# زبي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زبي

الزُّبْيةُ: الرابِيةُ
التي لا يعلوها الماء، وفي المثل: قد بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبَى. وكتبَ عثمانُ إِلى علي، رضي الله عنه لما حُوصِر: أَمَّا بعد فقد بلغَ السَّيْلُ الزُّبَى وجاوَزَ الحِزامُ الطُّبْيَيْنِ، فإِذا أَتاك كِتابي هذا فأَقْبِلْ إِليَّ، عليَّ كنتَ أَمْ لي؛ يضرب مثلاً للأَمر يتَفاقَمُ أَو يتَجاوَزُ الحدَّ حتى لا يُتَلافَى. والزُّبَى: جمع زُبْية وهي الرابية لا يعلوها الماء، قال: وهي من الأَضداد، وقيل: إِنما أَراد الحفرة التي تُحْفَرُ للأَسد ولا تحفرُ إِلا في مكان عالٍ من الأَرض لئلا يبلغها السيل فتَنْطَمَّ. والزُّبْيةُ: حُفرة بتَزَبََّى فيها الرجل للصيد وتُحْتَفَرُ للذئب فيُصْطاد فيها. ابن سيده: الزُّبْية حُفْرة يَستتر فيها الصائد. والزُّبْية: حَفِيرة يُشْتَوىَ فيها ويُخْتَبَزُ، وزَبَّى اللحمَ وغيره: طَرَحه فيها؛ قال:
طارَ جَرادي بََعْدَما زَبَّيْتُه،
لو كانَ رأْسي حَجراً رَمَيْتُه
والزُّبْية: بئر أَو حُفْرة تُحْفَر للأَسد، وقد زَباها وتَزَبَّاها؛ قال:
فكانَ، والأَمرَ الذي قَد كِيدا،
كاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيةً فاصْطِيدا
وتَزَبَّى فيها: كتَزَبَّاها؛ وقال علقمة:
تَزَبَّى بذي الأَرْطى لها، ووراءَها
رِجالٌ فَبدَّتْ نَبْلَهم وكَلِيبُ
ويروى: وأَرادها رجال. وقال الفراء: سميت زُبْيةُ الأَسدِ زُبْية لارتفاعها عن المَسِيل، وقيل: سميت بذلك لأَنهم كانوا يحْفِرونها في موضع عالٍ. ويقال قد تَزَبَّيْت زُبْيةً؛ قال الطرماح:
يا طَيِّءَ السَّهْلِ والأَجْبالِ مَوْعِدُكم
كمُبْتَغى الصَّيدِ أَعْلى زُبْيةِ الأَسَدِ
والزُّبْيةُ أَيضاً: حُفْرة النمل، والنملُ لا تفعل ذلك إِلا في موضع مرتفع. وفي الحديث: أَنه نَهَى عن مَزابي القُبُور؛ قال ابن الأَثير: هي ما يُنْدَبُ به الميتُ ويُناحُ عليه به، من قولهم: ما زَباهُم إِلى هذا أَي ما دَعاهم، وقيل: هي جمع مِزْباةٍ من الزُّبْيةِ وهي الحُفْرة، قال: كأَنه، والله أَعلم، كَرِهَ أَن يُشَقَّ القَبرُ ضريحاً كالزُّبْية ولا يُلْحَد، قال: ويُعَضِّدُه قوله اللَّحْدُ لنا والشَّقُّ لغيرنا، قال: وقد صَحِّفَه بعضُهم فقال نَهى عن مَراثي القُبور. وفي حديث علي، كرم الله وجهَه: أَنه سئل عن زُبْيةٍ أَصْبَحَ الناسُ يتدافَعُون فيها فَهَوَى فيها رجل فتَعَلَّقَ بآخر، وتعلق الثاني بثالث والثالثُ برابع فوَقَعُوا أَربعَتُهم فيها فخدَشَهم الأَسد فماتوا، فقال: على حافِرِها الدّيةُ: للأَول ربعها، وللثاني ثلاثة أَرباعها، وللثالث نصفها، وللرابع جميع الدية، فأُخْبِرَ
النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، فأَجاز قضاءه؛ الزُّبْيةُ: حُفَيْرَةٌ تُحْفَر للأَسَدِ والصَّيْدِ ويُغَطَّى رأْسُها بما يسترها لِيَقَع فيها، قال: وقد رُوِي الحُكم فيها بغير هذا الوجه.
والزابِيانِ: نَهَرانِ بناحية الفُرات، وقيل: في سافِلة الفُرات، ويسمى ما حَولَهما
(* قوله «ويسمى ما حولهما إلخ» عبارة التكملة: وربما سموهما مع ما حواليهما من الانهاء الزوابي). من الأَنهار الزَّوابي: وربما حذفوا الياء فقالوا الزّابانِ والزّابُ كما قالوا في البازي بازٌ. والأُزْبِيُّ: السُّرْعةُ والنَّشاطُ في السير، على أُفْعول. واستثقل التشديد على الواو، وقيل: الأُزْبِيُّ العَجَبُ من السير والنَّشاط؛ قال منظور بن حَبَّةَ:
بِشَمَجَى المَشْيِ عَجُولِ الوَثْبِ،
أَرْأَمْتُها الأَنْساعَ قَبْلَ السَّقْبِ،
حتى أَتَى أُزْبِيُّها بالأَدْبِ
والأُزبيُّ: ضَرْبٌ من سير الإِبل. والأَزَابِيُّ: ضُروب مختلفة من السَّير، واحدها أُزْبِيٌّ. وحكى ابن بري عن ابن جني قال: مَرَّ بنا فلان وله أَزابِيُّ منكرة أَي عَدْوةٌ شديد، وهو مُشْتَقٌ من الزُّبْية. والأُزْبِيُّ: الصَّوْت؛ قال صخر الغيّ:
كأَنَّ أُزْبِيَّها، إِذا رُدِمَتْ،
هَزْمُ بُغاةٍ في إِثْرِ ما فَقَدُوا
وزَبَى الشّيءَ يَزْبِيهِ: ساقَه؛ قال:
تِلْكَ اسْتَفِدْها، وأَعْطِ الحُكْمَ والِيَهَا،
فَإِنَّها بَعْضُ ما تَزْبي لَكَ الرَّقِمُ
وفي حديث كعب بن مالك: جَرَتْ بينه وبين رَجل مُحاوَرةٌ قال كعب: فقلت له كَلِمةً أُزْبِيهِ بها أَي أُزْعِجُه وأُقْلِقُه، من قولهم أَزْبَيْتُ الشَّيءَ أُزْبِيه إِذا حَمَلْتَه، ويقال فيه زَبَيْتُه لأَن الشَّيءَ إِذا حُمِل أُزْعِجَ وأُزِيلَ عن مكانه. وزَبَى الشَّيءَ: حمله: قال الكميت:
أَهَمْدانُ مَهْلاً لا تُصَبِّحْ بُيُوتَكُمْ،
بِجَهْلِكُمْ، أُمُّ الدُّهَيْمِ وما تَزْبي
يُضرب الدُّهَيْمُ وما تَزْبي للدّاهِية إِذا عَظُمَت وتَفَاقَمَتْ. وزَبَيْتُ الشَّيءَ أَزْبِيه زَبْياً: حَمَلْتُه. وازْدَباهُ: كزَباه. وتَزابى عنه: تَكَبَّر؛ هذه عن ابن الأَعرابي؛ قال: وأَنشدني المفضل: يا إِبِلي ما ذامُه فَتِيبَيْهْْ
(* قوله «يا إبلي إلخ» هكذا ضبطت القوافي في التهذيب والتكملة والصحاح، ووقع لنا ضبطه في عدة مواضع من اللسان تبعاً للأصل بخلاف ما هنا). ماءٌ رواءٌ ونَصِيٌّ حَوْلَِيْهْ،
هَذا بأَفْواهِك حتَّى تَأْبَيْهْ،
حتى تُرُوحِي أُصُلاً تَزابَيْهْ
تَزابيَ العانةِ فَوْقَ الزَّازَيْهْ
قال: تَزابَيْه تَرَفَّعي عنه تكبراً أَي تكَبَّرِين عنه فلا تُريدينَه ولا تَعْرِضِينَ له لأَنكِ قد سَمِنْتِ، وقوله: فوق الزَّازَيْهْ المكانُ المرتفع، أَراد على الزَّيْزاءَةِ فغيَّره. والتَّزابي أَيضاً: مِشْيَةٌ فيها تَمَدُّد وبُطْءٌ؛ قل رؤْبة:
إِذَا تَزَابى مِشيةً أَزائِبَا
أَراد بالأَزائِبِ
الأَزَابيَّ، وهو النَّشاطُ. ويقال: أَزَبَتْه أَزْبَةٌ وأَزَمَتْه أَزْمة أَي سَنَة. ويقال: لَقِيتُ منه الأَزابيَّ؛ واحدُها أُزْبيٌّ، وهو الشرُّ والأَمرُ العظيم.

### Türkçe

**الزُّبْيةُ**: suyun üstüne çıkmadığı tümsek.

Ve meselde: “Sel **الزُّبَى**’ya ulaşmıştır.” Ve Osman, رضي الله عنه, kuşatılınca Ali’ye yazdı: “Amma ba‘d; sel **الزُّبَى**’ya ulaşmış ve kuşak **الطُّبْيَيْنِ**’i aşmıştır; şu mektubum sana gelince bana gel; ister benim lehime ol ister aleyhime.”; sınırı aşıncaya kadar büyüyen yahut şiddetlenen, artık telafi edilemeyen iş için mesel olarak vurulur. Ve **الزُّبَى**: **زُبْية**’nin çoğuludur; o, suyun üstüne çıkmadığı tümsektir. Dedi ki: o, zıt anlamlılardandır. Ve denildi: ancak, aslan için kazılan çukuru kastetmiştir; sel ona ulaşmasın da dolup kapanmasın diye, ancak yerin yüksek bir yerinde kazılır. Ve **الزُّبْيةُ**: av için adamın içinde pusuya yattığı bir çukurdur; kurt için kazılır da onda avlanır. İbn Sîde: **الزُّبْية** avcının içinde gizlendiği bir çukurdur. Ve **الزُّبْية**: içinde kızartma yapılıp ekmek pişirilen bir çukurdur; ve **زَبَّى** eti ve başkasını: onu onun içine attı; dedi ki:

Uçtu çekirgem, onu **زَبَّيْتُه** ettikten sonra,
Başım taş olsaydı onu atardım.

Ve **الزُّبْية**: aslan için kazılan bir kuyu yahut çukur; onu **زَباها** etti ve onu **تَزَبَّاها** etti; dedi ki:

Öyle oldu ki, kurulmuş olan iş,
Bir **زُبْية**’ye **تَزَبَّى** eden kimse gibi; sonra avlandı.

Ve onda **تَزَبَّى** etti: onu **تَزَبَّاها** etmek gibidir; ve Alkame dedi ki:

Onun için **ذِي الأَرْطى**’da **تَزَبَّى** etti; arkasında ise
Adamlar vardı; oklarını ve **كَلِيبُ**’i ortaya çıkardı.

Ve şöyle rivayet edilir: “Ve onu adamlar istedi.” Ferrâ dedi ki: **زُبْيةُ الأَسَدِ**’e, akıntı yatağından yüksek oluşu sebebiyle **زُبْية** adı verildi; ve denildi: buna, onu yüksek bir yerde kazıyor olmalarından dolayı ad verildi. Ve denilir: “Bir **زُبْية**’yi **تَزَبَّيْتُ** ettim”; Turmâh dedi ki:

Ey düzlüğün ve dağların **طَيِّء**’ü, buluşma yeriniz,
Aslanın **زُبْية**’sinin en üstü: av arayanın yeri gibidir.

Ve **الزُّبْية** ayrıca: karınca çukuru; karınca bunu ancak yüksek bir yerde yapar. Ve hadiste: kabirlerin **مَزابي**’sinden nehyetti; İbnü’l-Esîr dedi ki: o, ölü için ağıt yakılan ve onunla feryat edilen şeydir; “**ما زَباهُم** إلى هذا” sözünden, yani “onları buna ne çağırdı”; ve denildi: o, **مِزْباةٍ**’nin çoğuludur; **الزُّبْية**’den, o da çukurdur. Dedi ki: sanki—Allah daha iyi bilir—kabri **الزُّبْية** gibi yarıp (şakk ederek) ve **يُلْحَد** etmemeyi kerih görmüştür. Dedi ki: “**اللَّحْدُ** لنا و**الشَّقُّ** لغيرنا” sözü onu destekler. Dedi ki: bazısı onu tashif etti de “kabirlerin **مَراثي**’sinden nehyetti” dedi. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: insanların sabahleyin içinde birbirini itiştiği bir **زُبْية** hakkında soruldu; bir adam içine düştü de bir başkasına tutundu; ikinci üçüncüye, üçüncü dördüncüye tutundu; dördü de içine düştüler; aslan onları tırmaladı da öldüler. Dedi ki: onun kenarı üzerinde diyet vardır: birinciye onun dörtte biri, ikinciye onun dörtte üçünü, üçüncüye onun yarısını, dördüncüye bütün diyeti. Sonra Peygamber, صلى الله عليه وسلم, haberdar edildi de hükmünü geçerli kıldı. **الزُّبْيةُ**: aslan ve av için kazılan küçük bir çukurdur; içine düşsün diye başı onu örten şeyle örtülür. Dedi ki: onda hüküm bunun dışındaki bir vecihle de rivayet edilmiştir.

Ve **الزابِيانِ**: Fırat tarafında iki nehirdir; ve denildi: Fırat’ın aşağı kısmındadır. Ve onların çevresi, nehirlerden **الزَّوابي** diye adlandırılır: ve bazen yâ’yı düşürürler de **الزّابانِ** ve **الزّابُ** derler; **البازي** hakkında **بازٌ** dedikleri gibi.

Ve **الأُزْبِيُّ**: yürüyüşte sürat ve canlılık; **أُفْعول** vezni üzerinedir. Vâv üzerindeki şeddeli söyleyişi ağır buldu. Ve denildi: **الأُزْبِيُّ** yürüyüşten hayret ve canlılıktır; Manzûr b. Habbe dedi ki:

Yürüyüşte çevik, sıçrayışta aceleci,
Süt emen yavrudan önce kayışları ona bağladım,
Ta ki onun **أُزْبِيُّ**’si edeple geldi.

Ve **الأُزبيُّ**: develerin yürüyüşünden bir türdür. Ve **الأَزَابِيُّ**: yürüyüşün çeşitli türleridir; onun teki **أُزْبِيٌّ**’dir. İbn Berrî, İbn Cinnî’den nakletti: “Falanca yanımızdan geçti; onun inkâr edilen **أَزابِيُّ**’si vardı”; yani şiddetli bir koşu; ve o, **الزُّبْية**’den türetilmiştir.

Ve **الأُزْبِيُّ**: ses; Sahr el-Gayy dedi ki:

Sanki onun **أُزْبِيَّ**si, doldurulunca,
Kaybettiklerinin ardından azgınların bozguna uğrayışı.

Ve **زَبَى** şeyi **يَزْبِيهِ**: onu sevk etti; dedi ki:

Onu elde et; hükmü de onun valisine ver;
Çünkü o, yazının sana **تَزْبي** ettiği şeyin bir kısmıdır.

Ve Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: onunla bir adam arasında bir konuşma geçti; Ka‘b dedi ki: “Ona, onunla onu **أُزْبِيهِ** edeceğim bir kelime söyledim”; yani onu rahatsız ederim ve tedirgin ederim; “**أَزْبَيْتُ** şeyi **أُزْبِيه**” sözünden: onu yüklediğim zaman. Ve onda “**زَبَيْتُه**” de denilir; çünkü şey yüklendiği zaman rahatsız edilir ve yerinden kaldırılır. Ve **زَبَى** şeyi: onu taşıdı; Kümeyt dedi ki:

Ey Hemdân, yavaş; evlerinize sabah baskını yapmayın,
Cahilliğinizle; **أُمُّ الدُّهَيْمِ** ve **ما تَزْبي** ile.

“**الدُّهَيْمُ** ve **ما تَزْبي**” büyük olup şiddetlendiği zaman musibet için mesel vurulur. Ve “Şeyi **زَبَيْتُ** ederim, onu **أَزْبِيه**; **زَبْياً**”: onu taşıdım. Ve onu **ازْدَباهُ**: onu **زَباه** etmek gibidir. Ve ondan **تَزابى** etti: kibirlendi; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Dedi ki: Mufaddal bana okudu:

Ey develerim, onu ayıplayan nedir; artık onu **فَتِيبَيْهْ**,
Berrak su ve çevresinde **نَصِيٌّ**,
Bu, ağızlarınızladır; ta ki onu **تَأْبَيْهْ**,
Ta ki akşamleyin dönesiniz; sabahleyin ondan **تَزابَيْهْ**,
**تَزابيَ العانةِ** gibi, **الزَّازَيْهْ**’in üstünde.

Dedi ki: “**تَزابَيْهْ**”: ondan kibirlenerek yüksel; yani ondan kibirleniyorsun da onu istemiyorsun ve ona yönelmiyorsun; çünkü semirdin. Ve onun sözü: “**فوق الزَّازَيْهْ**” yüksek yerdir; **الزَّيْزاءَة** üzerinde demek istedi de onu değiştirdi. Ve **التَّزابي** ayrıca: içinde uzama ve yavaşlık bulunan bir yürüyüştür; Ru’be dedi ki:

Bir yürüyüşle **تَزَابى** edince, **أَزائِبَا**.

**الأَزائِب** ile **الأَزَابيَّ**yi kastetti; o da canlılıktır. Ve denilir: onu bir **أَزْبَةٌ** **أَزَبَتْه** etti ve onu bir **أَزْمة** **أَزَمَتْه** etti; yani bir yıl. Ve denilir: ondan **الأَزابيَّ**yi gördüm; onun teki **أُزْبيٌّ**’dir; o da kötülük ve büyük iştir.
