُونٌ: تضرب حالبها وتدفعه، وقيل: هي التي إذا دنا منها       حالبها زَبَنَتْه برجلها. وفي حديث علي، عليه السلام: كالنَّاب       الضَّرُوسِ تَزْبِنُ برجلها أَي تدفع. وفي حديث معاوية: وربما زَبَنَتْ فكسرت       أَنف حالبها. ويقال للناقة إذا كان من عادتها أَن تدفع حالبها عن حَلبها:       زَبُون. والحرب تَزْبِنُ الناسَ إذا صدَمتهم. وحرب زَبُون: تَزْبِنُ الناس       أَي تَصْدِمِهُم وتدفعهم، على التشبيه بالناقة، وقيل: معناه أَن بعض       أَهلها يدفع بعضها لكثرتهم. وإنه لذو زَبُّونة أَي ذو دفع، وقيل أَي مانعٌ       لجنبه؛ قال سَوَّار بن المُضَرِّب:       بِذَبِّي الذَّمَّ عن أَحْسابِ قومي،       وزَبُّوناتِ أَشْوَسَ تَيَّحانِ       والزَّبُّونَةُ من الرجال: الشديد المانع لما وراء ظهره. ورجل فيه       زَبُّونة، بتشديد الباء، أَي كِبْر. وتَزابَن القومُ: تدافعوا. وزابَنَ       الرجلَ: دافعه؛ قال:       بمِثْلِي زابَنِي حِلْماً ومَجْداً،       إذا الْتَقَتِ المَجامعُ للخُطوبِ       وحَلَّ زَبْناً من قومه وزِبْناً أَي نَبْذَةً، كأَنه اندفع عن مكانهم،       ولا يكاد يستعمل إلا ظرفاً أَو حالاً. والزَّابِنَة: الأَكمة التي       شَرَعَتْ في الوادي وانعَرَج عنها كأَنها دفعته. والزِّبْنِيَةُ: كل متمرّد من       الجن والإِنس. والزِّبْنِيَة: الشديد؛ عن السيرافي، وكلاهما من الدافع.       والزَّبانِية: الذين يَزْبِنون الناسَ أَي يدفعونهم؛ قال حسان:       زَبانِيَةٌ حولَ أَبياتهم،       وخُورٌ لدى الحربِ في المَعْمَعه       وقال قتادة: الزَّبانِية عند العرب الشُّرَطُ، وكله من الدَّفْع، وسمي       بذلك بعض الملائكة لدفعهم أَهل النار إليها. وقوله تعالى: فلْيَدْعُ       نادِيَه سَنَدْعُو الزَّبانية؛ قال قتادة: فليدع ناديه حَيَّه وقومه، فسندعو       الزبانية قال: الزَّبانية في قول العرب الشُّرَط؛ قال الفراء: يقول الله       عز وجل سندعو الزبانية وهم يعملون بالأَيْدي والأَرجل فهم أَقوى؛ قال       الكسائي: واحد الزَّبانية زِبْنيٌّ، وقال الزجاج: الزَّبانية الغلاظ الشداد،       واحدهم زِبْنية، وهم هؤلاء الملائكة الذين قال الله تعالى: عليها ملائكة       غلاظ شِدادٌ، وهم الزَّبانية. وروي عن ابن عباس في قوله تعالى: سندعو       الزَّبانية، قال: قال أَبو جهل لئن رأَيت محمداً يصلي لأَطَأَنَّ على عنقه،       فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: لو فعله لأَخذته الملائكة عِياناً؛ وقال       الأَخفش: قال بعضهم واحد الزبانية زَبانيّ، وقال بعضهم: زابنٌ، وقال       بعضهم: زِبْنِيَة مثل عِفْرية، قال: والعرب لا تكاد تعرف هذا وتجعله من       الجمع الذي لا واحد له مثل أَبابيلَ وعَبادِيد. والزِّبِّين: الدافع       للأَخْبَثَينِ البول والغائط؛ عن ابن الأَعرابي، وقيل: هو الممسك لهما على كُرْه.       وفي الحديث: خمسة لا تقبل لهم صلاة: رجلٌ صلى بقوم وهم له كارهون،       وامرأَةٌ تبيت وزوجها عليها غضبان، والجاريةُ البالغةُ تصلي بغير خِمار،       والعبدُ الآبق حتى يعود إلى مولاه، والزِّبِّينُ؛ قال الزِّبِّين الدافع       للأَخبثين وهو بوزن السِّجِّيل، وقيل: بل هو الزِّبِّين، بنونين، وقد روي       بالوجهين في الحديث، والمشهور بالنون. وزَبَنْتَ عنا هَدِيَّتك تَزْبِنُها       زَبْناً: دفعتها وصرفتها؛ قال اللحياني: حقيقتها صرفت هديتك ومعروفك عن       جيرانك ومعارفك إلى غيرهم. وزُباني العقرب: قرناها، وقيل: طرف قرنها، وهما       زُبانَيانِ كأَنها تدفع بهما. والزُّباني: كواكبُ من المنازل على شكل       زُبانى العقرب. غيره: والزُّبانَيانِ كوكبان نَيِّرانِ، وهما قرنا العقرب       ينزلهما القمر. ابن كُناسة: من كواكب العقرب زُبانَيا العقرب، وهما كوكبان       متفرّقان أَمام الإِكليل بينهما قِيدُ رُمْح أَكبر من قامة الرجل،       والإِكْليل ثلاثة كواكب معترضة غير مستطيلة. قال أَبو زيد: يقال زُباني       وزُبانَيانِ وزُبَانيات للنجم، وزُبانى العقرب وزُبانَياها، وهما قرناها،       وزُبانَيات؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:       فِداك نِكْسٌ لا يَبِض حَجَرُهْ،       مُخَرَّقُ العِرْضِ حديدٌ مِمْطَرُهْ،       في ليلِ كانونٍ شَديدٍ خَصَرُهْ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:       عَضَّ بأَطرافِ الزُّبانى قَمَرُهْ       يقول: هو أَقْلف ليس بمختون إلا ما قَلَّص منه القَمرُ، وشبه قلْفته       بالزُّباني، قال: ويقال من ولد والقمر في العقرب فهو نحس؛ قال ثعلب: هذا       القول يقال عن ابن الأَعرابي، وسأَلته عنه فأَبى هذا القول وقال: لا، ولكنه       اللئيم الذي لا يطعم في الشتاء، وإذا عَضَّ القمرُ بأَطرافِ الزُّبانَى       كان أَشد البرد؛ وأَنشد:       وليلة إِحْدَى اللَّيالي العُرَّمِ،       بين الذِّراعَيْنِ وبين المِرْزَمِ،       تَهُمُّ فيها العَنْزُ بالتَّكَلُّمِ.       وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه نهى عن المُزابنة ورَخَّصَ في       العَرايا؛ والمُزابنة: بيع الرُّطَب على رؤوس النخل بالتمر كيلاً، وكذلك       كل ثمر بيع على شجره بثمر كيلاً، وأَصله من الزَّبْنِ الذي هو الدفع،       وإنما نهى عنه لأَن الثمر بالثمر لا يجوز إلا مثلاً       بمثل، فهذا مجهول لا يعلم أَيهما أَكثر، ولأَنه بيع مُجازفة من غير كيل       ولا وزن، ولأَن البَيِّعَيْن إذا وقفا فيه على الغَبْن أَراد المغبون أَن       يفسخ البيع وأَراد الغابن أَن يُمْضيه فتَزابَنا فتدافعا واختصما، وإن       أَحدهما إذا ندم زَبَنَ صاحبه عما عقد عليه أَي دفعه؛ قال ابن الأَثير:       كأَنَّ كل واحد من المتبايعين يَزْبِنُ صاحبَه عن حقه بما يزداد منه، وإنما       نهى عنها لما يقع فيها من الغبن والجهالة، وروي عن مالك أَنه قال:       المُزابنة كل شيء من الجِزافِ الذي لا يعلم كيله ولا عدده ولا وزنه بيع شيء       مسمى من الكيل والوزن والعدد. وأَخذت زِبْني من الطعام أَي حاجتي. ومَقام       زَبْنٌ إذا كان ضيقاً لا يستطيع الإنسان أَن يقوم عليه في ضيقه وزَلِقِه؛       قال:       ومَنْهَلٍ أَوْردَنيهِ لَزْنِ       غيرِ نَميرٍ، ومَقامٍ زَبْنِ       كَفَيْتُه، ولم أَكُنْ ذا وَهْنِ.       وقال مُرَقّش:       ومنزلِ زَبْنٍ ما أُريد مَبيتَه،       كأَني به، من شِدَّة الرَّوْعِ، آنِسُ       ابن شُبْرُمَة: ما بها زَبِينٌ أَي ليس بها أَحد. والزَّبُّونة       والزُّبُّونة، بفتح الزاي وضمها وشدّ الباء فيهما جميعاً: العُنُق؛ عن ابن       الأَعرابي، قال: ويقال خُذْ بقَرْدنِه وبَزَبُّونَتِه أَي بعُنقه. وبنو       زَبِينَةَ: حيّ، النسب إليه زَباني على غير قياس؛ حكاه سيبويه كأَنهم أَبدلوا       الأَلف مكان الياء في زَبِينِيٍّ. والحَزِيمَتانِ والزَّبينتانِ: من باهلة       ابن عمرو بن ثعلبة، وهما حَزِيمةُ وزَبِينَةُ؛ قال أَبو مَعْدان الباهلي:       جاء الحَزائمُ والزَّبائِنُ دُلْدُلاً،       لا سابقينَ ولا مع القُطَّانِ       فعَجِبْتُ من عَوْفٍ وماذا كُلِّفَتْ،       وتَجِيءُ عَوْفٌ آخر الرُّكْبانِ       قال الجوهري: وأَما الزَّبُون للغبيِّ والحَرِيف فليس من كلام أَهل       البادية. وزَبَّانُ: اسم رجل.
مقاييس اللغة:
(زبن) الزاء والباء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدّفع. يقال ناقة زَبُون، إذا زَبَنَتْ حالبَها. والحرب تزبِنُ النّاسَ، إذا صَدَمتهم. وحربٌ زَبُون. ورجلٌ ذو زَبُّونةٍ، إذا كان مانعاً لجانبِه دَفُوعاً عن نفسه. قال:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])
ويقال فيه زَبُّونَةٌ، أي كِبر، ولا يكونُ كذا إلاّ وهو دافعٌ عن نفسه. والزَّبانِيَةُ سُمُّوا بذلك، لأنّهم يدفعون أهلَ النار إلى النار. فأمَّا المُزابَنَة فبيع الثمر في رؤوس النّخل، وهو الذي جاء الحديث بالنَّهي عنه. وقال أهل العلم: إنّه مما يكون بعد ذلك من النِّزاع والمدافَعة. ويقولون إن الزَّبْن البُعْد. وأما زُبَانَى العقرب فيجوز أن يكون من هذا أيضاً، كأَنّها تدفَع عن نفسها به، ويجوز أن يكون شاذّاً.
القاموس المحيط:
الزَّبْنُ، كالضَّرْبِ الدَّفْعُ، وبَيْعُ كلِّ ثَمَرٍ على شَجَرِهِ بتَمْرٍ كَيْلاً. وبَيْتٌ زَبْنٌ مُتَنَحٍّ عن البُيوتِ، وبالكسر الحاجةُ. وقد أَخَذَ زِبْنَهُ من المالِ حاجَتَه، وبالتحريكِ ثَوْبٌ على تَقْطيعِ البَيْتِ كالحَجَلَةِ، والناحِيةُ. وكَعُتُلٍّ الشديدُ الزَّبْنِ. وناقةٌ زَبونٌ دَفوعٌ. وزُبُنَّتاها كحُزُقَّةٍ رِجْلاها.
وحَرْبٌ زَبونٌ: يَدْفَعُ بعضُها بعضاً كَثْرَةً. وزابَنَه: دافَعَه. والزابِنَةُ: أَكَمَةٌ في وادٍ يَنْعَرِجُ عنها.
والزِّبْنِيَةُ، كهِبْرِيَةٍ: مُتَمَرِّدُ الجِنِّ والإِنْسِ، والشديدُ، والشُّرَطِيُّ ج: زَبانيَةٌ، أو واحدُها: زِبْنِيٌّ. وكسِكِّينٍ: مُدافِعُ الْأَخْبَثَيْنِ، أو مُمْسِكُهما على كُرْهٍ. وزُبانَيَا العَقْرَبِ: قَرْناها، وكَوْكَبانِ نَيِّرانِ في قَرْنَيِ العَقْرَبِ. والمُزابنَةُ: بَيْعُ الرُّطَبِ في رُؤُوس النَّخْلِ بالتَّمْرِ، وعن مالِكٍ: كلُّ جِزافٍ لا يُعْلَمُ كَيْلُه ولا عَدَدُه ولا وَزْنُه بِيعَ بمُسَمًّى من مَكِيلٍ ومَوْزونٍ ومَعْدودٍ، أو بَيْعُ مَعْلومٍ بمَجْهولٍ من جِنْسِه، أَو بَيْعُ مَجْهولٍ بمَجْهولٍ من جِنْسِه، أَو هي بَيْعُ المُغابَنَةِ في الجِنْسِ الذي لا يجُوزُ فيه الغَبْنُ. والزَّبُّونةُ، مُشدَّدةً وتضم: العُنُقُ. وبنو زَبِينَةَ، كسَفينةٍ: حَيٌّ، والنِّسْبة: زَبانِيٌّ، مُخَفَّفَةً.
وأبو الزَّبَانِ الزَّبَانِيُّ: محدِّثٌ. وزَبانُ بنُ مُرَّةَ: من الْأَزْدِ. وزَبانُ ابنُ امرِىءِ القَيْسِ. وكشَدَّادٍ: لَقَبُ أبي عَمْرِو بنِ العَلاءِ المازِنِيِّ. وزَبَّانُ بنُ قائِدٍ، ومحمدُ بنُ زَبَّانِ بنِ حبيبٍ، وأحمدُ بنُ سليمانَ بنِ زَبَّانٍ: رُواةٌ. والزَّبونُ: الغَبِيُّ، والحَريفُ، مُوَلَّدٌ، والبئْرُ في مَثَابَتِها اسْتِئْخارٌ.
وانْزَبَنوا: تَنَحَّوْا. والزَّبِنُ: الشديدُ الزَّبْنِ.
تاج العروس:
( الزبن كالضرب الدفع ) كما في الصحاح وفى المحكم دفع الشئ عن الشئ كالناقة تزبن ولدها عن ضرعها برجلها وتزبن الحالب زبن الشئ يزبنه زبنا وزبن به دفعه ( و ) الزبن ( بيع كل ثمر على شجرة بتمر كيلا ) ومنه المزابنة كما سيأتي وقد نهى عنه لما فيه من الغبن والجهالة سمى به لان أحدهما إذا ندم زبن صاحبه عما عقد عليه أي دفعه ( وبيت زبن متنح عن البيوت ) كأنه مدفوع عنها ( و ) الزبن ( بالكسر الحاجة وقد أخذ زبنه من المال ) والطعام أي ( حاجته و ) الزبن ( بالتحريك ثوب على تقطيع البيت كالحجلة ) ومنه الزبون الذى يقطع على قدر الجسد ويلبس ( و ) الزبن ( الناحية ) يقال حل زبنا من قومه أي نبذة كأنه اندفع من مكانهم ولا يكاد يستعمل الا ظرفا أو حالا ( و ) الزبن ( كعتل الشديد الزبن ) أي الدفع ( وناقة زبون دفوع ) تضرب حالبها وتدفعه وقد زبنت بثفنات رجلها عند الحلب فالزبن بالثفنات والركض بالرجل والخبط باليد كما في الصحاح وقيل يقال لها ذلك إذا كان من عادتها دفع الحالب ( وزبنتاها كحزقة رجلاها ) لانها تزبن بهما قال طريح غبس خنابس كلهن مصدر * نهد الزبنة كالعريش شتيم ( و ) من المجاز ( حرب زبون ) تزبن الناس أي تصدمهم وتدفعهم كما في الصحاح وهو على التشبيه بالناقة وفي الاساس صعبة كالناقة الزبون في صعوبتها وقيل المعنى ( يدفع بعضها بعضا كثرة وزابنه ) مزابنة ( دافعه ) قال بمثلى زابنى حلما ومجدا * إذا التقت المجامع للخطوب ( والزابنة أكمة ) شرعت ( في واد ينعرج عنها ) كأنها دفعته ( والزبنية كهبرية ) نقله الاخفش عن بعضهم ونقله الزجاج أيضا كل ( متمرد ) من ( الجن والانس و ) أيضا ( الشديد ) عن السيرافي وكلاهما من الدفع ( و ) أيضا ( الشرطي ج زبانية ) قال قتادة سمى بذلك بعض الملائكة لدفعهم أهل النار إليها ومنه قوله تعالى سندع الزبانية وهم يعملون بالايدي والارجل فهم أقوى وقال الزجاج الزبانية الغلاظ الشداد واحدهم زبنية وهم هؤلاء الملائكة الذين قال الله فيهم عليها ملائكة غلاظ شداد وهم الزبانية ومن الزبانية بمعنى الشرط قول حسان زبانية حول أبياتهم * وخور لدى الحرب في المعمعه ( أو واحدها زبنى ) بالكسر عن الكسائي قال الاخفش والعرب لا تكاد تعرف هذا وتجعله من الجمع الذى لا واحد له مثل أبابيل وعباديد ( و ) الزبين ( كسكين مدافع الاخبثين ) البول والغائط عن ابن الاعرابي ومنه الحديث خمسة لا تقبل لهم صلاة رجل صلى بقوم وهم له كارهون وامرأة تبيت وزوجها عليها غضبان والجارية البالغة تصلى بغير خمار والعبد الابق حتى يعود الى مولاه والزبين ويروى الزنين بالنون وهو المشهور كما سيأتي ( أو ممسكهما على كره وزبانيا العقرب ) بالضم ( قرناها ) كما في الصحاح وقيل طرف قرنيها كأنها تدفع بهما وهو المشهور كما سيأتي ( و ) الزبانيان ( كوكبان نيران في قرثى العقرب ) وفي الصحاح هما قرنا العقرب ينزلهما القمر وقال ابن كناسة هما كوكبان متفرقان أمام الاكليل بينهما قيد رمح أكثر من قامة الرجل ( والمزابنة بيع الرطب في رؤس النخل بالتمر ) كيلا وكذلك كل تمر بيع على شجره بتمر كيلا وأصله من الزبن الدفع وقد نهى عنه في الحديث لانه بيع مجازفة من غير كيل ولا وزن قال ابن الاثير كان كل واحد من المتبايعين يزبن صاحبه عن حقه بما يزداد منه وانما نهى عنها لما يقع فيها من الغبن والجهالة ( و ) روى ( عن ) الامام ( مالك ) رضى الله تعالى عنه انه قال المزابنة ( كل جزاف لا يعرف كيله ولا عدده
صفحة 225 / ولا وزنه بيع بمسمى من مكيل وموزون ومعدود أو ) هي ( بيع معلوم بمجهول من جنسه أو بيع مجهول بمجهول من جنسه أو هي بيع المغابنة في الجنس الذى لا يجوز فيه الغبن ) لان البيعين إذا وقفا فيه على الغبن أراد المغبون أن يفسخ البيع وأراد الغابن ان يمضيه فتزابنا فتدافعا فاختصما ( والزبونة مشددة وتضم ) كلاهما عن ابن الاعرابي ( العنق ) قال ويقال خذ بقرونه وبزبونته أي عنقه ( وبنو زبينة كسفينة حى ) من العرب وهم بنو زبينة بن جندع بن ليث بن بكر بن عبد مناة بن كنانة وولده عبد الله يقال له سربال الموت من ولد أمية بن الحرث بن الاسكر له صحبة وولده كلاب وأبى لهما ذكر ( والنسبة زبانى مخففة ) عن سيبويه على غير قياس كأنهم ابدلوا الالف مكان الياء في زبينى وقال الرشاطى فيه زبنى كربعي وربيعة ( وأبو الزبان الزبانى محدث ) عن أبى حازم الاعرج وعنه عبد الجبار بن عبد الرحمان الصبحى * قلت ظاهر سياقه أنه بالتخفيف وضبطه الحافظ بالتشديد في الاسم والنسبة ( وزبان بن مرة في الازد وزبان بن امرئ القيس ) في بنى القين وظاهر سياقه أنهما كسحاب وظبطه الحافظ ككتاب ( وكشداد لقب أبى عمرو بن العلاء المازنى ) النحوي اللغوى المقرئ وقيل اسمه وقد اختلف في اسمه على اقوال فقيل زبان وهو الاكثر وقيل العريان وقيل يحيى وقيل غير ذلك قرأ القرأن على مجاهد وعنه هرون بن موسى النحوي ( وزبان بن قائد ) المصرى عن سهل بن معاذ وعنه الليث وابن لهيعة فاضل خير ضعيف توفى سنة 155 ( ومحمد بن زبان بن حبيب ) عن محمد بن رمح الحافظ ( وأحمد بن سليمان بن زبان ) الدمشقي منهم وآخرون ( رواة ) الحديث وانشدنا الشيوخ هجوت زبان ثم جئت معتذرا * من هجو زبان لم أهجو ولم أدع ( والزبون الغبى والحريف مولد ) وفى الصحاح ليس من كلام أهل البادية والمراد بالغبى الذى يتوهم كثيرا ويغبى ( و ) الزبون ( البئر ) التى ( في مثابتها استئخار وانزبنوا تنحوا ) وهو مطاوع زبنهم إذا دفعهم ونحاهم ( والزبن ) ككتف ( الشديد الزبن ) أي الدفع * ومما يستدرك عليه رجل فيه زبونة بالتشديد كبر وذو زبونة أي مانع جانبه نقله الجوهرى وأنشد لسوار بن مضرب بذبى الذم عن أحساب قومي * وزبوبات أشوس تيحان ويقال الزبونة من الرجال المانع لما وراء ظهره وتزابن القوم تدافعوا وحل زبنا من قومه بالكسر والفتح أي جانبا عنهم ويقال واحد الزبانية زبانى كسكارى 3 وقال بعضهم زابن نقلهما الاخفش عن بعض كما في الصحاح وزبنت عنها هديتك ومعروفك زبنا دفعتها وصرفتها قال اللحيانى حقيقتها صرفت هديتك ومعروفك عن جيرانك ومعارفك الى غيرهم وفى الاساس زويتها وكففتها وهو مجاز وقوله أنشده ابن الاعرابي * عض باطراف الزبانى قمره * يقول هو أقلف ليس بمختون الا ما قلص منه القمر وشبه قلفته بالزبانى قال ويقال من ولد في القمر في العقرب فهو نحس قال ثعلب هذا القول يقال عن ابن الاعرابي وسألته عنه فأبى هذا القول وقال لا ولكنه اللئيم الذى لا يطعم في الشتاء وإذا عض القمر بأطراف الزبانى كان أشد البرد * قلت والقول الاول ان صح سنده إليه فكأنه رجع عنه ثانيا ومقام زبن ضيق لا يستطيع الانسان أن يقوم عليه في ضيقه وزلقه قال مرقش ومنزل زبن ما أريد مبيته * كأنى به من شدة الروع آنس وأزبنوا بيوتكم نحوها عن الطريق وما بها زبين كسكيت أي أحد عن ابن شبرمة والحزيمتان والزبينتان من باهلة بن عمرو بن ثعلبة وهما حزيمة وزبينة وهم الحزائم والزبائن تقدم في حزم واشار له الجوهرى هنا واستزبنه وتزبنه كاستغلبه وتغلبه أو استغباه وتغباه وزبان بن كعب بالكسر مشددا في بنى غنى ضبطه الحافظ وزبينة بن عصم بن زبينة كسفينة من أجداد الهذيل ابن عبد الله الشاعر الكوفى في زمن التابعين وأوس بن مالك بن زبينة بن مالك القضاعى كان شريفا ذكره الرشاطى وزبنيان بالكسر قرية بالرى منها القوام أبو عبد الله محمد بن ابراهيم بن محمد بن على الرازي الصوفى ذكره المقريزى في المقفى

##### Türkçe

**زبن**
**زَبَنَ - يَزْبِنُ - زَبَان - زَبَانِي- زَبانِيَة**
**زَبَنَ - يَزْبِنُ** + bir varlık + bir varlığı: onu iter ve onu bir iş veya bir yöne zorlar.
**زَبَان**: “فـَعَال” vezninde, **زَبَنَ - يَزْبِنُ**’den mübalağa ism-i fiil: şiddetli **الزَّيْن**: şiddetli itme, azarlama ve şiddetli cezalandırma.
**زَبَانِي**: **زَبَان**’dan nisbet ismi: şiddetli **زبن** ile ilgili olan: insanları iten ve onları bir yöne veya bir işe zorlayan polis ve bekçi: komutanlarının emrine uyan ve tereddüt, isyan veya yakınma olmaksızın emredileni yapan, kaba ve sert muhafızlar ve askerler; ateşin meleklerine de **الزبانية** adı verilmiştir; çünkü onlar kaba ve serttirler, emredileni yaparlar.
**زَبانِِية**: **زَبَانِي**’nin çoğulu.

Ve lafız, “düzeni korumak için söz ve sert, şiddetli fiillerle; azarlama, caydırma, bastırma ve zapt için kuvvetle itme; ve bunun doğurduğu daraltma, kuşatma ve hareketi kısıtlama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَكَلَ - يَنْكُلُ** (**نَكَلَ - يَنْكِلُ**), **قَمَعَ - يَقْمَعُ**, **زَبَنَ - يَزْبِنُ**, **زَجَرَ - يَزْجُرُ**, **عَذَبَ - يَعْذِبُ**, **وَزَعَ - يَزَعُ** (**وَزَعَ - يَزِعُ**)

**زبانية**
﴿**سندع الزبانية (18)**﴾ **العلق** ﴿**ياأيها الذين آمنوا قوا أنفسكم وأهليكم نارا وقودها الناس والحجارة عليها ملائكة غلاظ شداد لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون(6)**﴾ **التحريم**

**مختار الصحاح**
● [**زبن**] ز ب ن: **الزَّبَانِيَةُ** Araplar nezdinde polislerdir; bazı meleklere de, cehennem ehline onları itmeleri sebebiyle bu ad verilmiştir. **الزَّبْنِ**’in aslı itmedir. **الأخفش** dedi ki: Bazıları “onların teki **زَبَانِيٌّ**’dir” dedi; bazıları “**زَابِنٌ**” dedi; bazıları da “**زِبِنْيَةٌ**; **عفرية** gibi” dedi. Dedi ki: Araplar bunu neredeyse bilmez; ve onu, **أبابيل** ve **عباديد** gibi tekili olmayan cem‘den kılar. Ve **زُبَانَيَا** akrebin iki boynuzudur. Ve **المُزَابَنَةُ**: hurma ağaçlarının başlarındaki yaş hurmayı kuru hurma ile satmaktır; bundan nehyedilmiştir; çünkü o, ölçü ve tartı olmaksızın bir mücazefe satışıdır. **العرايا** hakkında ise ruhsat verilmiştir. **الزَّبُونُ**’a gelince; ahmak için ve müşteri için olan (kullanım) ise, bedevîlerin sözünden değildir.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ز ب ن
**"الزَّبَانِيَةَ"** Yüce Allah’ın şu sözünde: **" سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ "**(18) **العلق**.
**الزَّبْنُ**: itme; **الزبانية**: kâfirleri cehennem ateşine iten meleklerdir.

**ملخص اللسان**
1. **الزَّبْنُ**: itme. Ve dişi deve, sağım sırasında iki ayağının **ثَفِناتِ**’iyle vurduğunda **زَبَنَتِ** (denir),
2. **الزَّبْنُ**: bir şeyi bir şeyden itmek; dişi devenin, ayağıyla yavrusunu memesinden itmesi gibi; ve sağanı itmesi. Ve **زَبَن** şeyi **يَزْبِنُه** **زَبْناً** ve onunla **زَبَنَ** ve dişi deve sağım sırasında **ثَفناتِ**’iyle **زَبَنَت**: onunla itti. Ve yavrusunu **زَبَنَتْ**: onu ayağıyla memesinden itti. Ve **زبُون** dişi deve: çok iten; ve **زُبُنَّتاها** iki ayağıdır; çünkü onlarla **تَزْبِنُ**;
3. Ve kavim **تَزابَن** etti: birbirlerini ittiler. Ve adamla **زابَنَ**: onunla itişti;
4. Ve **الزَّبانِية**: insanları **يَزْبِنون** olanlar; yani onları iterler.
5. **الزَّبانِية** Araplar nezdinde polislerdir; hepsi itmedendir; bazı meleklere de, cehennem ehlini ona itmeleri sebebiyle bu ad verilmiştir.
6. Bazıları dedi ki: **الزبانية**’nin teki **زَبانيّ**’dir; bazıları dedi ki: **زابنٌ**; bazıları dedi ki: **زِبْنِيَة**; **عِفْرية** gibi. Dedi ki: Araplar bunu neredeyse bilmez; ve onu, **أَبابيلَ** ve **عَبادِيد** gibi tekili olmayan cem‘den kılar.
7. Ve **الزِّبِّينُ**; **الزِّبِّين** dedi ki: iki habîsi iten; ve o, **السِّجِّيل** veznindedir,
8. **المُزابنة**’den nehyettiği ve **العَرايا** hakkında ruhsat verdiği: ve **المُزابنة**: hurma ağaçlarının başlarındaki yaş hurmayı kuru hurma ile ölçü olarak satmaktır; ve aynı şekilde, her meyvenin ağacı üzerinde, meyve ile ölçü olarak satılması; ve onun aslı, itme olan **الزَّبْنِ**’dendir,
9. Ahmak için ve müşteri için **الزَّبُون**’a gelince; bedevîlerin sözünden değildir.

**لسان العرب**

● - زبن: **الزَّبْنُ**: itme. Ve dişi deve, sağım sırasında iki ayağının **ثَفِناتِ**’iyle vurduğu zaman **زَبَنَتِ الناقة** (denir); böylece **الزَّبْنُ** **الثَّفِنات** iledir, **الركض** ayak iledir, **الخَبْط** el iledir. İbn Sîde ve başkası: **الزَّبْنُ** bir şeyi bir şeyden itmedir; dişi devenin yavrusunu memesi üzerinden ayağıyla itmesi gibi; ve sağanı iter. Ve **زَبَن** şeyi **يَزْبِنُه** **زَبْناً**; ve onunla **زَبَنَ**; ve dişi deve sağım sırasında **ثَفناتِها** ile **زَبَنَت**: onunla itti. Ve **زَبَنَتْ ولدها**: onu ayağıyla memesi üzerinden itti. Ve **ناقة زبُون**: çok itici; ve **زُبُنَّتاها** iki ayağıdır; çünkü onunla iter; **طُرَيْحٌ** dedi ki:
غُبْسٌ خَنابِسُ كلُّهنَّ مُصَدَّرٌ،
نَهْدُ الزُّبُنَّةِ، كالعَرِيشِ، شَتِيمُ.

Ve **ناقة زَفُون** ve **زَبُونٌ**: sağanını vurur ve onu iter; ve denildi ki: o, sağanı kendisine yaklaştığında onu ayağıyla itendir. Ve Ali’nin, عليه السلام, hadisinde: “azı dişi (deve) gibi, ısırgan, **تَزْبِنُ** ayağıyla” yani iter. Ve Muâviye’nin hadisinde: “ve bazen **زَبَنَتْ** de sağanının burnunu kırdı.” Ve dişi deveye, âdeti sağanını sağımından itmek olursa: **زَبُون** denir. Ve savaş insanları **تَزْبِنُ**; onları çarptığı zaman. Ve **حرب زَبُون**: insanları **تَزْبِنُ**; yani onları çarpar ve iter; dişi deveye benzetme üzere; ve denildi ki: manası, çokluklarından dolayı halkının bir kısmının bir kısmını itmesidir. Ve o, **زَبُّونة** sahibidir; yani itme sahibidir; ve denildi ki: yani yanını engelleyendir; **سَوَّار بن المُضَرِّب** dedi ki:
بِذَبِّي الذَّمَّ عن أَحْسابِ قومي،
وزَبُّوناتِ أَشْوَسَ تَيَّحانِ

Ve erkeklerden **الزَّبُّونَةُ**: sırtının arkasında olanı engelleyen şiddetli (kimse). Ve bir adamda **زَبُّونة** vardır, **الباء**’yı şeddeli (olarak); yani kibir. Ve **تَزابَن القومُ**: birbirlerini ittiler. Ve **زابَنَ** adamı: onunla itişti; dedi ki:
بمِثْلِي زابَنِي حِلْماً ومَجْداً،
إذا الْتَقَتِ المَجامعُ للخُطوبِ

Ve kavminden **زَبْناً** ve **زِبْناً** çözüldü (ayrıldı); yani bir parça; sanki onların yerinden itilmiş gibidir; ve neredeyse ancak zarf veya hâl olarak kullanılır. Ve **الزَّابِنَة**: vadiye doğru uzanıp ondan kıvrılan tepecik; sanki onu itmiş gibidir. Ve **الزِّبْنِيَةُ**: cin ve insden her azgın. Ve **الزِّبْنِيَة**: şiddetli; Sîrâfî’den; ve ikisi de iticiden (gelir). Ve **الزَّبانِية**: insanları **يَزْبِنون**; yani onları iterler; Hassân dedi ki:
زَبانِيَةٌ حولَ أَبياتهم،
وخُورٌ لدى الحربِ في المَعْمَعه

Ve Katâde dedi: **الزَّبانِية** Araplar yanında **الشُّرَطُ**’tur; ve hepsi **الدَّفْع**tandır; ve bununla, bazı melekler, onları ateş ehline doğru itmeleri sebebiyle adlandırıldı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فلْيَدْعُ نادِيَه سَنَدْعُو الزَّبانية**; Katâde dedi: “Haydi meclisini, mahallesini ve kavmini çağırsın; biz de **الزَّبانية**’yi çağıracağız”; dedi ki: **الزَّبانية** Arapların sözünde **الشُّرَط**tur. Ferrâ dedi: Aziz ve Celil Allah “biz **الزَّبانية**’yi çağıracağız” der; ve onlar eller ve ayaklarla iş görürler; böylece daha güçlüdürler. Kisâî dedi: **الزَّبانية**’nin teki **زِبْنيٌّ**’dir. Zeccâc dedi: **الزَّبانية** kaba, sert olanlardır; onların teki **زِبْنية**’dir; ve onlar, Yüce Allah’ın “onun üzerinde kaba sert melekler vardır” dediği bu meleklerdir; ve onlar **الزَّبانية**’dir. Ve İbn Abbâs’tan, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edildi: **سندعو الزَّبانية**; dedi ki: Ebû Cehil dedi: “Muhammed’i namaz kılarken görürsem mutlaka boynuna basacağım.” Bunun üzerine Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi: “Eğer yapsaydı, melekler onu göz göre göre yakalardı.” Ahfeş dedi: Bazıları dedi ki: **الزبانية**’nin teki **زَبانيّ**’dir; bazıları dedi ki: **زابنٌ**; bazıları dedi ki: **زِبْنِيَة** tıpkı **عِفْرية** gibi. Dedi ki: Araplar bunu neredeyse bilmez ve onu, **أَبابيلَ** ve **عَبادِيد** gibi tekili olmayan cem‘den kılar. Ve **الزِّبِّين**: iki pisliği, idrar ve dışkıyı, iten; İbnü’l-A‘râbî’den; ve denildi ki: o, ikisini istemeyerek tutandır. Ve hadiste: “Beş kimsenin namazı kabul edilmez: bir adam, bir kavme imam olur da onlar ondan hoşlanmazlar; bir kadın, kocası ona öfkeli olarak geceyi geçirir; bâliğa cariye başörtüsüz namaz kılar; kaçak köle, efendisine dönünceye kadar; ve **الزِّبِّينُ**.” Dedi ki: **الزِّبِّين** iki pisliği itendir ve **السِّجِّيل** veznindedir; ve denildi ki: bilakis o **الزِّبِّين**’dir, iki **نون** ile; ve hadiste iki vecihle de rivayet edilmiştir; meşhur olan **النون** iledir. Ve “bizden hediyeni **زَبَنْتَ**; onu **تَزْبِنُها** **زَبْناً**”: onu ittirdin ve çevirdin; Lihyânî dedi: hakikati, hediyeni ve iyiliğini komşularından ve tanıdıklarından başkalarına çevirdindir. Ve **زُباني العقرب**: onun iki boynuzu; ve denildi ki: boynuzunun ucu; ve onlar iki **زُبانَيانِ**’dır; sanki onunla iter. Ve **الزُّباني**: menzillerden, akrebin **زُبانى**’sı şeklinde olan yıldızlardır. Başkası: ve **الزُّبانَيانِ** iki parlak yıldızdır; ve onlar akrebin iki boynuzudur; ay onları menzil edinir. İbn Kunâse: akrebin yıldızlarından **زُبانَيا العقرب** vardır; ve onlar, **الإِكليل**’in önünde, aralarında bir mızrak bağı (mesafesi) bulunan, adam boyundan daha büyük, iki ayrı yıldızdır; ve **الإِكْليل** uzamış olmayan, enine duran üç yıldızdır. Ebû Zeyd dedi: yıldıza **زُباني** ve **زُبانَيانِ** ve **زُبَانيات** denir; ve akrebin **زُبانى**’sı ve onun **زُبانَيا**’sı; ve onlar iki boynuzudur; ve **زُبانَيات**. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:
فِداك نِكْسٌ لا يَبِض حَجَرُهْ،
مُخَرَّقُ العِرْضِ حديدٌ مِمْطَرُهْ،
في ليلِ كانونٍ شَديدٍ خَصَرُهْ

Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:
عَضَّ بأَطرافِ الزُّبانى قَمَرُهْ

Diyor ki: o, sünnetsiz, yalnızca ayın ondan büzdüğü şey hariç, sünnet edilmemiştir; ve onun sünnet derisini **الزُّباني**’ye benzetti. Dedi ki: “Ay akrepte iken doğan uğursuzdur” denir. Sa‘leb dedi: Bu söz İbnü’l-A‘râbî’den diye söylenir; onu bunun hakkında sordum da bu sözü reddetti ve dedi: “Hayır; fakat o, kışın yedirmeyen cimridir; ve ay **الزُّبانَى**’nın uçlarıyla ısırdığı zaman soğuk daha şiddetli olur.” Ve okudu:
وليلة إِحْدَى اللَّيالي العُرَّمِ،
بين الذِّراعَيْنِ وبين المِرْزَمِ،
تَهُمُّ فيها العَنْزُ بالتَّكَلُّمِ.

Ve Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, hadisinde: onun **المُزابنة**’yi yasakladığı ve **العَرايا**’ya ruhsat verdiği (vardır); ve **المُزابنة**: hurma ağaçlarının başlarındaki yaş hurmayı, kuru hurma karşılığında ölçekle satmaktır; ve aynı şekilde, ağaç üzerindeki her meyvenin, meyve karşılığında ölçekle satılmasıdır. Ve aslı, itme olan **الزَّبْن**’dendir. Ancak onu, meyvenin meyve ile ancak misli misline câiz olmasından dolayı yasakladı; bu ise meçhuldür, hangisinin daha çok olduğu bilinmez. Ve çünkü o, ölçü ve tartı olmaksızın bir **مُجازفة** satışıdır. Ve çünkü iki satıcı bunda **الغَبْن** üzerine durduklarında, aldanan satışı bozmak ister, aldatan onu yürütmek ister; böylece **تَزابَنا** ederler; birbirlerini iterler ve çekişirler. Ve çünkü ikisinden biri pişman olduğunda, ortağını akdettiği şeyden **زَبَنَ** eder; yani onu iter. İbnü’l-Esîr dedi: sanki iki alım-satım yapanın her biri, ondan artanla, arkadaşını hakkından **يَزْبِنُ** eder; ve onu, içinde meydana gelen aldanma ve cehalet sebebiyle yasakladı. Ve Mâlik’ten rivayet edildi: o dedi ki: **المُزابنة**; ölçüsü, sayısı ve tartısı bilinmeyen **الجِزاف**’tan her şeydir; ölçü, tartı ve sayıdan isimlendirilmiş bir şeyin satılmasıdır. Ve “yemekten **زِبْني**’mi aldım”: yani ihtiyacımı. Ve **مَقام زَبْنٌ**: dar olduğu zaman; insan darlığı ve kayganlığı sebebiyle üzerinde duramaz. Dedi ki:
ومَنْهَلٍ أَوْردَنيهِ لَزْنِ
غيرِ نَميرٍ، ومَقامٍ زَبْنِ
كَفَيْتُه، ولم أَكُنْ ذا وَهْنِ.

Ve Muraḳḳiş dedi:
ومنزلِ زَبْنٍ ما أُريد مَبيتَه،
كأَني به، من شِدَّة الرَّوْعِ، آنِسُ

İbn Şubruma: “orada **زَبِينٌ** yoktur” yani orada hiç kimse yoktur. Ve **الزَّبُّونة** ve **الزُّبُّونة**; **الزاي**’ın fethası ve zammı ile ve ikisinde de **الباء**’nın şeddelenmesiyle: boyun; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: “Onun gerdanından ve **بَزَبُّونَتِه**’sinden tut” denir; yani boynundan. Ve **بنو زَبِينَةَ**: bir kabile; ona nisbet **زَباني**’dir, القياس dışı olarak; Sîbeveyh bunu nakletti; sanki **زَبِينِيٍّ**’de **الياء** yerine **الألف**’i bedel kılmışlardır. Ve **الحَزِيمَتانِ** ve **الزَّبينتانِ**: Bâhile’den, Amr b. Sa‘lebe’nin oğlundan; ve onlar **حَزِيمةُ** ve **زَبِينَةُ**’dir. Ebû Ma‘dân el-Bâhilî dedi ki:
جاء الحَزائمُ والزَّبائِنُ دُلْدُلاً،
لا سابقينَ ولا مع القُطَّانِ
فعَجِبْتُ من عَوْفٍ وماذا كُلِّفَتْ،
وتَجِيءُ عَوْفٌ آخر الرُّكْبانِ

Cevherî dedi: Bedevîlerin sözünden olmayan, ahmak ve müşteri için **الزَّبُون** ise (başkadır). Ve **زَبَّانُ**: bir adam adıdır.

مقاييس اللغة:
(**زبن**) **الزاء** ve **الباء** ve **النون** bir tek asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **ناقة زَبُون**; yani, **زَبَنَتْ** sağanını. Ve savaş insanları **تزبِنُ**; yani, onlara çarptığı zaman. Ve **حربٌ زَبُون**. Ve **رجلٌ ذو زَبُّونةٍ**; yani, kendi yanını engelleyici, kendinden itici olduğu zaman. Dedi ki:
Malımla soyumdan kınamayı defetmemle *** ve **زَبُّوناتِ** **أشْوسَ** **تَيَّحانِ**([7])
Ve onda **زَبُّونَةٌ** denir; yani, büyüklük; ve bu ancak o, kendinden itici iken olur. Ve **الزَّبانِيَةُ** buna bununla adlandırıldılar; çünkü onlar ateş ehlini ateşe iterler. Amma **المُزابَنَة** ise hurma ağaçlarının başlarındaki meyvenin satımıdır; ve o, hadisin ondan nehiy ile geldiği şeydir. Ve ilim ehli dedi: Şüphesiz o, bundan sonra nizâ‘ ve müdâfa‘adan olan şeylerdendir. Ve derler ki **الزَّبْن** uzaklıktır. Ve amma akrebin **زُبَانَى**’sı, bu da bundan olabilir; sanki onunla kendinden iter; ve şâz da olabilir.

القاموس المحيط:
**الزَّبْنُ**, **كالضَّرْبِ**: itme; ve her meyvenin ağacı üzerindeyken hurma ile ölçekle satımı. Ve **بَيْتٌ زَبْنٌ**: evlerden uzaklaşmış (kenara çekilmiş). Ve kesre ile: ihtiyaç. Ve maldan onun **زِبْنَهُ**’ni aldı: ihtiyacını. Ve hareke ile: evin kesimine göre bir elbise; **كالحَجَلَةِ**; ve taraf. Ve **كَعُتُلٍّ**: şiddetli **الزَّبْنِ**. Ve **ناقةٌ زَبونٌ**: itici. Ve onun **زُبُنَّتاها** **كحُزُقَّةٍ**: iki ayağı.
Ve **حَرْبٌ زَبونٌ**: çoklukla bazısı bazısını iter. Ve **زابَنَه**: onu itti (müdâfa‘a etti). Ve **الزابِنَةُ**: bir vadide, kendisinden kıvrılan bir tümsek.
Ve **الزِّبْنِيَةُ**, **كهِبْرِيَةٍ**: cin ve insin âsîsi; ve şiddetli; ve polis; çoğulu: **زَبانيَةٌ**; yahut onun teki: **زِبْنِيٌّ**. Ve **كسِكِّينٍ**: iki habîsi defeden; yahut ikisini kerhen tutan. Ve akrebin **زُبانَيَا**’sı: iki boynuzu; ve akrebin iki boynuzunda iki parlak yıldız. Ve **المُزابنَةُ**: hurma ağaçlarının başlarındaki yaş hurmanın hurma ile satımı. Ve Mâlik’ten: ölçüsü, sayısı ve tartısı bilinmeyen her **جِزافٍ**, ölçülen, tartılan ve sayılan bir şeyden adlandırılmış bir şeyle satıldı; yahut cinsinden meçhul ile malûmun satımı; yahut cinsinden meçhulün meçhulle satımı; yahut o, gabnin câiz olmadığı cinste **المُغابَنَةِ** satımıdır. Ve **الزَّبُّونةُ**, şeddeli ve dammeli: boyun. Ve **بنو زَبِينَةَ**, **كسَفينةٍ**: bir kabile; ve nisbet: **زَبانِيٌّ**, hafifletilmiş olarak.
Ve **أبو الزَّبَانِ الزَّبَانِيُّ**: bir muhaddis. Ve **زَبانُ بنُ مُرَّةَ**: **الْأَزْدِ**’dendir. Ve **زَبانُ ابنُ امرِىءِ القَيْسِ**. Ve **كشَدَّادٍ**: **أبي عَمْرِو بنِ العَلاءِ المازِنِيِّ**’nin lakabıdır. Ve **زَبَّانُ بنُ قائِدٍ**, ve **محمدُ بنُ زَبَّانِ بنِ حبيبٍ**, ve **أحمدُ بنُ سليمانَ بنِ زَبَّانٍ**: râvilerdir. Ve **الزَّبونُ**: ahmak; ve müşteri; müvelleddir. Ve kuyu, kendi yerinde: geri kalma.
Ve **انْزَبَنوا**: uzaklaştılar. Ve **الزَّبِنُ**: şiddetli **الزَّبْنِ**.

تاج العروس:
( **الزبن كالضرب الدفع** ) **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve **المحكم**’de: bir şeyi bir şeyden itmek; deve gibi, yavrusunu memesinden ayağıyla iter; ve sağanı iter. **زبن الشئ يزبنه زبنا وزبن به**: onu itti. ( Ve ) **الزبن** ( her meyvenin ağacı üzerinde hurma ile ölçekle satımıdır ); ve ondan **المزابنة**; geleceği üzere. Ve onda gabn ve cehâlet bulunduğu için ondan nehiy olunmuştur. Bununla adlandırıldı; çünkü ikisinden biri pişman olunca, arkadaşını akdettiği şeyden **زبن** eder; yani, onu iter. ( Ve **بيت زبن متنح عن البيوت** ): sanki onlardan itilmiş gibidir. ( Ve ) **الزبن** (kesre ile ihtiyaçtır; ve maldan onun **زبنه**’ni almıştır) ve yiyecek; yani (ihtiyacını). ( Ve ) **الزبن** (hareke ile: evin kesimine göre bir elbise; **كالحجلة** ); ve ondan, bedene göre kesip giyilen **الزبون**. ( Ve ) **الزبن** (taraf): denir, kavminden **زبنا** çözüldü; yani, bir parça; sanki onların yerinden itilmiş gibidir; ve neredeyse ancak zarf veya hâl olarak kullanılır. ( Ve ) **الزبن** ( **كعتل**: şiddetli **الزبن** ); yani, itme. ( Ve **ناقة زبون دفوع** ): sağanını vurur ve onu iter; ve sağımda ayağının nasırlarıyla **زبنت**; böylece **الزبن** nasırlarla, tekme ayakla, çarpma elle olur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: Sağanın itmesi onun âdetinden olduğu zaman ona bu denir. ( Ve onun **زبنتاها كحزقة رجلاها** ): çünkü onunla ikisiyle iter. **طريح** dedi: **غبس خنابس كلهن مصدر** * **نهد الزبنة كالعريش شتيم**
( Ve ) mecazdan: (**حرب زبون**): insanları **تزبن** eder; yani, onlara çarpar ve onları iter; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve bu, deve ile teşbih üzerinedir. Ve **الاساس**’ta: onun zorluğunda **الناقة الزبون** gibi zordur. Ve denildi: mânâ (çoklukla bazısı bazısını iter). Ve **زابنه**: **مزابنة** (onu itti). Dedi: **بمثلى زابنى حلما ومجدا** * **إذا التقت المجامع للخطوب** ( Ve **الزابنة أكمة** ): girdi (kendinden kıvrılan bir vadide); sanki onu itmiş gibidir. ( Ve **الزبنية كهبرية** ): **الاخفش** onu bazılarından nakletti; ve **الزجاج** da onu nakletti: her (**متمرد**) (cin ve insten); ve ayrıca (**الشديد**) **السيرافي**’den; ve ikisi de itmeden. ( Ve ) ayrıca (**الشرطي ج زبانية**): **قتادة** dedi: Bazı melekler, ateş ehlini ona itmeleri sebebiyle bununla adlandırıldı; ve ondan, O’nun sözü: **سندع الزبانية**. Ve onlar ellerle ve ayaklarla çalışırlar; böylece onlar daha kuvvetlidir. Ve **الزجاج** dedi: **الزبانية** kaba, şiddetli olanlardır; onların teki **زبنية**’dir; ve onlar, Allah’ın hakkında “onun üzerinde kaba, şiddetli melekler vardır” dediği bu meleklerdir; ve onlar **الزبانية**’dir. Ve **الزبانية**’nin polis mânâsından, **حسان**’ın sözü: **زبانية حول أبياتهم** * **وخَور لدى الحرب في المعمعه** ( yahut onun teki **زبنى** ): kesre ile, **الكسائي**’den. **الاخفش** dedi: Arap neredeyse bunu bilmez; ve onu, tekil olmayan cem‘den kılar; **أبابيل** ve **عباديد** gibi. ( Ve ) **الزبين** ( **كسكين مدافع الاخبثين** ): bevletme ve dışkı; **ابن الاعرابي**’den. Ve ondan hadis: Beş kişiye namaz kabul olunmaz: bir adam, bir kavme imam olur da onlar onu kerih görürler; ve bir kadın, kocası ona kızgın iken geceyi geçirir; ve bâliğa câriye, başörtüsüz namaz kılar; ve kaçak köle, efendisine dönünceye kadar; ve **الزبين**. Ve **الزنين** ile rivayet olunur, **النون** ile; ve o meşhurdur; geleceği üzere. ( yahut ikisini kerhen tutan). ( Ve akrebin **زبانيا**’sı ): damme ile (iki boynuzudur); **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: iki boynuzunun ucu; sanki ikisiyle iter; ve o meşhurdur; geleceği üzere. ( Ve ) **الزبانيان** (akrebin **قرثى**’sında iki parlak yıldızdır). Ve **الصحاح**’ta: ikisi akrebin iki boynuzudur; ay onları menzile indirir. **ابن كناسة** dedi: İkisi, **الاكليل**’in önünde, aralarında bir mızrak bağı, adam boyundan fazla olan iki ayrı yıldızdır. ( Ve **المزابنة**: hurma ağaçlarının başlarındaki yaş hurmanın hurma ile satımıdır ) ölçekle; ve aynı şekilde, ağacı üzerinde hurma ile ölçekle satılan her hurma. Ve aslı **الزبن**’dendir: itme. Ve hadiste ondan nehiy olunmuştur; çünkü o, ölçü ve tartı olmaksızın **مجازفة** satımıdır. **ابن الاثير** dedi: Alıcı-satıcıdan her biri, ondan artanla arkadaşını hakkından **يزبن** ederdi; ve ancak onda vâki olan gabn ve cehâlet sebebiyle ondan nehiy olunmuştur. ( Ve ) rivayet olundu ( -den ) imam ( **مالك** ) Allah Teâlâ ondan razı olsun: **المزابنة** (ölçüsü ve sayısı bilinmeyen her **جزاف** ...)

Sayfa 225 / ve onun vezni **بيع** değildir; **مكيل** ve **موزون** ve **معدود**dan isimlendirilmiş bir şeyle (satım) değildir; yahut (o) kendi cinsinden bilinmeyenin bilinenle satımıdır; yahut kendi cinsinden bilinmeyenin bilinmeyenle satımıdır; yahut o, içinde gabnin câiz olmadığı cinste **بيع المغابنة**dır; çünkü iki satım onda gabn üzerine durdurulunca, gabne uğrayan satımı feshetmek istedi ve gabn yapan onu yürütmek istedi; böylece **تزابنا** ettiler, birbirlerini ittiler; böylece çekiştiler.

(**الزبونة** şeddelidir ve ötrelenir) ikisi de İbnü’l-A‘râbî’den.

(**العنق**) dedi; ve “**خذ بقرونه وبزبونته**” denir; yani boynu.

(**وبنو زبينة** **كسفينة** bir hayy) Araplardan; ve onlar **بنو زبينة بن جندع بن ليث بن بكر بن عبد مناة بن كنانة**’dır. Ve onun oğlu Abdullah; ona **سربال الموت** denir; **ولد أمية بن الحرث بن الاسكر**’dendir; onun sohbeti vardır; ve onun oğlu Kilâb; ve ikisine dair bir zikri yoktur.

(ve nisbe **زبانى** muhaffeftir) Sîbeveyh’ten; kıyasa aykırı olarak; sanki **زبينى**’deki **الياء** yerine **الالف**ı bedel kılmışlardır. Reşâtî onda **زبنى** dedi; **كربعي وربيعة** gibi.

(ve **أبو الزبان الزبانى** bir muhaddistir) Ebû Hâzim el-A‘rac’dan; ondan da Abdülcebbâr b. Abdirrahmân es-Subhî.

* Dedim: Siyakının zâhiri, onun tahfîf ile olduğudur; hâfız ise isimde ve nisbede teşdîd ile zabt etmiştir.

(ve **زبان بن مرة** Ezd’dedir; ve **زبان بن امرئ القيس**) Benî’l-Kayn’dedir; ve siyakının zâhiri, ikisinin de **كسحاب** gibi olduğudur; hâfız ise **ككتاب** gibi zabt etmiştir.

(ve **كشداد** Ebû Amr b. el-Alâ el-Mâzinî’nin lakabıdır) nahivci, lugavî, kıraat âlimi; ve “ismi” denildi. İsmi hakkında görüşler üzere ihtilaf edildi: “**زبان**” denildi ve bu daha çoktur; “**العريان**” denildi; “**يحيى**” denildi; ve bundan başka denildi. Kur’ân’ı Mücâhid’e okudu; ondan da Hârûn b. Mûsâ en-nahvî.

(ve **زبان بن قائد**) Mısırlı; Sehl b. Muâz’dan; ondan da Leys ve İbn Lehîa. Faziletli, hayırlı; zayıftır. 155 yılında vefat etti.

(ve **محمد بن زبان بن حبيب**) Muhammed b. Rumh’tan; hâfız.

(ve **أحمد بن سليمان بن زبان**) Dımaşkî; onlardandır; ve başkaları.

(**رواة**) hadis. Şeyhler bize inşad etti:
هجوت زبان ثم جئت معتذرا * من هجو زبان لم أهجو ولم أدع

(ve **الزبون** ahmak ve müşteri; müvelleddir) ve Sıhâh’ta: “Bedevîlerin sözünden değildir.” Ahmakla murad, çokça vehmeden ve ahmaklık eden kimsedir.

(ve) **الزبون** (kuyu): (onun **مثابة**sinde gecikme vardır; ve **انزبنوا**: uzaklaştılar) ve o, “onları itti ve uzaklaştırdı” mânasındaki **زبنهم**’in mutâviidir.

(ve **الزبن**) **ككتف**: (**الشديد الزبن**) yani itme.

* Ve bunun üzerine istidrâk olunacaklardandır: “Bir adamda teşdîd ile **زبونة** vardır” yani kibir; ve “**ذو زبونة**” yani yanı (tarafı) menedici. Cevherî onu nakletti. Ve Suvâr b. Mudrib’in şu beytini inşad etti:
بذبى الذم عن أحساب قومي * وزبوبات أشوس تيحان

Ve “erkeklerden **الزبونة**: sırtının arkasında olanı meneden” denir. Ve **تزابن القوم**: birbirlerini ittiler. Ve “**حل زبنا** من قومه” kesre ve fetha ile: yani onlardan yana çekildi. Ve “**واحد الزبانية** **زبانى**” denir; **كسكارى**. 3 Ve bazıları “**زابن**” dedi; ikisini de Ahfeş, bazı kimselerden nakletti; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve “**زبنت عنها هديتك ومعروفك زبنا**”: hediyeni ve iyiliğini ittim ve çevirdim. Lihyânî dedi: Hakikati, hediyeni ve iyiliğini komşularından ve tanıdıklarından başkalarına çevirdim. Esâs’ta: “Onu büktüm ve tuttum” ve o mecazdır.

Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği:
عض باطراف الزبانى قمره
der ki: O, sünnetsizdir; ancak ayın kısalttığı şey müstesna. Ve onun sünnet derisini **الزبانى**ya benzetti. Dedi: “Ayda, Akrep’te doğan kimse uğursuzdur” denir. Sa‘leb dedi: Bu söz, İbnü’l-A‘râbî’den diye söylenir; onu bunun hakkında sordum; bu sözü reddetti ve dedi: “Hayır; fakat o, kışın yedirmeyen cimridir; ve ay **الزبانى**’nin uçlarıyla ısırınca soğuk daha şiddetli olur.”

* Dedim: Birinci söz, ona isnadı sahih olursa, sanki ikinci defa ondan dönmüştür.

Ve **مقام زبن** dardır; insan, darlığı ve kayganlığı sebebiyle onun üzerinde duramaz. Merkaş dedi:
ومنزل زبن ما أريد مبيته * كأنى به من شدة الروع آنس

Ve “evlerinizi yola doğru ondan yana uzaklaştırın” (**أزبنوا بيوتكم نحوها عن الطريق**). Ve onda **زبين** yoktur; **كسكيت**; yani hiç kimse; İbn Şübrüme’den.

Ve **الحزيمتان** ve **الزبينتان**, Bâhile b. Amr b. Sa‘lebe’dendir; ve ikisi **حزيمة** ve **زبينة**’dir; ve onlar **الحزائم** ve **الزبائن**dir; **حزم** maddesinde geçti; Cevherî burada ona işaret etti.

Ve **استزبنه** ve **تزبنه**: **استغلبه** ve **تغلبه** gibi; yahut **استغباه** ve **تغباه** gibi.

Ve **زبان بن كعب** kesre ile, şeddeli olarak, Benî Ganiy’dedir; hâfız zabt etti.

Ve **زبينة بن عصم بن زبينة** **كسفينة**, tâbiîn zamanında Kûfeli şair İbn Abdillah el-Hüzelî’nin dedelerindendir.

Ve **أوس بن مالك بن زبينة بن مالك** el-Kudâ‘î şerefli idi; Reşâtî onu zikretti.

Ve **زبنيان** kesre ile, Rey’de bir köydür; ondan **القوام أبو عبد الله محمد بن ابراهيم بن محمد بن على الرازي** es-sûfîdir; Makrîzî onu **المقفى**’de zikretti.
