# زبي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زبى

: ( ى ( *!زَباهُ *!يَزْبِيهِ ) *!زَبْياً : ( حَمَلَهُ ) ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ :
تلْكَ اسْتَفِدْها وأَعْطِ الحُكْمَ والِيَها
فإنَّها بَعْضُ ما *!تَزْبي لَكَ الرَّقِمُوأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه للكُمَيْت :
أَهَمْدانُ مَهْلاً لا تُصَبِّحْ بُيوتَكُمْ
بجَهْلِكُمُ أُمُّ الدُّهَيْمِ وما تَزْبي ( *!كأَزْباهُ ) ، كذا في النُّسخِ ؛ ومنه حدِيثُ كعبٍ : ( فقلت له كَلِمَةً *!أُزْبِيهِ بذلكَ ) ، أَي أحملُه على الإِزْعاجِ ؛ قالَهُ ابنُ الأَثيرِ .
ونَصّ الجوهريِّ والتَّهْذِيب والمُحْكَم : *!كازْدَباهُ .
( و ) زَباهُ يَزْبِيهِ زَبْياً : ( ساقَهُ ) ؛ وبه فَسَّر ابنُ سِيدَهُ قَوْلَ الشاعِرِ الذي أَنْشَدَه الجوهريُّ .
( *!كَزَبَّاهُ ) *!تَزْبِيةً ، ( *!وازْدَباهُ .
( و ) زَباهُ ( بِشَرَ ) أَوْ مَكْرُوهٍ : ( دَهاهُ ) به .
( *!والزُّبْيَةُ ، بالضَّمِّ : الَّرابيَةُ لا يَعْلُوها ماءٌ ) ، والجَمْعُ *!الزُّبَى .
ومنه قَوْلُهم : بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبَى ؛ يُضْرَبُ للأَمْرِ يتَفاقَمُ ويُجاوِزُ الحَدَّ حتى لا يُتَلافَى .
وكتَبَ عُثْمانُ إلى عليَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنهما ، لمَّا حُوصِرَ : ( أَمَّا بَعْدُ فقد بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبَى وجاوَزَ الحِزامُ الطُّبْيَيْنِ ، فإذا أَتاكَ كِتابِي فأَقْبِلْ إليَّ ، عليَّ كنْتَ أَمْ لي ) .
( *!وَزَبَّى اللَّحْمَ *!تَزْبِيَةً : نَشَرَهُ فيها ) ، أَي في *!الزُّبْيةِ .
كَلامُ المصنِّفِ هنا يَحتاجُ إلى تَأَمّلٍ ، فإنَّ ابنَ سِيدَه ذَكَرَ مِن مَعانِي *!الزُّبْيةِ : حَفِيرَةٌ يُشْتَوى فيها ويُخْتَبَزُ ، ثم قالَ : وزَبَّى اللَّحْمَ طَرَحَه فيها ؛ وأَنْشَدَ :
طارَ حرادي بَعْدَما *!زَبَّيْتُه

لو كانَ رأْسِي حَجَراً رَمَيْتُهفأَيْنَ الطرح مِنَ النِّشْر ، فتأَمَّل ذلكَ .
( و ) *!الزُّبْيَةُ : ( حُفْرَةٌ ) تُحْفَرُ ( للأَسَدِ ) ، سُمِّيت بذلكَ لأنَّهم كانوا يَحْفِرُونهَا في موْضِعٍ عالٍ ؛ ( وقد *!زَبَّاها *!تَزْبِيَةً *!وتَزَبَّاها ) ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ :
فكانَ والأَمْرَ الذي قَدْ كِيدا
كاللَّذْ *!تَزَبَّى *!زُبْيةً فاصْطِيداوأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه لعَلْقَمة :
تَزَبَّى بذِي الأَرْطى لها ووراءَها
رِجالٌ فبَدَّتْ نَبْلَهم وكَلِيبُ ( *!والأُزْبِيُّ ، كتُرْكِيَ : السُّرْعَةُ والنَّشاطُ ) ؛ على أُفْعُولٍ ، واسْتُثْقِل التَّشْديدُ على الواوِ ؛ وأَنْشَدَ الجوهرِيُّ :
بِشَمَجَى المَشْيِ عَجُولِ الوَثْبِ
حتى أَتَى *!أُزْبِيُّها بالأَدْبِ ( و ) *!الأُزْبِيُّ أَيْضاً : ( ضَرْبٌ من السَّيْرِ ) ؛ وفي المُحْكَم : مِن سَيْرِ الإِبِلِ .
وفي الصِّحاحِ : قالَ الأَصْمعيُّ : *!والأَزَابيُّ : ضُروبٌ مُخْتلفَةٌ مِن السَّيْرِ ، واحِدُها *!أُزْبِيٌّ .
( و ) *!الأُزْبِيُّ : ( الأَمْرُ ) العَظِيمُ ؛ كما في الصِّحاحِ .
( و ) أَيْضاً : ( الشَّرُّ العَظِيمُ ) ؛ ولَيسَ في الصِّحاحِ وَصْفُ الشَّرِ بالعَظِيمِ ؛ ( ج *!أَزَابِيٌّ ) .
يقالُ : لَقِيتُ منه *!الأَزابِيَّ ، أَي الأَمْر العَظِيم ، والشَّر ؛ عن أَبي زَيْدٍ .
( *!والزَّابيانِ : نَهْرانِ أَسْفَلَ الفُراتِ ) بَيْنَ المَوْصِل وتِكْرِيتَ ، فالكبيرُ يفرغ في شرقي دِجْلَةَ .
( ويقالُ : *!الزَّابانِ ) بحذْفِ الياءِ ، كما يقالُ البازُ في البازِيّ ، ونَسَبَه الأزْهريُّ للعامَّةِ ؛ وقد يقالُ *!الزَّوابي أَيْضاً ، قالَهُ نَصْر .
قال الأزْهريُّ : لمَا

حَوْلَها مِنَ الأنْهارِ .
( *!والتَّزابِي : مِشْيَةٌ في تَمَدُّدٍ وبُطْءٍ ) ؛ وأَنْشَدَ الأزهريُّ لِرُؤْبَةَ :
إذا *!تَزَابى مِشْيَةً *!أَزائِبَا ( و ) *!التَّزابي : ( التَّكَبُّرُ ) ؛ أَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابيِّ عن المُفَضّل :
يا إِبِلي ما ذامُه فتأبيهماءٌ رواءٌ ونَصِيٌّ حَوْلَيْهْ هذا بأَفْواهِكَ حتَّى تَأْبَيْهْ حتى تُرُوحي أُصُلاً *!تُزَابَيْهُ *!تَزابيَ العانَةِ فَوْقَ الزَّازَيْهْأَي تكبَّرِينَ عنه فلا تُرِيدينَه ولا تَعْرِضِينَ له لأنَّكَ قد سَمِنْتِ .
( *!وزَبْيَةُ ) ، بالفتْحِ : ( وادٍ .
( وزِبِيْبَا ، بكسْرِ الزَّاي والباءِ الأُولَى : جَدُّ والِدِ ) أَبي الفَضْل ( محمدِ بن عليِّ بنِ أَبي طالِبٍ ) ؛ كذا في النُّسخِ والصَّوابُ : محمدِ بنِ عليِّ بنِ طالِبِ بنِ محمدٍ الحَرْبيِّ ؛ ( شَيْخُ ) أَبي طاهِرٍ ( السِّلَفيِّ ) ، ويُعْرَفُ بابنِ زِبِيْبَا ، وُلِدَ سَنَة 436 ، وتُوفي سَنَة 511 ، وقد تقدَّمَ ذِكْرُه للمصنِّفِ في حَرْفِ الباءِ الموحَّدَةِ فإعادَتُه ثانِياً تِكْرارٌ .
وممَّا يُسْتدركَ عليه :
*!الزُّبْيَةُ ، بالضمِّ : حُفْرَةٌ يَسْتَتِرُ فيها الصائِدُ .
وأَيْضاً : حَفِيرَةٌ يُشْتَوى فيها ويُخْتَبَزُ .
وأَيْضاً : حُفَر النَّمْلِ ، والنَّمْلُ لا يَفْعلُه إلاَّ في مَوْضِعٍ عالٍ .
*!وتَزَبَّى في *!الزُّبْيَةِ : *!كتَزَبَّاها ، عن ابنِ سِيدَه .
*!والأُزْبيُّ ، كتُرْكِيَ : الصَّوْتُ ؛ قالَ صخرُ الغيِّ :
كأَنَّ *!أُزْبِيَّها إذا رُدِمَتْ
هَزْمُ بُغاةٍ في إثْرِ ما فَقَدُواوأَيْضاً العجبُ .
*!وزِبْتُه ، بالكسْرِ : حَمَلْتُه ؛ نقلَهُ الأَزْهريُّ ،

*!وازْدبْتُه كَذلكَ .
وفي الحدِيثِ : ( نَهَى عن *!مَزابِي القُبُور ) ، هي جَمْعُ *!مِزْباةٍ من *!الزُّبْيةِ ، وهي الحُفْرَةُ ، كأَنَّه كَرِهَ أَن يُشَقَّ القَبْرُ ضَرِيحاً *!كالزُّبْيَةِ ولا يُلْحَدُ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : وقد صَحَّفَه بعضُهم فقالَ : نَهَى عن مَراثِي القُبُور .
وقالَ بعضُهم : *!الزُّبْيَةُ مِنَ الأَضْدادِ .
وزَبَى له شرّاً تَزْبيةً : دَهاهُ .
*!وزَبيْتُ له *!تَزْبيةً : أَعْدَدْتُ له .
وما *!زَباهُم إلى هذا : ما دَعاهُم إليه .

### Türkçe

: ( ى ( **زَباهُ** **يَزْبِيهِ** ) **zَبْياً** : ( onu taşıdı ) ; ve el-Cevherî inşâd etti:
Şu( şeyi) onu elde et ve hükmü onun velîsine ver;
çünkü o, rakamın sana **tَزْبي** ettiği şeyin bir kısmıdır
Ve İbn Sîde el-Kümeyt’ten inşâd etti:
Ey Hemdân, yavaş; evlerinizi sabahlatmayın
cehlinizle; Ümmü’d-Duheym ve (senin) **تَزْبي** ettiğin ( **كأَزْباهُ** ) ; nüshalarda böyle(ce)dir; ve ondan Ka‘b hadîsi: (Ona bir söz söyledim ki onunla **أُزْبِيهِ** ) yani onu rahatsız etmeye sevk ederim; bunu İbnü’l-Esîr söyledi.
El-Cevherî’nin, et-Tehzîb’in ve el-Muhkem’in nassı: **كازْدَباهُ** .
( ve ) **زَباهُ** **يَزْبِيهِ** **zَبْياً** : ( onu sevk etti ) ; ve bununla İbn Sîde, el-Cevherî’nin inşâd ettiği şairin sözünü tefsir etti.
( **كَزَبَّاهُ** ) **تَزْبِيةً** , ( **وازْدَباهُ** .
( ve ) **زَباهُ** ( bir hayır ) yahut mekruh( bir şey ) : ( onu ona uğrattı ) .
( **والزُّبْيَةُ** , damme ile: suyun üstüne çıkmadığı tümsek ) , çoğulu **الزُّبَى** .
Ve ondan onların sözü: sel **الزُّبَى**’ya ulaştı; sınırı aşarak artık telâfi edilemeyecek derecede büyüyen iş için darb-ı mesel yapılır.
Ve Osman, kuşatıldığında Ali’ye—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—yazdı: ( Amma ba‘d, sel **الزُّبَى**’ya ulaştı ve kuşak iki böğrü aştı; kitabım sana gelince bana gel; benim üzerime, sen benim için miydin yoksa benim aleyhime mi ) .
( **وَزَبَّى اللَّحْمَ** **تَزْبِيَةً** : onu orada yaydı ) , yani **الزُّبْية**’de.
Musannifin buradaki sözü teemmüle muhtaçtır; çünkü İbn Sîde **الزُّبْية**’nin mânalarından: içinde kızartılan ve ekmek pişirilen bir çukur(du) diye zikretti; sonra dedi ki: ve **زَبَّى اللَّحْمَ** onu içine attı; ve inşâd etti:
Harâdî uçtu, onu **زَبَّيْتُه**’den sonra

Eğer başım taş olsaydı onu atardım
Öyleyse atma nerede, yayma nerede; bunu teemmül et.
( ve ) **الزُّبْيَةُ** : ( bir çukur ) ( aslan için ) kazılır; onlara yüksek bir yerde kazdıkları için bununla adlandırıldı; ( ve onu **زَبَّاها** **تَزْبِيَةً** ve **تَزَبَّاها** ) ; ve el-Cevherî inşâd etti:
O hâlde, tuzak kurulan iş
avlanıp yakalanan, **تَزَبَّى** bir **زُبْية** gibi(ydi)
Ve İbn Sîde Alkame’ye ait olarak inşâd etti:
Onun için Zî’l-Artâ’da **تَزَبَّى**; arkasında da
adamlar (vardı); oklarını ve Kelîb’i ortaya çıkardı
( **والأُزْبِيُّ** , **كتُرْكِيَ**: sürat ve canlılık ) ; **أُفْعُول** vezni üzerinedir; vâv üzerindeki şedde ağır görüldü; ve el-Cevherî inşâd etti:
Yürüyüşte şemecî, sıçrayışta aceleci
ta ki onun **أُزْبِيُّ**’si edeple geldi
( ve ) **الأُزْبِيُّ** ayrıca: ( yürüyüşten bir tür ) ; ve el-Muhkem’de: develerin yürüyüşünden.
Ve es-Sıhâh’ta: el-Asma‘î dedi: **والأَزَابيُّ** yürüyüşten muhtelif türlerdir; onun teki **أُزْبِيٌّ**’dir.
( ve ) **الأُزْبِيُّ** : ( büyük iş ) ; es-Sıhâh’ta olduğu gibi.
( ve ) ayrıca: ( büyük şer ) ; ve es-Sıhâh’ta şerrin “büyük” diye vasfı yoktur; ( çoğulu **أَزَابِيٌّ** ) .
Denir: ondan **الأَزابِيَّ** ile karşılaştım; yani büyük iş ve şer; Ebû Zeyd’den.
( **والزَّابيانِ** : Fırat’ın aşağısında iki nehirdir ) Musul ile Tikrît arasında; büyüğü Dicle’nin doğusuna dökülür.
( ve denir: **الزَّابانِ** ) yâ’nın hazfiyle; nasıl ki **البازُ** denir **البازِيّ**’de; el-Ezherî onu avama nisbet etti; ve **الزَّوابي** de denebilir; bunu Nasr söyledi.
El-Ezherî dedi: onun etrafında nehirlerden dolayı.
( **والتَّزابِي** : uzama ve yavaşlık içinde bir yürüyüş ) ; ve el-Ezherî Rü’be’den inşâd etti:
Ne zaman **تَزَابى** bir yürüyüşle, **أَزائِبَا**
( ve ) **التَّزابي** : ( kibirlenme ) ; İbnü’l-A‘râbî el-Mufaddal’den rivayetle inşâd etti:
Ey develerim, onu ayıplayan nedir ki onlara karşı çıkarsın?
bol su ve etrafında otlak;
bu, ağızlarınla( içtiğin)dir, ta ki onu reddedesin;
ta ki akşamüstü dönesin, ikindi vakti, **تُزَابَيْهُ**
**تَزابيَ** sürünün, **الزَّازَيْهْ**’in üstünde
Yani ondan kibirleniyorsun; onu istemiyorsun ve ona yönelmiyorsun; çünkü semirdin.
( **وزَبْيَةُ** ) fetha ile: ( bir vadi .
( **وزِبِيْبَا** , **الزَّاي** ve ilk **الباءِ**’nin kesresiyle: dede ) Ebü’l-Fazl’ın (Muhammed b. Ali b. Ebî Tâlib’in); nüshalarda böyle(ce)dir; doğrusu: Muhammed b. Ali b. Tâlib b. Muhammed el-Harbî’dir; ( şeyhi ) Ebû Tâhir’in (es-Silefî’nin); İbn Zibîbâ diye bilinir; 436 yılında doğdu, 511 yılında vefat etti; musannifin onun zikri daha önce **الباءِ** **الموحَّدَةِ** harfinde geçti; onu ikinci defa iade etmek tekrar(dır).
Ona istidrâk olunacak şeylerdendir:
**الزُّبْيَةُ** , damme ile: avcının içinde gizlendiği bir çukur.
Ve ayrıca: içinde kızartılan ve ekmek pişirilen bir çukur.
Ve ayrıca: karınca çukurları; karınca bunu ancak yüksek bir yerde yapar.
**وتَزَبَّى** içinde **الزُّبْيَةِ** : **كتَزَبَّاها** , İbn Sîde’den.
**والأُزْبيُّ** , **كتُرْكِيَ**: ses; Sahrü’l-Gayy dedi:
Sanki onun **أُزْبِيَّ**’si, doldurulduğunda
kaybettiklerinin ardından azgınların bozguna uğrayışı(dır)
Ve ayrıca: hayret.
**وزِبْتُه** , kesre ile: onu taşıdım; el-Ezherî nakletti,
**وازْدبْتُه** de böyledir.
Hadiste: ( kabirlerin **مَزابِي**’sinden nehyetti ), o **مِزْباةٍ**’nin çoğuludur, **الزُّبْية**’dendir; o çukur(dur); sanki kabri **كالزُّبْيَةِ** gibi lahit açmadan yarık (darîh) şeklinde yarmayı kerih gördü.
İbnü’l-Esîr dedi: bazısı onu tashîf etti de şöyle dedi: kabirlerin mersiyelerinden nehyetti.
Bazısı dedi: **الزُّبْيَةُ** zıt anlamlılardandır.
Ve ona bir şer **زَبَى** **تَزْبيةً** : onu ona uğrattı.
**وزَبيْتُ** ona **تَزْبيةً** : ona hazırladım.
Ve onları buna **زَباهُم** eden nedir: onları ona çağıran nedir.
