# زبي (ز-ب-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ب - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: زبى

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والباء و و ا ي ء معهما
ب ز و، ز ب ي، ز ي ب، ز أ ب، أ ز ب، أ ب ز مستعملات
بزو:
أَخَذْتُ منه بَزْوَ كذا وكذا، أي: عِدْلَ كذا وكذا.
والبازي يبزو في تَطاوُلِهِ وتَأَنُّسِهِ.
ورجلٌ أَبْزَى، أي: في ظَهْره انحناء عند العَجُز في أصْلِ القَطَن، ورُبَّما قيل: هو أَبْزَى أَبْزَخُ كالعجوز البَزْواء البَزْخاء التّي إذا مشت فكأنّها راكعة، وقد بَزِيت تَبزَى بَزىً.
والتّبازي في المشي كأنّه سَعَةُ الخطو، قال:
وتَبازَيْت كما يَمشي الأَشَقّ
وأَبْزَيْتُ بفُلانٍ، إذا بَطَشْت به وقَهَرْته.
زبي:
الزُّبْيةُ: حُفرةٌ يَتَزَبَّى الرّحل فيها للصّيد، وتُحْتَفَرُ للذِّئب فيُصْطادُ فيها وقوله: بَلَغَ السَّيل الزُّبَى: يُضرَبُ مَثَلا للأمر يَتَفاقَم ويجاوز الحدّ حتّى لا يُتَلافَى.
والزّابيان: نهرانِ في أسفل الفُرات، ورُبّما سمّوهما مع ما حوالَيْهما من الأنهار: الزّوابي، وأمّا العامّة فيحذفون الياء ويقولون: الزّاب، كما يقولون للبازي: باز.
زيب:
الأَزْيَبُ: ريحٌ من الرِّياح، بلغة هذيل أراها: الجَنوب، وفي الحديث: إنّ لله ريحاً يُقال لها:الأَزْيَبُ".
والأَزْيَبُ: الرّجلُ المتقاربُ الخَطْوِ.
زأب:
الزَّأْبُ: أن تَزْأَب شيئاً، فتحتمله بمرّة واحدة.
وازْدأبَ الشّيءَ إذا احتمله، والازْدِئابُ: الاحتمال شبه الاحتضان، وزَأَبْتُ القِرْبةَ، أي: حملتها، وزَعَبْتُ لغة.
أزب:
الإزْبُ: الذّي تَدِقُ مَفاصِله يكون ضئيلاً، فلا تكون زيادته في ألواحه وعظامه، ولكنْ في بَطنِهِ وسَفْلَتِهِ، كأنّه ضاويٌّ مُحْثَل.
أبز:
يُقالُ: فُلانٌ يَأْبِزُ في عَدْوِهِ، أي: يَسْتَريحُ ساعة ويَمضي ساعة.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**الباء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ب ز و**، **ز ب ي**، **ز ي ب**، **ز أ ب**، **أ ز ب**، **أ ب ز** مستعملات

**بزو**:
Ondan şöyle şöyle **بَزْوَ** aldım; yani: şöyle şöylenin dengi.
Ve **البازي** onun boy ölçüşmesinde ve ünsiyetinde **يبزو**.
Ve **أَبْزَى** bir adam; yani: sırtında, kalçanın yanında, belin kökünde bir eğrilik vardır; ve belki denildi: o **أَبْزَى أَبْزَخُ**tur; **البَزْواء البَزْخاء** yaşlı kadın gibi; ki yürüdüğünde sanki rükû eden gibidir; ve **بَزِيت** **تَبزَى** **بَزىً**.
Ve yürüyüşte **التّبازي** sanki adımın genişliğidir; dedi ki:
وتَبازَيْت كما يَمشي الأَشَقّ
Ve falanla **أَبْزَيْتُ**; ona vurup onu kahrettiğim zaman.

**زبي**:
**الزُّبْيةُ**: av için binek hayvanının içinde gizlendiği bir çukur; ve kurda kazılır da onda avlanır; ve onun sözü: **بَلَغَ السَّيل الزُّبَى**: sınırı aşıncaya dek büyüyüp azan, artık telafi edilemeyen iş için mesel olarak vurulur.
Ve **الزّابيان**: Fırat’ın aşağısında iki nehirdir; ve belki onları, çevrelerindeki nehirlerle birlikte, **الزّوابي** diye adlandırdılar; ama avam **الياء**’yı düşürür ve **الزّاب** der; tıpkı **البازي** için **باز** dedikleri gibi.

**زيب**:
**الأَزْيَبُ**: rüzgârlardan bir rüzgâr; Hüzeyl lehçesinde onu: **الجَنوب** görüyorum; ve hadiste: “Şüphesiz Allah’ın **الأَزْيَبُ** denilen bir rüzgârı vardır.”
Ve **الأَزْيَبُ**: adımı birbirine yakın olan adam.

**زأب**:
**الزَّأْبُ**: bir şeyi **تَزْأَب** etmen; onu bir defada yüklenip götürmendir.
Ve şeyi **ازْدأبَ** etti, onu yüklendiği zaman; ve **الازْدِئابُ**: kucaklama benzeri bir yüklenmedir; ve kırbayı **زَأَبْتُ**; yani: onu taşıdım; ve **زَعَبْتُ** bir lehçedir.

**أزب**:
**الإزْبُ**: eklemleri ince olan, cılız olur; artışı levhalarında ve kemiklerinde olmaz; fakat karnında ve aşağı kısmındadır; sanki zayıflamış, **مُحْثَل** gibidir.

**أبز**:
Denilir: falan, koşmasında **يَأْبِزُ**; yani: bir saat dinlenir ve bir saat gider.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: زبى

زَبَيْتُ الشيء أَزْبيهِ زَبْياً: حملته. قال:
فإنها بعض ما تَزبي لك الرَقِمُ
وازْدَبَيْتُ الشيء، إذا احتملته. والزُبْيَةُ: الرابية لا يعلوها الماء. وفي المثل: قد بلغ السيلُ الزُبى.
والزُبْيَةُ: حُفرةٌ تُحفَر للأسد، سمِّيت بذلك لأنّهم كانوا يَحفِرونها في موضع عالٍ. ويقال: تَزَبَّيْتُ زُبْيَةً. والأُزْبِيُّ: السُرعة والنشاطُ. وقال الأصمعيّ: الأَزابِيُّ: ضروبٌ مختلفة من السير، واحدها أُزْبِيٌّ. أبو زيد: لقيت منه الأزابِيَّ، واحدها أُزْبيٌّ، وهو الشرُّ والأمر العظيم.

##### Türkçe

**زَبَيْتُ** şeyi **أَزْبيهِ** **زَبْياً**: onu taşıdım. Dedi ki:
فإنها بعض ما **تَزبي** لك الرَقِمُ

Ve **ازْدَبَيْتُ** şeyi, onu yüklendiğim zaman (denir). Ve **الزُبْيَةُ**: suyun üstüne çıkmadığı tümsek. Meselde: “Sel **الزُبى**’ya ulaşmıştır.”

Ve **الزُبْيَةُ**: aslan için kazılan bir çukur; buna böyle adlandırıldı, çünkü onlar onu yüksek bir yerde kazarlardı. Ve denir: **تَزَبَّيْتُ زُبْيَةً**. Ve **الأُزْبِيُّ**: sürat ve canlılık. Asma‘î dedi ki: **الأَزابِيُّ**: yürüyüşün çeşitli türleridir; bunların teki **أُزْبِيٌّ**’dir. Ebû Zeyd: Ondan **الأزابِيَّ** ile karşılaştım; bunların teki **أُزْبيٌّ**’dir; o, şer ve büyük iştir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ب ( و ا ي ء )
زبي ، زوب ، بزي ، بوز ، أزب ، أبز ، أزيب .
أزب ( أزيب ) : سلمة عن الفراء قال : الإزبُ : الرجلُ القصير .
وقال الليث : الإزبُ : الذي تَدِق مَفاصِله يكون ضئيلاً فلا تكون زيادتُه في ألواحه وعظامِه ، ولكن تكون زيادتُه في بطنِه وسَفِلَتِه كأنه ضاوِيٌّ مُحْتَلٌ ، وأنشدني أبو بكر الإياديّ بيت الأعشى :
ولَبُونِ مِعْزابٍ أَصبْتَ فأَصبحتْ
غَرْثَى وآزبةٍ قَضبتَ عِقالَها
( غَرْثَى ) جمع غريث هكذا رواه لي ( آزبة ) بالباء .
وقال : هي التي تعَاف الماءَ وتَرفَع رأسَها .
وقال المفضل : إبل آزبة ، أي : ضامِزَة بجرّتها لا تَجترّ .
ورواه أبو العباس عن ابن الأعرابي : ( وآزية ) بالياء ، وقال هي : العَيُوفُ والقَذُور كأنها تَشرَب من الإزاء وهو مَصَبُّ الدَّلْو .
ويقال للسنة الشديدة : أزبة وأزمة بمعنى واحد .
أبو عُبيد : الأزيب : الدَّعِي . وأنشد قول الأعشى :
وما كنت قُلاًّ قبل ذلك أزيبا
قال : والزَّميم مثله .
وحدثنا حاتمُ بن مَحْبوب قال : حدثنا عبد الجبّار بن دينار ، عن يزيد بن جُعل عن عبد الرحمن بن العلاء عن سفيان عن عمرو بن دينار ( عن يزيد بن جعدبة ، عن عبد الرحمن ) بن مخراق ، عن أبي ذَرّ أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إن الله خَلَق في الجنّة رِيحاً بعد الرِّيح بسبعِ سِنينَ من دُونها بابٌ مُغْلَق فالذي يأتيكم من الريح مما يخرج من خِلال ذلك الباب ، ولو أن ذلك الباب فُتِح لأذرت ما بينَ السماءِ والأرض من شيء اسمُها عند الله الأزيب ، وهو فيكم الجَنُوب ) .
قال شَمِر : أهل اليمن ومن يركب البحر فيما بين جُدة وعَدن يُسمّون الجنوب الأزيب لا يعرفون لها اسماً غيره . وذلك أنها تعصف الرياح وتثير البحر حتى تسوده وتقلب أسفله فتجعله أعلاه .
قال النضر : كل ريح شديدة ذاتُ أزيب ،
وإنما زيْبُها شدتها .
وروى أحمد بن يحيى عن ابن الأعرابي أنه قال : الأزْيَب : القنفذُ والأزيب من أسماء الشيطان . والأزيَب : الرِّيحُ الجنوب .
والأزيبُ : النَّشاط . يقال : أخذه الأزْيب .
قال : والأزيب : الدّاهية . قال : وقال أبو المكارم : الأزيب : البُهْثَة ، وهو وَلَد المُساعاة .
وقال الأعشى :
وما كنتُ قَلاًّ قبل ذلك أَزيبَا
عمرو عن أبيه : الأزيب : النَّشيط .
وقال الليث : يقال للرجل القصير المتقارِب الخَطو : أَزيب .
قال : والأزيب : الجنوبُ ، بلُغة هُذَيل .
وفي ( نوادر الأعراب ) : رجُل أزبَةٌ وقومٌ أزبٌ : إذا كان جَلْداً .
ورجلٌ زَيبٌ أيضاً . ويقال : تزَيَّبَ لحمُه وتَزَيَّمَ : إذا تكتَّلَ واجتمع زيَماً زيَماً .
بزي : قال الليث : يقال : أخذتُ منه بزْوَ كذا وكذا ، أي : عِدْلَ ذلك ونحو ذلك .
قال : والبازي يَبْزُو في تطاوُلِه وتأنُّسِه .
قال : والأبزَى والبَزْواء وهو الرجل الذي في ظهره انحناء عند العَجُز في أصل القَطَن ، ورُبما قيل : هو أبزَى أبزخ كالعجوز البزواء والبزخاء التي إذا مَشت كأنها راكعة ، وقد بزِيَتْ بزًى ، وأنشد :
بزْواءُ مُقْبِلةً بزخاءُ مدبرةً
كأن فَقْحَتَها زقٌّ به قارُ
أبو العباس عن ابن الأعرابي : البزْواء من النساء : التي تُخرج عجيزَتَها ليراها الناس .
وقال أبو عُبيد : قال الفراء الأبزي : الذي قد خرج صدرُه ودخل ظهرُه ، وقال كُثَيِّر :
من القوْم أبزى مُنْحنٍ مُتَباطِن
وقال أبو الهيثم : التَّبزِّي : أن يستأخر العَجُز ويستقدم الصدر ، رجُل أبزي ، وامرأةٌ بزواء ، وأنشد :
فتبازتْ فتبازخْتُ لها
جلسةً الجازر يَسْتَنْجِي الوترْ
تبازتْ ، أي : رفعتْ مؤخّرها .
وقال ابن الأعرابي : البزي : الصَّلَف ، والزَّبِيُّ : الغَضْبان .
وقال الليث : أبزيت بفلان إذا بطشتَ به وقهرْتَه ، وأنشد :
لو كان عَيْناكَ كَسيْل الرَّاوِيَهْ
إذاً لأبزَيْتُ بمن أَبزَى بِيَهْ
أبو عُبيد : الإبزاء : أن يرفَع الرَّجل مؤخِّره ، يقال : أبزى يَبزِي .
وأما قول أبي طالب يمدَح رسول الله ( صلى الله عليه وسلم )
كذبتُمْ وبيتِ الله يُبزَى محمدٌ
ولما نُطاعنْ دُونَه ونقاتلِ
فإن شمر قال : معناه : يُقهَر ويُستذَلُ . والبزْو : الغَلبةُ والقَهْر ، ومنه سمِّي
البازي ، قاله المؤرخ .
وقال الجعديّ :
فما بَزِيتْ من عُصبَةٍ عامِرِيَّةٍ
شهدْنا لها حتى تفوزَ وتغلِبَا
أي : غَلَبَتْ .
زبي : أبو عُبيد عن أصحابه : زَبيْتُ الشيء وأَزدَبَيْتُه : إذا حملته وزبْته مثله ، وأنشد :
أَهَمدانُ مَهْلاً لا يُصبِّحْ بُيوتَكُمْ
بجُرمكم حِمْل الدُّهَيْم وما تزْبى
يضرب الدّهيم وما تزبي مَثلاً للداهية العظيمة إذا تفاقمت .
ابن الأعرابي : الأُزبيُّ : العجب من السَّيْر والنشاط ، وأنشد :
أَرْأَمْتُهَا الأنساعَ قبل السقْبِ
حتى أتى أُزبيُّها بالأدْبِ
أبو عُبيد عن الأصمعي : الأزابيُّ : ضروبٌ مختلفةٌ من السير . واحدُها أُزبي .
وقال الأُمويّ : الأزبيّ : السُّرعة والنشاط في السير .
وكتب عثمانُ إلى عليّ رضي الله عنهما لما حُوصر : ( أما بعد ، فقد بلغ السَّيْلُ الزُّبَى ، وجاوَز الحِزامُ الطُّبْيَيْن ، فإذا أتاك كتابي هذا فأَقبلْ إليّ عَلَيّ كنتَ أم لي ) .
قال أبو عُبيد : الزُّبْيَةُ : الرّابية لا يعلوها الماءُ . الزَّبية أيضاً بئرُ تُحفَر للأسد ، وهي أيضاً حُفَر النمل والنملُ لا تفعل ذلك إلاّ في موضع مرتفع .
وقال الليث : الزُّبية : حُفرةٌ يتزبى فيها الرجلُ للصيد ، وتحتفر للذئب فيُصطاد فيها .
وقوله : ( بلغ السيلُ الزُّبا ) يُضرَب مثلاً للأمر يَتفاقَم ويُجاوِز الحَدَّ حتى لا يُتلافَى .
وقال الليث : الزّبيان : نهران في سافِلة الفُرات ، وربما سمّوْهما مع ما حَوَليْهما من الأنهار الزَّوَابي ، وعامَّتُهم يحذفون منه الياء ويقولون : الزّاب ، كما يقولون للبازي باز .
وقال الفراء : سُمّيت زبيَة الأسد زبْيَةً لارتفاعها عن المَسيل .
وقال ابن الأعرابي : أنشدني المفضّل :
يا إِبلِي ما ذَامُه فَتَيْبَيَهْ
ماءٌ رَواءٌ وتَصِيٌّ حَوْلَيْه
هذا بأَفْواهِك حتى تأْبَيْهْ
حتى تُروحي أُصُلاً تزابَيْهْ
تزابي العانةِ فوقَ الزّازيْه
قال : ( تزابيه ) : ترفَّعي عنه تكبُّراً فلا تُريدِينه ولا تَعرِضين له لأنك قد سَمِنتِ .
والتزابي أيضاً : مِشْيةٌ فيها تَمدُّدٌ وَبُطء ، قال رُؤبة :
إذا تزابى مِشية أزابيَا
أراد الأزابيّ وهو النشاط . ويقال : أَزبتْه أزْبَة أَزمَتْه أزمَة ، أي : سنة .
زوب : سلمة عن الفراء : زاب يزوب : إذا انسلّ هَرَباً .
وقال ابن الأعرابي : زابَ : إذا جرى . وسابَ : إذا انسل في خَفاء . ووَزبَ الشيءُ يزب وزُوباً : إذا سالَ .
بوز أبز : عمرو عن أبيه : البَوْز : الزوَلان من موضع إلى موضع .
وقال ابن الأعرابيّ : الأبُوز : القَفّاز من كلّ الحيوان ، وقد أَبَز يأبِزُ أَبْزاً فهو أَبُوز . وأَنشَد :
يا ربَّ أَبّاز من العُفْرِ صَدَعْ
تَقَبَّضَ الذئبُ إليه فاجتَمعْ
قال : الأبّاز : القَفّاز .
قال ابن الأعرابي : بَاز الرجلُ يَبُوز : إذا زالَ من مكان إلى مكانٍ آمِناً .
زأب : قال اللّيث : الزَّأْب : أن تَزْأَب شيئاً فتحتمِله بمرّة واحدة . وازدَأَبَ الشيءَ : إذا احتَمَله ازدئاباً . والازدئاب : الاحتمال .
وزأَبْتُ القربةَ وزَعبتُها : وهو حَمْلكُها محتضِناً .
أبو تراب : قال الأصمعي : زأَبْتُ وقَأَبْتُ ، أي : شَرِبْتُ .
وقال ابن دريد : الزَّبازاة : القصيرة ، وقاله غيره .

##### Türkçe

ز ب ( **و ا ي ء** )
**زبي** ، **زوب** ، **بزي** ، **بوز** ، **أزب** ، **أبز** ، **أزيب** .
**أزب** ( **أزيب** ) : Selme, Ferrâ’dan dedi ki: **الإزبُ**: kısa boylu adam.
Leys dedi ki: **الإزبُ**: eklemleri ince olan; cılız olur; artışı levhalarında ve kemiklerinde olmaz, fakat artışı karnında ve alt tarafında olur; sanki zayıflamış, şişkin gibidir. Ebû Bekir el-Îyâdî bana A‘şâ’nın beytini okudu:
ولَبُونِ مِعْزابٍ أَصبْتَ فأَصبحتْ
غَرْثَى وآزبةٍ قَضبتَ عِقالَها
( **غَرْثَى** ) **غريث**’in çoğuludur; bana böyle rivayet etti. ( **آزبة** ) **الباء** ile.
Dedi ki: O, suyu tiksinip bırakandır ve başını kaldırandır.
Mufaddal dedi ki: **إبل آزبة**, yani: geviş getirmeden, gevişine (جرّتها) karşı sıkışık (ضامِزَة).
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ( **وآزية** ) **الياء** ile; dedi ki: o, tiksinen ve pis olan (العَيُوفُ والقَذُور); sanki **الإزاء**’dan içer; o da kovanın döküldüğü yer (مَصَبُّ الدَّلْو)’dur.
Şiddetli yıla: **أزبة** ve **أزمة** denir; tek mânâdadır.
Ebû Ubeyd: **الأزيب**: nesebi iddia edilen (الدَّعِي). A‘şâ’nın sözünü okudu:
وما كنت قُلاًّ قبل ذلك أزيبا
Dedi ki: **الزَّميم** de onun gibidir.
Bize Hâtim b. Mahbûb haber verdi; dedi ki: Abdülcebbâr b. Dînâr bize haber verdi; Yezîd b. Cu‘l’den, Abdurrahmân b. el-Alâ’dan, Süfyân’dan, Amr b. Dînâr’dan (Yezîd b. Ca‘dabe’den, Abdurrahmân) b. Mihrâk’tan, Ebû Zer’den: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: (Allah cennette rüzgârdan sonra yedi yıl sonra bir rüzgâr yarattı; onun altında kapalı bir kapı vardır; size gelen rüzgâr, o kapının aralıklarından çıkan şeydendir. Şayet o kapı açılsaydı, gökle yer arasındaki her şeyi savururdu. Onun adı Allah katında **الأزيب**’dir; sizde ise **الجَنُوب**’dur.)
Şemmir dedi ki: Yemen ehli ve Cidde ile Aden arasındaki denizde gemiye binen kimseler, **الجنوب**’a **الأزيب** derler; onun için bundan başka bir ad bilmezler. Bu, rüzgârların şiddetle esmesi ve denizi kabartıp onu karartması ve altını çevirip üstünü alt yapması sebebiyledir.
Nadr dedi ki: Her şiddetli rüzgâr, **ذاتُ أزيب**’dir;
onun **زيْبُ**’u ancak şiddetidir.
Ahmed b. Yahyâ, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **الأزْيَب**: kirpi; **الأزيب** de şeytanın adlarındandır. **الأزيَب**: güney rüzgârıdır.
**الأزيبُ**: canlılık (النَّشاط). Denir ki: **أخذه الأزْيب**.
Dedi ki: **الأزيب**: musibet (الدّاهية). Dedi ki: Ebû’l-Mekârim dedi: **الأزيب**: ansızın şaşırtma (البُهْثَة); o, **وَلَد المُساعاة**’dır.
A‘şâ dedi ki:
وما كنتُ قَلاًّ قبل ذلك أَزيبَا
Amr, babasından: **الأزيب**: hareketli (النَّشيط).
Leys dedi ki: kısa, adımı birbirine yakın atan adama: **أَزيب** denir.
Dedi ki: **الأزيب**: **الجنوب**; Hüzeyl lehçesiyle.
( **نوادر الأعراب** )’da: **رجُل أزبَةٌ** ve **قومٌ أزبٌ**: eğer dayanıklı (جَلْداً) ise.
Ve **رجلٌ زَيبٌ** da. Denir ki: **تزَيَّبَ لحمُه** ve **تَزَيَّمَ**: eğer topaklandı ve **زيَماً زيَماً** kümelendi ise.
**بزي**: Leys dedi ki: denir ki: **أخذتُ منه بزْوَ كذا وكذا**; yani: onun dengi ve onun benzeri.
Dedi ki: **البازي** uzanıp yükselmesinde ve ünsiyetinde **يَبْزُو** eder.
Dedi ki: **الأبزَى** ve **البَزْواء**: sırtında, kuyruk sokumu yanında, belin kökünde bir eğrilik bulunan adamdır; bazen denir ki: o, **أبزَى أبزخ**’tır; tıpkı yürüdüğünde sanki rükû eder gibi olan yaşlı kadın **البزواء** ve **البزخاء** gibi. Ve **بزِيَتْ بزًى**. Şu beyit okundu:
بزْواءُ مُقْبِلةً بزخاءُ مدبرةً
كأن فَقْحَتَها زقٌّ به قارُ
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: kadınlardan **البزْواء**: insanların görmesi için kalçasını çıkarandır.
Ebû Ubeyd dedi ki: Ferrâ dedi: **الأبزي**: göğsü çıkmış, sırtı içeri girmiş olandır. Kesîr dedi ki:
من القوْم أبزى مُنْحنٍ مُتَباطِن
Ebû’l-Heysem dedi ki: **التَّبزِّي**: kalçanın geri kalması ve göğsün öne gelmesidir; **رجُل أبزي** ve **امرأةٌ بزواء**. Şu beyit okundu:
فتبازتْ فتبازخْتُ لها
جلسةً الجازر يَسْتَنْجِي الوترْ
**تبازتْ**: yani, arka tarafını kaldırdı.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **البزي**: küstahlık (الصَّلَف); **الزَّبِيُّ**: öfkeli (الغَضْبان).
Leys dedi ki: **أبزيت بفلان**: eğer ona saldırdın ve onu kahrettin. Şu beyit okundu:
لو كان عَيْناكَ كَسيْل الرَّاوِيَهْ
إذاً لأبزَيْتُ بمن أَبزَى بِيَهْ
Ebû Ubeyd: **الإبزاء**: adamın arka tarafını kaldırmasıdır; denir ki: **أبزى يَبزِي**.
Ebû Tâlib’in Resûlullah’ı ( صلى الله عليه وسلم ) övdüğü sözüne gelince:
كذبتُمْ وبيتِ الله يُبزَى محمدٌ
ولما نُطاعنْ دُونَه ونقاتلِ
Şemmir dedi ki: mânâsı: kahredilir ve zelil kılınır. **البزْو**: galebe ve kahırdır; ondan **البازي** adlandırıldı; tarihçi bunu söyledi.
Ca‘dî dedi ki:
فما بَزِيتْ من عُصبَةٍ عامِرِيَّةٍ
شهدْنا لها حتى تفوزَ وتغلِبَا
Yani: galip geldi.
**زبي**: Ebû Ubeyd, ashabından: **زَبيْتُ الشيء** ve **أَزدَبَيْتُه**: eğer onu taşıdın; ve **زبْته** de onun gibidir. Şu beyit okundu:
أَهَمدانُ مَهْلاً لا يُصبِّحْ بُيوتَكُمْ
بجُرمكم حِمْل الدُّهَيْم وما تزْبى
Büyük musibet büyüyüp azdığında, **الدّهيم** ve **ما تزبي** mesel olarak vurulur.
İbnü’l-A‘râbî: **الأُزبيُّ**: yürüyüşten ve canlılıktan hayret (العجب). Şu beyit okundu:
أَرْأَمْتُهَا الأنساعَ قبل السقْبِ
حتى أتى أُزبيُّها بالأدْبِ
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الأزابيُّ**: yürüyüşün çeşitli türleridir; onun teki **أُزبي**’dir.
Ümevî dedi ki: **الأزبيّ**: yürüyüşte sürat ve canlılıktır.
Osman, kuşatılınca Ali’ye رضي الله عنهما yazdı: (أما بعد، فقد بلغ السَّيْلُ الزُّبَى، وجاوَز الحِزامُ الطُّبْيَيْن، فإذا أتاك كتابي هذا فأَقبلْ إليّ عَلَيّ كنتَ أم لي).
Ebû Ubeyd dedi ki: **الزُّبْيَةُ**: suyun üstüne çıkmadığı tepeciktir (الرّابية). **الزَّبية** de aslan için kazılan kuyudur; o aynı zamanda karınca çukurlarıdır; karınca bunu ancak yüksek bir yerde yapar.
Leys dedi ki: **الزُّبية**: av için adamın içinde pusuya yattığı çukurdur; kurda da kazılır, onda avlanır.
Onun sözü: ( **بلغ السيلُ الزُّبا** ) işin büyüyüp haddi aşmasına, artık telafi edilemeyecek hale gelmesine mesel olarak vurulur.
Leys dedi ki: **الزّبيان**: Fırat’ın aşağı tarafında iki nehirdir; bazen onları, çevrelerindeki nehirlerle birlikte **الزَّوَابي** diye adlandırdılar. Çoğunlukları ondan **الياء**’yı düşürür ve **الزّاب** derler; tıpkı **البازي** için **باز** dedikleri gibi.
Ferrâ dedi ki: Aslanın **زبيَة**’si, akıntı yatağından yüksek oluşu sebebiyle **زبْيَةً** diye adlandırıldı.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Mufaddal bana okudu:
يا إِبلِي ما ذَامُه فَتَيْبَيَهْ
ماءٌ رَواءٌ وتَصِيٌّ حَوْلَيْه
هذا بأَفْواهِك حتى تأْبَيْهْ
حتى تُروحي أُصُلاً تزابَيْهْ
تزابي العانةِ فوقَ الزّازيْه
Dedi ki: ( **تزابيه** ): ondan kibirlenerek yüksel; onu istemezsin ve ona yönelmezsin; çünkü semirdin.
**التزابي** ayrıca: içinde uzama ve yavaşlık bulunan bir yürüyüştür. Ru’be dedi ki:
إذا تزابى مِشية أزابيَا
**الأزابيّ**’yi kastetti; o da canlılıktır. Denir ki: **أَزبتْه أزْبَة**; **أَزمَتْه أزمَة**: yani, yıl.
**زوب**: Selme, Ferrâ’dan: **زاب يزوب**: eğer sıyrılıp kaçtıysa.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **زابَ**: eğer koştuysa. **سابَ**: eğer gizlice sıyrıldıysa. **وَزبَ الشيءُ يزب وزُوباً**: eğer aktıysa.
**بوز أبز**: Amr, babasından: **البَوْز**: bir yerden bir yere gidip gelmedir (الزوَلان).
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الأبُوز**: her hayvandan sıçrayandır (القَفّاز); ve **أَبَز يأبِزُ أَبْزاً**; o halde o **أَبُوز**’dur. Şu beyit okundu:
يا ربَّ أَبّاز من العُفْرِ صَدَعْ
تَقَبَّضَ الذئبُ إليه فاجتَمعْ
Dedi ki: **الأبّاز**: sıçrayan (القَفّاز).
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **بَاز الرجلُ يَبُوز**: eğer bir yerden bir yere güven içinde geçtiyse.
**زأب**: Leys dedi ki: **الزَّأْب**: bir şeyi bir defada yüklenip taşımandır. **وازدَأَبَ الشيءَ**: eğer onu bir yüklenişle taşıdıysa. **والازدئاب**: yüklenip taşıma (الاحتمال).
**وزأَبْتُ القربةَ** ve **زَعبتُها**: o, onu kucaklayarak taşımandır.
Ebû Turâb: Asma‘î dedi: **زأَبْتُ** ve **قَأَبْتُ**; yani: içtim.
İbn Düreyd dedi ki: **الزَّبازاة**: kısa boylu kadındır (القصيرة); başkası da bunu söyledi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والباء وما يثلثهما)
(زبد) الزاء والباء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تولُّد شيءٍ عن شيء. من ذلك زَبَدُ الماءِ وغيرِه. يقال أزْبَدَ إزْباداً. والزُّبد من ذلك أيضاً. يقال زَبَدْتُ الصبي أزبُده، إذا أطعمتَه الزُّبد.
وربَّما حملوا على هذا واشتقّوا منه. فحكى الفرّاءُ عن العرب: أَزْبَدَ السِّدرُ، إذا نَوَّر. ويقال زَبَدَتْ فلانةُ سِقاءَها، إِذا مَخَضَتْه حتَّى يُخرِج زُبْدَه.
ومن *الباب الزَّبْد، وهو العطيّة. يقال زَبَدْتُ الرّجلَ زَبْدا: أعطيتُهُ. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّا لا نَقْبل زَبْد المُشركين" يريد هداياهم.
(زبر) الزاء والباء والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على إحكام الشيء وتوثيقه، والآخَر يدلُّ على قراءةٍ وكتابةٍ وما أشبه ذلك.
فالأوّل قولهم زَبَرْت البِئر، إِذا طويتَها بالحجارة. ومنه زُبْرة الحديدِ، وهي القطعة منه، والجمع زُبَر. ومن الباب الزُّبْرة: الصّدر. وسُمّي بذلك لأنه كالبئر المزبورة، أي المطويّة بالحجارة. ويقال إنَّ الزُّبْرة من الأسد مُجتمع وَبَرِه في مِرفقيْهِ وصدرهِ. وأسد مَزْبَرانيٌّ، أي ضخم الزُّبْرة.
ومن الباب الزَّبير، وهي الدَّاهية. ومن الباب: أخَذَ الشَيءَ بزَوْبَرِه، أي كُلِّه. ومنه قول ابن أحمر([1]) في قصيدته:
* عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا([2]) *
فيقال إنَّ معناهُ نُسِِبتْ إليَّ بكمالها. ومن الباب: ما لِفلاَنٍ زَبْرٌ، أي ما لـه عقلٌ ولا تماسُك. ومنه ازبأَرَّ الشّعر، إذا انتفَش تقوى([3]).
والأصل الآخر: زَبَرْتُ الكتابَ، إذا كتبتَه. ومنه الزبور. وربَّما قالوا: زبَرتَه، إذا قرأتَهُ. ويقولون في الكلمة:"أنا أعرفُ تَزْبِرَتِي([4])". أي كتابتي.
(زبق) الزاء والباء والقاف ليس من الأصول التي يُعوّل على صحّتها، وما أدري ألِما قيل فيه حقيقةٌ أم لا؟ لكنّهم يقولون: زَبَقَ شَعره، إذا نَتَفَه. ويقولون: انْزَبَق في البيت: دخل. وزَبَقْت الرّجلَ:حبستُه.
(زبل) الزاء والباء واللام كلمةٌ واحدة. يقولون: ما أصبت مِنْ فلان زُِبالاً([5])، قالوا: هو الذي تحمله النّملة بفيها. وليس لها اشتقاق. وذكر ناسٌ إن كان صحيحاً ـ : ما في الإناء زُبَالة، إذا لم يكن فيه شيء. وأما قولهم زَبَلْتَ الزّرعَ، إذا سَمَّدته بالزِّبل، فإن كان صحيحاً فهو من الباب أيضاً، لأن الزِّبْل  من الساقط الذي لا يُعْتَدّ به.
وحكى أنَّ الزَّأْبَل: الرجلُ القصير. وينشدون:
* حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل([6]) *
وهذا وشِبهه مما لا يُعرَّج عليه.
(زبن) الزاء والباء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدّفع. يقال ناقة زَبُون، إذا زَبَنَتْ حالبَها. والحرب تزبِنُ النّاسَ، إذا صَدَمتهم. وحربٌ زَبُون. ورجلٌ ذو زَبُّونةٍ، إذا كان مانعاً لجانبِه دَفُوعاً عن نفسه. قال:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])ويقال فيه زَبُّونَةٌ، أي كِبر، ولا يكونُ كذا إلاّ وهو دافعٌ عن نفسه. والزَّبانِيَةُ سُمُّوا بذلك، لأنّهم يدفعون أهلَ النار إلى النار. فأمَّا المُزابَنَة فبيع الثمر في رؤوس النّخل، وهو الذي جاء الحديث بالنَّهي عنه. وقال أهل العلم: إنّه مما يكون بعد ذلك من النِّزاع والمدافَعة. ويقولون إن الزَّبْن البُعْد. وأما زُبَانَى العقرب فيجوز أن يكون من هذا أيضاً، كأَنّها تدفَع عن نفسها به، ويجوز أن يكون شاذّاً.
(زبي) الزاء والباء والياء يدلُّ على شرٍّ لا خير. يقال: لقيت منه الأَزابِيَّ، إذا لقي منه شرّاً. ومن الباب: الزُّبْية: حفيرة يُزَبِّي فيها الرجلُ للصيد، وتحفر للذئب والأسد فيصادان فيها. ومن الباب: زَبَيْت أَزْبِي، إذا سقت إليه ما يكرهه. [قال]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])(زبع) الزاء والباء والعين قريبٌ من الذي قبله، وهو يدلُّ على تغيُّظٍ وعزيمةِ شرّ. يقال تزبّع فلانٌ، إذا تهيَّأ للشر. وتزبّع: تغيَّر. وهو في شعر متمّم:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])قال الشيبانيّ: الأزْبَع([10]) الدّاهية، والجمع الأزابع*. وأنشد:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
وهذا إنْ صح فهو من الإبدال، وهو من الباب قبله.

([1]) في الأصل: "ابن الحمر"، صوابه من المجمل واللسان.
([2]) البيت بتمامه كما في اللسان:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
  وفي الصحاح:"إذا قال غاو من تنوخ". وكلمة "زوبر" إحدى الكلمات التي لم تسمع إلا في شعر ابن أحمر، ومثلها "ماموسة" علم للنار، جاءت في قوله يصف بقرة:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
   وكذلك سمى حوار الناقة "بابوسها" ولم يسمع في شعر غيره. وهو قوله:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
    وسمى ما يلف على الرأس "أرنة"، ولم توجد لغيره، وهو قوله:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) كذا وردت هذه الكلمة في الأصل، وليست في المجمل.
([4]) في اللسان: "إني لا أعرف تزبرتي".
([5]) الزبال، بالكسر والضم.
([6]) الرجز في المجمل واللسان (زبل).
([7]) لسوار بن المضرب، كما في اللسان (زبن). وروايته: "عن أحساب قومي".
([8]) في اللسان: "تلك استفدها" بالفاء.
([9]) أنشده في اللسان (زبع، قذر). وهو من قصيدة في المفضليات (2: 65-70) وجمهرة أشعار العرب 141- 143.
([10]) لم أجدها في المعاجم المتداولة. لكن في اللسان: "الزوابع: الدواهي".

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**زبد**) **الزاء** ve **الباء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden türemesine delâlet eder. Bundan: suyun ve başkasının **زَبَدُ**’i. **أزْبَدَ** **إزْباداً** denir. Ve **الزُّبد** de bundan (dır). **زَبَدْتُ** çocuğu **أزبُده** (denir); ona **الزُّبد** yedirdiğin zaman.
Ve bazen bunu bunun üzerine hamlederler ve ondan türetirler. **الفرّاءُ** Araplardan nakletti: **أَزْبَدَ** **السِّدرُ**, çiçek açtığı zaman. Ve denir: falanca kadın kırbasını **زَبَدَتْ**, onu çalkaladığı zaman; ta ki **زُبْد**’ünü çıkarsın.
Ve باب’dan: **الزَّبْد**, o عطية’dir. Denir: **زَبَدْتُ** adamı **زَبْدا**: ona verdim. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Biz müşriklerin **زَبْد**’ünü kabul etmeyiz”; onların hediyelerini kastediyor.

(**زبر**) **الزاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin sağlamlaştırılmasına ve pekiştirilmesine delâlet eder; diğeri okuma ve yazmaya ve buna benzer şeye delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **زَبَرْت** kuyuyu, onu taşlarla ördüğün zaman. Ve ondan: **زُبْرة** demir; o, ondan bir parçadır; çoğulu **زُبَر**’dir. Ve باب’dan: **الزُّبْرة**: göğüs. Bununla adlandırıldı; çünkü o, **المزبورة** kuyu gibidir; yani taşlarla örülmüş. Ve denir ki: aslandan **الزُّبْرة**, onun iki dirseğinde ve göğsünde tüyünün toplandığı yerdir. Ve **مَزْبَرانيٌّ** aslan: yani **الزُّبْرة**’si iri.
Ve باب’dan: **الزَّبير**, o **الدَّاهية**’dir. Ve باب’dan: şeyi **بزَوْبَرِه** ile aldı; yani tamamını. Ve ondan İbn Ahmer’in ([1]) kasidesindeki sözü:
* عُدَّتْ عليَّ بِزَوْبَرَا([2]) *
Denir ki onun mânası: bütünüyle bana nisbet edildi. Ve باب’dan: falancanın **زَبْرٌ**’ü yok; yani onun aklı yok ve tutarlılığı yok. Ve ondan: **ازبأَرَّ** saç, kabardığı zaman **تقوى**([3]).
Ve diğer asıl: **زَبَرْتُ** kitabı, onu yazdığım zaman. Ve ondan **الزبور**. Ve bazen derler: onu **زبَرتَه**, onu okuduğun zaman. Ve kelimede derler: “Ben **تَزْبِرَتِي**([4])’yi bilirim.” yani yazımı.

(**زبق**) **الزاء** ve **الباء** ve **القاف**, sıhhatine dayanılan asıllardan değildir; onda söylenen şey hakikat midir değil midir bilmiyorum. Lâkin onlar derler: **زَبَقَ** saçını, onu yolduğu zaman. Ve derler: evin içine **انْزَبَق**: girdi. Ve **زَبَقْت** adamı: onu hapsettim.

(**زبل**) **الزاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir kelimedir. Derler: falancadan **زُِبالاً**([5]) elde etmedim; dediler ki: o, karıncanın ağzında taşıdığı şeydir. Ve onun türeyişi yoktur. Ve bazı kimseler zikretti—eğer sahih ise—: kapta **زُبَالة** yok; içinde bir şey olmadığı zaman. Ama onların sözü: ekini **زَبَلْتَ**, onu **بالزِّبل** ile gübrelediğin zaman; eğer sahih ise o da باب’dandır; çünkü **الزِّبْل** itibar edilmeyen düşmüş şeydendir.
Ve nakledildi ki **الزَّأْبَل**: kısa boylu adam. Ve okurlar:
* حَزَنْبَلُ الْخُصْيَيْنِ فَدْمٌ زَأْبَل([6]) *
Ve bu ve benzeri, kendisine dönülmeyen şeylerdendir.

(**زبن**) **الزاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **زَبُون** deve, sağanını **زَبَنَتْ** (ittiği) zaman. Ve savaş insanları **تزبِنُ**; onları çarptığı zaman. Ve **زَبُون** savaş. Ve **ذو زَبُّونةٍ** adam; kendi tarafını koruyan, kendinden itici olduğu zaman. Dedi ki:
بذَبِّي الذَّمَّ عن حَسبِي بمالِي *** وزَبُّوناتِ أشْوسَ تَيَّحانِ([7])
Ve onda **زَبُّونَةٌ** denir; yani kibir; bu ancak kendinden itici olduğu hâlde olur. Ve **الزَّبانِيَةُ** bu adla adlandırıldı; çünkü onlar cehennem ehlini ateşe iterler. Ama **المُزابَنَة** hurma başlarındaki meyvenin satımıdır; hakkında nehyin geldiği şey odur. Ve ilim ehli dedi: o, bundan sonra olacak çekişme ve itişmedendir. Ve derler ki **الزَّبْن** uzaklıktır. Ama akrebin **زُبَانَى**’sı, bu da bundan olabilir; sanki onunla kendinden iter; ve şâz da olabilir.

(**زبي**) **الزاء** ve **الباء** ve **الياء** hayır olmayan şerre delâlet eder. Denir: ondan **الأَزابِيَّ** ile karşılaştım; ondan şer ile karşılaştığım zaman. Ve باب’dan: **الزُّبْية**: av için adamın içine **يُزَبِّي** ettiği çukur; kurt ve aslan için kazılır da içinde avlanırlar. Ve باب’dan: **زَبَيْت** **أَزْبِي**, ona hoşlanmadığı şeyi sevk ettiğim zaman. [Dedi]:
تلك استقِدْها وأَعطِ الحُكْم وَاليَها *** فإنّها بعضُ ما تَزْبي لك الرَّقِمُ([8])

(**زبع**) **الزاء** ve **الباء** ve **العين** bir öncekinin yakınıdır; ve o, öfke ve şer azmine delâlet eder. Denir: falanca **تزبّع**, şerre hazırlandığı zaman. Ve **تزبّع**: değişti. Ve o, Mutammim’in şiirindedir:
وإنْ تَلقَه في الشَّرْبِ لا تَلقَ فاحشاً *** من القوم ذا قاذُورة متزبِّعَا([9])
**الشيبانيّ** dedi: **الأزْبَع**([10]) **الدّاهية**’dir; çoğulu **الأزابع**’dır*. Ve okudu:
وعَدْتَ ولم تُنْجِزْ وقِدْماً وعدتَني  *** فأخلفْتَني وتلك إحدى الأزابعِ
Ve bu sahih ise, o **الإبدال**’dendir; ve o, ondan önceki باب’dandır.

([1]) Asılda: “ابن الحمر”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([2]) Beyit tamamıyla **اللسان**’da olduğu üzere:
وإن قال عاو من معد قصيدة  *** بها جرب عدت عليّ بزوبرا
Ve **الصحاح**’ta: “إذا قال غاو من تنوخ”. Ve “**زوبر**” kelimesi, yalnız İbn Ahmer’in şiirinde işitilmiş kelimelerden biridir; onun benzeri “**ماموسة**” ateşin özel adıdır; bir ineği vasfederken söylediği sözünde gelmiştir:
تطايح الطل عن أعطافها صعدا *** كما تطايح عن ماموسة الشرر
Ve yine devenin yavrusunu “**بابوسها**” diye adlandırdı; onun şiirinden başkasında işitilmedi. O da onun sözüdür:
حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا *** فماذا حنينك أم ما أنت والذكر
Ve başa sarılan şeye “**أرنة**” adını verdi; ondan başkasında bulunmadı; o da onun sözüdür:
وتلفع الحرباء أرنته *** متشاوساً لوريده  نعر
([3]) Bu kelime asılda böyle geldi; **المجمل**’de değildir.
([4]) **اللسان**’da: “إني لا أعرف تزبرتي”.
([5]) **الزبال**, kesre ve damme ile.
([6]) **الرجز** **المجمل** ve **اللسان**’da (**زبل**).
([7]) **سوار بن المضرب**’indir; **اللسان**’da (**زبن**) olduğu üzere. Rivayeti: “عن أحساب قومي”.
([8]) **اللسان**’da: “تلك استفدها” ف ile.
([9]) **اللسان**’da (**زبع**، **قذر**) içinde okudu. O, **المفضليات**’ta (2: 65-70) ve **جمهرة أشعار العرب** 141- 143’te bir kasidedendir.
([10]) Onu yaygın sözlüklerde bulmadım. Lâkin **اللسان**’da: “**الزوابع**: **الدواهي**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ب ي
زبـي زبية وتزباها‏:‏ اتخذها وهي حفرة يصاد فيها السيبع‏.‏
وكأن يديه الزابيان وهما نهران في سافلة الفرات‏.‏
ويقال‏:‏ الزوابي لهما ولما حولهما وقد يقال للواحد‏:‏ الزاب بطرح الياء كما يقال للبازي‏:‏ الباز‏.‏

##### Türkçe

ز ب ي
**زبـي** **زبية** ve **تزباها**: onu edindi; o, içinde yırtıcı hayvanın avlandığı bir çukurdur.
Sanki onun iki eli **الزابيان**; ve onlar, Fırat’ın aşağı tarafında iki nehirdir.
Ve denilir: **الزوابي** ikisi için ve ikisinin çevresinde olan şey için; ve tekil için denilebilir: **الزاب** (ي’nin atılmasıyla), nitekim **البازي** için denildiği gibi: **الباز**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزُّبْيةُ: الرابِيةُ
التي لا يعلوها الماء، وفي المثل: قد بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبَى. وكتبَ عثمانُ إِلى علي، رضي الله عنه لما حُوصِر: أَمَّا بعد فقد بلغَ السَّيْلُ الزُّبَى وجاوَزَ الحِزامُ الطُّبْيَيْنِ، فإِذا أَتاك كِتابي هذا فأَقْبِلْ إِليَّ، عليَّ كنتَ أَمْ لي؛ يضرب مثلاً للأَمر يتَفاقَمُ أَو يتَجاوَزُ الحدَّ حتى لا يُتَلافَى. والزُّبَى: جمع زُبْية وهي الرابية لا يعلوها الماء، قال: وهي من الأَضداد، وقيل: إِنما أَراد الحفرة التي تُحْفَرُ للأَسد ولا تحفرُ إِلا في مكان عالٍ من الأَرض لئلا يبلغها السيل فتَنْطَمَّ. والزُّبْيةُ: حُفرة بتَزَبََّى فيها الرجل للصيد وتُحْتَفَرُ للذئب فيُصْطاد فيها. ابن سيده: الزُّبْية حُفْرة يَستتر فيها الصائد. والزُّبْية: حَفِيرة يُشْتَوىَ فيها ويُخْتَبَزُ، وزَبَّى اللحمَ وغيره: طَرَحه فيها؛ قال:
طارَ جَرادي بََعْدَما زَبَّيْتُه،
لو كانَ رأْسي حَجراً رَمَيْتُه
والزُّبْية: بئر أَو حُفْرة تُحْفَر للأَسد، وقد زَباها وتَزَبَّاها؛ قال:
فكانَ، والأَمرَ الذي قَد كِيدا،
كاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيةً فاصْطِيدا
وتَزَبَّى فيها: كتَزَبَّاها؛ وقال علقمة:
تَزَبَّى بذي الأَرْطى لها، ووراءَها
رِجالٌ فَبدَّتْ نَبْلَهم وكَلِيبُ
ويروى: وأَرادها رجال. وقال الفراء: سميت زُبْيةُ الأَسدِ زُبْية لارتفاعها عن المَسِيل، وقيل: سميت بذلك لأَنهم كانوا يحْفِرونها في موضع عالٍ. ويقال قد تَزَبَّيْت زُبْيةً؛ قال الطرماح:
يا طَيِّءَ السَّهْلِ والأَجْبالِ مَوْعِدُكم
كمُبْتَغى الصَّيدِ أَعْلى زُبْيةِ الأَسَدِ
والزُّبْيةُ أَيضاً: حُفْرة النمل، والنملُ لا تفعل ذلك إِلا في موضع مرتفع. وفي الحديث: أَنه نَهَى عن مَزابي القُبُور؛ قال ابن الأَثير: هي ما يُنْدَبُ به الميتُ ويُناحُ عليه به، من قولهم: ما زَباهُم إِلى هذا أَي ما دَعاهم، وقيل: هي جمع مِزْباةٍ من الزُّبْيةِ وهي الحُفْرة، قال: كأَنه، والله أَعلم، كَرِهَ أَن يُشَقَّ القَبرُ ضريحاً كالزُّبْية ولا يُلْحَد، قال: ويُعَضِّدُه قوله اللَّحْدُ لنا والشَّقُّ لغيرنا، قال: وقد صَحِّفَه بعضُهم فقال نَهى عن مَراثي القُبور. وفي حديث علي، كرم الله وجهَه: أَنه سئل عن زُبْيةٍ أَصْبَحَ الناسُ يتدافَعُون فيها فَهَوَى فيها رجل فتَعَلَّقَ بآخر، وتعلق الثاني بثالث والثالثُ برابع فوَقَعُوا أَربعَتُهم فيها فخدَشَهم الأَسد فماتوا، فقال: على حافِرِها الدّيةُ: للأَول ربعها، وللثاني ثلاثة أَرباعها، وللثالث نصفها، وللرابع جميع الدية، فأُخْبِرَ
النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، فأَجاز قضاءه؛ الزُّبْيةُ: حُفَيْرَةٌ تُحْفَر للأَسَدِ والصَّيْدِ ويُغَطَّى رأْسُها بما يسترها لِيَقَع فيها، قال: وقد رُوِي الحُكم فيها بغير هذا الوجه.
والزابِيانِ: نَهَرانِ بناحية الفُرات، وقيل: في سافِلة الفُرات، ويسمى ما حَولَهما
(* قوله «ويسمى ما حولهما إلخ» عبارة التكملة: وربما سموهما مع ما حواليهما من الانهاء الزوابي). من الأَنهار الزَّوابي: وربما حذفوا الياء فقالوا الزّابانِ والزّابُ كما قالوا في البازي بازٌ. والأُزْبِيُّ: السُّرْعةُ والنَّشاطُ في السير، على أُفْعول. واستثقل التشديد على الواو، وقيل: الأُزْبِيُّ العَجَبُ من السير والنَّشاط؛ قال منظور بن حَبَّةَ:
بِشَمَجَى المَشْيِ عَجُولِ الوَثْبِ،
أَرْأَمْتُها الأَنْساعَ قَبْلَ السَّقْبِ،
حتى أَتَى أُزْبِيُّها بالأَدْبِ
والأُزبيُّ: ضَرْبٌ من سير الإِبل. والأَزَابِيُّ: ضُروب مختلفة من السَّير، واحدها أُزْبِيٌّ. وحكى ابن بري عن ابن جني قال: مَرَّ بنا فلان وله أَزابِيُّ منكرة أَي عَدْوةٌ شديد، وهو مُشْتَقٌ من الزُّبْية. والأُزْبِيُّ: الصَّوْت؛ قال صخر الغيّ:
كأَنَّ أُزْبِيَّها، إِذا رُدِمَتْ،
هَزْمُ بُغاةٍ في إِثْرِ ما فَقَدُوا
وزَبَى الشّيءَ يَزْبِيهِ: ساقَه؛ قال:
تِلْكَ اسْتَفِدْها، وأَعْطِ الحُكْمَ والِيَهَا،
فَإِنَّها بَعْضُ ما تَزْبي لَكَ الرَّقِمُ
وفي حديث كعب بن مالك: جَرَتْ بينه وبين رَجل مُحاوَرةٌ قال كعب: فقلت له كَلِمةً أُزْبِيهِ بها أَي أُزْعِجُه وأُقْلِقُه، من قولهم أَزْبَيْتُ الشَّيءَ أُزْبِيه إِذا حَمَلْتَه، ويقال فيه زَبَيْتُه لأَن الشَّيءَ إِذا حُمِل أُزْعِجَ وأُزِيلَ عن مكانه. وزَبَى الشَّيءَ: حمله: قال الكميت:
أَهَمْدانُ مَهْلاً لا تُصَبِّحْ بُيُوتَكُمْ،
بِجَهْلِكُمْ، أُمُّ الدُّهَيْمِ وما تَزْبي
يُضرب الدُّهَيْمُ وما تَزْبي للدّاهِية إِذا عَظُمَت وتَفَاقَمَتْ. وزَبَيْتُ الشَّيءَ أَزْبِيه زَبْياً: حَمَلْتُه. وازْدَباهُ: كزَباه. وتَزابى عنه: تَكَبَّر؛ هذه عن ابن الأَعرابي؛ قال: وأَنشدني المفضل: يا إِبِلي ما ذامُه فَتِيبَيْهْْ
(* قوله «يا إبلي إلخ» هكذا ضبطت القوافي في التهذيب والتكملة والصحاح، ووقع لنا ضبطه في عدة مواضع من اللسان تبعاً للأصل بخلاف ما هنا). ماءٌ رواءٌ ونَصِيٌّ حَوْلَِيْهْ،
هَذا بأَفْواهِك حتَّى تَأْبَيْهْ،
حتى تُرُوحِي أُصُلاً تَزابَيْهْ
تَزابيَ العانةِ فَوْقَ الزَّازَيْهْ
قال: تَزابَيْه تَرَفَّعي عنه تكبراً أَي تكَبَّرِين عنه فلا تُريدينَه ولا تَعْرِضِينَ له لأَنكِ قد سَمِنْتِ، وقوله: فوق الزَّازَيْهْ المكانُ المرتفع، أَراد على الزَّيْزاءَةِ فغيَّره. والتَّزابي أَيضاً: مِشْيَةٌ فيها تَمَدُّد وبُطْءٌ؛ قل رؤْبة:
إِذَا تَزَابى مِشيةً أَزائِبَا
أَراد بالأَزائِبِ
الأَزَابيَّ، وهو النَّشاطُ. ويقال: أَزَبَتْه أَزْبَةٌ وأَزَمَتْه أَزْمة أَي سَنَة. ويقال: لَقِيتُ منه الأَزابيَّ؛ واحدُها أُزْبيٌّ، وهو الشرُّ والأَمرُ العظيم.

##### Türkçe

**الزُّبْيةُ**: suyun üstüne çıkmadığı tümsek.

Ve meselde: “Sel **الزُّبَى**’ya ulaşmıştır.” Ve Osman, رضي الله عنه, kuşatılınca Ali’ye yazdı: “Amma ba‘d; sel **الزُّبَى**’ya ulaşmış ve kuşak **الطُّبْيَيْنِ**’i aşmıştır; şu mektubum sana gelince bana gel; ister benim lehime ol ister aleyhime.”; sınırı aşıncaya kadar büyüyen yahut şiddetlenen, artık telafi edilemeyen iş için mesel olarak vurulur. Ve **الزُّبَى**: **زُبْية**’nin çoğuludur; o, suyun üstüne çıkmadığı tümsektir. Dedi ki: o, zıt anlamlılardandır. Ve denildi: ancak, aslan için kazılan çukuru kastetmiştir; sel ona ulaşmasın da dolup kapanmasın diye, ancak yerin yüksek bir yerinde kazılır. Ve **الزُّبْيةُ**: av için adamın içinde pusuya yattığı bir çukurdur; kurt için kazılır da onda avlanır. İbn Sîde: **الزُّبْية** avcının içinde gizlendiği bir çukurdur. Ve **الزُّبْية**: içinde kızartma yapılıp ekmek pişirilen bir çukurdur; ve **زَبَّى** eti ve başkasını: onu onun içine attı; dedi ki:

Uçtu çekirgem, onu **زَبَّيْتُه** ettikten sonra,
Başım taş olsaydı onu atardım.

Ve **الزُّبْية**: aslan için kazılan bir kuyu yahut çukur; onu **زَباها** etti ve onu **تَزَبَّاها** etti; dedi ki:

Öyle oldu ki, kurulmuş olan iş,
Bir **زُبْية**’ye **تَزَبَّى** eden kimse gibi; sonra avlandı.

Ve onda **تَزَبَّى** etti: onu **تَزَبَّاها** etmek gibidir; ve Alkame dedi ki:

Onun için **ذِي الأَرْطى**’da **تَزَبَّى** etti; arkasında ise
Adamlar vardı; oklarını ve **كَلِيبُ**’i ortaya çıkardı.

Ve şöyle rivayet edilir: “Ve onu adamlar istedi.” Ferrâ dedi ki: **زُبْيةُ الأَسَدِ**’e, akıntı yatağından yüksek oluşu sebebiyle **زُبْية** adı verildi; ve denildi: buna, onu yüksek bir yerde kazıyor olmalarından dolayı ad verildi. Ve denilir: “Bir **زُبْية**’yi **تَزَبَّيْتُ** ettim”; Turmâh dedi ki:

Ey düzlüğün ve dağların **طَيِّء**’ü, buluşma yeriniz,
Aslanın **زُبْية**’sinin en üstü: av arayanın yeri gibidir.

Ve **الزُّبْية** ayrıca: karınca çukuru; karınca bunu ancak yüksek bir yerde yapar. Ve hadiste: kabirlerin **مَزابي**’sinden nehyetti; İbnü’l-Esîr dedi ki: o, ölü için ağıt yakılan ve onunla feryat edilen şeydir; “**ما زَباهُم** إلى هذا” sözünden, yani “onları buna ne çağırdı”; ve denildi: o, **مِزْباةٍ**’nin çoğuludur; **الزُّبْية**’den, o da çukurdur. Dedi ki: sanki—Allah daha iyi bilir—kabri **الزُّبْية** gibi yarıp (şakk ederek) ve **يُلْحَد** etmemeyi kerih görmüştür. Dedi ki: “**اللَّحْدُ** لنا و**الشَّقُّ** لغيرنا” sözü onu destekler. Dedi ki: bazısı onu tashif etti de “kabirlerin **مَراثي**’sinden nehyetti” dedi. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: insanların sabahleyin içinde birbirini itiştiği bir **زُبْية** hakkında soruldu; bir adam içine düştü de bir başkasına tutundu; ikinci üçüncüye, üçüncü dördüncüye tutundu; dördü de içine düştüler; aslan onları tırmaladı da öldüler. Dedi ki: onun kenarı üzerinde diyet vardır: birinciye onun dörtte biri, ikinciye onun dörtte üçünü, üçüncüye onun yarısını, dördüncüye bütün diyeti. Sonra Peygamber, صلى الله عليه وسلم, haberdar edildi de hükmünü geçerli kıldı. **الزُّبْيةُ**: aslan ve av için kazılan küçük bir çukurdur; içine düşsün diye başı onu örten şeyle örtülür. Dedi ki: onda hüküm bunun dışındaki bir vecihle de rivayet edilmiştir.

Ve **الزابِيانِ**: Fırat tarafında iki nehirdir; ve denildi: Fırat’ın aşağı kısmındadır. Ve onların çevresi, nehirlerden **الزَّوابي** diye adlandırılır: ve bazen yâ’yı düşürürler de **الزّابانِ** ve **الزّابُ** derler; **البازي** hakkında **بازٌ** dedikleri gibi.

Ve **الأُزْبِيُّ**: yürüyüşte sürat ve canlılık; **أُفْعول** vezni üzerinedir. Vâv üzerindeki şeddeli söyleyişi ağır buldu. Ve denildi: **الأُزْبِيُّ** yürüyüşten hayret ve canlılıktır; Manzûr b. Habbe dedi ki:

Yürüyüşte çevik, sıçrayışta aceleci,
Süt emen yavrudan önce kayışları ona bağladım,
Ta ki onun **أُزْبِيُّ**’si edeple geldi.

Ve **الأُزبيُّ**: develerin yürüyüşünden bir türdür. Ve **الأَزَابِيُّ**: yürüyüşün çeşitli türleridir; onun teki **أُزْبِيٌّ**’dir. İbn Berrî, İbn Cinnî’den nakletti: “Falanca yanımızdan geçti; onun inkâr edilen **أَزابِيُّ**’si vardı”; yani şiddetli bir koşu; ve o, **الزُّبْية**’den türetilmiştir.

Ve **الأُزْبِيُّ**: ses; Sahr el-Gayy dedi ki:

Sanki onun **أُزْبِيَّ**si, doldurulunca,
Kaybettiklerinin ardından azgınların bozguna uğrayışı.

Ve **زَبَى** şeyi **يَزْبِيهِ**: onu sevk etti; dedi ki:

Onu elde et; hükmü de onun valisine ver;
Çünkü o, yazının sana **تَزْبي** ettiği şeyin bir kısmıdır.

Ve Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: onunla bir adam arasında bir konuşma geçti; Ka‘b dedi ki: “Ona, onunla onu **أُزْبِيهِ** edeceğim bir kelime söyledim”; yani onu rahatsız ederim ve tedirgin ederim; “**أَزْبَيْتُ** şeyi **أُزْبِيه**” sözünden: onu yüklediğim zaman. Ve onda “**زَبَيْتُه**” de denilir; çünkü şey yüklendiği zaman rahatsız edilir ve yerinden kaldırılır. Ve **زَبَى** şeyi: onu taşıdı; Kümeyt dedi ki:

Ey Hemdân, yavaş; evlerinize sabah baskını yapmayın,
Cahilliğinizle; **أُمُّ الدُّهَيْمِ** ve **ما تَزْبي** ile.

“**الدُّهَيْمُ** ve **ما تَزْبي**” büyük olup şiddetlendiği zaman musibet için mesel vurulur. Ve “Şeyi **زَبَيْتُ** ederim, onu **أَزْبِيه**; **زَبْياً**”: onu taşıdım. Ve onu **ازْدَباهُ**: onu **زَباه** etmek gibidir. Ve ondan **تَزابى** etti: kibirlendi; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Dedi ki: Mufaddal bana okudu:

Ey develerim, onu ayıplayan nedir; artık onu **فَتِيبَيْهْ**,
Berrak su ve çevresinde **نَصِيٌّ**,
Bu, ağızlarınızladır; ta ki onu **تَأْبَيْهْ**,
Ta ki akşamleyin dönesiniz; sabahleyin ondan **تَزابَيْهْ**,
**تَزابيَ العانةِ** gibi, **الزَّازَيْهْ**’in üstünde.

Dedi ki: “**تَزابَيْهْ**”: ondan kibirlenerek yüksel; yani ondan kibirleniyorsun da onu istemiyorsun ve ona yönelmiyorsun; çünkü semirdin. Ve onun sözü: “**فوق الزَّازَيْهْ**” yüksek yerdir; **الزَّيْزاءَة** üzerinde demek istedi de onu değiştirdi. Ve **التَّزابي** ayrıca: içinde uzama ve yavaşlık bulunan bir yürüyüştür; Ru’be dedi ki:

Bir yürüyüşle **تَزَابى** edince, **أَزائِبَا**.

**الأَزائِب** ile **الأَزَابيَّ**yi kastetti; o da canlılıktır. Ve denilir: onu bir **أَزْبَةٌ** **أَزَبَتْه** etti ve onu bir **أَزْمة** **أَزَمَتْه** etti; yani bir yıl. Ve denilir: ondan **الأَزابيَّ**yi gördüm; onun teki **أُزْبيٌّ**’dir; o da kötülük ve büyük iştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ب ي * * الزُّبْيَةُ * الرابية لا يعلوها الماء وفي المثل قد بلغ السيل * الزُّبَى * و * الزُّبْيَةُ * أيضا حُفرة تُحفر للأسد سُميت بذلك لأنهم كانوا يحفرونها في موضع عال

##### Türkçe

* ز ب ي * * **الزُّبْيَةُ** * suyun üzerine çıkmadığı tümsek; ve meselde: sel **الزُّبَى**’ya ulaşmıştır. Ve **الزُّبْيَةُ** ayrıca, aslan için kazılan bir çukurdur; bu adla adlandırıldı, çünkü onlar onu yüksek bir yerde kazıyorlardı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: زبى

: ( ى ( *!زَباهُ *!يَزْبِيهِ ) *!زَبْياً : ( حَمَلَهُ ) ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ :
تلْكَ اسْتَفِدْها وأَعْطِ الحُكْمَ والِيَها
فإنَّها بَعْضُ ما *!تَزْبي لَكَ الرَّقِمُوأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه للكُمَيْت :
أَهَمْدانُ مَهْلاً لا تُصَبِّحْ بُيوتَكُمْ
بجَهْلِكُمُ أُمُّ الدُّهَيْمِ وما تَزْبي ( *!كأَزْباهُ ) ، كذا في النُّسخِ ؛ ومنه حدِيثُ كعبٍ : ( فقلت له كَلِمَةً *!أُزْبِيهِ بذلكَ ) ، أَي أحملُه على الإِزْعاجِ ؛ قالَهُ ابنُ الأَثيرِ .
ونَصّ الجوهريِّ والتَّهْذِيب والمُحْكَم : *!كازْدَباهُ .
( و ) زَباهُ يَزْبِيهِ زَبْياً : ( ساقَهُ ) ؛ وبه فَسَّر ابنُ سِيدَهُ قَوْلَ الشاعِرِ الذي أَنْشَدَه الجوهريُّ .
( *!كَزَبَّاهُ ) *!تَزْبِيةً ، ( *!وازْدَباهُ .
( و ) زَباهُ ( بِشَرَ ) أَوْ مَكْرُوهٍ : ( دَهاهُ ) به .
( *!والزُّبْيَةُ ، بالضَّمِّ : الَّرابيَةُ لا يَعْلُوها ماءٌ ) ، والجَمْعُ *!الزُّبَى .
ومنه قَوْلُهم : بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبَى ؛ يُضْرَبُ للأَمْرِ يتَفاقَمُ ويُجاوِزُ الحَدَّ حتى لا يُتَلافَى .
وكتَبَ عُثْمانُ إلى عليَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنهما ، لمَّا حُوصِرَ : ( أَمَّا بَعْدُ فقد بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبَى وجاوَزَ الحِزامُ الطُّبْيَيْنِ ، فإذا أَتاكَ كِتابِي فأَقْبِلْ إليَّ ، عليَّ كنْتَ أَمْ لي ) .
( *!وَزَبَّى اللَّحْمَ *!تَزْبِيَةً : نَشَرَهُ فيها ) ، أَي في *!الزُّبْيةِ .
كَلامُ المصنِّفِ هنا يَحتاجُ إلى تَأَمّلٍ ، فإنَّ ابنَ سِيدَه ذَكَرَ مِن مَعانِي *!الزُّبْيةِ : حَفِيرَةٌ يُشْتَوى فيها ويُخْتَبَزُ ، ثم قالَ : وزَبَّى اللَّحْمَ طَرَحَه فيها ؛ وأَنْشَدَ :
طارَ حرادي بَعْدَما *!زَبَّيْتُه

لو كانَ رأْسِي حَجَراً رَمَيْتُهفأَيْنَ الطرح مِنَ النِّشْر ، فتأَمَّل ذلكَ .
( و ) *!الزُّبْيَةُ : ( حُفْرَةٌ ) تُحْفَرُ ( للأَسَدِ ) ، سُمِّيت بذلكَ لأنَّهم كانوا يَحْفِرُونهَا في موْضِعٍ عالٍ ؛ ( وقد *!زَبَّاها *!تَزْبِيَةً *!وتَزَبَّاها ) ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ :
فكانَ والأَمْرَ الذي قَدْ كِيدا
كاللَّذْ *!تَزَبَّى *!زُبْيةً فاصْطِيداوأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه لعَلْقَمة :
تَزَبَّى بذِي الأَرْطى لها ووراءَها
رِجالٌ فبَدَّتْ نَبْلَهم وكَلِيبُ ( *!والأُزْبِيُّ ، كتُرْكِيَ : السُّرْعَةُ والنَّشاطُ ) ؛ على أُفْعُولٍ ، واسْتُثْقِل التَّشْديدُ على الواوِ ؛ وأَنْشَدَ الجوهرِيُّ :
بِشَمَجَى المَشْيِ عَجُولِ الوَثْبِ
حتى أَتَى *!أُزْبِيُّها بالأَدْبِ ( و ) *!الأُزْبِيُّ أَيْضاً : ( ضَرْبٌ من السَّيْرِ ) ؛ وفي المُحْكَم : مِن سَيْرِ الإِبِلِ .
وفي الصِّحاحِ : قالَ الأَصْمعيُّ : *!والأَزَابيُّ : ضُروبٌ مُخْتلفَةٌ مِن السَّيْرِ ، واحِدُها *!أُزْبِيٌّ .
( و ) *!الأُزْبِيُّ : ( الأَمْرُ ) العَظِيمُ ؛ كما في الصِّحاحِ .
( و ) أَيْضاً : ( الشَّرُّ العَظِيمُ ) ؛ ولَيسَ في الصِّحاحِ وَصْفُ الشَّرِ بالعَظِيمِ ؛ ( ج *!أَزَابِيٌّ ) .
يقالُ : لَقِيتُ منه *!الأَزابِيَّ ، أَي الأَمْر العَظِيم ، والشَّر ؛ عن أَبي زَيْدٍ .
( *!والزَّابيانِ : نَهْرانِ أَسْفَلَ الفُراتِ ) بَيْنَ المَوْصِل وتِكْرِيتَ ، فالكبيرُ يفرغ في شرقي دِجْلَةَ .
( ويقالُ : *!الزَّابانِ ) بحذْفِ الياءِ ، كما يقالُ البازُ في البازِيّ ، ونَسَبَه الأزْهريُّ للعامَّةِ ؛ وقد يقالُ *!الزَّوابي أَيْضاً ، قالَهُ نَصْر .
قال الأزْهريُّ : لمَا

حَوْلَها مِنَ الأنْهارِ .
( *!والتَّزابِي : مِشْيَةٌ في تَمَدُّدٍ وبُطْءٍ ) ؛ وأَنْشَدَ الأزهريُّ لِرُؤْبَةَ :
إذا *!تَزَابى مِشْيَةً *!أَزائِبَا ( و ) *!التَّزابي : ( التَّكَبُّرُ ) ؛ أَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابيِّ عن المُفَضّل :
يا إِبِلي ما ذامُه فتأبيهماءٌ رواءٌ ونَصِيٌّ حَوْلَيْهْ هذا بأَفْواهِكَ حتَّى تَأْبَيْهْ حتى تُرُوحي أُصُلاً *!تُزَابَيْهُ *!تَزابيَ العانَةِ فَوْقَ الزَّازَيْهْأَي تكبَّرِينَ عنه فلا تُرِيدينَه ولا تَعْرِضِينَ له لأنَّكَ قد سَمِنْتِ .
( *!وزَبْيَةُ ) ، بالفتْحِ : ( وادٍ .
( وزِبِيْبَا ، بكسْرِ الزَّاي والباءِ الأُولَى : جَدُّ والِدِ ) أَبي الفَضْل ( محمدِ بن عليِّ بنِ أَبي طالِبٍ ) ؛ كذا في النُّسخِ والصَّوابُ : محمدِ بنِ عليِّ بنِ طالِبِ بنِ محمدٍ الحَرْبيِّ ؛ ( شَيْخُ ) أَبي طاهِرٍ ( السِّلَفيِّ ) ، ويُعْرَفُ بابنِ زِبِيْبَا ، وُلِدَ سَنَة 436 ، وتُوفي سَنَة 511 ، وقد تقدَّمَ ذِكْرُه للمصنِّفِ في حَرْفِ الباءِ الموحَّدَةِ فإعادَتُه ثانِياً تِكْرارٌ .
وممَّا يُسْتدركَ عليه :
*!الزُّبْيَةُ ، بالضمِّ : حُفْرَةٌ يَسْتَتِرُ فيها الصائِدُ .
وأَيْضاً : حَفِيرَةٌ يُشْتَوى فيها ويُخْتَبَزُ .
وأَيْضاً : حُفَر النَّمْلِ ، والنَّمْلُ لا يَفْعلُه إلاَّ في مَوْضِعٍ عالٍ .
*!وتَزَبَّى في *!الزُّبْيَةِ : *!كتَزَبَّاها ، عن ابنِ سِيدَه .
*!والأُزْبيُّ ، كتُرْكِيَ : الصَّوْتُ ؛ قالَ صخرُ الغيِّ :
كأَنَّ *!أُزْبِيَّها إذا رُدِمَتْ
هَزْمُ بُغاةٍ في إثْرِ ما فَقَدُواوأَيْضاً العجبُ .
*!وزِبْتُه ، بالكسْرِ : حَمَلْتُه ؛ نقلَهُ الأَزْهريُّ ،

*!وازْدبْتُه كَذلكَ .
وفي الحدِيثِ : ( نَهَى عن *!مَزابِي القُبُور ) ، هي جَمْعُ *!مِزْباةٍ من *!الزُّبْيةِ ، وهي الحُفْرَةُ ، كأَنَّه كَرِهَ أَن يُشَقَّ القَبْرُ ضَرِيحاً *!كالزُّبْيَةِ ولا يُلْحَدُ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : وقد صَحَّفَه بعضُهم فقالَ : نَهَى عن مَراثِي القُبُور .
وقالَ بعضُهم : *!الزُّبْيَةُ مِنَ الأَضْدادِ .
وزَبَى له شرّاً تَزْبيةً : دَهاهُ .
*!وزَبيْتُ له *!تَزْبيةً : أَعْدَدْتُ له .
وما *!زَباهُم إلى هذا : ما دَعاهُم إليه .

##### Türkçe

: ( ى ( **زَباهُ** **يَزْبِيهِ** ) **zَبْياً** : ( onu taşıdı ) ; ve el-Cevherî inşâd etti:
Şu( şeyi) onu elde et ve hükmü onun velîsine ver;
çünkü o, rakamın sana **tَزْبي** ettiği şeyin bir kısmıdır
Ve İbn Sîde el-Kümeyt’ten inşâd etti:
Ey Hemdân, yavaş; evlerinizi sabahlatmayın
cehlinizle; Ümmü’d-Duheym ve (senin) **تَزْبي** ettiğin ( **كأَزْباهُ** ) ; nüshalarda böyle(ce)dir; ve ondan Ka‘b hadîsi: (Ona bir söz söyledim ki onunla **أُزْبِيهِ** ) yani onu rahatsız etmeye sevk ederim; bunu İbnü’l-Esîr söyledi.
El-Cevherî’nin, et-Tehzîb’in ve el-Muhkem’in nassı: **كازْدَباهُ** .
( ve ) **زَباهُ** **يَزْبِيهِ** **zَبْياً** : ( onu sevk etti ) ; ve bununla İbn Sîde, el-Cevherî’nin inşâd ettiği şairin sözünü tefsir etti.
( **كَزَبَّاهُ** ) **تَزْبِيةً** , ( **وازْدَباهُ** .
( ve ) **زَباهُ** ( bir hayır ) yahut mekruh( bir şey ) : ( onu ona uğrattı ) .
( **والزُّبْيَةُ** , damme ile: suyun üstüne çıkmadığı tümsek ) , çoğulu **الزُّبَى** .
Ve ondan onların sözü: sel **الزُّبَى**’ya ulaştı; sınırı aşarak artık telâfi edilemeyecek derecede büyüyen iş için darb-ı mesel yapılır.
Ve Osman, kuşatıldığında Ali’ye—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—yazdı: ( Amma ba‘d, sel **الزُّبَى**’ya ulaştı ve kuşak iki böğrü aştı; kitabım sana gelince bana gel; benim üzerime, sen benim için miydin yoksa benim aleyhime mi ) .
( **وَزَبَّى اللَّحْمَ** **تَزْبِيَةً** : onu orada yaydı ) , yani **الزُّبْية**’de.
Musannifin buradaki sözü teemmüle muhtaçtır; çünkü İbn Sîde **الزُّبْية**’nin mânalarından: içinde kızartılan ve ekmek pişirilen bir çukur(du) diye zikretti; sonra dedi ki: ve **زَبَّى اللَّحْمَ** onu içine attı; ve inşâd etti:
Harâdî uçtu, onu **زَبَّيْتُه**’den sonra

Eğer başım taş olsaydı onu atardım
Öyleyse atma nerede, yayma nerede; bunu teemmül et.
( ve ) **الزُّبْيَةُ** : ( bir çukur ) ( aslan için ) kazılır; onlara yüksek bir yerde kazdıkları için bununla adlandırıldı; ( ve onu **زَبَّاها** **تَزْبِيَةً** ve **تَزَبَّاها** ) ; ve el-Cevherî inşâd etti:
O hâlde, tuzak kurulan iş
avlanıp yakalanan, **تَزَبَّى** bir **زُبْية** gibi(ydi)
Ve İbn Sîde Alkame’ye ait olarak inşâd etti:
Onun için Zî’l-Artâ’da **تَزَبَّى**; arkasında da
adamlar (vardı); oklarını ve Kelîb’i ortaya çıkardı
( **والأُزْبِيُّ** , **كتُرْكِيَ**: sürat ve canlılık ) ; **أُفْعُول** vezni üzerinedir; vâv üzerindeki şedde ağır görüldü; ve el-Cevherî inşâd etti:
Yürüyüşte şemecî, sıçrayışta aceleci
ta ki onun **أُزْبِيُّ**’si edeple geldi
( ve ) **الأُزْبِيُّ** ayrıca: ( yürüyüşten bir tür ) ; ve el-Muhkem’de: develerin yürüyüşünden.
Ve es-Sıhâh’ta: el-Asma‘î dedi: **والأَزَابيُّ** yürüyüşten muhtelif türlerdir; onun teki **أُزْبِيٌّ**’dir.
( ve ) **الأُزْبِيُّ** : ( büyük iş ) ; es-Sıhâh’ta olduğu gibi.
( ve ) ayrıca: ( büyük şer ) ; ve es-Sıhâh’ta şerrin “büyük” diye vasfı yoktur; ( çoğulu **أَزَابِيٌّ** ) .
Denir: ondan **الأَزابِيَّ** ile karşılaştım; yani büyük iş ve şer; Ebû Zeyd’den.
( **والزَّابيانِ** : Fırat’ın aşağısında iki nehirdir ) Musul ile Tikrît arasında; büyüğü Dicle’nin doğusuna dökülür.
( ve denir: **الزَّابانِ** ) yâ’nın hazfiyle; nasıl ki **البازُ** denir **البازِيّ**’de; el-Ezherî onu avama nisbet etti; ve **الزَّوابي** de denebilir; bunu Nasr söyledi.
El-Ezherî dedi: onun etrafında nehirlerden dolayı.
( **والتَّزابِي** : uzama ve yavaşlık içinde bir yürüyüş ) ; ve el-Ezherî Rü’be’den inşâd etti:
Ne zaman **تَزَابى** bir yürüyüşle, **أَزائِبَا**
( ve ) **التَّزابي** : ( kibirlenme ) ; İbnü’l-A‘râbî el-Mufaddal’den rivayetle inşâd etti:
Ey develerim, onu ayıplayan nedir ki onlara karşı çıkarsın?
bol su ve etrafında otlak;
bu, ağızlarınla( içtiğin)dir, ta ki onu reddedesin;
ta ki akşamüstü dönesin, ikindi vakti, **تُزَابَيْهُ**
**تَزابيَ** sürünün, **الزَّازَيْهْ**’in üstünde
Yani ondan kibirleniyorsun; onu istemiyorsun ve ona yönelmiyorsun; çünkü semirdin.
( **وزَبْيَةُ** ) fetha ile: ( bir vadi .
( **وزِبِيْبَا** , **الزَّاي** ve ilk **الباءِ**’nin kesresiyle: dede ) Ebü’l-Fazl’ın (Muhammed b. Ali b. Ebî Tâlib’in); nüshalarda böyle(ce)dir; doğrusu: Muhammed b. Ali b. Tâlib b. Muhammed el-Harbî’dir; ( şeyhi ) Ebû Tâhir’in (es-Silefî’nin); İbn Zibîbâ diye bilinir; 436 yılında doğdu, 511 yılında vefat etti; musannifin onun zikri daha önce **الباءِ** **الموحَّدَةِ** harfinde geçti; onu ikinci defa iade etmek tekrar(dır).
Ona istidrâk olunacak şeylerdendir:
**الزُّبْيَةُ** , damme ile: avcının içinde gizlendiği bir çukur.
Ve ayrıca: içinde kızartılan ve ekmek pişirilen bir çukur.
Ve ayrıca: karınca çukurları; karınca bunu ancak yüksek bir yerde yapar.
**وتَزَبَّى** içinde **الزُّبْيَةِ** : **كتَزَبَّاها** , İbn Sîde’den.
**والأُزْبيُّ** , **كتُرْكِيَ**: ses; Sahrü’l-Gayy dedi:
Sanki onun **أُزْبِيَّ**’si, doldurulduğunda
kaybettiklerinin ardından azgınların bozguna uğrayışı(dır)
Ve ayrıca: hayret.
**وزِبْتُه** , kesre ile: onu taşıdım; el-Ezherî nakletti,
**وازْدبْتُه** de böyledir.
Hadiste: ( kabirlerin **مَزابِي**’sinden nehyetti ), o **مِزْباةٍ**’nin çoğuludur, **الزُّبْية**’dendir; o çukur(dur); sanki kabri **كالزُّبْيَةِ** gibi lahit açmadan yarık (darîh) şeklinde yarmayı kerih gördü.
İbnü’l-Esîr dedi: bazısı onu tashîf etti de şöyle dedi: kabirlerin mersiyelerinden nehyetti.
Bazısı dedi: **الزُّبْيَةُ** zıt anlamlılardandır.
Ve ona bir şer **زَبَى** **تَزْبيةً** : onu ona uğrattı.
**وزَبيْتُ** ona **تَزْبيةً** : ona hazırladım.
Ve onları buna **زَباهُم** eden nedir: onları ona çağıran nedir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: زبى

زَبَاهُ
1 زَبَاهُ ذ , aor. يَزْبِيهِ, (S, K,) inf. n. زَبْىٌ, (S,) i. q. حَمَلَهُ [He bore it, carried it, took it up and carried it, conveyed it, &c.]; (S, K;) namely, a thing; (S;) as also ↓ اِزْدَبَاهُ; thus accord. to the T and S and M; (TA; [accord. to one of my copies of the S, i. q. احتملهُ, which is often syn. with حَمَلَهُ];) or ↓ أَزْبَاهُ; thus in the copies of the K: (TA:) or the first and ↓ last signify he bore upon his back a heavy burden: (JM:) and hence the saying of Kaab, بِذٰلِكَ ↓ فَقُلْتُ لَهُ كَلِمَةً أُزْبِيهِ (JM, TA) i. e. [(assumed tropical:) And I said to him a saying,] disquieting, or disturbing, him, (JM, TA, *) [by reason of that:] because, when a thing is borne, or carried, it is removed from its place. (JM.) ― -b2- Also, (K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) He drove, urged, or incited, him; (K, TA;) and so ↓ زبّاهُ, (K,) inf. n. تَزْبِيَةٌ; (TA;) and ↓ ازدباه. (K.) [And i. q. دَعَاهُ.] You say, مَا زَبَاهُمْ اـِلَى هٰذَا, i. e. مَا دَعَاهُمْ اـِلَيْهِ [What drew, led, induced, caused, constrained, or drove, them to this? or What hath led, &c.?]. (JM, TA.) And ↓ زَبَّى لَهُ شَرًّا, inf. n. تَزْبِيَةٌ, i. e. دَعَاهُ [He drew, or caused, evil to him]. (TA.) And لَهُ ↓ زَبَّيْتُ, inf. n. تَزْبِيَةٌ, I prepared [app. evil] for him. (TA.) And زَبَاهُ بِشَرٍّ, (K, TA,) or بِمَكْرُوهٍ, (TA,) He smote him with evil. (K, TA.)

زبّى
2 زبّى ذ , inf. n. تَزْبِيَةٌ, accord. to the K, He spread flesh-meat upon a زُبْيَة as meaning a hill, or an elevated piece of ground, which the water did not overflow: but accord. to ISd, he threw flesh-meat into a زُبْيَة as meaning a hollow dug in the ground, in which one roasts, or broils, for himself, and bakes bread. (TA.) ― -b2- See also 5. ― -b3- And see 1, in three places.

4 أَزْبَىَ see 1, in three places.

تزبّى زُبْيَةً
5 تزبّى زُبْيَةً ذ He made a pitfall for a lion (S, Mgh, K) or a wolf; (Mgh;) as also ↓ زبّاه, inf. n. تَزْبِيَةٌ. (K.) A rájiz says,

وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ اللَّذْ كِيدَا
كَاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيَةً فَاصْطِيدَا
[And by no means be thou of those who have been beguiled; like him who has made a pitfall for a lion or a wolf, and then has himself been trapped]. (S, * Mgh.) ― -b2- And تزبّى فِى الزُّبْيَةِ, accord. to ISd, signifies the same as تَزبَّاهَا [app. in a sense different from that expl. above; meaning He concealed himself from the objects of the chase in the hollow made for that purpose: or he fell into the زُبْيَة, like تَرَدَّى فِى الزُّبْيَةِ]. (TA.)

تزابى
6 تزابى ذ He walked with a stretching of himself, or with an elegant and a proud and selfconceited gait, and with slowness. (T, K, TA.) ― -b2- And He magnified himself; or behaved proudly, haughtily, or insolently; (K, TA;) and disdainfully. (TA.)

اِزْدَبَاهُ
8 اِزْدَبَاهُ ذ : see 1, in two places.

زُبْيَةٌ
زُبْيَةٌ ذ A hill, or an elevated piece of ground, which the water does not overflow: (S, K:) pl. رُبًى. (S, TA.) Hence, (TA,) it is said in a prov., بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبَى [The torrent reached the tops of the hills which they do not usually overflow]: (S, TA:) or الزُّبَى is here pl. of الزُّبْيَةُ in the sense next following: [but the meaning is virtually the same:] (Meyd:) the prov. is applied to a thing, or an affair, or a case, exceeding the ordinary bounds or limit. (Meyd, TA.) ― -b2- A pitfall for a lion (S, Mgh, Msb, K) or a wolf (Mgh) &c., (Msb,) dug in a high place, (S, Mgh, Msb,) for which reason it is thus called: (S:) pl. as above. (Msb.) ― -b3- A hollow dug in the ground, in which a sportsman conceals himself [from the objects of the chase]. (TA.) ― -b4- A hollow dug in the ground, in which one roasts, or broils, for himself, and bakes bread. (ISd, TA.) ― -b5- A well: so where it is said in a trad. of an Arab of the desert, تَرَدَّى فِى زُبْيَةٍ [He fell into a well]. (Mgh.) ― -b6- The excavation made by ants; which they make not save in a high place. (TA.) ― -b7- Some include this word among those that have contr. significations. (TA.)

أُزْبِىٌّ
أُزْبِىٌّ ذ Quickness, and briskness, liveliness, or sprightliness: (S, K:) [originally أُزْبُوىٌ,] of the measure أُفْعُولٌ. (S) ― -b2- A certain mode of going, or pace, (S, M, K,) of camels: (M, TA:) accord. to As, أَزَابِىُّ, which is its pl., signifies various modes of going or pace. (S.) ― -b3- Evil: (AZ, S:) or a great evil: (K:) and a great, momentous, or terrible, thing or affair: (AZ, S, K:) pl. as above. (AZ, S.) One says, لَقِيتُ مِنْهُ الأَزَابِىَّ I experienced from him, or it, evils; and great, momentous, or terrible, things. (AZ, S.) ― -b4- And i. q. عَجَبٌ [app. as meaning A wonderful thing]. (TA.) ― -b5- And The sound of a bow; (JM, TA; *) its musical ringing, or plaintive, sound. (JM.)

##### Türkçe

**زَبَاهُ**
1 **زَبَاهُ** ذ , muzâri‘ **يَزْبِيهِ**, (S, K,) mastar **زَبْىٌ**, (S,) **حَمَلَهُ** ile aynı mânâdadır [onu taşıdı, yüklendi, kaldırıp taşıdı, nakletti, vb.]; (S, K;) yani bir şey( i ); (S;) bunun gibi ↓ **اِزْدَبَاهُ**; böylece T ve S ve M’ye göre; (TA; [S’nin nüshalarımdan birine göre **احتملهُ** ile aynı mânâdadır; bu da çoğu kez **حَمَلَهُ** ile eşanlamlıdır];) yahut ↓ **أَزْبَاهُ**; K’nin nüshalarında böyledir: (TA:) yahut birincisi ve ↓ sonuncusu, sırtında ağır bir yük taşıdı, mânâsına gelir: (JM:) ve bundan dolayı Ka‘b’ın sözü: بِذٰلِكَ ↓ فَقُلْتُ لَهُ كَلِمَةً **أُزْبِيهِ** (JM, TA) yani [(mecazen varsayılan:) Ve ona bir söz söyledim,] onu huzursuz eden yahut rahatsız eden, (JM, TA, *) [bundan dolayı:] çünkü bir şey taşınınca yahut götürülünce, yerinden kaldırılıp uzaklaştırılır. (JM.) ― -b2- Yine, (K,) muzâri‘ ve mastar yukarıdaki gibi, (TA,) onu sürdü, sevk etti yahut kışkırttı; (K, TA;) ve bunun gibi ↓ **زبّاهُ**, (K,) mastar **تَزْبِيَةٌ**; (TA;) ve ↓ **ازدباه**. (K.) [Ve **دَعَاهُ** ile aynı mânâdadır.] Şöyle dersin: مَا **زَبَاهُمْ** اـِلَى هٰذَا, yani مَا **دَعَاهُمْ** اـِلَيْهِ [Onları buna ne çağırdı/çekti/sevk etti? yahut Onları ne sevk etti, vb.?]. (JM, TA.) Ve ↓ **زَبَّى لَهُ شَرًّا**, mastar **تَزْبِيَةٌ**, yani **دَعَاهُ** [ona kötülüğü çağırdı yahut ona kötülüğü sebep kıldı]. (TA.) Ve لَهُ ↓ **زَبَّيْتُ**, mastar **تَزْبِيَةٌ**, onun için [görünüşe göre kötülük] hazırladım. (TA.) Ve **زَبَاهُ بِشَرٍّ**, (K, TA,) yahut **بِمَكْرُوهٍ**, (TA,) ona kötülükle vurdu. (K, TA.)

**زبّى**
2 **زبّى** ذ , mastar **تَزْبِيَةٌ**, K’ye göre: suyun taşmadığı bir tepe yahut yükselti mânâsındaki bir **زُبْيَة** üzerine et yaydı: fakat ISd’ye göre: kendisi için kızartıp kavurduğu ve ekmek pişirdiği, yerde kazılmış bir çukur mânâsındaki bir **زُبْيَة** içine et attı. (TA.) ― -b2- 5’e de bak. ― -b3- Ve 1’e, üç yerde, bak.

4 **أَزْبَىَ**: 1’e, üç yerde, bak.

**تزبّى زُبْيَةً**
5 **تزبّى زُبْيَةً** ذ Bir aslan için (S, Mgh, K) yahut bir kurt için; (Mgh;) bir çukur tuzak yaptı; bunun gibi ↓ **زبّاه**, mastar **تَزْبِيَةٌ**. (K.) Bir recez şairi der ki,

وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ اللَّذْ كِيدَا
كَاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيَةً فَاصْطِيدَا

[Ve sakın aldatılmış olanlardan olma; aslan yahut kurt için bir çukur tuzak yapıp sonra kendisi avlanan kimse gibi]. (S, * Mgh.) ― -b2- Ve **تزبّى فِى الزُّبْيَةِ**, ISd’ye göre, **تَزبَّاهَا** ile aynı mânâya gelir [görünüşe göre yukarıda açıklanandan farklı bir mânâda; yani avın hedeflerinden, bunun için yapılmış oyukta gizlendi: yahut **تَرَدَّى فِى الزُّبْيَةِ** gibi **زُبْيَة**’ye düştü]. (TA.)

**تزابى**
6 **تزابى** ذ Kendini gererek, yahut zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle, ve yavaşlıkla yürüdü. (T, K, TA.) ― -b2- Ve kendini büyüttü; yahut kibirli, mağrur yahut küstahça davrandı; (K, TA;) ve küçümseyerek. (TA.)

**اِزْدَبَاهُ**
8 **اِزْدَبَاهُ** ذ : 1’e, iki yerde, bak.

**زُبْيَةٌ**
**زُبْيَةٌ** ذ Suyun taşmadığı bir tepe yahut yükselti: (S, K:) çoğulu **رُبًى**. (S, TA.) Bundan dolayı, (TA,) bir meselde şöyle denir: بَلَغَ السَّيْلُ **الزُّبَى** [Sel, genellikle taşmadığı tepelerin doruklarına ulaştı]: (S, TA:) yahut burada **الزُّبَى**, bir sonraki mânâda **الزُّبْيَةُ**’nin çoğuludur: [fakat mânâ fiilen aynıdır:] (Meyd:) mesel, olağan sınır yahut haddi aşan bir şeye, yahut bir işe, yahut bir duruma uygulanır. (Meyd, TA.) ― -b2- Bir aslan için (S, Mgh, Msb, K) yahut bir kurt için (Mgh) vb., (Msb,) yüksek bir yerde kazılmış, (S, Mgh, Msb,) bir çukur tuzak; bu sebeple böyle adlandırılmıştır: (S:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (Msb.) ― -b3- Bir avcının [avın hedeflerinden] gizlendiği, yerde kazılmış bir oyuk. (TA.) ― -b4- Kişinin kendisi için kızartıp kavurduğu ve ekmek pişirdiği, yerde kazılmış bir oyuk. (ISd, TA.) ― -b5- Bir kuyu: nitekim bir bedevî hakkında bir rivayette şöyle denildiği yerde: تَرَدَّى فِى **زُبْيَةٍ** [bir kuyuya düştü]. (Mgh.) ― -b6- Karıncaların yaptığı kazıntı; bunu ancak yüksek bir yerde yaparlar. (TA.) ― -b7- Bazıları bu kelimeyi zıt mânâlı olanlar arasında sayar. (TA.)

**أُزْبِىٌّ**
**أُزْبِىٌّ** ذ Çabukluk, ve çeviklik, canlılık yahut atiklik: (S, K:) [aslında **أُزْبُوىٌ**,] **أُفْعُولٌ** veznindedir. (S) ― -b2- Develerin belirli bir yürüyüş tarzı yahut yürüyüşü: (S, M, K,) (M, TA:) As’a göre, bunun çoğulu olan **أَزَابِىُّ**, çeşitli yürüyüş tarzları yahut yürüyüşler demektir. (S.) ― -b3- Kötülük: (AZ, S:) yahut büyük bir kötülük: (K:) ve büyük, mühim yahut korkunç bir şey yahut iş: (AZ, S, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (AZ, S.) Şöyle denir: لَقِيتُ مِنْهُ **الأَزَابِىَّ** Ondan, yahut ondan, kötülükler; ve büyük, mühim yahut korkunç şeyler gördüm. (AZ, S.) ― -b4- Ve **عَجَبٌ** ile aynı mânâdadır [görünüşe göre “şaşılacak bir şey” mânâsında]. (TA.) ― -b5- Ve bir yayın sesi; (JM, TA; *) onun nağmeli çınlaması, yahut hüzünlü, sesi. (JM.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَبَى
زَبَى I ( n. ac. زَبْي 1 ),
a.  Carried, bore.

b.  Drove on.

c.  [ acc. &  Bi ], Smote with, inflicted upon ( evil ).

زَبَّيَ
زَبَّيَ II ,  تَزَبَّيَ V ,
a.  Dug out.

زُبْيَة
زُبْيَة 3t ,
a.  Hill.

b.  Hollow, cavity; well.

##### Türkçe

**زَبَى**
**زَبَى** I (isim mastar: **زَبْي** 1),
a. Taşıdı, götürdü.

b. Sürdü, sevk etti.

c. [mef‘ûl ve **بِ** ile], (kötülüğü) ile vurdu; (kötülüğü) üzerine musallat etti.

**زَبَّيَ**
**زَبَّيَ** II, **تَزَبَّيَ** V,
a. Oydu, kazdı.

**زُبْيَة**
**زُبْيَة** 3t,
a. Tepe.

b. Oyuk, kovuk; kuyu.
