# زب (ز-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الزاي والباء
زب ، بز : مستعملان .
زب : شمر : تَزَبَّبَ الرجُل : إذا امتلأ غَيْظاً .
أبو عبيد عن الأحمر : زَبَّت الشَّمسُ وأَزَبَّتْ : إذا دَنّتْ للغُروب .
وقال اللّيث : الزَّبُّ : مَلْؤُكَ القِرْبَةَ إلى رَأْسها ، يقال : زَبَبْتُها فازْدَبَّتْ .
وقال غيره أبو عمرو : وزَبْزَب : إذا غَضِب ، وزَبْزَب أيضاً إذا انهزَمَ في الحرب .
ثعلب عن ابن الأعرابي : من أسماءِ الفَأْر الزَّبابة .
قلتُ : فيها طَرَش ، وتُجمَع زَبَاباً وزَبابات ، وقال ابن حلِّزة :
وهُمُ زَبابٌ حائِرٌ
لا تَسْمَع الآذانُ رَعْدَا
أي : لا تَسمَع آذانُهم صوتَ الرّعد لأنّهم صُمٌّ طُرُش .
وقال الليث : الزَّباب : ضَرْبٌ من الجِرْذان عِظام ، وأَنشَد :
وَثْبةَ سُرْعوبٍ رَأَى زَبابَا
وقال ابن الأعرابيّ : الزَّبيب : زَبَدُ الماء ، ومنه قولُه :
حتى إذا تَكَشَّفَ الزَّبيبُ
قال : والزَّبيب اجتماعُ الرِّيق في الصِّماغَين .
والزَّبيب : السّمّ في فَمِ الحيَّة .
وقال الليث : الزَّبيب معروف ، والزَّبيبةُ الواحدة . قال : والزَّبيبةُ : قُرْحَةٌ تخرَج باليَد تُسمَّى العَرْفَة .
وفي الحديث : ( يَجيءُ كَنْزُ أحدِهم يومَ القيامة شُجاعاً أَقرَعَ له زِبِيبَتان ) الشُّجاعُ : الحيّة ، والأقرَع : الّذي تمرَّط جِلْدُ رأسِه . وقولُه : ( زِبيبتان ) . قال أبو عبيد : هما النُّكْتَتَان : السَّوْداوان فوق عَيْنَيه ، وهو أَوْجَش ما يكون من الحيّات وأخبَثُه .
قال : ويقال : إن الزَّبيبَتَين هما الزَّبَدَتان تكونان شِدْقَيِ الإنسان إذا غَضِب وأَكْثَر الكلامَ حتى يُزْبِد .
وروِي عن أمِّ عَيلانَ بنتِ جَرير أنها قالت : ربّما أَنشَدْتُ أَبِي حتّى يتزَبَّتَ شِدْقَايَ .
وقال الراجز :
إنِّي إِذا ما زَبَّبَ الأَشداقُ
وكَثُر الضِّجاجُ واللَّقلاقُ
ثَبْتُ الجَنان مِرْجَمٌ وَدّاقُ
وقال اللّيث : الزَّبَب مَصدَر الأزَبّ ، وهو كثرة شعر الذّراعين والحاجبين والعين ، والجميع الزُّبُّ .
قال : والزبّ أيضاً : زُبُّ الصبيِّ ، وهو ذَكَرُه بلُغة أهلِ اليمَن .
والزُّبّ أيضاً : اللحية . وأنشد :
فاضت دموع الجحمتين بعبرة
على الزُّب حتى الزُّب في الماء غامس
وقال شمر : وقيل : الزّب الأنف بلغة أهل اليمن .
وزَبان اسمٌ ، فمن جعَلَه فَعّالاً من زَبَنَ صَرَفَه ، ومن جَعَلَه فَعْلانَ مِن زَبَّ لم يَصرِفه ، يقال : زَبَّ الحمْلَ وزَأَبه وازْدَبَّهُ : إذا حَمَله ، ويقال للدّاهية المنكَرة : زَبَّاءُ ذاتُ وَبَر ، ويُقال للناقة الكثيرة الوَبَر : زَبَّاء ، وللجَمَل : أزَبّ ، وكلّ أزَبّ نَفُور .
وسئل الشعبيُّ عن مسألة غامضة فقال : زَباءُ ذاتُ وبر لو وَرَدَتْ على أهل بَدْرٍ لأعضَلَت بهم ، أراد أنها مُشكِلة ، شَبّهها بالناقة الشّرود لغموضها .
بز : أبو عبيد : البَزُّ والبِزَّةُ : السِّلاح .
وقال الليث : البَزُّ : ضَرْبٌ من الثياب . والبِزازَة : حِرْفَة البَزّاز ، وكذلك البَزُّ من المَتَاع . والبَزُّ : السَّلْب ، ومنه قولُهم : مَنْ عَزَّ بَزَّ ، معناه من غَلَب سَلَب . والاسمُ البِزِّيزَى .
وقول الهذلي :
فويلُ امِّ بزَ جَرّ شَعْل على الحصى
فوقّر بزُّ ما هنالك ضائعُ
الوقر : الصدع . وقِّر بَزُّ ، أي : صُدع وقُلِّل وصارت فيه وقرأت . وشَعْلٌ : لقب تأبط شراً .
كان أسر قيس بن العيزارة حين أسرته فَهم ، فأخذ ثابت بن عامر سلاحه فلبس سيفه يجره على الحصى فوقره ، لأنه كان قصيراً .
ويقال : ابتَزَّ الرجلُ جارِيتَه من ثِيابها : إذا جَرَّدها ، ومنه قولُ امرىء القيس :
إذا ما الضَّجيع ابتزَّها مِن ثيابِها
تمِيل عليه هَوْنةً غيرَ مِتْفالِ
والبُزابزُ : الرجل الشديدُ القويّ وإن لم يكن شجاعاً .
وقال أبو عمرو : رجل بَزْبَزٌ وبُزابِز .
والبَزْبَزةُ : شِدّة السَّوْق ، وأنشد :
ثم اعْتَلاها قَزَحاً وارْتَهَزا
وساقَها ثمَّ سِياقاً بَزْبَزا
قال : والبَزْبزة : معالَجة الشيء وإصلاحه ، يقال للشيء الّذي أجيد صنعتُه : قد بَزْبَزْتُه ، وأَنشَد :
وما يَستوِي هِلْبَاجَةٌ متَنفِّجٌ
وذو شُطَبٍ قد بَزْبَزته البَزابزُ
يقول : ما يستوِي رجلٌ ثقيلٌ ضَخْم كأنه لَبنٌ خاثرٌ ورجلٌ خفيفٌ ماضٍ في الأمور ، كأنه سَيْف ذو شُطب قد سَوّاه الصانعُ وصَقَله .
وقال أبو عمرو : البَزْباز : قَصَبة من حديدٍ على فَمِ الكِير تنفخُ النارَ .
وأَنشدَ :
إيهاً خُثَيْمُ حرّك البَزْبازَا
إنّ لنا مجالساً كِنازا
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : البَزْبَز : الغلامُ الخفيف الرُّوح . قال : والبِزِّيزَى السِّلاح ، وبَزْبَز الرجلُ وعَبَّدَ : إذا انهزَم وفَرّ .
وقال أبو عمرو : البَزَز : السِّلاحُ التامُّ .

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الباء**
**زب** ، **بز** : ikisi de kullanılandır.

**زب** : Şemmer: **تَزَبَّبَ الرجُل**: eğer öfkeyle dolduysa.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **زَبَّت الشَّمسُ** ve **أَزَبَّتْ**: eğer batmaya yaklaştıysa.

Leys dedi: **الزَّبُّ**: kırbayı ağzına kadar doldurmandır; denir ki: **زَبَبْتُها** da **فازْدَبَّتْ**.

Başkası, Ebû Amr dedi: ve **زَبْزَب**: eğer öfkelendiyse; ve **زَبْزَب** ayrıca eğer savaşta bozguna uğradıysa.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: farenin adlarından **الزَّبابة**.

Dedim: onda sağırlık vardır; **زَبَاباً** ve **زَبابات** diye çoğul yapılır. İbn Hallize dedi:
وهُمُ **زَبابٌ** حائِرٌ
لا تَسْمَع الآذانُ رَعْدَا

Yani: kulakları gök gürültüsünün sesini işitmez; çünkü onlar sağır, ağır işitenlerdir.

Leys dedi: **الزَّباب**: iri cinslerden bir tür sıçandır; ve inşad etti:
وَثْبةَ سُرْعوبٍ رَأَى **زَبابَا**

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزَّبيب**: suyun köpüğüdür; ondan onun sözü:
حتى إذا تَكَشَّفَ **الزَّبيبُ**

Dedi: ve **الزَّبيب** iki şakakta tükürüğün toplanmasıdır.

Ve **الزَّبيب**: yılanın ağzındaki zehirdir.

Leys dedi: **الزَّبيب** bilinen (şey)dir; **الزَّبيبةُ** ise tekidir. Dedi: ve **الزَّبيبةُ**: elde çıkan, **العَرْفَة** diye adlandırılan bir yaradır.

Hadiste: ( يَجيءُ كَنْزُ أحدِهم يومَ القيامة شُجاعاً أَقرَعَ له **زِبِيبَتان** ) **الشُّجاعُ**: yılandır; **الأقرَع**: başının derisi dökülmüş olandır. Ve onun sözü: ( **زِبيبتان** ). Ebû Ubeyd dedi: ikisi, gözlerinin üstünde bulunan iki siyah noktadır; o, yılanların en dehşetlisi ve en habisidir.

Dedi: ve denir ki: iki **الزَّبيبَتَين**, insanın iki ağzı kenarında, öfkelendiğinde ve çok konuştuğunda köpürünce meydana gelen iki köpüktür.

Ümmü ‘Aylân bint Cerîr’den rivayet olundu: dedi ki: bazen babama inşad ederdim de iki ağzı kenarım **يتزَبَّتَ**.

Râciz dedi:
إنِّي إِذا ما **زَبَّبَ** الأَشداقُ
وكَثُر الضِّجاجُ واللَّقلاقُ
ثَبْتُ الجَنان مِرْجَمٌ وَدّاقُ

Leys dedi: **الزَّبَب** **الأزَبّ**’in masdarıdır; o, iki kolun, iki kaşın ve gözün kıllarının çokluğudur; hepsi **الزُّبُّ**’dur.

Dedi: ve **الزبّ** ayrıca: **زُبُّ الصبيِّ**’dir; o, Yemen ehlinin dilinde onun erkeklik uzvudur.

Ve **الزُّبّ** ayrıca: sakaldır. Ve inşad etti:
فاضت دموع الجحمتين بعبرة
على **الزُّب** حتى **الزُّب** في الماء غامس

Şemmer dedi: ve denildi: **الزّب** burundur, Yemen ehlinin dilinde.

Ve **زَبان** bir isimdir; onu **فَعّالاً** olarak **زَبَنَ**’dan yapan onu i‘rablı kılar; onu **فَعْلانَ** olarak **زَبَّ**’den yapan onu i‘rabsız kılar. Denir ki: **زَبَّ الحمْلَ** ve **زَأَبه** ve **ازْدَبَّهُ**: eğer onu taşıdıysa. Ve inkâr edilen büyük musibete denir: **زَبَّاءُ ذاتُ وَبَر**. Ve çok kıllı deveye denir: **زَبَّاء**; ve deve (erkek deve) için: **أزَبّ**. Ve her **أزَبّ** ürkektir.

Şa‘bî’ye kapalı bir mesele soruldu da dedi: **زَباءُ ذاتُ وبر**; eğer Bedir ehlinin üzerine varmış olsaydı onlara güçlük çıkarırdı; onunla, onun müşkil olduğunu kastetti; onu kapalılığından dolayı ürkek deveye benzetti.

**بز** : Ebû Ubeyd: **البَزُّ** ve **البِزَّةُ**: silahtır.

Leys dedi: **البَزُّ**: elbiselerden bir türdür. **البِزازَة**: **البَزّاز**’ın mesleğidir; ve aynı şekilde **البَزُّ** metadan (eşya)dır. Ve **البَزُّ**: soyup alma (ganimet)tir; ondan onların sözü: **مَنْ عَزَّ بَزَّ**; manası: kim galip gelirse soyup alır. İsim **البِزِّيزَى**’dır.

Hüzeli’nin sözü:
فويلُ امِّ بزَ جَرّ شَعْل على الحصى
فوقّر بزُّ ما هنالك ضائعُ

**الوقر**: yarıktır. **وقِّر بَزُّ**; yani: yarıldı ve azaltıldı ve onda yarıklar oldu. Ve **شَعْلٌ**: Teebbata Şerran’ın lakabıdır.

Kays b. el-‘Ayzâra’yı Fehm esir aldığı zaman onu esir almıştı; sonra Sâbit b. Âmir onun silahını aldı; kılıcını giydi, onu çakılın üzerinde sürüklüyordu da onu yarıp çizdi; çünkü o kısa idi.

Ve denir ki: **ابتَزَّ الرجلُ جارِيتَه من ثِيابها**: eğer onu soyduysa; ondan İmruü’l-Kays’ın sözü:
إذا ما الضَّجيع **ابتزَّها** مِن ثيابِها
تمِيل عليه هَوْنةً غيرَ مِتْفالِ

Ve **البُزابزُ**: cesur olmasa da şiddetli, güçlü adamdır.

Ebû Amr dedi: **رجل بَزْبَزٌ** ve **بُزابِز**.

Ve **البَزْبَزةُ**: sürmenin şiddetidir. Ve inşad etti:
ثم اعْتَلاها قَزَحاً وارْتَهَزا
وساقَها ثمَّ سِياقاً **بَزْبَزا**

Dedi: ve **البَزْبزة**: bir şeyi ele almak ve onu düzeltmektir; iyi yapılmış şeye denir: **قد بَزْبَزْتُه**. Ve inşad etti:
وما يَستوِي هِلْبَاجَةٌ متَنفِّجٌ
وذو شُطَبٍ قد **بَزْبَزته** **البَزابزُ**

Diyor ki: ağır, iri, sanki pıhtılaşmış süt gibi olan bir adam ile; işlerde hafif, atılgan bir adam bir olmaz; sanki üzerinde çizgiler bulunan bir kılıç gibi; onu sanatkâr düzeltmiş ve parlatmıştır.

Ebû Amr dedi: **البَزْباز**: körüğün ağzı üzerinde, ateşe üfleyen demirden bir kamıştır.

Ve inşad etti:
إيهاً خُثَيْمُ حرّك **البَزْبازَا**
إنّ لنا مجالساً كِنازا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَزْبَز**: ruhu hafif oğlandır. Dedi: ve **البِزِّيزَى** silahtır; ve **بَزْبَز الرجلُ** ve **عَبَّدَ**: eğer bozguna uğrayıp kaçtıysa.

Ebû Amr dedi: **البَزَز**: tam silahtır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(زط) الزاء والطاء ليس بشيء. وزُطّ ([1]): كلمةٌ مولَّدة.
(زع) الزاء والعين أصلٌ يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. يقال: زَعْزَعْتُ الشيءَ وتَزعْزَعَ هو، إذا اهتزّ واضطرب. وسيرٌ زعزعٌ: شديد تهتز له الرِّكاب.
قال الهُذََليّ([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ
(زغ) الزاء والغين ليس بشيء. ويقولون: الزغزغة: السُّخْرِيَة.
(زف)  الزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على خِفَّةٍ في كل شيء. يقال زَفَّ الظَّليم زفيفاً، إذا أسرع. ومنه زُفَّتِ العَروسُ إلى زوجها. وزفَّ القومُ في سَيرهم: أَسْرَعُوا. قال جلّ ثناؤه: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. والزَّفْزافة: الرِّيح الشديدة لها زفزفةٌ، أي خِفَّة. وكذلك الزَّفزَف([3]). ويقولون لمن طاشَ حِلْمُهُ: قد زَفَّ رَأْلُه. وزِفُّ الطائر: صِغَار ريشه؛ *لأنه خفيف.
(زق) الزاء والقاف أصلٌ يدل على تضايُقٍ. من ذلك الزُّقاق، سمِّي بذلك لضيقهِ عن الشوارع.
ومن ذلك : زَقَّ الطائرُ فرخَهُ. ومنه الزِّقّ. والتزقيق في الجلد: أن يسلخ مِنْ قِبَلِ [العُنُق([4])].
(زل) الزاء واللام أصل مطّرد منقاسٌ في المضاعَف، وكذلك في كل زاءٍ بعدها لامٌ في الثلاثي. وهذا من عجيب هذا الأصل. تقول: زلَّ عن مكانه زَليلاً وزَلاًّ. والماء الزُّلال: العَذْب؛ لأنه يَزِلّ عن ظَهْرِ اللِّسانِ لِرقَّته. والزَّلَّة: الخطأ؛ لأن المخطئ زلَّ عن نَهْج الصَّواب، وتزلزَلت الأرضُ: اضطرَبت، وزُلْزِلَتْ زِلْزَالاً. والمِزَلَّة([5]): المكان الدَّحْضُ. فأما الذِّئْبُ الأَزَلُّ، وهو الأَرْسَح، فقال ابنُ الأعرابيّ : سمِّي بذلك مِنْ قولهم زَلَّ إذا عدا. وهو القياس الصَّحيح ثم شُبِّهَتْ به المرأةُ الرَّصْعاء فقيل زَلاَّء. وإن كان الأَرْسَح كما قيل فهو قياسُ ما ذكرناهُ أيضاً، لأن اللّحم قد زلَّ عن مؤخَّره، وكذلك عن مؤخَّر المرأة الرَّسْحاء.
ومن الباب الزُّلْزُل([6]) كالقَلِق؛ لأنَّه لا يستقرُّ في مكانه.
ومما شذّ عن الباب الزَّلَزِلُ: الأثاث والمتاع،  على فَعَلِلٍ.
(زم) الزاء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تقدُّم في استقامةٍ وقَصْد، من ذلك الزِّمام لأنه يتقدَّم إذا مُدَّ به، قاصداً في استقامة. تقول زَمَمْتُ البعير أزُمُّه. ويقال أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ، كما يقال أَمَمٌ، أي قصدٌ. ويحلفون فيقولون: "لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه([7])"، يريدون تلقاءَه وقَصْدَه. والزَّمُّ: التقدُّم في السَّير.
ومما شذّ عن هذا الأصل الزِّمْزِمة: الجماعة من الناس. وقال الشيباني: الزِّمزيم: الجِلَّة من الإبل([8]).
(زن) الزاء والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يُتفرّع ولا يُقاس عليها. يقال أَزنَنْتُ فلاناً بكذا، إذا اتَّهمتَهُ به. وهويُزَنُّ به. قال:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])
(زب) الزاء والباء أصلان: أحدهما يدل على وُفُورٍ في شَعَرٍ، ثم يحمل عليه. فالزَّبَب: طُول الشَّعَْر، وكثرتُهُ. ويقال بعيرٌ أزَبُّ. قال الشاعر:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
ومن ذلك عامٌ أَزَبُّ، أي خصيب.
والأصل الآخر:  الزَّبيب، وهو معروف، ثم يشبَّه به، فيقال للنُّكتَتَيْنِ السّوداوينِ فوقَ عينَي الحيّة زبيبتان؛ وهو أخبثُ ما يكون من الحيّات: وفي الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان". وربّما سمَّوا الزَّبَدَتَيْنِ زَبيبتين، يقال أنشَدَ فلانٌ حتَّى زَبَّبَ شِدْقاه، أي أزبدا.
قال الشاعر:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
 ومما شذَّ عن الباب الزَّبَاب: الفارُ، الواحدُ زبابة. وقد يحتمل، وهو بعيدٌ، أن يكون من الزَّبيب، وقد ذكرناه.
ومما هو شاذٌّ لا قياس له: زَبَّتِ الشمس وأزَبّت: دنت للغروب.
(زت) الزاء والتاء كلمةٌ لا قياس لها. يقال زَتَتُّ العروسَ، إِذا زيَّنتَها. قال:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])وقد تزتَّتَتْ، أي تزيَّنت.
(زج) الزاء والجيم أصلٌ يدلُّ على رِقَّةٍ في شيء، من ذلك زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ، وجمعه زِجاج بكسر الزاء. يقال زَجَّجْتُه: جعلت له زُجّاً فإذا نزَعْت زُجَّهُ قلت: أزجَجْتُه([12]).والزَّجَج: دِقَّةُ الحاجبينِ وحُسْنُهما. ويقال أنَّ الأزَجَّ من النعام: الذي فوق عينه ريشٌ أبيض.
(زح) الزاء والحاء يدلّ على البعد. يقال زُحْزِحَ عن كذا، أي بُوعِدَ. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. أي بُوعِد.
(زخ) الزاء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع والمبايَنَة. يقال زَخَخْتُ الشيءَ، إذا دفعتَهُ. وفي الحديث: "مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه".  وزَخَّها: جامَعَها. و*المِزَخَّة: المرأة. ومن الباب الزَّخَّة: الحِقد والغَيظ. قال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])(زر) الزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على شِدَّة. وشذَّ مِنْ ذلك الزِّرّ: زِرُّ القميص. ثم يشتقّ منه الزِّرُّ، يقال إنّه عظمٌ تحت القَلْب. قال ابن السكّيت: يقال للرّجلِ الحسن الرِّعْية للإبل: إنّه لَزِرٌّ من أزرارها. ومن الباب: زَرَّتْ عينهُ، إذا توقَّدَت. يقال عَيْناه تَزِرَّانِ في رأسهِ، إذا تَوقَّدَتا. ومن الباب الزَّرُّ: الشَّلُّ والطَّرد. يقال هو يزُرُّ الكتائبَ بسيفهِ زَرَّا. ومنه الزَّرُّ وهو العضُّ. يقال: حِمارٌ مِزَرٌّ. ويقال الزَّرّة الحَرْبَة([14]). ومن الباب الزَّرِير، وهو الحَصيف السَّديد الرأي. والله أعلم بالصَّواب.
 --------------ـــــ
([1]) الزط، بالضم: جيل من الهند، معرب "جت" بالفتح. قال صاحب القاموس: "والقياس يقتضي فتح معربه". وقال الخوارزمي الكلام على طبقات الهند: "الزط هم حفاظ الطرق، وهم جنس من السند يقال لهم: جتان". انظر مفاتيح العلوم ص 74. وفي معجم استينجاس 356 أن "جت" اسم لجنس هندي حقير.
([2]) هو أميّة بن أبي عائذ الهذلي. اللسان (زعع). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) ويقال أيضاً ريح زفزفة وزفزاف.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) بكسر الزاي وفتحها.
([6]) الزلزل بضم الزاءين : الغلام الخفيف. وفي المجمل: "الزلز" وليس هذا بابه.
([7]) انظر هذا اليمين في أيمان العرب للنجيرمي 15، والأمالي (3: 51)، واللسان (زمم 165)، والمخصص (13: 118)، والمزهر (2: 262).
([8]) شاهده قول نصيب:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
 ([9]) لحضرمي بن عامر، كما في اللسان (زنن).
([10]) الرجز في اللسان (زبب، لقق)، وقائله هو أبو الحجناء نصيب الأصغر. انظر البيان والتبيين (1: 125).
([11]) البيت من تام الرجز. أنشده في اللسان (زهنع، زتت)، والمخصص (4: 54).
([12]) ويقال زججه وأزجه بمعنى ، ولا يقال أزجه إذا نزع زجه.
([13]) البيت لصخر الغي الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (خيف: 235).
([14]) لم ترد الكلمة بهذا المعنى في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(**باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق**)

(**زط**) **الزاء والطاء** bir şey değildir. Ve **زُطّ** ([1]): türetilmiş (müvelled) bir kelimedir.

(**زع**) **الزاء والعين** bir asıldır; bir sarsılmaya ve harekete delâlet eder. Denir: **زَعْزَعْتُ** şeyi ve o **تَزعْزَعَ**; sarsılıp çalkalandığı zaman. Ve **سيرٌ زعزعٌ**: bineklerin kendisi için şiddetle sarsıldığı (kadar) şiddetli (yürüyüş).
**قال الهُذََليّ**([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ

(**زغ**) **الزاء والغين** bir şey değildir. Ve derler: **الزغزغة**: alaydır.

(**زف**)  **الزاء والفاء** bir asıldır; her şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Denir: **زَفَّ الظَّليم زفيفاً**; hızlandığı zaman. Ve ondan: **زُفَّتِ العَروسُ** kocasına (doğru) götürüldü. Ve **زفَّ القومُ** yürüyüşlerinde: hızlandılar. Yüce övgüsüyle dedi: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. Ve **الزَّفْزافة**: şiddetli rüzgâr; onun bir **زفزفةٌ**si vardır; yani hafiflik. Ve كذلك **الزَّفزَف**([3]). Ve derler, hilmi şaşana: “**قد زَفَّ رَأْلُه**”. Ve **زِفُّ الطائر**: onun tüyünün küçükleri; çünkü o hafiftir.

(**زق**) **الزاء والقاف** bir asıldır; bir daralmaya delâlet eder. Bundan **الزُّقاق**; sokaklara nispetle darlığından dolayı bununla adlandırıldı.
Ve bundan: **زَقَّ الطائرُ فرخَهُ**. Ve ondan **الزِّقّ**. Ve deride **التزقيق**: [boyun] tarafından soyulmasıdır([4]).

(**زل**) **الزاء واللام** ikizli (mudaaf)ta düzenli, kıyaslı bir asıldır; كذلك üçlüde kendisinden sonra **لام** bulunan her **زاء**da. Ve bu, bu aslın acayiplerindendir. Dersin: **زلَّ** yerinden **زَليلاً** ve **زَلاًّ**. Ve **الماء الزُّلال**: tatlı (su); çünkü inceliğinden dolayı dilin üstünden kayar. Ve **الزَّلَّة**: hata; çünkü hata eden, doğrunun yolundan kaydı. Ve **تزلزَلت الأرضُ**: çalkalandı; ve **زُلْزِلَتْ زِلْزَالاً**. Ve **المِزَلَّة**([5]): kaygan yer. أما **الذِّئْبُ الأَزَلُّ**—ve o **الأَرْسَح**tır—hakkında, İbnü’l-A‘râbî dedi: “Bununla, onların ‘koştuğu zaman **زَلَّ**’ sözünden adlandırıldı.” Ve o, sahih kıyastır; sonra onunla **المرأةُ الرَّصْعاء** benzetildi de **زَلاَّء** denildi. Ve eğer **الأَرْسَح** denildiği gibi ise, bu da zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü et, arka tarafından kaymıştır; ve كذلك kadının arka tarafından, **الرَّسْحاء**.
Ve babdan **الزُّلْزُل**([6]) (vardır), **كالقَلِق** gibi; çünkü yerinde durmaz.
Ve babdan şâz olanlardan: **الزَّلَزِلُ**: ev eşyası ve meta; **على فَعَلِلٍ** üzere.

(**زم**) **الزاء والميم** bir tek asıldır; ve o, doğruluk ve yöneliş içinde bir ilerlemeye delâlet eder. Bundan **الزِّمام**; çünkü onunla çekildiğinde, doğruluk içinde kasdederek ilerler. Dersin: **زَمَمْتُ** deveyi, onu **أزُمُّه**. Ve denir: “**أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ**”, “**أَمَمٌ**” denildiği gibi; yani kasıttır. Ve yemin ederler de derler: “**لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه**([7])”; onunla, onun yönünü ve kasdını isterler. Ve **الزَّمُّ**: yürüyüşte ilerlemedir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan **الزِّمْزِمة**: insanlardan topluluk. Şeybânî dedi: **الزِّمزيم**: develerden sürü([8]).

(**زن**) **الزاء والنون** bir tek kelimedir; dallanmaz ve üzerine kıyas edilmez. Denir: **أَزنَنْتُ** falanı şu ile; onu onunla itham ettiğin zaman. Ve onunla **يُزَنُّ**. Dedi:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])

(**زب**) **الزاء والباء** iki asıldır: birisi, saçta bir bolluğa delâlet eder; sonra onun üzerine taşınır. **فالزَّبَب**: saçın uzunluğu ve çokluğudur. Ve denir: **بعيرٌ أزَبُّ**. Şair dedi:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
Ve bundan **عامٌ أَزَبُّ**; yani verimli.
Ve diğer asıl: **الزَّبيب**; ve o bilinir; sonra onunla benzetme yapılır. Böylece, yılanın iki gözünün üstündeki iki siyah noktaya **زبيبتان** denir; ve o, yılanların en habisi olur. Ve hadiste: “**يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان**”. Ve bazen iki köpüğe **زَبيبتين** adını verirler; denir: falan okudu da **زَبَّبَ شِدْقاه**; yani köpürdü.
Şair dedi:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
Ve babdan şâz olanlardan **الزَّبَاب**: fare; tekili **زبابة**. Ve ihtimal verir; uzak olmakla beraber, **الزَّبيب**ten olması; ve onu zikrettik.
Ve kıyası olmayan şâz olanlardan: **زَبَّتِ الشمس وأزَبّت**: batmaya yaklaştı.

(**زت**) **الزاء والتاء** kıyası olmayan bir kelimedir. Denir: **زَتَتُّ العروسَ**; onu süslediğin zaman. Dedi:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11]) وقد **تزتَّتَتْ**; yani süslendi.

(**زج**) **الزاء والجيم** bir asıldır; bir şeyde inceliğe delâlet eder. Bundan **زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ**; cem‘i **زِجاج** (zâ’nın kesresiyle). Denir: **زَجَّجْتُه**: ona **زُجّاً** yaptım; sonra onun **زُجَّهُ**sünü çekip çıkardığında: **أزجَجْتُه** dersin([12]). Ve **الزَّجَج**: iki kaşın inceliği ve güzelliğidir. Ve denir: devekuşundan **الأزَجَّ**: gözünün üstünde beyaz tüy bulunan.

(**زح**) **الزاء والحاء** uzaklığa delâlet eder. Denir: **زُحْزِحَ** şundan; yani uzaklaştırıldı. Allah تعالى dedi: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. yani uzaklaştırıldı.

(**زخ**) **الزاء والخاء** itme ve ayrışmaya delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **زَخَخْتُ** şeyi; onu ittiğin zaman. Ve hadiste: “**مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه**”. Ve **زَخَّها**: onunla cinsel ilişkide bulundu. Ve **المِزَخَّة**: kadın. Ve babdan **الزَّخَّة**: kin ve öfke. Dedi:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])

(**زر**) **الزاء والراء** şiddete delâlet eden küçük bir asıldır. Ve bundan şâz olan **الزِّرّ**: gömleğin düğmesi. Sonra ondan **الزِّرُّ** türetilir; denir ki o, kalbin altında bir kemiktir. İbnü’s-Sikkît dedi: develere iyi bakan adama denir: “O, onların **أزرارها**sından bir **زِرٌّ**dür.” Ve babdan: **زَرَّتْ عينهُ**; parladığı zaman. Denir: **عَيْناه تَزِرَّانِ** başında; parladıkları zaman. Ve babdan **الزَّرُّ**: felç ve kovma. Denir: o, kılıcıyla taburları **يزُرُّ**; **زَرَّا** (ile). Ve ondan **الزَّرُّ**; ve o ısırmadır. Denir: **حِمارٌ مِزَرٌّ**. Ve denir: **الزَّرّة** mızraktır([14]). Ve babdan **الزَّرِير**; ve o, sağlam görüşlü, isabetli fikirli kimsedir. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

 --------------ـــــ
([1]) **الزط**: (zamm ile) Hind’den bir nesil; (fetha ile) “جت”nin Arapçalaştırılmışı. **القاموس** sahibi dedi: “Kıyas, Arapçalaştırılmışının fethasını gerektirir.” Hârizmî, Hind tabakaları hakkında sözde dedi: “**الزط** yol muhafızlarıdır; ve onlar Sind’den bir cinstir; onlara: **جتان** denir.” **مفاتيح العلوم** s. 74’e bak. **معجم استينجاس** 356’da “**جت**”in, aşağı bir Hint cinsinin adı olduğu (vardır).
([2]) O, Hüzeli Ümeyye b. Ebî Âiz’dir. **اللسان** (**زعع**). Ve kasidesi, Sükkerî’nin **الهذليين** şerhinde 180 ve Şınkîtî yazmasında 79’dadır.
([3]) Ve ayrıca denir: **ريح زفزفة وزفزاف**.
([4]) **المجمل**’den tekmiledir.
([5]) **الزاي**’ın kesresi ve fethasıyla.
([6]) **الزلزل**: iki **الزاء**ın zammıyla; hafif oğlan. **المجمل**’de: “**الزلز**”; ve bu onun babı değildir.
([7]) Bu yemine, **أيمان العرب**’da (Necrîmî) 15, **الأمالي** (3: 51), **اللسان** (**زمم** 165), **المخصص** (13: 118), **المزهر** (2: 262)’de bak.
([8]) Onun şahidi, Nusayb’ın sözü:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
([9]) **اللسان** (**زنن**)’de olduğu üzere, Hadramî b. Âmir’indir.
([10]) Recez, **اللسان** (**زبب**، **لقق**)’dedir; söyleyeni Ebü’l-Hecnâ Nusayb el-Asgar’dır. **البيان والتبيين** (1: 125)’e bak.
([11]) Beyit, recezin tamamındandır. **اللسان** (**زهنع**، **زتت**) ve **المخصص** (4: 54)’te rivayet etti.
([12]) Ve **زججه** ve **أزجه** aynı mânâda denir; ve onun **زجه**sünü çekip çıkardığında **أزجه** denmez.
([13]) Beyit, Hüzeli Sahr el-Gayy’ındır. Daha önce **(خيف: 235)** haşiyelerinde geçen şeye bak.
([14]) Kelime, bu mânâ ile yaygın sözlüklerde vârid olmamıştır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَبَّ
1 زَبَّ ذ , (K,) aor. يَزِبُّ accord. to the K, but correctly يَزَبُّ, the verb being like فَرِحَ, [so that the sec. pers. is زَبِبْتَ,] and the inf. n. being زَبَبٌ, (MF, TA,) [He, or it, was, or became, downy: and he (a man) had abundant and long hair; was hairy: or had abundance of hair in the ears and eyebrows: or had abundance of hair on the fore arms and the eyebrows and eyes: and he (a camel) had abundance of hair on the face and under the lower jaw: or in the ears and on the eyes:] the verb of زَبَبٌ expl. below. (K, TA.) ― -b2- Hence, (TA,) زَبَّتِ الشَّمْسُ, (K,) inf. n. زَبٌّ [perhaps a mistranscription for زَبَبٌ], (TA,) (tropical:) The sun was near to setting; (K, TA;) because it becomes concealed as the colour of a limb does by the hair upon it; (TA;) as also ↓ ازبّت, (S, K,) and ↓ زبّبت. (K.) -A2- زَبَّ, aor. يَزُبُّ, (K,) inf. n. زَبٌّ, (TA,) He filled a water-skin (K, TA) to its head. (TA.) ― -b2- Also, and ↓ ازدبّ, like زَأَبَ [and ازدأب], He carried, or took up and carried, a load, or burden. (TA.)

زبّب
2 زبّب ذ , (S, Mgh, Msb, K,) inf. n. تَزْبِيبٌ, (S,) He converted grapes into زَبِيب [or raisins]; (S, Mgh, Msb;) he dried grapes, (K,) and likewise figs; (AHn, K;) as also ↓ ازبّ. (K.) -A2- Also, (K,) and زبّب شِدْقَاهُ, (S, K,) Spittle collected in the two sides of his mouth: (K:) or froth, or foam, came forth upon the two sides of his mouth: (S:) and زبّب فَمُهُ (K, TA) [signifies the same; or] dry spittle appeared at the angles of his lips, next the tongue: (TA:) and ↓ تزبّب (K) and شِدْقَاهُ ↓ تزبّب (TA) froth, or foam, appeared in the two sides of his mouth. (K.) You say, تَكَلَّمَ فُلَانٌ حَتَّى زبّب شِدْقَاهُ Such a one spoke, or talked, until froth, or foam, came forth upon the two sides of his mouth. (S.) [And in like manner you say, زَبَّدَ شِدْقُهُ and تَزَبَّدَ شِدْقُهُ: and تَزَبَّدَ alone.] -A3- See also 1.

4 أَزْبَ٣َ see 1: -A2- and see also 2.

تزبّب العِنَبُ
5 تزبّب العِنَبُ ذ The grapes became converted into زَبِيب [or raisins]. (Mgh, Msb.) ― -b2- [Hence,] تَزَبَّبَ قَبْلَ أَنْ يَتَحَصْرَمَ (tropical:) [expl. in art. حصرم]. (TA.) -A2- See also 2, in two places. ― -b2- [Hence,] تزبّب also signifies He (a man) became filled with rage, or wrath. (TA.)

8 اـِزْتَبَ٣َ see 1, last sentence. -A2- ازدبّت القِرْبَةُ The water-skin became full (K, TA) to its head. (TA.)

زَبْزَبَ
R. Q. 1 زَبْزَبَ ذ He was angry: or he was put to flight in war. (K.)

زُبٌّ
زُبٌّ ذ The penis; the male organ of generation; (S, A, Msb, K;) in the dial. of El-Yemen: i. e. absolutely: (TA:) or peculiarly of a human being: (IDrd, A, K:) or of a boy, in the dial. of El-Yemen: (T, TA:) or of a gazelle, or an antelope: (Eth-Tha'álibee, TA:) said by IDrd to be a genuine Arabic word: (TA:) dim. ↓ زُبَيْبٌ; and sometimes ↓ زُبَيْبَةٌ, with the fem. ة, as being a piece (قِطْعَةٌ) of the body: (Msb:) pl. [of pauc.] أَزْبَابٌ (Msb, K) and أَزُبٌّ and [of mult.] زَبَبَةٌ, (K,) the last extr. [with respect to rule]. (TA.) ― -b2- And The beard; (S, K;) in the dial. of ElYemen: (S:) or the fore part thereof; (K;) in the dial. of some of the people of El-Yemen. (TA.) ― -b3- And The nose; (Sh, K;) as some say; in the dial. of El-Yemen. (Sh, TA.) ― -b4- And A sort of dates of El-Basrah; mentioned by Meyd; as also زُبُّ رُبَّاحٍ or رُبَاحٍ. (TA.) ― -b5- زُبُّ القَاضِى, which is one of the faults of a thing that is sold, is explained by the lawyers as [The condition of] that whereof the fruit quickly falls (MF.) -A2- Also pl. of أَزَبُّ. (A.)

زَبَبٌ
زَبَبٌ ذ Down; syn. زَغَبٌ: (A, K:) and, in a man, (K, A, *) abundance of hair, (S, A, K,) and length thereof: (S:) or, in a man, abundance of hair in the ears and eyebrows: and abundance of hair on the fore arms and the eyebrows and eyes: (TA:) and in a camel, abundance of hair on the face and under the lower jaw: (K:) or in the ears and on the eyes. (TA.)

زَبَابٌ
زَبَابٌ ذ A species of rat which is large and deaf: or which has red hair: (K:) or which has red and beautiful hair: (TA:) or which is without hair: (K:) or a species of field-rat, of large size: one thereof is called زَبَابَةٌ: (TA:) or this signifies a deaf rat: (S:) or a deaf rat of the desert: (A:) and its pl. is زَبَابٌ, [or rather this is a coll. gen. n. of which it is the n. un.,] (S, TA,) and [its pl. is] زَبَابَاتٌ. (TA.) The Arabs make it the subject of a prov.: (S:) they say, أَسْرَقُ مِنْ زَبابَةِ [More thievish than a zebábeh]. (S, A, TA. [Another reading is mentioned in the TA in art. زنب; namely, رَنَابَة; which is there said, on the authority of Ibn-'Abd-Rabbih in the عِقْد, to signify a rat, or mouse.]) And they also liken to it an ignorant person. (S, TA.) It is said in a trad. of 'Alee, أَنَا وَاللّٰهِ اـِذًا مِثْلُ الَّتِى أُحِيطَ بِهَا فَقِيلَ زَباَبْ زَبَابْ حَتَّى دَخَلَتْ جُحْرَهَا ثُمَّ احْتُفِرَ عَنْهَا فَاجْتُرَّ بِرِجْلِهَا فَذُبِحَتْ, i. e. [I, by Allah, in that case, were] like that animal, namely, the she-hyena, which has been surrounded, and to which it has been said Zebáb! Zebáb! [until it has entered its hole, and then the earth has been dug away from it, and it has been dragged by its hind leg, and slaughtered:] meaning, I will not be like the she-hyena that is decoyed to its death: for that animal probably eats the زباب, as it does the field-rat. (TA.) -A2- Also i. q. سَاعٍ [A messenger, or a messenger on a beast of the post: and a collector of the poor-rates: &c.]. (CK: but omitted in the TA, and in my MS. copy of the K.)

زَبِيبٌ
زَبِيبٌ ذ Dried grapes; or raisins: and also dried figs: (K:) said by AHn to have been used in this latter sense by an Arab of the desert: (TA:) a coll. gen. n.; masc. and fem.: (Msb:) n. un. with ة. (S, Msb.) -A2- Also The froth, or foam, of water: (K, TA:) and of a camel's mouth: (L in art. لقح:) and the poison in the mouth of a serpent. (K.) زَبِيبَةٌ [is the n. un., and] signifies (tropical:) A collection of froth, or foam, in the mouth of a person speaking, or talking, much: (A, * K:) [or the dual] زَبِيبَتَانِ signifies two collections of froth, or foam, (S,) or of spittle, (K,) or of dry spittle, (TA,) in the sides of the mouth, (S, K,) where the lips meet, next the tongue. (TA.) You say, غَضِبَ فَثَارَ لَهُ زَبِيبَتَانِ (tropical:) He was angry, and there appeared two collections of froth, or foam, in the two sides of his mouth. (A, TA.) زَبِيبَتَانِ, in a serpent, signifies (assumed tropical:) Two black small spots above the eyes: (S, K, and Mgh in art. شجع:) or two small spots next the mouth thereof: (TA:) or two collections of froth, or foam, in the two sides of the mouth thereof (TA, and Mgh ubi suprà) when it is angry. (Mgh.) And in a dog, Two black small spots above the eyes: (K:) or two things above the eyes, resembling the زَنَمَتَانِ [see رَنَمَةٌ] of a camel: or two pieces of flesh in the head, resembling two horns: or two fangs projecting from the mouth: and other explanations are given by the interpreters of strange words [occurring in the traditions]. (TA.)

زُبَيْبٌ
زُبَيْبٌ ذ a dim. of زُبٌّ, q. v. (Msb.) ― -b2- Also a shortened dim. of أَزَبُّ, q. v. (Ham p. 140.)

زَبِيبَةٌ
زَبِيبَةٌ ذ n. un. of زَبِيبٌ. (S, Msb) [See the latter throughout.] ― -b2- Also (tropical:) A small purulent swelling or pustule, that comes forth upon the hand, (S, A, K, TA,) like what is termed عَرْفَةٌ. (TA.)

زُبَيْبَةٌ
زُبَيْبَةٌ ذ a dim. of زُبٌّ, q. v. (Msb.)

زَبِيبِىٌّ
زَبِيبِىٌّ ذ [now vulgarly called زَبِيب] A beverage made from زَبِيب [or raisins] (Mgh, K) by steeping them in water. (K.) ― -b2- See also what next follows.

زَبَّابٌ
زَبَّابٌ ذ A seller of زَبِيب [or raisins]; as also ↓ زَبِيبِىٌّ. (K.)

زَبْزَبٌ
زَبْزَبٌ ذ A sort of ship or boat: (S, K:) a small ship or boat: pl. زَبَازِبُ. (Msb.) -A2- Also A certain beast, resembling the cat: (K:) it is an animal black and white, short in the fore and hind legs. (Dmr, TA.)

أَزَبُّ
أَزَبُّ ذ Downy: (K:) and, applied to a man, having much hair: (A, K:) or having much and long hair: (S, TA: [but accord. to the former, it seems to be applied in this sense to a camel:]) or, applied to a man, having much hair in the ears and eyebrows: and having much hair on the fore arms and the eyebrows and eyes: (TA:) or, thus applied, having much hair on the chest: (Msb:) and, applied to a camel, having much fur: or having much fur on the face: (A:) or having much hair on the face and under the lower jaw: (K:) or, in the ears and on the eyes: (TA:) or having much hair on the face and body: and ↓ زُبَيْبٌ is a shortened dim. thereof: (Ham p. 140:) fem. زَبَّآءُ, applied to a woman as meaning having much hair in the eyebrows and on the fore arms and the hands: (A:) and to an ear as meaning having much hair: (TA:) pl. زُبٌّ. (A.) It is said in a prov., كُلُّ أَزَبَّ نَفُورٌ [Every one, of camels, that has much hair on the face &c. is wont to take fright, and run away at random]: for the camel thinks what he sees upon his eyes to be a person seeking him, and consequently takes fright, and runs away at random: (A:) the camel to which this epithet applies is seldom, or never, other than نفور; because there grow upon his eyebrow small hairs, and when the wind strikes them he takes fright, and runs away at random. (S, TA.) ― -b2- الأَزَبُّ is a name of One of the devils: (K, TA:) mention is made in a trad. of a certain devil named أَزَبُّ العَقَبَةِ: (K, TA:) but in the L, and in the Seeret El-Halabee, it is written اـِزْبُ العَقَبَةِ: and it is said to be a serpent. (TA in art. ازب.) ― -b3- الزَّبَّآءُ The اِسْت [i. e. podex, or anus], (K, TA,) with its hair. (TA.) ― -b4- عَامٌ أَزَبُّ (tropical:) A year abundant in herbage. (S, A, Msb, K.) ― -b5- يَوْمٌ أَزَبُّ: see أَحَصُّ, in two places. ― -b6- جَيْشٌ أَزَبُّ (assumed tropical:) An army having many spears. (Ham p. 259.) ― -b7- مَسْأَلَةٌ زَبَّآءُ ذَاتُ وَبَرٍ (tropical:) A dubious and difficult question: likened to the she-camel that [has much hair and fur upon the face &c., and consequently] is wont to take fright, and run away at random. (TA.) ― -b8- And دَاهِيَةٌ زَبَّآءُ (tropical:) A calamity, or misfortune, hard to be borne, severe, (A, K, TA,) and abominable; like شَعْرَآءُ (TA) and وَبْرَآءُ. (S and A and TA in art. شعر.) Hence the prov., جَآءَبِالشَّعْرَآءِ الزَّبَّآءِ [He brought to pass that which was a calamity hard to be borne, &c.] (TA.)

مُزِبٌّ
مُزِبٌّ ذ : see what follows.

مُزَبِّبٌ
مُزَبِّبٌ ذ and ↓ مُزِبٌّ Possessing much wealth. (K.)

##### Türkçe

زَبَّ
1 **زَبَّ** ذ , (K,) muzâri‘i **يَزِبُّ** K’ye göre; fakat doğru olan **يَزَبُّ**’dur; fiil **فَرِحَ** gibi olup [buna göre ikinci şahıs **زَبِبْتَ**’dır] ve mastar **زَبَبٌ**’dur, (MF, TA,) [o, yahut o şey, tüylenmiş idi yahut tüylenmiş oldu: ve o (bir adam) bol ve uzun saça sahip oldu; kıllı oldu: yahut kulaklarda ve kaşlarda kıl çokluğuna sahip oldu: yahut ön kollar üzerinde ve kaşlarda ve gözlerde kıl çokluğuna sahip oldu: ve o (bir deve) yüzde ve alt çenenin altında kıl çokluğuna sahip oldu: yahut kulaklarda ve gözler üzerinde:] **زَبَبٌ**’ün fiili aşağıda açıklanmıştır. (K, TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) **زَبَّتِ الشَّمْسُ**, (K,) mastar **زَبٌّ** [belki **زَبَبٌ** yerine yanlış yazımdır], (TA,) (mecaz:) Güneş batmaya yakın oldu; (K, TA;) çünkü o, bir uzvun rengi üzerindeki kıllar sebebiyle nasıl gizlenirse öyle gizlenir; (TA;) bunun gibi ↓ **ازبّت**, (S, K,) ve ↓ **زبّبت**. (K.) -A2- **زَبَّ**, muzâri‘i **يَزُبُّ**, (K,) mastar **زَبٌّ**, (TA,) O, bir kırbayı (K, TA) ağzına kadar doldurdu. (TA.) ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **ازدبّ**, **زَأَبَ** [ve **ازدأب**] gibi, O, bir yükü taşıdı; yahut kaldırıp taşıdı. (TA.)

زبّب
2 **زبّب** ذ , (S, Mgh, Msb, K,) mastar **تَزْبِيبٌ**, (S,) O, üzümleri **زَبِيب** [yahut kuru üzüm] hâline çevirdi; (S, Mgh, Msb;) üzümleri kuruttu, (K,) ve aynı şekilde incirleri de; (AHn, K;) bunun gibi ↓ **ازبّ**. (K.) -A2- Ayrıca, (K,) ve **زبّب شِدْقَاهُ**, (S, K,) Ağzının iki yanında tükürük birikti: (K:) yahut ağzının iki yanında köpük yahut kabarcık çıktı: (S:) ve **زبّب فَمُهُ** (K, TA) [aynı şeyi ifade eder; yahut] dilin yanında, dudaklarının köşelerinde kuru tükürük belirdi: (TA:) ve ↓ **تزبّب** (K) ve **شِدْقَاهُ** ↓ **تزبّب** (TA) ağzının iki yanında köpük yahut kabarcık belirdi. (K.) Şöyle dersin: **تَكَلَّمَ فُلَانٌ حَتَّى زبّب شِدْقَاهُ** Şu kimse konuştu yahut sohbet etti; ta ki ağzının iki yanında köpük yahut kabarcık çıkıncaya kadar. (S.) [Ve aynı şekilde şöyle dersin: **زَبَّدَ شِدْقُهُ** ve **تَزَبَّدَ شِدْقُهُ**: ve yalnız **تَزَبَّدَ**.] -A3- 1’e de bak.

4 **أَزْبَ٣َ** 1’e bak: -A2- ve ayrıca 2’ye de bak.

تزبّب العِنَبُ
5 **تزبّب العِنَبُ** ذ Üzümler **زَبِيب** [yahut kuru üzüm] hâline dönüştü. (Mgh, Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **تَزَبَّبَ قَبْلَ أَنْ يَتَحَصْرَمَ** (mecaz:) [**حصرم** maddesinde açıklanmıştır]. (TA.) -A2- İki yerde 2’ye de bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **تزبّب** ayrıca, O (bir adam) öfke yahut gazapla doldu, anlamına gelir. (TA.)

8 **اـِزْتَبَ٣َ** 1’e, son cümleye bak. -A2- **ازدبّت القِرْبَةُ** Kırba ağzına kadar doldu (K, TA). (TA.)

زَبْزَبَ
R. Q. 1 **زَبْزَبَ** ذ O öfkelendi: yahut savaşta kaçırıldı. (K.)

زُبٌّ
**زُبٌّ** ذ Penis; erkek üreme organı; (S, A, Msb, K;) Yemen lehçesinde: yani mutlak olarak: (TA:) yahut özellikle insanınki: (IDrd, A, K:) yahut Yemen lehçesinde bir oğlanınki: (T, TA:) yahut bir ceylanın yahut bir antilobunki: (Eth-Tha'álibee, TA:) IDrd tarafından sahih Arapça bir kelime olduğu söylenmiştir: (TA:) küçültmesi ↓ **زُبَيْبٌ**; ve bazen ↓ **زُبَيْبَةٌ**, müennes ة ile; bedenin bir parçası (**قِطْعَةٌ**) olması itibarıyla: (Msb:) cem‘ [kıllık/azlık] **أَزْبَابٌ** (Msb, K) ve **أَزُبٌّ** ve [çokluk] **زَبَبَةٌ**, (K,) sonuncusu kaide bakımından şâzdır. (TA.) ― -b2- Ve sakal; (S, K;) Yemen lehçesinde: (S:) yahut onun ön kısmı; (K;) Yemen halkından bazılarının lehçesinde. (TA.) ― -b3- Ve burun; (Sh, K;) bazılarınca söylendiği üzere; Yemen lehçesinde. (Sh, TA.) ― -b4- Ve Basra’nın bir çeşit hurması; Meyd tarafından zikredilmiştir; bunun gibi **زُبُّ رُبَّاحٍ** yahut **رُبَاحٍ**. (TA.) ― -b5- **زُبُّ القَاضِى**, satılan bir şeyin ayıplarından biri olup, fakihlerce [durumu] meyvesi çabuk düşen şey olarak açıklanır. (MF.) -A2- Ayrıca **أَزَبُّ**’un cem‘idir. (A.)

زَبَبٌ
**زَبَبٌ** ذ Tüy; eş anlamlısı **زَغَبٌ**: (A, K:) ve bir adamda, (K, A, *) kıl çokluğu, (S, A, K,) ve onun uzunluğu: (S:) yahut bir adamda, kulaklarda ve kaşlarda kıl çokluğu: ve ön kollar üzerinde ve kaşlarda ve gözlerde kıl çokluğu: (TA:) ve bir devede, yüzde ve alt çenenin altında kıl çokluğu: (K:) yahut kulaklarda ve gözler üzerinde. (TA.)

زَبَابٌ
**زَبَابٌ** ذ Büyük ve sağır olan bir sıçan türü: yahut kızıl kıllı olan: (K:) yahut kızıl ve güzel kıllı olan: (TA:) yahut kılsız olan: (K:) yahut büyük boyutlu bir tarla sıçanı türü: onun bir tanesine **زَبَابَةٌ** denir: (TA:) yahut bu, sağır bir sıçanı ifade eder: (S:) yahut çölün sağır sıçanı: (A:) ve onun çoğulu **زَبَابٌ**’dur, [yahut daha doğrusu bu, onun tekiline isim olan bir cins ismidir,] (S, TA,) ve [onun çoğulu] **زَبَابَاتٌ**’tır. (TA.) Araplar onu bir darbımeselin konusu yaparlar: (S:) derler ki, **أَسْرَقُ مِنْ زَبابَةِ** [Bir **زَبابَةِ**’den daha hırsız]. (S, A, TA. [TA’da **زنب** maddesinde başka bir kıraat zikredilmiştir; yani **رَنَابَة**; ve orada, عِقْد’de İbn-‘Abd-Rabbih’ten naklen, bunun bir sıçan yahut fare anlamına geldiği söylenir.]) Ve ayrıca ona cahil bir kişiyi de benzetirler. (S, TA.) ‘Alî’nin bir rivayetinde şöyle denilmiştir: **أَنَا وَاللّٰهِ اـِذًا مِثْلُ الَّتِى أُحِيطَ بِهَا فَقِيلَ زَباَبْ زَبَابْ حَتَّى دَخَلَتْ جُحْرَهَا ثُمَّ احْتُفِرَ عَنْهَا فَاجْتُرَّ بِرِجْلِهَا فَذُبِحَتْ**, yani [Ben, Allah’a yemin olsun, o durumda] şu hayvan gibi olurdum; yani, etrafı sarılmış olan ve kendisine “**زَباَبْ زَبَابْ**” denilmiş olan dişi sırtlan; ta ki deliğine girinceye kadar; sonra toprak ondan kazılıp açılmış, arka ayağından sürüklenmiş ve boğazlanmıştır:] yani, ben ölüme aldatılarak götürülen dişi sırtlan gibi olmayacağım: çünkü o hayvan muhtemelen **زباب**’ı, tarla sıçanını yediği gibi yer. (TA.) -A2- Ayrıca **سَاعٍ** ile aynı anlamdadır [bir ulak; yahut posta hayvanı üzerindeki ulak; ve zekât toplayıcısı; vb.]. (CK: fakat TA’da ve K’nin yazma nüshamda düşmüştür.)

زَبِيبٌ
**زَبِيبٌ** ذ Kurutulmuş üzümler; yahut kuru üzüm: ve ayrıca kurutulmuş incir: (K:) AHn tarafından, bir bedevî Arap tarafından bu ikinci anlamda kullanılmış olduğu söylenmiştir: (TA:) bir cins ismidir; müzekker ve müennes: (Msb:) tekili ة ile olur. (S, Msb.) -A2- Ayrıca suyun köpüğü yahut kabarcığı: (K, TA:) ve devenin ağzının köpüğü: (L, **لقح** maddesinde:) ve yılanın ağzındaki zehir. (K.) **زَبِيبَةٌ** [tekildir, ve] (mecaz:) çok konuşan bir kimsenin ağzında köpük yahut kabarcık birikmesi anlamına gelir: (A, * K:) [yahut ikili] **زَبِيبَتَانِ** iki köpük yahut kabarcık birikmesi, (S,) yahut tükürük, (K,) yahut kuru tükürük, (TA,) ağzın iki yanında, (S, K,) dudakların birleştiği yerde, dilin yanında, anlamına gelir. (TA.) Şöyle dersin: **غَضِبَ فَثَارَ لَهُ زَبِيبَتَانِ** (mecaz:) O öfkelendi ve ağzının iki yanında iki köpük yahut kabarcık birikmesi belirdi. (A, TA.) **زَبِيبَتَانِ**, bir yılanda, (varsayılan mecaz:) gözlerin üstünde iki siyah küçük benek anlamına gelir: (S, K, ve Mgh, **شجع** maddesinde:) yahut ağzının yanında iki küçük benek: (TA:) yahut öfkelendiğinde ağzının iki yanında iki köpük yahut kabarcık birikmesi. (TA, ve Mgh, yukarıda anılan yerde) (Mgh.) Ve bir köpekte, gözlerin üstünde iki siyah küçük benek: (K:) yahut gözlerin üstünde, devenin **زَنَمَتَانِ**’ına [**رَنَمَةٌ**’ye bak] benzeyen iki şey: yahut başta iki boynuz gibi iki et parçası: yahut ağızdan dışarı çıkan iki köpekdişi: ve garîb lafızların şârihleri tarafından başka açıklamalar da verilmiştir [rivayetlerde geçen]. (TA.)

زُبَيْبٌ
**زُبَيْبٌ** ذ **زُبٌّ**’un küçültmesidir, ona bak. (Msb.) ― -b2- Ayrıca **أَزَبُّ**’un kısaltılmış küçültmesidir, ona bak. (Ham s. 140.)

زَبِيبَةٌ
**زَبِيبَةٌ** ذ **زَبِيبٌ**’un tekilidir. (S, Msb) [Sonrakine bütünüyle bak.] ― -b2- Ayrıca (mecaz:) elde çıkan, (S, A, K, TA,) **عَرْفَةٌ** denilene benzer, küçük irinli bir şişlik yahut püstül. (TA.)

زُبَيْبَةٌ
**زُبَيْبَةٌ** ذ **زُبٌّ**’un küçültmesidir, ona bak. (Msb.)

زَبِيبِىٌّ
**زَبِيبِىٌّ** ذ [şimdi halk arasında **زَبِيب** diye adlandırılır] **زَبِيب**’den [yahut kuru üzümden] (Mgh, K) onları suda ıslatarak yapılan bir içecek. (K.) ― -b2- Bundan sonra gelen şeye de bak.

زَبَّابٌ
**زَبَّابٌ** ذ **زَبِيب** [yahut kuru üzüm] satıcısı; bunun gibi ↓ **زَبِيبِىٌّ**. (K.)

زَبْزَبٌ
**زَبْزَبٌ** ذ Bir çeşit gemi yahut kayık: (S, K:) küçük bir gemi yahut kayık: çoğulu **زَبَازِبُ**. (Msb.) -A2- Ayrıca kediye benzeyen belirli bir hayvan: (K:) o, siyah ve beyaz, ön ve arka bacakları kısa bir hayvandır. (Dmr, TA.)

أَزَبُّ
**أَزَبُّ** ذ Tüylenmiş: (K:) ve bir adama nispetle, çok kıllı: (A, K:) yahut çok ve uzun kıllı: (S, TA: [fakat öncekine göre, bu anlamda deveye uygulanıyor görünür:]) yahut bir adama nispetle, kulaklarda ve kaşlarda çok kıllı: ve ön kollar üzerinde ve kaşlarda ve gözlerde çok kıllı: (TA:) yahut böyle uygulanınca, göğüste çok kıllı: (Msb:) ve bir deveye nispetle, çok tüylü: yahut yüzde çok tüylü: (A:) yahut yüzde ve alt çenenin altında çok kıllı: (K:) yahut kulaklarda ve gözler üzerinde: (TA:) yahut yüzde ve bedende çok kıllı: ve ↓ **زُبَيْبٌ** onun kısaltılmış küçültmesidir: (Ham s. 140:) müennesi **زَبَّآءُ**, bir kadına uygulanınca kaşlarda ve ön kollarda ve ellerde çok kıllı anlamında: (A:) ve bir kulağa uygulanınca çok kıllı anlamında: (TA:) çoğulu **زُبٌّ**. (A.) Bir darbımeselde şöyle denilmiştir: **كُلُّ أَزَبَّ نَفُورٌ** [Yüzünde vb. çok kılı olan her deve ürkek olur]: çünkü deve, gözleri üzerinde gördüğünü kendisini arayan bir kişi sanır; bunun sonucunda ürker ve rastgele kaçar: (A:) bu sıfatın uygulandığı deve, nadiren yahut asla **نفور**’dan başka olmaz; çünkü kaşında küçük kıllar biter ve rüzgâr onlara vurduğunda ürker ve rastgele kaçar. (S, TA.) ― -b2- **الأَزَبُّ** şeytanlardan birinin adıdır: (K, TA:) **أَزَبُّ العَقَبَةِ** adlı bir şeytandan bir rivayette söz edilmiştir: (K, TA:) fakat L’de ve Sîretü’l-Halebî’de **اـِزْبُ العَقَبَةِ** diye yazılmıştır: ve bunun bir yılan olduğu söylenmiştir. (TA, **ازب** maddesinde.) ― -b3- **الزَّبَّآءُ** **اِسْت** [yani makat yahut anüs], (K, TA,) kıllarıyla birlikte. (TA.) ― -b4- **عَامٌ أَزَبُّ** (mecaz:) Otu bol bir yıl. (S, A, Msb, K.) ― -b5- **يَوْمٌ أَزَبُّ**: iki yerde **أَحَصُّ**’a bak. ― -b6- **جَيْشٌ أَزَبُّ** (varsayılan mecaz:) Mızrakları çok olan bir ordu. (Ham s. 259.) ― -b7- **مَسْأَلَةٌ زَبَّآءُ ذَاتُ وَبَرٍ** (mecaz:) Şüpheli ve zor bir mesele: [yüzünde vb. çok kıl ve tüy bulunan ve bu sebeple] ürküp rastgele kaçmaya alışkın dişi deveye benzetilmiştir. (TA.) ― -b8- Ve **دَاهِيَةٌ زَبَّآءُ** (mecaz:) Katlanılması güç, şiddetli, (A, K, TA,) ve iğrenç bir musibet yahut felaket; **شَعْرَآءُ** (TA) ve **وَبْرَآءُ** gibi. (S ve A ve TA, **شعر** maddesinde.) Bundan dolayı darbımesel: **جَآءَبِالشَّعْرَآءِ الزَّبَّآءِ** [Katlanılması güç vb. bir felaketi meydana getirdi]. (TA.)

مُزِبٌّ
**مُزِبٌّ** ذ : aşağıda gelene bak.

مُزَبِّبٌ
**مُزَبِّبٌ** ذ ve ↓ **مُزِبٌّ** Çok mala sahip olan. (K.)
